Skip to main content

Full text of "Patrologiae cursus completus sive biblioteca universalis, integra, uniformis, commoda, oeconomica, omnium SS. Patrum, doctorum scriptorumque eccelesiasticorum qui ab aevo apostolico ad usque Innocentii III tempora floruerunt .."

See other formats 


This  is  a  digital  copy  of  a  book  that  was  preserved  for  generations  on  library  shelves  before  it  was  carefully  scanned  by  Google  as  part  of  a  project 
to  make  the  world's  books  discoverable  online. 

It  has  survived  long  enough  for  the  copyright  to  expire  and  the  book  to  enter  the  public  domain.  A  public  domain  book  is  one  that  was  never  subject 
to  copyright  or  whose  legal  copyright  term  has  expired.  Whether  a  book  is  in  the  public  domain  may  vary  country  to  country.  Public  domain  books 
are  our  gateways  to  the  past,  representing  a  wealth  of  history,  culture  and  knowledge  that's  often  difficult  to  discover. 

Marks,  notations  and  other  marginalia  present  in  the  original  volume  will  appear  in  this  file  -  a  reminder  of  this  book's  long  journey  from  the 
publisher  to  a  library  and  finally  to  you. 

Usage  guidelines 

Google  is  proud  to  partner  with  libraries  to  digitize  public  domain  materials  and  make  them  widely  accessible.  Public  domain  books  belong  to  the 
public  and  we  are  merely  their  custodians.  Nevertheless,  this  work  is  expensive,  so  in  order  to  keep  providing  this  resource,  we  have  taken  steps  to 
prevent  abuse  by  commercial  parties,  including  placing  technical  restrictions  on  automated  querying. 

We  also  ask  that  you: 

+  Make  non-commercial  use  ofthefiles  We  designed  Google  Book  Search  for  use  by  individuals,  and  we  request  that  you  use  these  files  for 
personal,  non-commercial  purposes. 

+  Refrainfrom  automated  querying  Do  not  send  automated  queries  of  any  sort  to  Google's  system:  If  you  are  conducting  research  on  machine 
translation,  optical  character  recognition  or  other  areas  where  access  to  a  large  amount  of  text  is  helpful,  please  contact  us.  We  encourage  the 
use  of  public  domain  materials  for  these  purposes  and  may  be  able  to  help. 

+  Maintain  attribution  The  Google  "watermark"  you  see  on  each  file  is  essential  for  informing  people  about  this  project  and  helping  them  find 
additional  materials  through  Google  Book  Search.  Please  do  not  remove  it. 

+  Keep  it  legal  Whatever  your  use,  remember  that  you  are  responsible  for  ensuring  that  what  you  are  doing  is  legal.  Do  not  assume  that  just 
because  we  believe  a  book  is  in  the  public  domain  for  users  in  the  United  States,  that  the  work  is  also  in  the  public  domain  for  users  in  other 
countries.  Whether  a  book  is  still  in  copyright  varies  from  country  to  country,  and  we  can't  offer  guidance  on  whether  any  specific  use  of 
any  specific  book  is  allowed.  Please  do  not  assume  that  a  book's  appearance  in  Google  Book  Search  means  it  can  be  used  in  any  manner 
anywhere  in  the  world.  Copyright  infringement  liability  can  be  quite  severe. 

About  Google  Book  Search 

Google's  mission  is  to  organize  the  world's  information  and  to  make  it  universally  accessible  and  useful.  Google  Book  Search  helps  readers 
discover  the  world's  books  while  helping  authors  and  publishers  reach  new  audiences.  You  can  search  through  the  full  text  of  this  book  on  the  web 


at|http  :  //books  .  qooqle  .  com/ 


f^arbarD  Bibinits  Sdjool 


ANDOVER-HARVARD  THEOLOGICAL 
LIBRARY 

MDCCCCZ 

CAMBRIDGE,  MASSACHUSETTS 


aift  Of 

Dr,  Ohcxles  Pickerinc 

Lec.  20,  1879 


/nicjne^  -Jacauas  rcLUi 


PATROLOGIiE 

CURSUS  COMPLETUS 

8ITB 

BIBLIOTHEGA  UNIVERSALIS,  INTEGRA,  UNIFORMIS,  COMHODA,  OBGONOMICA, 

OMNM  SS.  PATRDM,  DOIlTORll  SCRIPTORUMQDE 
eiUUSTICORDM 

qui  ab  jevo  apostolico  ad  usque  innocenlli  ih  tempora 

floruerunt; 

RECUSIO  CHRONOLOGICA  OBINIUM  QU^ 

EXSTITERE  MONUMENTORUM  CATHOLICiE  TRADITIONIS  PER  DUODECIM 

PRIORA  ECCLESLE  SiECULA , 

JUXTA  EDITIONES  ▲CCORATISSIMAS,  INTER  SE  CDMQUE  NOmiULLIS  C0D1C1BU8  MANUSCR1PT18  COLLATAS,  PERQUAM 

DILIGENTER  CA8TIGATA ; 

DI8SERTAT10NIBU8,  C0MMENTARI18  LECT10N1B08QUE  VARIANTIBUS  CONTINENTER  ILLUSTRATA  ; 

OMMIBUS  0PER1BU8  POST  AMPU8S1MAS  EDIT10NE8  QUiB  TRIBUS   NOV188IM1S    SiECULlS  DEBENTUR  ABSOLUTAS 

DETECTI89  AUCTA ; 

INDICIBU8  PARTICULARIBUS  ANALTTICIS,  81NGUL08  81VE  TOMOS,  SIVB  AUCTORES  ALICUJUS  MOMENTI 

8UBSEQUENTlBUSy  DONATA  ; 

CAPITULIS  INTRA  IPSUM  TEXTUM  RITE  D1SP08ITIS,  NECNON  ET  TITULIS    SINGULARUH  PAGINARUH  MARGINEM  SUPERIOREM 
DISTINGUBNTIBUS  SUBJECTAMQUE  MATERIAH  SIGNIF1CANTIBUS|  ADORNATA  ; 

OPERIBUS  CUM  DUBIIS  TUM  AP0CBTPHI8,  ALIQUX  VERO  AUCTORITATE  IN  ORDINE  AD  TRADITIONEM 
ECCLESIASTICAM  POLLENTIBUS,  AHPLIFICAtA ; 

DUOBUS  INDICIBUS  GENEBAL1BU8   LOCUPLETATA  :  ALTERO  SCILICET  RERUM,  QUO  CONSULTO,  QUIDQUID 
UNUSQUISQUE  PATRUH  IN  QUODUBET    THEMA  8CRIP8ERIT   UNO    INTUITU  CONSPICIATUR;  ALTERO 

SCRIPTUR^  SACRiE ,  ex  quo  lectori  cohperire  sit  obviuh  quinah  patres  et  in 

QUIBUS  OPERUH  SUORUH  LOCIS  SINGUL08  SINGULORUH  LIBRORUH  SCRIPTURiB 
TEXTUS  COHMBNTATI  SINT. 

EDITIOACCURATIS81HA,CiETERI8QUE  OHNIBUS  FACILE  ANTBPONENDA,  81  PERPENDANTUR  :  CHARACTERUH  NITIDITAS, 

CBARTiE    QUALITAS,  INTEGRITAS  TEXTUS ,    PERFECTIO  CORRECTIONIS,    OPERUH    RECUSORUH  TUH  VARIETAS 

TUH  NUHERUS,    FORHA  VOLUHINUH  PERQUAH  COHHODA  SIBIQUE  IN  TOTO  OPERIS  DECURSU  CONSTANTER 

SIHILI8,  PRETII  EXIGUITAS ,  PRiESERTIHQUE  ISTA  COLLECTIO,  UNA,  HETHODICA  ET  CHRONOLOGICA, 

SEXCENTORUH  FRAGHENTORUH  OPUSCULORUHQUB  HACTENU8  HIC  ILLIC  SPARSORUH  ,  PRIHUH 

AUTEH   IN  N08TRA   BIBLIOTHECA,  EX  OPERIBUS  AD    OHNES  iETATBS ,    LOCOS,  LINGUA8 

F0RMA8QUE  PBRTINENTIBUS,  COADUNATORUM. 

SERIES  PRDVIA, 

IN  UUA  PRODEUin'  PATRES.  DOCTORKS  SCRIPTORESQUE  ECCLESLE  LATINiE 
A  TERTULLUNO  AD  GREGORIUM  MAGMUM. 

ACCURANTE  J.-P.  MIGNE,  CCttmttm  ^0VKl^UX^XXm  m  SINGULOS  SGIENTLG 

EGGLESIASTIG£  RAHOS  EDITORE. 


PATROLOGLS  TOMUS  IX. 

HILARII    TOHDS  PRIOR. 


PARISIIS,  EXCUDEBAT  VRAYET, 

IH  rU  DICTA  D'AMBOISE,  PRES  LA  BARRIERE  D'ENFER, 
00  PBTIT-4I0HTR006B. 


18M. 


IfO 


— ^"- 


S^fjpqaraale,  au  Petil-Monlrouge,  de  rimprimerie  dc 

▼rayet  de  Surcy,  me  de  Sivres,  57,  k  PiiSs.  ^  V    O 


SAIVCTI 

HILARII 

PICTATIENSIS  EPISeOPI 

OPERA  OMNIA 

JUXTA   EDITIONEM  MOMACHORUM  ORDIHIS 

SANCTI  BENEDICTI 

E  GONGREGATIONE  S.  MAU1U 
ET  OMNES  AUAS  INTER  SE  COLLATAS, 

■  irKOBOCTA,  IMBMDATA,    SINSCLAniTEK    ADCTA. 


-<««a»- 


TOMUS  I. 

<mw 


PARlSin,  EXCUDEBAT  TRAYET, 

tN  riA  DICTA  D^AMBOISE,  PBES  LA  BAHRIERE  D'ENFER, 
Oq  PETIT-1I0NTR01)6R. 

1844. 


ELENCHUS 

OPERUM   QUiK   m  HOC   VOLUMINE  CONTINENTUR, 


»0« 


PrafaUo  ediUonis  Maffei.      .    .'^ col.   i-xii 

Epistola  nuncupatoria * 0 

Prafatio  generalis 11 

Vita  S.  Hilarii  ex  ipsius  scriptis  polissimam  collecta •  125 

Vita  cjusdem  auctore  S.  Hieronymo 184 

Vita  ejusdem  a  Fortunato  scripta • Jbid. 

De  translatione  S.  Hilarii  Petri  Damiani  sermo 199 

Selecta  velerum  testimonia  de  S.  Hilario 203 

NoUtia  litteraria  in  S.  Hilarium 207 

Syllabus  manuscriptorum  necnon  editorum  codicum  ad  quos  exacta 

et  emendata  sunt  S.  Hilarii  opera 219 

Admonitio  in  commenlarium  subsequentem 221 

SancU  Hilarii  tractatus  supcr  psalmos 231 

Gommentarius  in  psaknos  XV,  XXI,  XLI 890 

Gommentarius  in  Evangelium  Matthffii ,    .  917 


ToMi  SEPTiiu  col.  200,  post  cxtremam  notam  sup- 
ple  sequentia,  quae  cxciderc,  ila  ul  sic  phrasis 
uUima  reslitualur  :  VideiC  utrmsque  operis 
auctorem  nostrum  Lactaniium  ?  An  ovum  ovo 
similius  esse  potest  ? 

—  col.  335,  lin.  17  :  Cruterum;  leg.  Gruterum. 

—  col.  390,  lin.  5  ab  infra  :  quot;  leg.  quod. 

—  col.  467,  lin.  36  ab  infra  :  Suotonio ;  leg.  Sue- 

tonio. 

—  col.  478,  lin.  ull.  :  exibel ;  leg.  exhibet. 

—  col.  501«  lin.  6  ab  infra  :  Januam ;  leg,  Janum. 

—  col.  502,  lin.  25  :  strunta;  leg.  structa. 

—  col.  567,  lin.  5  :  liv.;  leg.  Liv. 

—  col.  020,  lin.  13  :  sive;  leg.  five. 

—  col.  655,  lin.  38  :  Chtiti;  leg.  Christi. 

—  col.  652,  lin.  25  :  againsi;  leg.  against. 

—  col.  656,  lin.  ^T9\iin(rz:  theiluid;\e%.theyhad. 

—  col.  eadcm,  lin  28  ab  iiifra  :  thei  ave;  leg.  they 

have. 
—•  col.  674,  lin.  19  :  utpon ;  leg.  upon. 

—  col.  682,  lin.  11  :  auspicioux;  leg.  auspicious. 

—  col.  eadem,  lin  13  ab  inrra  :  eighth;  leg.  eight. 

—  col.  686,  lin.  14  :  Cuards;  leg.  Cuards. 

—  col.  6b8,  lin.  18  ab  infra  :  amond ;  leg.  among. 

—  col.  693,  lin.  24  :  fomitght;  leg.  fortnight. 

—  col.  696,  lin.  3  :  presbgteris;  leg.  presbyters. 

—  col.  698,  lin.  36  :  if;  leg.  of. 

—  col.  699,  lin.  29  ab  iufra  :  wero ;  leg.  were. 

—  col.  703,  lin.  26  :  Woid;  leg.  World.  —  sub- 


duer;  lcg.  subdued. 

—  coi.  eadem,  lin.  36  :  Gunditur;  leg.  Funditur. 

—  col.  7U7,  lin.  46  :  roud ;  leg.  round. 

—  col.  708,  lin.  12:  Mippodrome;\e%.  Uippodrome. 

—  col.  744,  lin.  22  ab  iiifra :  CentilL;  leg.  Genetht. 

—  col.  769,  lin.  43  :  causis ;  leg.  caulis. 
•—  col.  789,  lin.  16  ab  infra  :  bis ;  lcg.  his. 

—  col.  800,  lin.  8  ab  infra  :  uviddow;  leg.  widow. — 

Maximians;  leg.  Mammians. 

—  col.  eadem,  lln.  9  ab  infra  :  Empres  ;  leg. 

Emperess. 

—  col.  802,  lin.  15  :  Magno;  leg.  Magne. 

—  col.  808,  lin.  20  :  fet  up;  leg.  set  up. 

—  col.  813,  lin.  37  :  fith;  leg.  fifth. 

—  col.  eadem,  lin.  57  :  st^nt;  leg.  sign. 

—  col.  815,  lin.  4  ab  infra  :  Muxentius  es ;  leg. 

Maxentius^s.  —  Maximin;  leg.  Maximin'8. 

—  col.  818,  lin.  10  ab  infra  :  hald;  leg.  had. 

—  coi.  825,  lin.  16  ab  infra:ioii/(/i£ri;Ieg.  soidiers. 

—  col.  eadem,  lin.  26  ab  infra  :  fer;  leg.  for. 

—  col.  833,  lin.  18  ab  iiifra  :  hurch;  leg.  church. 

—  col.  835,  lin.  9  ab  infra  :  oder;  leg.  order. 

—  col.  857,  lin.  4  ab  infra  :  monetfis;  le  g.  monihs 


ToMi  OGTAVi  col.  392,  lin.  17 :  depe-;\e%.  depereat. 

—  col.  1355,  lln.  33  :  cum ;  leg.  eum. 

—  col.  eadem,  lin.  35  :  scripsisse  eis^  ut  cum  ex- 

cubet ;  leg.  scripsissef  ut  cum  m  excubet. 


EDITIONIS  MAFFEI  PR^EFATIO 


»|^M»^g 


Cum  deprchensora  nuper  sil  S.  Hilarii  Piclavien-  A 
sis  operain  quam  mullis  biblioihecis  desidcrari,  ve- 
nalia  vero  in  Iialia  universa  vix  reperiri ,  praistaiilis- 
simus  Canonicorum  Veronensium  coelus.  aique  adeo 
ejus  Archiprcsbyier  Joannes  Franciscus  Musellius, 
sludiorum  fauior  acerrimus,  piaromque  ac  exiroia- 
rum  rernm  perpeluus  auclor,  veiuslissimis  eliam  Ca- 
piiularibiis  codicibus  novam  ediiionem  aut  augeri» 
nut  magnopere  illuslrari  possc  speraulcs,  ut  prxcla- 
rissimi  Palris  scripta  in  hac  civitalc  lypis  dcnuo  Ira- 
derentur,  consiiiuerc.  Cum  vero  eam  mihi  curara 
demaiidare  placuisset,  viderem,  ne  quid  ediiio  liaec 
detrimenti  caperet ;  quin  si  anieriores  omnes  novo 
accedente  sludio,  aique  iteratis  curis  supergrcdi  no- 
bis  liceret,  ut  id  nequaquam  praMcrmiileretur;  ad 
posiremam  pnecipue,  quae  a  Benediclinis  Maurinae  B 
congregalionis  Monachis  elalwraia  est,  ne  dum  in- 
spiciendam,  sed  quanlum  ingenii  mei  tenuitas  ferc- 
bat,  cxcutiendam  eiiam  ac  pensilaiidam  me  conluli. 
VerumUmen  illam  tain  docte,  tam  diligenter,  tam 
studiose  ronfeciam,  iiumerisque  omnibus  absolulam 
pcrcipere  roihi  visus  siim,  ul  ab  ea  recedeiidum  nii- 
nimc  exisiimarim,  et  piaciili  loco  duxerim  iiitcrmis- 
cere  quidquam,  laudaiaeque  eorum  cditorum  iiidu- 
stri«  quomodocumque  nianus  inferre.  Auctor 
pi  opierea  fui,  ut  Parisina  plane  ediiio  rccuderetur ; 
simul  tamen,  quod  unicc  nobis  superest,  quicquid  ad 
eam  ornandam  ex  mss.  codicibiis  noslris  erui  possel, 
excerpercturdiligentissimeatque  in  publicum  bonura 
emiuerelur.  Neque  eniin  assentiri  profecto  possera» 
ut  in  hac  urbe  quoque  mos  arriperetur  eoruin  typo-  C 
graphorum,  qui  lucrum  papyraceis  mercibus  aucu- 
paturi,  de  atramento  ac  de  chariarum  plaustris  unice 
sunt  soUiciii,remque  librariam  e  Iilier.iti8  bominibus 
pendere  ignorantes,  editiones  alibi  factas  nullu  siu- 
dio  recuduni,  consilio  nullo.  li  scilicei  ne  de  pncfa* 
tiuncula  addenda  cogiiant  quidem,  nedum  illustrari 
novis  curis,  alqueaugeri  veierura  Scriptorum  Opera 
saugant;  quin  cum  duo  aui  tria,litulum  exhibenies, 
de  siio  proferre  verba  cogantur,  illa  ipsiraet  adjun- 
gunt,  atque  soloeco  aliquo,  si  Deo  placet,  vei  lepida 
quadam  ridiculave  formula  libri  frontem  insigniunl 
qiiandoque  ac  disilnguunt.  Deplorandura  hoc,  et  fa- 
tale  propeinodum  Italico  nomini  malum  haud  ita 
profecto  glisceret,  modo  qui  libros  deleciii  nullo ,  el 
audito  taiitum  Auctorum  nomine  siatim  redimunl»  D 
sibi  caverenl  allquantisper,  nec  quod  inconsulto  et 
ijiiperite  in  lioc  genere  peragitur,  eadem  comitato 
cxciperent,acquod  studioseatqueuiiiiter  elaboralur. 

Jara  vero  cura  duo  prxcipue  in  Capitularibus  scri- 
niis  S.  Hilarii  codices  habeantur,  quibus  iion  mulias 
velini  cx  istiusmodi  reliquiis ,  quacuraque  tandem  in 
Bihliolheca  siiperantibos  anteponas .  eorum  descrip- 


lionem,  ut  eruditi  seculi  genio  morem  geram,  exhl- 
bere  pergo.  Alter  ex  illis  opus  continet  de  Trinitaie. 
Liber  esi  niaximi  moduli,8inguIarem  lum  litterarum, 
tum  meinbranx  magniricentiam  ostentans,  figura 
quadrata,  laevi  chariaacplerumquesubiili.atramenlo 
inflavum  vergente,  scriptura  bifida,  aique  a  lemporis 
iiijuriis  iniacta :  oris  laie  circumalbicanlibus.  Inlegrs 
paginx  exemplar  vides. 

Eadem  mnnus,  nihil  prorsus  ab  hac  amplitudine 
et  scripturae  majesiaie  dcflectens,  perstat  usque  ad 
extremum.  Sub  fiiiem  tres  aut  quatuor  desiderantur 
ctiarix,  quapropier  nec  librarii,  iiec  temporis  supe- 
rcsl  iiota ;  sed  quinto  aut  sexio  seculo  exaratum  co- 
dicem  indicia  persuadent  omnia.  Aniiquitatisgloriam 
minime  ergo  codex  noster  percelebri  illi  concedit, 
qiii  in  Archivo  Vaticanoi  Basilicae  custoditur,  et  velut 
unice  velusiissimus  ad  hanc  diem  depraedicatus  est : 
quod  enini  eum  P.  Mabillonius  dixerit,  scriptum 
csse  ittb  finem  seeuU  quarti  aut  ineunte  quinlo^  qua^ 
verba  P.  Cuiantius  repetit  in  praefatione ,  id  mero  et 
involuniario  lapsu  viris  doctissimis  cxcidisse  pateti 
cuni  ad  annuin  decimum  et  quingentesimum  ejusdem 
collationem  revocenl :  quo  conslat,  $ub  finem  $ecuU 
quinti,  aut  itieunte  sexto  (Re  Dipt.  lib,  v,  pag.  350), 
enuniiandum  fuisse.  Verum  suspicari  me  vehementer, 
hallucinaiionis,  aut  erroris  quidpiani  in  judicio  deeo 
codice  ad  hanc  diem  lato  subcsse,  aclatiiare,  nequa- 
quam  dissimulo.  Quamvis  eiiiin  e  Mabilloniano  spe* 
cimine  eximia  libri  vetusias  appareat,  non  ejusmodi 
apparet  tamen,  quae  secundum  observationes  com- 
muniter  adhibitas  usquc  eo  revocari  possit.  Testes 
appello,  quicumque  in  priscis  perquirendis  codici- 
bus,  ac  terendis  minime  perfunctoriam  posuerint 
operam.  Liber  siquideui  de  quo  agimus  ea  scriptura 
constat,  in  quam  scqoiori  aevo  sensim  deflexit  Ro- 
manorum  uncialis,  solo  N  majorem  ac  priscam  for- 
mani  retinentc.  liio  scribendi  genere  mulii  muliis  in 
locis  reperiuntur  codices,  quorum  quempiam  nemo 
umquam  fuit  qui  in  lantam  vetustatem  asscreret.  At 
de  adscripta  epoclia  quid  dicemus?  haec  scilicet  ha- 
beri  dicunlur  ad  calcem  :  Contuli  in  nomine  Domini 
Jesu  Christi  aput  Kasulis  eonstitutus  anno  quartode-- 
eimo  Trasamundi  regis  :  quae  quidera  verba  inscrip» 
tionem  eujusdam  studiosi  Mabillonius  appellat ;  vere 
autem  ab  illo  adjecta  sunr,  qui  codicein,  ut  mos  erat, 
contulit  atque  eroendavit.  Sic  ad  calcem  Virgilii 
Medicei  adnotavit  Rufius  Apronianus  :  Legi  et  di- 
stinexif  etc,  deinde,  Distinexi  emendans,  etc.  Cura 
ergo  in  Hilariani  codicis  subscriptione  annum  quar- 
tumdecimum  Trasamundi  Regis  legerit  Hoistenius, 
anno  saltem  Chrisii  DX  scriptum  fuisse  omnes  sub- 
inde  assensi  suni.  Haec  nihilominus  opinio  muliura 
Infirmctur  nccesse  cst,  libi  animadverlamus  verlmm 


m  MAFFEI 

illuil,  proul  iii  spccitninc  rcpiMseiil.Uur,  ;iec  pro 
Tra$amuiuii ,  neo  pro  Tratamund  legi  posse ;  nbi  eniis 
m?  ubi  a  doplex!  nbi  «?  vereor  ergo  ne  aliud 
quoddaro  ibi  lalitet  nomen ;  circa  illud  vero,  qui  co- 
dicem  non  viderim,  divinationibusparco.  Diciio  quo- 
que,  quam  pro  Putzaiis  accepit  Holsienius,  et  pro 
kasulis  Mabillonius  babet,  de  Gasula  eiplicans  By- 
laceiMe  proviHcisD  ctviiate,  valde  in  ambiguo  est ;  ne- 
qae  eiiiin  prlmam  Ikteram,  iit  ibi  efBngitur,  pro 
Kappa  reclpient  diplomaticiMrum  hominum  lliii ;  et 
niirnm  videri  possit,  Angiiailni,  Cypriani,  Tertulliani 
lii  Arriea  scrlpu  eKemplatia  non  haberi,  baberi  aa- 
tem  Uyarii  Piciaviensis. 

At  de  bis  quidquid  uiiicuique  libet  credatur,  ne- 
que  eaim  quidquain  praifrftcie  atatuo,  neque  aliud  in 
praaaentia  ad  rem  pertiuet  noatram,  nisi  ut  ex  utrius* 
que  apeeiminis  coilatione  vetustatii  laude  Yeronen- 
aein  codieem  anteferendum  esse,  doctos  lector  agno- 
acat.  Qood  ai  vetuauie  nequaquam  praecellerel,  satis 
prtecellit  emendatione  ac  fide ;  menda  siquidem  in 
Vaticano  abundare  monuit  CuUntius,  cum  in  Vero* 
neusi  perraro  ooeurrauti  iu  ut  paragrammatis  ininua 
oouiaminatoa  codices  paucoa  viderim.  Priscae  etlani 
ortliographis  commendatur  uaii ;  propterea  ubi  exem- 
pli  gratia  in  editisamR^imni  (bujus  editlonis  eol.  54), 
iii  ms.  eat  oditii^iiiitii;  uIn  e.  i25,  til  id  dt  quo  agi" 
tur  assiquaiur;  in  ins,  adsequamur  :  quibus  lectionl- 
bussensus  quoque  restiluitur.  Plura  in  Auctores  ve- 
tercs  inveda  aunt  aiiigmaU,  quod  libraril  vulgarein 
pronuiiiiaiidi  mollitiein  sequentes,  a  recta  bac  scrl- 
bendi  iiorma  deflexerint.  Quis  explicet,  exempli  gra- 
tia,  Horatil  versum  lllum,  ui  communlier  legiiur? 

Cuin  rideutibus  arrideot,  cuin  fleiitibus  adsunt. 

At  cui  conalet  acrijiaisse  Pueum  adridint^  intelligit 
atatim,  reapondens  verbum  esae  adfleni^  qtio  repoaito 
optime  procedit  lententia.  Nolim  Umen  urgeatur  basc 
reguia  usquequaque ,  iU  ut  etiam  ixmlium  scribere 
teneamur,  quamfis  quibusdam  e  veteribus  Graiuma- 
ticis  edicentibus.  lu  quidem  in  postrema  S.  Hilarii 
editione  factum  eat|  libria  umen  noitrla  veiustissl- 
mis  minime  suffragantibus.  Archaismum  aapit  In 
codice  noatro  lAeniatinif  quoque  non  una  vioe; 
ut  in  compari  alio  mox  enarrando  iraciatus  in  Psal- 
inos  coraplecteniei  formonsa  sum ;  nam  et  iii  Virgilio 
MediceoFtfrmoniumPaiior  animadveriere  menilni.  Mi- 
tum  eat  quam  ad  derormandas  cujusvis  lingun  dictio- 
nesperpetuopropensumy  in  pugnanteainvicein  corrup-* 
tionea  feratur  vulgus ;  nam  qui  ii  perperam  intruden- 
les  $hensaiimm  et  formonsum  enuntiabant,  ildem  alia 
effereniea  verba,  eam  lltteram  injuriA  entrudebant ; 
cttjusnibdi  elocuiloiiis  vestlgia  in  Veipasiani  nu- 
niiimate  aniinadvertebam  nupef»  Rma  Resurgs^ 
pneferetiie  pro  Aeiiirgrifti  r  qtiin  fr^ues  pro  ffetfuens 
et  alia  id  genus  tion  in  Mia.  tantum,  sed  et  in  qulbua- 
via  monumenils  persttpe  oOcuiTunt.  At  dolendum 
summopere  pHmain  «que  Ac  postremanl  cbar- 
um  inalo  quodam  fato  a  codice  noetro  abseissaa 
fuisais;  iu  ut  nec  Auctoria  nomen,  quod  qui  in  du- 


RrailONIS  IV 

A  biiiiii  rcvocarei  non  dtTuit,  iioc  Operis  iiisciipiio  a)>- 
pareat,  qux  diversimode  prolau  est.  Utrum  iiidem 
libris  XII  ille  de  fide  Orientaliam  adjungereiur,  ex 
quo  Cassiodorius  iredecim  libros  beati  Hilarii  dc  sancta 
Trinitate  rocmoravit ,  ex  Ms.  niulilaiione  ignoramus. 
Libri  in  capiia  videnlur  dividi,  sed  admodum  prolixa. 
Quse  afferuniur  auctoriutea  veraibui  arctioribus  iii- 
digiianiur  :  verba  si  qu»  fuerant  omiiM,  minuio  cba- 
ractere  superaddiu  visuiitur,  at  ejuadem  ubique  Agu- 
r«  ac  majoris  forinas. 

€um  multis  abbino  annis  (neque  enim  Ix^cacvor, 
aut  bornus  bic  labor  est)  iii  bunc  preclarum  codicem 
primo  incidisaem ,  impetu  quodam  ad  decantaium  li- 
bfi  secundi ,  capite  in  posirema  editione  vigeaimo 
aeptimo,  inspiciendum  iocum  me  conluli :  ex  eo  ai- 

B  quidem  aceri  imx  cum  ocu? o  ac  nono  seculo  conten- 
tioncs,  ium  eo  maxlme  tempore  iteratao  inier  eruditos 
viros  fervebant  disceptationes.  Cenaebam  equidem 
eam  coniroversisc  partein,  qu»  ex  antiquis  codicibus 
pendet,  hoc  pottssimum  supra  cffiteros  antiquo  atqiie 
eximio  codice  dirempium  irl :  aed  mir um,  in  boc  quo- 
que  quod  nos  anclplies  adbue  relinquai,  me  depreheih 
disse.Quftsiionis  caput  esi,  utrum  in  fine  praedicii 
capltis  legendum  sit ,  dum  carnis  humilitas  adoratur , 
an  vero,  dum  eamis  humiUtas  adoptatur;  cumqiie  dis* 
crepent  eo  loco  non  excusi  tantum ,  sed  et  scripii  II- 
bri ,  utra  praeferenda  slt  lectio,  utra  ab  auciore  ipso 
defluxerit,  Id  quidem  tot  concertaiionibus  ncqua- 
quam  disquirendum  eral.cum  ab  ulraque  leciioiic 
sensus  fluat  oribodoxus  :  paiet  enim  verbum  adop- 

C  tatur  de  humanltate  inlelligendUm  essc  a  Fiiio  ad- 
aumpta,  non  a  Paireadoptaiu.  Hlstoriac  lamen  inict- 
erat,  ui  praecipue  quod  ad  Felicem  Oi^eliianum  Epi- 
scopum  spectat,  factl  veritas  detegefeiur :  huic  expo- 
liendo  supersedeo,  cuin  satis  inuotescai,  et  a  recenii- 
bus  Scriploribus  fuse  atque  eleganter  proponaiur 
discutiaturque.  Ego  quid  codex  noster  ferai  bona  flJc 
exliibebo. 

Prlinum  Igitur  pro  comperto  habeatur  In  hoc  libro 
AtK>RATUR  scriptum  esse,  nullo  abraslonis  vesiigio, 
nulla  superinductionis  suspicione  :  at  cum  post  cain 
dictlonem  a  capite  resumatur  versus ,  in  vacuo  quod 
remanet  spatlo,  sive  eadem,  sive  paulo  posieriori 
mahu,  ADOPTATUR  adjccium  fuisse.  Prlori  verbo  nulla 
quldem  irrogata  est  contumelia,  sed  lineolis  supcrpo- 

B  sitls,  atque  R  in  superiori  margine  adscripto,  indica- 
tur  de  more,  adjecum  diclionem  antenori  subilituen^ 
dam  esse ,  in  alils  tamen  codicibus  certius  adliuc  tes- 
timonlum  requirendum.  Id  In  hoc  libro,  ut  ei  iti 
allis,  ad  dubla  loca  grxce  etiam  quandoque  iniiuiiur, 
pro  R  require^  Z  adposllo,  boc  est,  {vrcc.  In  verbo 
adoptatur  eadem  litterarum  flgura,  idem  prorsus  atra- 
menti  color;  at  ievi  ciiltello  fuisse  ollm  apparet,  qui 
liitenis,  et  supet^poslus  llneoias  abducere  tenUrit,  ac 
delere.  Quis  quidein  omnia  in  has  conjecturas  nie 
pertrahunt.  Liquido  primum ,  nullaque  bsesiiatione 
eftaravit  librarius  adoratur;  at  sive  ab  Ipso  alia  post- 
modum  exemplaria  inspiciente,  sive  ab  allo  quopiani 
adoptatur  additum  est ,  et  8imul  ut  ^do^atur  ci^pungc* 


PRiBFATIO. 


VI 


rctur  monitum.  Alter  exihde  acceirit ,  cui  secuntaa  A  cerlenl,  facieque  ipsa  ac  conspeclu  majoris  veiusia- 


leciio  non  proI)abaVur;  propterea  verbum  adopmnt 
conatus  est  aurerre,  abraslonls  nubecolls  fd  satis  tes- 
taiitibus.  Colligi  liinc  potest ,  libenier  quidem  adora-^ 
iur  lectum  olim  ftiisse,  de  ea  tnmen  lcctione  aniiqui- 
lus  quoqae,  et  multo  ante  Pelicem  Orgeliianum  dubi- 
talum  esse.  Neque  bunc  codlcem  unum  ex  iit  essOy 
quibus  Felix,  vel  ejus  fautores  manus  injecerint,  sus* 
picari  possumus ,  cum  adoralur  minime  abrasum  sit. 
llinc  et  iii  Vaticano  codice,  ut  audio,  controversa  dic- 
lio  a  secundo  calamo  immutationem  est  passa.  Ex  eo 
accidit  ut  ladoratur  legerint  Hincmanis  atque  Alcui- 
nus,  adoptaiur  vero  Agobardus  Lugdunensis ;  qul  Pe- 
licem  confutans,  atque  omnia  quae  prnecesseranC 
probe  callens,  ab  omni  fraude  slbi  sails  cavlsse  cre- 


tis  aucupentur  fidem.  S.  Hilarii  Tractatus  In  Psalmog 
compleclimr  ,  quorum  rara  admodum  occurrunt 
scripia  exemplaria.  Illos  in  ix,  xiii  et  xci  in  ms.  Vnll- 
cano  unice  ad  lianc  diem  repertos  comprobat  nosier » 
qui  pariter  recenset.  Ubri  forma  media  et  oblonga, 
ne  quadrata  unice  In  preiio  sit  :  membrana  ubi  inof- 
fensa,  candlda  esl,  adeoque  subiilis  ac  tenuis,  ut 
quaedam  folia  tactum  efTugere  videantur  :  atramen- 
tum  xerampelinuni  esl,  et  subalbicaits  :  scriptura  in 
duas  columnas  discreta,  ul  in  specimine  conspicis  di- 
ligcnler  quidem  efncto,  nec  tamen  codicis  faciem,  ac 
litlerarum  elegantiam  satis  ex[$rimente. 

Ubi  Graeca  incidunt  verba,  accentibus  ac  spiriiibus 
nullis  effinguntur.  Quxcum^iue  sive  ex  aliis  Psalmis, 


dendus  esi.  Satis  ergo  verisimile  apparet ,  lecilonem  B  sive  aliunde  sumpta  aflrcrantur,  seponantur  ut  In 


adoptotur  a  Felice  non  primo  excogiiatam,  sed  in  ali 
quo  codice  inventam  esse;  cumque  sibi  propitiam, 
ac  ut  accidere  solet  praBJudicio  quodain  occupatis,  er- 
rori  suo  faventem  male  reputaret,  in  Aquisgranenses 
codices  dolose  induxisse :  Porte  etiam  lectipnem  illam 
odio  delnde  habueruni  Gatholicl  ex  hoc  ipso,  quem 
Felix  illl  •uperstruere  errorem  conatus  est;  adopth- 
nis  caeteroquin  voce  satis  ipsis  saspecta  post  Arianam 
hxresim.  Non  per  adoptionem  hasc  facta  tnnt ,  absit : 
ita  in  GapitularialioGoncilioinEpheainumcontinenta 
codice  ea  verba  S.  Athanasil  in  Epistola  ad  Eplctetum 
laiiiie  reddaniur  :  oO  Gio-cc  81  raura  iyhtro ,  fiil 
ycvocTo  :  quae  In  Gonciliis  edita  vcrsio  prave  contor- 
quet.  Cassiodorius  in  Psalm.  i,  propter  humilUatem 


exemplo,  priori  eiiam  versu  rubricato.  Rubricaia 
autem  verba  auri  olim  superinducii  alicubl  vesiigla 
reiinent.  Scriptionis  species  Virgilium  Mediceum 
(parum  feliciter  ab  edltis  speciminibus  repraesenta- 
tum)  in  eo  pncclpue  relbrt,  quod  lilterx  mediocris 
pariier  sint  magnitudinis,  et  calamo  subtiliorl  exara- 
Ue :  quod  P  el  Q  descendant  numquam,  neque  infra 
proiendantur ;  etquod  in  T  transversa  linea  vix  ap- 
pareat,  ut  etiam  in  G  ct  in  L  inferiores  ducius.  Cx- 
terum  noster  magis  affabre,  distincteque  ac  xquali- 
ter  descriptus  est :  ne  quid  a  recta  linea  in  versibus 
exarandis  manus  deflecterct,  calami  via  stylo  desU 
gnaia  visitur.  Ab  emendaiione  quoqne  generatim 
laudandus  liber  :  quamobrcm  librarii  jure  merito  in 


carnh  arf«ttmp/(P.  Hinc  Alcuinus  Felici :  tu  omnino  per-  C  hominum  memoriam  nomen  revocabimns,  quod  prae- 

ter$ls»ime  dlds  adoptatur  :  quaiiivis  non  ea  perversa 

esseni  verba,  sed  interpretatio.  Hxc  autem  omnia, 

ut  consiet,  quani  ab  antiquo,  et  cur  is  locus  dupliclter 

in  librb  describeretur.  Gaeieruin  quomodo  Hilarias 

ipse  scripseril,   mihi  quidem  fiicile  cognitu  vide- 

turomnino;  contextum  enim  percurrentibus  statim 

patebit  vocem  adoratur  oraloriae  eleganti»,  quam 

Auctor  ibi  seciaiur,  niinime  coiivenire.  Parit  Virgo^ 

partus  a   Deo  est ;  Infans  vagit,   laudantes  Angeti 

audxunlur;  panni  sordent,  Deus  adoralur :  ita  potes- 

talis  dignitas  non  anuttitur^  dum  carnis  humilitas  ado- 

ratur.  Neque  apte  immediaU  orationis  membra  bis 

eodem  verbo  clauduntur,  neque  niiriOcum   iliud, 

quod  ex  oppositis aucupalur  Hilarius,  oritur  ullo  mo- 


ter  morem,  ubi  minus  exspeciandum  erat,  incurri- 
mus  :  in  alpbabelico  scilicet  Psalmo  cxvin,  posi  Wh^ 
Littera  11 II  explidt,  ineipit  Littera  V  fe/lctffr.exiguis, 
sed  majusculse  pariter,  ui  vocamus,  figur»  characte- 
ribus  iegilur  inferius  :  Scribit  antiquarius  Eutalius 
NT  ita  colliganlur  N,  quod  compendii  genus  veterum 
lapidum  usum  sapit.  In  eodem  Psalmo  post  liiteram 
decimam,  iiitra  circulum  Ghristi  monogramma  in 
apice  prae  se  ferentem  :  Scribtori  vita,  legenti  doctrina. 
Anliquariorum  munus,  quorum  frequens  apud 
veteres  meniio  ,  Valeniis  lex  anno  ccclxxii  lat:^ 
probe  describit.  Antiquarios  ad  bibliothecm  codicei 
componendos,  vel  pro  vetustate  reparandos,  quatuor 
Groecos  et  tres  Latinos  seribendi   peritos  legi  jnbe- 


do,  si  dignitatem  non  amittat,  qui  adoralur;  oriturDfnui  (C.  Th.  de  Antiqu.  /.  ii).  hidorus   iia  diclos 


autein  optime,  si  digniiaiem  non  amittat,  qui  carnis 
humiliiatem  adopiat.  Gur  vero  Pelix  criminationem 
fulsi  veieri  ali  |uo  prolaio  codice  adoptatur  exhibenie 
non  repulerit,  vel  invidiam  saitem  non  minuerit,  pro- 
fecto  non  iiitelligo.  Eodem  certc  seusu  Hilarius  in  ex- 
positione  Psalmi  cxxvii  protulit  per  adoplionem  cor- 
poris  :  frustra  vero  legendum  esse  per  adeptionem, 
quamvis  Erasmiana  editione  sufTragante ,  vir  ingenio- 
sus  conjiciebat  {De  vett.  BtBrr,,  etc,  p.  460);  nam 
adoptionem  prxfert  praestantissimus  oinnium  Gapituli 
nosiri  liber  alter ,  cujus  jam  relationem  ingredimur. 
Paucoa  quidem  ex  Ecclesiasticis  praeseriim  manu- 
scriplos  codices  reperias,  qui  cum  hoc  antiquitate 


pulat ,  quia  tantummodo  vetera  scriberent  (Orf^. 
tib.  vi),  sed  repiignat  Eulhalii  nostri-auclorilas,  qui 
se  antiquarium  vocat,  Hilarii  nequaquam  tunc  ve- 
tustos,  sed  forte  calenies  adhuc  commeniarios  tran- 
scribens.  Ego  inter  librarios  co  prscsertim  nomlne 
donatos  opinor,  qui  non  cursoriis,  seu  ceieribus, 
qux  barbaris  nominibus  non  slne  miro  et  universali 
errore  designnri  solent,  sed  majoribus,  accuraieqqe 
effictis  litieris,  ac  diligentia  singulari  codices  con- 
struere  profiterenlur.  Gra^cum  vocabulum  docet  KaX- 
hypKfog,  siquidem  Antiquarius  reddilur  in  veleribus 
Glossis.  Praecepit  Imperator  Gonstantinus  epistola  a 
Theodoriio  in  Ecclesiastica  Hisloria  (lib.  i,  e.  16)  re« 


VII  MAFFEI  CDITIONIS  VIll 

lala»  ut  ad  multarain  (Jrbis  suae  Eccleslarum  usum  A     Jam  vero  ut  quidquid  ad  detergendum  alque  am« 
sacrarum  Scripturarum  quinquaginia  membranei  co- 


dices  conficerentur  Otto  tsxvctuv  Kcdliyputpuv,  xo^l 
eexjOc6fi5f  tiqv  t«x">"?^  eTitCTa/izivwv,  a6  artificibut  pulchre 
icribeniitms ,  a/^ue  ar/m  perfecle  callentibut  :  verlit 
Epiphanius  Scholaslicus  in  Tripartita,  ab  artificibus 
anliquariit ,  et  perfecte  arteni  teienlibiis  (lib,  ii,  c,  6). 
Propterea  Augustinus  in  SermoncdeVerbis  Domini : 
Qui  tidet  litterat  in  codice  oplime  tcriplo,  et  non  novit 
legerCf  laudat  antiquarii  manum,  admirant  apicum  pul- 
chritudinem,  Id  autem  nominis  sequiori  .tvo  librariis 
majoris  rorma".  liueris  codices  effingcnlibus  ndhsRsisse 
puto,  quod  anliquos  imitantes  primxvam  liiterarum 
figurum  servareut :  neque  enim  prima  aiit  secunda  liii* 
gux  Latinaextaieea  significalione,  sed  pro  niitiquitalis 
cultore  aiiliquariususurpabntur :  propterea  auctor  Dia- 
logi  de  Oratoribus  :  criminabimur  te  antiquariit ;  el  in 
eodem  libro  :  nec  quemquam  adeo  antiquarium  putOf 
ctc.  Vocem  eodein  sensu  adliibent  Juvenalis  ac  Sue- 
lonius.  Cseterum  aniiquarium  nostrum,  quamvis 
Graecum  nomen  prae  se  ferentem,  Grcecum  fuissc  ne- 
quaquam  suspicemur,  cum  Latinis  libris  operam  da- 
ret,  ei  pro  Euthalio  (abiuOoXerv  siquidem  deducitur) 
Eutalium  scriberel. 

In  vacuo,  quod  remanserat,  spatio  ad  finem  Psalini 
cxxi  diverso  prorsus  scribendi  genere,  et  recentiori 
atramenio  verba  hxc  posterior  manus  adposiiit  quasi 
ludlbunda:  In  nomine  Domini  Ihum  Xpi  Ariperto  Rege 

fuitvera  juttitia  et  tincera Deitide,  Builiut  Abbas 

de  Monattirium  tci  Thome  ApostoU  cuit  vocapolo  est 


plificandum  Hilarium  conferre  utrique  codices  pos- 
sent,  ob  oculos  haberetur,  Joseph  Blanchinius, 
Yeroncnsis  Ecclesiae  Canonicus,  ac  Biblioiheca- 
rius,  niaximai  spei  juvenis,  percelebrisquc  patrui 
condignus  haeres,  cum  Benediciina  ediiioiie  solidos 
contulit,  et  variaiiies  lectiones  omnes  summa  dili- 
gentia  ac  fide  adnotavit  distincte,  atqiic  ordinatim 
congessil.  Muitum  etiain  operae  in  iis  crudite  posue- 
runt  Sacerdos  eximius  Dominicus  Vallarsiiis,  nec  non 
P.  Aiexnnder  Bonifacius  cx  Oratorii  Congregationc, 
quae  magno  et  pietaiis  et  litteraruni  bono  paucis  ab- 
hinc  annis  in  hac  civitate  coaiuit.  Varietates  auiem 
nosiras,  ut  a  caetcris,  quse  supponunlur  textui,  raci- 
lius  secernaniur,  numericis  designamus  noiis  :  nequc 
B  tamen  univcrsas  omnino  exhibuimns;  quid  enim  uii- 
lifatis  ubi  patens  error  in  codiccm  irrepscrit,  vcl 
ubi  res  nihili  moncanlur?  Adscribentur  quidem 
aliquando ,  eliamsi  a  praecedenle  editore  recen- 
sita:  item  Tuerint,  ut  constet,  quibusnam  e  diversis 
lectionibus  tam  insignium  menibranarum  calculus 
accedat.  In  textum  ea  lantum  recepimus,  qux  illum 
omnino  resarcire,  vel  tuto  restituere  pateat ;  quod 
locis  pluribus,  praecipue  trnctatuum  in  Psalmos, 
prxsiare  contigit :  prioribus  tamen  lectionibus  per- 
petuo  adpositis ,  ut  integrum  uiiicuique  liberumque 
judicium  sit.  Idem  prorsus ,  cum  Cassiodorii  Coin- 
plexiones  priroo  emilterem,  praesliti,  ex  quarum  Prae- 
fatione,  ut  deconsilio  in  hac  etiam  recensione  ndhi- 
bilo  satis  constet,  duo  liceat  verba  transcriberc  : 


Pineolo.  S.  Thomae  Teniplum,  el  Convenlus,  quem  Q  Emendationum,  quas  raro  adhibui,  ubi  operas  pretlnm 


modo  PP.Carmclitae  possident,  ad  pontein  est  situs 
Pignolo  usque  in  hanc  diem  nuncupalum.  Monastc- 
rium  ibi  fuisse,  et  Monachos  cum  Abbate  suo  conimo- 
ratos  olim  esse  noverat  nemo.  Liiiguac  Italicae  quam 
proxime  ab  ea  usque  aetate  pra;luderetur  vides; 
quod  enim  nunc  Abate  del  Monatterio  dicimus,  Abbat 
de  Monattirium  vulgariter  scribebaiur ;  cumque  um  in 
0  popularis  pronuntiatio  sa;pe  converteret,  ui  item  c 
mss.  didici,  el  hic  etiam  apparet  {vocapolo  eiiim 
pro  vocabulum  est),  a  vulgari  lingua  verba  parum  de- 
flectunt.  Sub  Rege  Ariperlo  scriplum  codiccm  ex  hnc 
nota  non  defuerequi  arguerent;  at  liiterarum  forma, 
ipsaque  bujus  adjectionis  facies,  satis  osiendunt  mul- 
to  recentiorem   fuisse;  et  profecto   nisi  liber  bic 


<t7,  admonebo,  ut  et  ipsas  ab  aliit  emendari  potsint : 
hoc  ti  prasttitittent  trantactit  temporibut  Criticif  vele- 
rum  tcripta  aliquanto  meiiut  pernosceremut ;  innume- 
ros  enim  locot  ex  arbitrio  reficientet^  antiquorunt  codi- 
cum  lectionet  nobit  tubduxerunt.  Exilcs  autem  ac  mi- 
nutas  quaiidoque  animadversiones  culpandas  in  liis 
rebus  non  esse,  vel  conlemnendas,  Hilarius  ipse,  qucm 
doctistimum  Patrem  Cassiodorius  nuncupat,  docet; 
Arianam  eiiim  impielaiem  increpat,  quae  te  ad  fraudem 
tyllabcB  adjectione,  qucs  in  libris  non  exttat,  inttruxit. 

Ego  quidem  tum  ex  omnium  congerie  ,  qu?e  mihi 
exhibendsc  vidcrenlurt  varieiates  cxcerpseram,  tuni 
adnotatiuiiculas  qiiasdam,  paucis  tamen  locis,  adjccc- 
ram  :verumtamen  cum  acciderit  mc,  antequam  praelo 


mrlusqueAriperti  aevumlonge  antevertat,coiijecturis  ])singula  traderentur,  peregre  exire  et  impressionis 


fidendum  nullis,  atque  indicils  quibuscumque  tutiori- 
bus  in  posterum  valedicendutn  :  neque  enim  ad  ip- 
sum  codicem,  vel  ad  ejus  amanuensem  en  rcferuniur 
verba,  sed  ut  c  loco  et  modo  prorsiis  constat,  sive 
Builii  Abbatis,  sive  oiiosi  cujuspiam  lusus  fuit  vacuo 
illo  spaiio  abuteniis,  quod  in  plerisque  etiani  impres- 
3is  librJs  occurrere  aliquando  solet.  Alios  contra  au« 
divi,  eo  quod  nigrescat  borum  verborum,  fere  ut  in 
hodiernis  scripiuris,  atramenlum ,  recenter  addila 
fuisse  perperam  existimantes  :  iia  niiniruin  in  erro- 
rem  proni  perpeiuo  sunt^  quicunique  non  omnia  pen- 
sitant,  ei  uno  tantum  argumento  ducti  in  bis  rebus 
calculum  ponunt. 


tempore  abesse,  autograpbas,  quas  dederam  scliedas, 
qui  opcris  et  emendationi  pra*erant  ob  implexam 
scripiuram  nequaquam  assequcnies ,  quxdam  omit- 
tere  coacti  sunt,  qiiaedam  aliquanlo  imniiitarc.  Id 
vero  eiiamsi  parum  referat ,  sunt  qui  me  adigant , 
ut  ex  prxiermissis  aut  interpolatis  hic  sequentcs 
exhibeam.  Adscripseram  ergo. 

Col.  15,  i.  Priore  Vcronensis  libri  quaternione 
abscisso ,  variantium  lectionum  prima  occurrit  tenet 
pro  tenuit;  ut  habetur  paulo  aiiie :  Quartut  liber  au' 
tpicatur,  Ab  iis  verbis  sub  finem  paragrapbi  deciiiii 
a  suis  non  receptum  iiunc  ms.  incipit. 

C.  17,  'i.  PicB  doctrinas  ii\  textum  receperam,  sub- 
tns  nionens  :  i7a  ms,  notter^  ubi  in  anteriori  editione 


i\ 


PRiEFATIO. 


ptetati  doctrina^  n.  6,  divinitafem,  niliil  nddens  ;  n.  7,  A 
in  anteriori  natum  et  ex  Deo. 

C.  49,  i.  Liber  nosier  :  neces$e  est  in  professione 
obtoluta  adversandi  calumnia  videatur.  Aliquanio  ine- 
lius  quam  in  Erasniiana  csclerisve  :  et  cesset ,  etc. 
Plane,  ui  opinur,  resiiiuemus  lociim,  si  legnrous  :  at 
necesseett,  elc.,  catumnia  caveatur, 

C.  21 ,  i .  In  anleriori  pro ab eo,  ut legil  Erasmus  quo- 

que,  liabebalur  aut  ittud^  quod  senleiilije  non  quadral. 

C.  52,  7.  Quascumque  habet  Pater  dedit  Filio  :ex- 

hibenlur  verba  h»c  in  edilis,  sed  in  ms.  noslro  non 

apparent ,  nec  iinde  erula  fuerinl  reperire  est. 

C.  34, 9.  Manibuslino  occupatis,  pedibus  timo  obtitis 
in  textum  admiseram  :  at  ignarus  inler  variantes  re- 
censebam. 

C.  35 ,  3.  Yeronensis  liber  :  et  sumet  sibimet  quod 
Jiberum  est  :  iiam  si  vcrbtim  a  tempore  liberaiur, 
videtur  consequi  sumplurum  sibi  quod  liberum  esi , 
.  Iioc  esi  nemini  obiemperaiunim.  Quod  siaiim  di- 
luilur  Apostoli  verbis  subjiinctis  ,  iiemqiie,  quoniam  ^ 
qui  abest  a  tempore  non  abest  ab  auctore.  Ita  Ms.  iios-  ^ 
ter,  ubi  anlerior  ediiio ,  qui  abest  a  cogniiionis  tem- 
pore,  Habelur  eliam  in  codice  erans,  ioco  toO  qui  erat, 
C.  39 ,  i.  Odiosa  inserueram  texlui,  iia  praererenie 
ms.,  et  quia  otiosa  profecto  noii  erat  frauduientia  bie- 
reticornm  undique  circumslrepentium, 

C.  59,  i.  Adjecimus  e  libro  nobtro  :  habet  Eras- 
inQS  quoque,  i  Cor.  xv,  8 :  visus  est  et  mihi, 
C.  65,  2.  Salutaris  tui. 

C.  i65,  2.  Deus  addidimus,  necex  conjectura  t.in- 
tum,  sed  codicis  nostri  aiictorilate  Cii^leris  veiustioris,: 
in  Cra^co  texiu  quoqiie  6  aXsdcvo^  Oso; • 

C.  i69,  i.  Se  carere  synagogam  :  in  boc  siquidem 
codice  caret  Patrem ,  careat  virtulem  ;  ad  psnl- 
muiii  Lxvi  substamiam  non  carebunt ;  e  Gnccortiin 
usu,  apud  quos  tc  .0(rTs/)&> ;  Latiiic  qiioque  Plauius  in 
Curc.  id  quod  amo,  careo, 

C.  243,  2.  Abest  aternam  n  noslro  quoqtic. 
C.  246,  Christi  sccuiidis  curis. 


C.  27,  3.  Injudicio. 

C.  39 ,  2.  In  Ms.  jus  tibertatis ;  exinde  artatum  est. 
Cum  t  liitera  punclo  superposito  nequaquam  a  libra- 
riis  distinguerelur ,  ambigiia  persaepe  erat  lectio.  Vis 
ac  potestas  non  defuere  qui  pariler  legerenf,  ubi  jus 
ac  potestas  scripserunt  Jurisconsulti.  Hinc  ulrum 
Liutprandum  scribamus  ,  an  Luitprandum  nesciiiius. 

C.  40,  6.  Convertimini.  Codex  Psalmorum  Vero- 
nensis  Capiluli  praestantissimiis,  convertamini, 

C.  64,  i.  In  anteriori  editione,  quotiensqui  titulos 
habent.  Crcierum  huic  codici  solemne  est  quotiensque 
exhibere  pro  quotiescumque. 

C.  68,  4.  In  nis.  civitate  etersa  :  primam  dictio- 
nein  rcspuimus ,  sccundam  amplectiniur  ;  ita  paulo 
ante  eversam  pra>fert  liber.  Heciam  bic  Beiiedictini 
editoris  leclionem  captivitas  apellitur  condrmat  co- 
dex ;  a  Gi  acco  enim  vcrl»o  est,  octtc»»,  exctudo  , 
rejicio ;  ({uninvis  auciorem  allerum  ,  (|ui  Latine  usus 
sit ,  non  meroiiierim  :  baud  fcliciler  coiijecerant,  qui 
appcllatur  substituebani. 

C.  68,  5.  Psalmus  David  xiiii,  ut  scribebant  vete- 
res,  noii  Pia/mus  xiv.|Sic  infra  :  explidt  Psalmus  1x111, 
incipit  Psalmut  u, 

C.  73,  5.  Alia  pro  alta  reposuimus  ex  codice ,  et 
ex  verborum  coniextu. 

C.  74,  5.  Quod  per  superiora  confirmat ,  Propheta 
subjecit  dicens. 

C.  78.  i .  In  finem  inteltectus  itti  Davld ,  cum  venit 
Doec  Idumceus ,  et  adnuntiavit  Saul,  et  dixit  ei :  VetHt 
David  in  domum  Abimelech.  Abiinelcch  constaiiler  in 
libro  nostro  vetcrriiiio,  Septuaginla  pariier  'A6i/xt>s;^ 
scripsere.  ilebraicus  texius  Achimelech  :  cujus  diver- 
sitalis  raiio  cst ,  quod  in  antiquis  Hebrxorum  libris 
nomeiijioc  non  scriberetur  per  /let/t,  seu  c/j^//i  dica- 
mus ,  pQ^riK  ut  in  reccntioribus,  sed  per  caph ;  qii:c 
littera  2cum  inaximain  babeat  siniilitudinem  cum  :i, 
facillima  fuit  earum  comiiuitntio.  Hoc  auiem  certo 
coroperi  e  veteri  Auctore  Breviarii  in  Psalnios  D.  Ilic- 
ronynio  olini  adscripli ,  sic  eniin  ad  liuiic  locuin 


C.  251 ,  i.  Oinnis   pleniiuilo  diviniiniis,  Trav    to  C  ^^  Regnorum  libro,  et  inipso  Ilebraico  Ptaltei'io  Abi 


'TkriptafjLa,  Sic  ct  infra :  omnis  vero  corporaliter  pienitudo 
dicinitalis, 

(^.271,  5.  /n  60.  Exinde  inreligiosi  unionis;  iibi 
conjeciura  nrmaiiirdociissinii  editoris  Benediciini  ad 
11.  36  libri  ociavi  suspicantis,  uiiionis  iiomen  mascu- 
lini^ciieris  llilario  fuisse.  Ejusdem  generis  fuit  id  no- 
minis  apiid  omnes  cum  pro  inarganta  adhibituro  esl. 

C.  284,  5.  Ecferret,  Aliis  eiiam  in  locis  ecferre  pro 
efferre. 

C.  296,  3.  Mandando  pro  manendo, 

C.  385,  i .  Prw  participes  tuos,  Iii  altero  tractalus 
in  Psalmos  complcclente  codice  :  pra:  consortes  tuos. 
Anim::dversum  esl  a  nobis,  sub  rinem  prjcfationis  ad 
Cassiodorii  Complexiones  Florenlia;  vulgntas,  in  hUf 
jusmodi  barbarismos  indoctos  amanuenses  ex  com- 
iiiiinis  sermoiiis  coubueludine  aliquando  incurrisse ; 
qiiapropier  Trimaichionem  etsocios,  uletiama  ptcbeia 
locuti(me  ridiculuin  aucupetur,  ita  sermocinantesindu- 
cii  Peifonius  Arbiter :  scimuste  prce  litterat  fatuumetse. 

C.  420,  6.  nisi  ex  utroque  consistit. 

C  440 ,  i.  Solus  hic  itaque  :  neque  iiltra  proredit 
Capitularis  codex  postrema  cbarta  diminulus.  Nibil 
nitinet  inonere,  verba  qnaedamaddi  aliquaiido,et  sub- 
jici ,  quorum  inihi  non  ust  laus  inroganda  ,  vurian- 
tes<|iie  ali(}uas  iu  diligenti:c  fidcm  cxnibcri,  qiias  cgo 
transmiseram  :  veluti  genum  pro  genu ,  precem  cguit 
pro  prece  eguil,  sattim  pro  saltem  :  siHiiliier  profane , 
iibi  recte  iii  cditis  profanas,  far,  ubi  triticum  in  fari- 
nam  comminutuin ,  figens  ,  ubi  fingens ,  neque  ,  ubi 
neinpe  ,  exteriorque ,  ubi  eritque  ,  crura  vuinera  ,  ubi 
erat  cruda,  Multo  roinus  vaiiatum  est  circa  Traciatus 
jii  Psulmos ,  praecipuc  ubi  aliquid  addideram ,  aut 
adnotarain ,  cuin  nitidior  esse  autograpbi  excinplaris 
scripltira.  H;ec  tamcn  sunt  omissa. 

C.  24,  6.KbesiCiBlestis,  ut  etiam  a  Grsecis  pluribus. 

C.  26,  4.  Non  mufi/enrur  :aliquanio  inelior  ieciio  , 
se«l  adhiie  mutilata. 


metech  scriplum  est ;  sedquoniam  betli  el  capli  apud  II e* 
brceos  tittera  modico  apice  distinguuntur,  ideo  error  fa- 
citius  obrepsil, 

C.  i07,  4.  Prxtcr  ea  qu9P  afleruntiir,  nddideram  : 
Verbum  habent  Sedulius  ac  Tertutlianus.  Ut  bic  sal- 
vi/ica  pro  salvum  me  fac,  ita  alibi  lucificat^  et  in 
Psal.  cxLV,  legit  Hilarius  Dominus  sapientifical  ctecos, 
ubi  Vulgata  t7/ui»iifia<.  Hodieriias  lcctiones  ct  D.  llic- 
ronymi  cineniJaiionibus  accessisse ,  illas  ab  Italica 
versione  Hilarium  arripuisse,  vix  ainbigam. 

127,  i.  Traciatus  in  liunc  atqiie  in  subsequentem 
liber  noster  non  liabet ,  sed  ad  prxccdeniis  calcein  : 
explicit  Psalmus  liiii,  incipitPsalmus  lvii. 

C.  i52,  in  2,  inmutantur, 

i55,  i.  etparavii  eum,  et  in  eo  parari/,  plane  cum 
gr;eco  xai  irroi/xaasv  auTO ,  xul  Iv  auTw  vrotjxao-ev. 

C.  247,2.  quo  aZnbulo  tentatur.h^i  scribiiur  in 
codice,  atque  ita  passini  occurril  in  mss.  Zahoti  de- 
bellatorem  prxfert  idem  liber  sub  fliiem  Scrinonis  in 
-'^  Psal.  Lxiii.  Zabuli  progeniem  ,  Zttbuti  potestatem ,  ut 
tentaretur  a Zabulo,  legitnus  inHilarii  Coininentario  in 
Mattb.  apud  Erasinum,  Cuii.  divede  Script.  Eccl. 
in  Cominodiano  Zabulus,  Zacones  pro  Diacones,  vo- 
cabula  putat  Afroruni  propria  :  sed  revcra  nec  voca- 
buia  haic  sunt  diversa ,  nec  longins  derivata  ;  sed  ui 
ita  aliquando  scriberentnr,  iiiollities  (|u;edam  prola- 
tionis  cflecit,  quaiii  in  hodiernis  Gr.-ccis  animadverti 
saepius  (  pro  ^  cnuniianiibus  ,  et  ^ca  pro  ^ca.  Qiiam 
auiein  ab  aniiquo  iis  obtinnerit  sonus,  vcieres  iibri 
testantur  Zabulum  Sicpe,  ul  vidimus,  pr.-ercrenles  ;  cl 
niire  conflrmat  Photias,  ubi  animadvertit  Philpstor- 
gium  in  Ecclesiasiica  Hisloria  iVa<iiai*/i« mi  pic)  A'a- 
tianzo  scripsissc  :  Na^tav^ov  ^i  xac  Na^cav^ov  e^uvo- 
oa^cc* 

C.  256,  4.  Locus  Isaix  respicitur  liii,  5,  pro 
nobis  dolet,  et  nos  mtimavimus  eum  in  doloribus  esse, 

C  256,  5.  in  CoetiSf  ut  iii  Graeco. 


XI 

C.  385,  I.  NiMl  hic  adnolaveram. 

C.  529,  1.  OleumexuUalionis. 

G.  567,  5.  Inlicila  ett. 

C.  583,  5.  Expelitur, 

C.  595,  S.  jiaiinam  ma/ttftNam,  paulo  infra  Ccele$- 
iem  mannamx  iu  Hilarius  Pa$cham,  eic.i  ul  Erus* 
miis  nnimadverlil  iii  priffaiiune. 

C.  'iOO,  (>.  lii  ins.  iniqui,  ul  in  Roniono  Psitlierio  : 
ncc  alio  sensu  Hieroiiyinus  persequHlcre$  sceleris  , 
i(l  csl,  scelesti ;  nain  et  IMaulus  flngitii  persequentem 
dixil  pro  flagitii  ainatore,  seu  flagilioso. 

C.  iSOj  5.  In  anteriori  edilione  erai  mentis^  qnam 
dictionein  Erasniiana  non  liai)et,  ncc  liber  nosier. 

C.  517,  i.  Uic  locideserit  nos  sub  lot  seculorum 
pondcre  faiiscens  codcx ,  posireinis  chartis  prorsus 
cxesis  aui  misere  disccrplis. 

Exegi  monimenlnm  febre  moleslius^  in  ipsoscribcndi 
a^slu  subUis  addiderain ,  iloralianura  versum  pauio 


MAFFEI  EDITIONIS  Xlt 

A  in  ms.  legitur  :  Annum  ceterm  et  beati  illius  seculi  sine 
dubio  declarat ,  quia  bonitatis  Domini  hic  annus  esl. 
Hujus  anni  benedieilur  coronOj  visitata  enim  tenajn^ 
cundissimus  annus  et  suavissimns  erit;  hwc  en\\n 
Christi  est  poleslale  victoria,  Magis  consentaneuni 
est  ,  Hilarium  ipsum  iia  primiuis  elucubrasse , 
dcindc  auxisse  novis  curis,  et  in  nnipliorem  formnm 
redegisse.  Forle  Sennones  ad  popuiuin  babcndos  iia 
prius  exaravit,  quos  etinde  in  Commeniarios  trans- 
fudit.  Proptcrea  in  Psal.  lxv  illa  oninia  ms.  transi- 
lit,  qua»,  ad  GiJCcilalein  perlinent,  el  e  Graeci  texUis 
lectione  deducuntur.  Nec  tainen  in  bac  conjectura 
saiis  acquiesciinus :  niinis  enim  manca  plerumque  ex- 
po>ilio  est ,  piuresquc  Psalinorum  Yersiculos  pricle'' 
ril,  quos  iDlerpreieni  iniis  qu.-e  desunt  attigisse,  uii- 


delorqucns  ;  ac  si  gratularer  miiii ,  quod  eo  taindem  g  qunndo  senteiitia  demonstral.  Quxdam  eliain  addun- 


labore  levalus  esscm  :  varins  siquidcm  iectiones  in* 
viccm  conferrc,  fugicntes  litteras  persequi,  codicnm 
apiccs  captare;  ct  cuni  iniris  iibrarionim  spbalmntit 
confligcre,  res  est  incredibilis  molcstiic  plena,et 
undequaque  periculis  circum&epia.  Ipsas  praecedentis 
eliitoris  eruditas  adnoiationes  cum  percurrerem,  ali- 
qna  Parisini  quamvis  diligentis^imi  lypogniphi  men- 
da  nostro  ostendebam;  ut  ab  iis  sibi  cavcret;  velut 
pag.  475,  ubi  Tuiiii  iocus  afleriur  ncgante  adverbio 
prx*terniisso  :  iiiodo  auteni  id  qiiidein  typographum 
nosirum,  png.  197,  reposuisse  video ,  sed  dictioneiii 
aliam  pra^ierisse  :  legi  enim  debet ;  qnod  qui  dubitati 
haudsane  intelligOf  cur  non  idem,  Solsit,  an  nuHns 
sitf  dubitare  possit. 


tur,  quai  lliiarii  non  videnlur,  ut  ad  P>al.  lxiv,  n.  i 
Ecclebia  nondum  Christi  adventu  inluminata ,  f\iit  ali- 
quando  vanis  superstitionibus  obnoxia  ,  eum  prcecepta 
geiuilia,  etc.  iloc  in  editls  de  bumani  geiieris  uiiivcr- 
sitate  profertur ,  quam  Ecclesiai  nomine  nunquain 
indigilavit  Auclor  nosler.  Neque  illud  ab  eo  essc  crc- 
diderim  in  Psal.  cxxiv.  Hoc  loco  in  circnitn  popnli 
Evangelinm  signifi^at.  Nec  loca  dcsunt  ininns  oppor- 
tnne  mutilata,  elininns  eleganter  coiinexa.  Suspicari 
ergo  quisqnam  possit  ab  alia  manu  lias  epitomas 
proccssisse ,  et  in  proprium  usum  ila  ab  arKiuo  hos 
coinnicntarios  convetsos.  Quin  el  illa  aIi(|uaii(lo  su- 
spicio  incessii;  num  in  commeniarios,  quos  hibo- 
mus,  extranei  quicquain  ct  alieni  insinuatuin  fucril  ; 


Yerumiamen  pra^er  divcrsas  bicetsub  textu  pro-  C  velut  qu»  in  exposilione  Psal.  Lxv^a  Graicarum  dic- 


latas  leciioiies,  aliquos  ex  lliiarii  trdclatibus  in  Fial- 
inos  rclinei  codex  nosier  multoiiei ,  nec  paucis  dic- 
tionibus ,  vei  uno  tanlum  aui  allero  versu  ab  cdiiis 
reccdentcs.  Eos,  ut  jaceut,  diligentorexscriptos  con- 
junciim  adponimus  et  exhibemus  :  errores  tnntuirt 
quosdam  su^luliinus ,  el  dictioiies  profeta ,  filosofus^ 
centensimus ,  etc. ,  ad  conirounero  usuiu  trliduximus. 
Yarieiaiis  rutio  in  eo  pnccipue  vertltur,  ut  inulto 
breviores  hi  nostri  sinl,  pluresve  qiia  pcriodoi  ,  <|ua 
iiiiegras  paginas  sive  scriptus  liber  resecet,  sive  vul- 
gati  inlerserant.  Quodnam  de  hujusmodi  diflerenlia 
judicinm  ferendum  sit  docius  Leclor  statuet.  Cogi- 
taverain  prius ,  num  ex  ore  pronunlianiis  cxceplos 
noiariiis  vocis  celeritatem  liaud  assequens  decurtatot 


lionum  pioprieiate  ac  vi  derivnnlur  :  Hilaiius  si-|ui- 
dem  Grcecarum  titterarum  quamdam  laiiium  anrulam 
coepcrat,  si  Hieronymo  fidcs  in  Epistola  ad  Marccl- 
iam ;  quam  suspicionem  tamen  rem  perpendcnlos  re- 
jeciinus.  Yerum  de  his  eruditorum  bomiiiuni  judi- 
cium  esto. 

ipso  initio  aiiquid  deesse ,  spatio  reiicto  iibrai  ius 
Innuit :  iiinc  est,  quod  a  versiculo  sepiiino  cxposiiio 
Incipiat.  Sub  nnem  quoi{ue  Psal.  cxxxii  inutilaluin 
dignosces.  Ubi  in  editis  coi.  editionis  nostra!  188 : 
Accinctio  potentiee  ei  quod  indigebat  corpori  coaptat\ir. 
iVo/i  enim  virtus  accingitur,  sed  in  virtute  Dei  polewiia 
homo  quem  Dominiis  assumpsit  accingittir:  mulloinc- 
lins  explicaiur  in  ms.  Non  enim  virtus  accingitur,  sed 


dedlssel;  ut  quamdam  Cxsaris  onUionem ,  qua;  clr-  D  in  virtute  Dei  potentia  hominis;idest,  ei  corporis  qnod 


cuniferebatur ,  exisiimabai  Auguslus  ab  actuariis  ex» 

ceptam  male  subseqtientibtis  verba  dicentis  ( Suet,  Ccbs, 

c.  55).  At  obsint  consequentia  sermonis,  et  addila 

etiam  interduin  verba ,  ac  muiatus  non  infrequenier 

orationis  coniextus :  ubi  enlm  exempii  causa  in  editis : 

Annum  benignitatis  Dei  ex  propheticis  atque  Apostolicis 

doctrinis  cognovimus  ( Ad  psaL  Lxv) ;  et  post  aiiqua  : 

Namque  bonitatis  Domini  hic  annus  est ,  9110  erunt  rn- 

defessa  illa  benignas  retributionis  tempora  auspicanda. 

Hujusigilur  anniDei  benedicvt  coronnm  jucundissimut 

et  suavissimus  visitatce  terrm    inebriataeque  fruclus. 

Hcec  enim  Chrisii  est^  drputsa  corporum  ndstrorum 

ii>i\ti}titiCf  ii  pinnpta  n.crtis  pctitiaiCj  victcriu  :  it 


deerat  coaptatur.  Ejus  ergo  hom.nis  potentia ,  qiutH 
Deus  adsumpsit ,  accingitur  in  virtute,  Jam  vero  niliii 
ultra  tc  moramur,amicc  Lector,  et  ipsos,  ut  in  codi- 
ce  apparenl ,  Traciatus ,  sivc  scrinoncs ,  aut  serinu- 
num  adunibraiiones  mavis,  tibi  ob  ocuios  sislimus. 

INCIPIT  PSALMIS  LXIII. 

In  FINEH  PSALMUS  DlVlD . 

Exaudij  Deus^  orationemmeam,  dum  depreeor  adte: 
a  timore  inimiei  erue  anitnam  meatn,  Scrutati  stmt  im*- 
qnitates,  dcfecerutit  scrtttantes  scrutinio.  Spirilus  cnim 
Proplieialis,  qui  per  Oavid  l(»quebnlur,  audiens  oiii- 
nia  et  sciens  universa,  hoc  iii  loco  noii  solum  Ju- 
dxonim  roalignain    conspirationem,  verum  ctiam 


Xllt 


PRiCFATIO. 


\1V 


Pliilosoplioruni  inaiH-m  scionli;im  ,   el  II.Trciiconim  A  lur  adversum  isla  scnilanlcs.  Posi  Irvc  nlf 


perversam  contumacinm  pronuntlnt  allquando  defl- 
ccre  :  in  hoc  capllnto  ostendilur,  cumdicit : 

PerscrutaH  smt  iniquUates , 

Defecerunt  scrulantes  scrutinio. 

Omnium  ergo  malonim  liominum  ingenla  deflclunt, 
iil  oslendit  Propheia.  Philosophusenim  iniindi  domi- 
nalum  impugnal,  nuncaquis,  nunc  lerra),  nunc  coe* 
lo  Dei  noincu  imlulgens;  llxroiicus  autem  doc- 
trinam  fldei  menlilur  :  cnnlra  quos  omncs  pervigili 
cura  ,  et  assidua  ad  Dominum  oratione  pugnavil.  Ob 
hoc  igilur  Prophela  dixit  :  Exaudi^  DeuSf  oralionem 
meam^  dum  deprccor  ad  te. 

Yigilandum  ergo  in  oraiione  Dei  est,  ul  cum  fall- 
gari  animn  in  prcssuris  coeperit ,  Deus  semper  ora- 
tus  cxaudiat,  nosque  ab  his  quae  limemus  cripiat ; 
in  sequenii  cnim  ait : 

A  limore  inimici  eripe  animam  meam. 

Deus  enim  non  lunc  tantum  orandus  est ,  cumqua^ 


Accedei  homo  ad  cor  altum,  ct  exaltnlntur  Detts. 
Per virtutcni enim doclrinn  Dei enidilur, clrni in  alium 
cor  sit,  ad  Deum,  h:rc  divini^  operaiionis  pra^eonl:! 
profercnlur;  ita  iil  eorum  ipsonim,  qui  Inrc  audiant, 
confessione  laiidclur;  hoc  esl  ergo:  Accedet  h&nio  ud 
cor  altum,  et  exaltabitur  Deus.Cop)\iii  euUn  scruian- 
tium  dercctione ,  et  accedente  homine  cordis  alti, 
magnincenlia  Dei  agnoscilur  :  nam  (\i\h  non  magni  • 
flcanit  Deiim  ,  qucm  mundi  hnjus  cognoverit  condito* 
rem  ?  qnis  non  meluel,  quem  jiidicem  sclct?  quis  iton 
renasci  in  innocentiam  cupiat,  cum  peccati  remissio- 
nem  per  novam  naliviialem  accipiat?  quis  jam  rena- 
tiis  pcccare  non  desinat,  et  in  innocentia  parvnli 
permanere,  cum  laliiim  sciat  rcgniim  esse  coelorum  ? 
ILrc  professio  nostra  scrutanlium  ingenia  dehiliini  ; 
hrcc  aoctrinrc  speciila,  qurc  parvulonim  sagiiia;  snnr, 
stnltas  disputntioncs  vulnernnt;  annuntiatis  enim 
operibus  Dei,  tnnc   incipicnt   facta  cjus  intelligl. 


fimenlur  evenerinl.  Scinper  ilaqiie  imiefessis   preci-  «  innc  in  his  liciabiiur  Juslns,  lunc  eum  omnes   rectl 
bus  orandus  est,  ul  nos  a    limore  eorum,  quonim      cordc  landabunt.  In  his  esi  laitiiin  Snncionim,  in  his 


quonim 
dominulum  liincmus ,  eripial.  Prophria  crgo,  noa 
ignarus  qu;u  evcnlura  sint,  imminenlibns  semper  (ri« 
bulaiionibus  anxius,  et  ad  omuom  limorcin  iiiim  cj 
solllciius ,  Deum  orat  ob  ea  qua*  limei,  ut  cuin  in 
tribulalione  fuerit  exaudiatur  ;  ncquc  enini  Dei  nii- 
scricordiain  metus  nnsier,  sed  fldes  promcreiur;  ct 
adjecil : 

Protexisti  me  a  eonvenlu  malignantium,  a  multitU' 
dine  operaiitium  iniquitatem ;  qui  exucucrant  ut  gla- 
dium  linguas  suas,  inlenderuntarcnm^  rem  amuramf  ul 
sagittent  in  obscuro  immaculatum. 

Sed  arcus  homicidx  lingua  semper  inlentus  est, 
et  acumen  gladii  liu^uae  ejus  pra:sto  est;  volaut 
enim  lelhales  ejus  sagiii.T,  et  non  diibium  e>t,  quid 
efflciant,  hoc  enim  qtiaerunl,  utsagitieni  in  obscuro 
immaculatum  :  hunc  enim  quxTit  maiiguus  inierfl- 
cere  immaculalum ,  cui  per  Oaptismum  facla  remis- 
sio  est  veterumcriminum,  nondum  lamen  doctrinis 


Fpes  flrmissima  ;  ob  linpc  Deum  qni  reclo  siinl  cor- 
de  laiidabunl,  scientes  esse  rcniissorem  peccatorum, 
morlls  peremptorem,  Zaboli  debcllatnrem ,  Dcnui 
rt  Dominum  nostrum  Jesuui  Ghi  isium  ,  qui  est  he- 
nediclus  in  secnla  seculornm. 

INCIPIT  PSALMUS  LXIV. 

IN  FINEM  PSALMUS  DAVID. 

Te  decet  hymnus,  Deus^  in  Sion,  et  tibi  reddetur  votuni 
in  Jcrusalem. 

Ilic  psalmus  proprie  in  flncm  et  congregalioncm 
gcnlium ,  qiirc  Dcuui  laudatnr;c  suul ,  diclus  est :  in 
exordio  aulein  ejus  secuniluni  c<msueludinem  suaui 
propheta  oraiiotiem  oninem  nd  Duminiim  dirigit. 

Te  decet^  Domine,  hymnus,  DeuSy  in  Sion,  el  tibi  rcd' 
delnr  votum  in  Jerusalem. 

Siou  quidem  muns  cst  adjaccns  Jeru^alcm  :  scd 
hoc  loco  moniis  nomen  el  url>is  Ecclesiam  signiflcat, 


spiritalibus  eruditum ,  sed  >impliccm  ,   el  ex    novjB  C  quai  corpus  est  Cbrisii  Doinini  iioslri ,  ipso  dicenic  : 


naiiviialis  infantia  tencrum  ^  qimit  inlento  arcu  per 
rerum  ignoranliam  vulnerare  :  ait  enim  : 

Subito  sagittabunt  eum^  el  non  timebunt, 

Naturam  simplicem  el  immaculuiam,  hnnc  enim 
fallerequaerunt,  huic  occullos  laqueos  pr:clendun(, 
ut  per  latentes  insidlas  inierflciant  iuiiocenlem;  Sti- 
qUitur  enim  : 

Firmnverunt  sibi  verbum  mrf/um,  disputaverunt^  ut 
absconderent  laqueos,  dixerunt  :  Quis  videbiteos? 

Semper  enim  ex  se  adversus  fldein  pr^esto  sunt ; 
et  ideo  dictiim  est :  Absconderunt  laqueos^  et  dixerunt : 
Quisvidebit  m?  Si  H;i:reticus  perverlere  fldem  lei:- 
let ,  incredibile  est  quaniis  eain  ingeniis  subverlero 
contendat.  Si  spein  aeternilalis  nostne  philosophia 
impugnet,  roirum  in  modum  omne  bonum  prseiientis 
vit£  ponii  hi  corpore,  ita  ut  irigcnii  sui  virtutecoo- 
lesiis  institutio  subrui  possit.  llterque  ergo  scru- 
lauies   deficiunt  pro  eodem  Propheta  :  Defecerunt 


Ego  autem  consiiluius  sum  rexab  eo  super  Sion  iiion' 
tem  sanctum  ejus.  Hyniuus  crgo  hic  Uco  condccel, 
qiii  sil  iii  Ccciesia  ,  spiritali  c;iiitico  iiiiioccns,  ei  Dci 
i.iudibusdnlcis  :  ((uia  subscqnilur  : 

Exaudi  orationem  mcam ;  ud  te  omiiis  caro  veiiiet. 

Non  enim  dicit  meam  ,  ut  diceniis  per.sona  possct 
intelligi :  licct  euim  mulli  hoc,  tainjnam  dcessct,  ad- 
diderunt,  uon  lameu  in  authcnlicis  exslal :  Proplicta 
eiiim  non  suo  sensu ,  sed  inspiratus  haec  loquiinr  ,  et 
subjecit :  Omnis  caro  ad  te  vmiet.  Kccloi^ia  eniin  noii- 
dum  Chrisii.adveniu  iuluminaui,  fuitaliquando  vanis 
superstilionibns  obnoxia  ,  cuin  pra^cepia  gcntilia 
oiniies  homines  ad  sludiom  impieiatis  iinbiiercnl , 
Deum  in  lignis  et  lapidibus  pra^dicando.  Sciens  au- 
tem  anliqua  criinina  sna  Dco  propiiianda,  veniet  ergo 
omnis  caro  ad  eum  :  ait  diceir^  : 


Verba  iiiiquorum  preevaluerunt  super  iios,  et  impie' 
tatibus  nostris  tu  propitiaberis. 
scrutantes  scrutinio.  Scd  quid  ad  Deum  humana  per-  ^     Nam  quaiilum  prosii  errorem  gentilem   rcliquisso, 
versilas?quid  adversiis  opiflcem  operis  ingenium?  ^  docirinam  iiiipiam  sprcvisse  ,  oslendii  inferius  ,  di 


licet  oiiiiiibusargumeniis  ad  evertendam  veritateia 
ingeiiium  suum  osiendat,  deflciet  taineii  adversus 
Tcritaiem  adsertio  falsitaiis  :  atquc  ideo  siibsequi- 
Inr  : 

Perscrututi  sunt  iniquitates^  de[ecerunt  scrutantei 
scrutinio. 

Exquirant  licct  omnia  naluralium  causarum  seercla, 
iu  ipsa  taiuen  operis  sui   intcutione  deflciunt,  doc- 

irinisspritalibus  refulati.  Qui  enim omnia  do- 

ccnt  audicni  a  iiobis  xlerna:  virtutis  Deuin.  Jam  si 
fldem  Ha;reliciis  dcslruere  tenlet ,  Dci  Filiuin  sem- 
per  fuisse  cognosccl,  nullo  a  Palre  intervallo  tcmpo- 
ris  separatuni.  Cognoscet  ipsuin  esse  virtulem,  sa» 
pientiam  Dei ,  hominis  coiiditorem ;  huuc  prima 
luuiidi  crimina  diluvio  abluisse  ,  hunc  Moyseo  legem 
dcdisse,  huiic  in  Propbeiis  fuisse,  huuc  per  carnis 
iurirmiiatemcarnisgloriam  renovasse.  Deflcient  igi- 


ceus : 

Beatus  quem  elegisli  el  adsumpsisti ,  ut  inhalitel  in 
labernaculis  tuis. 

Omnis  siqnidem  cnro  vcniet  ad  Deum,  id  est,  ?x 
oiiini  homiuum  genere  congregabunlur.  Sed  bealus 
est  ille,  quisque  fnerit  elecius ;  multi  cuitn  sccundum 
Evangeiium  vocalisunt,  sed  paiici  electi.  Elecli  aa- 
lem  suiii  iiupliali  vesie ,  sed  el  pnro  alquc  iutegio 
novjc  naiivitalis  corpore  spleiididi.  Qui  autein  eli  c- 
lus  est,  sciie  nos  convenit  ob  quaiii  rein  fuerii  cloc- 
tns ,  ad  id  scilicel  quod  insequilur :  ut  inliabitei  iii 
labernaculis  Dei.  Omnis  ergo  perfcctio  bonorum  iii 
rcquie  (suppl.  habitaiionis)  coeleslis  csi  :  inultas 
eniin  m:iiisioucs  Domiuus  iii  coelis  esse  teslntur ;  sed 
Patrem  orat  in  Cvangelio ,  ni  Aposloli  ubi  el  ipse  sit 
inaneant,  dicens  ;  Pater,  quos  mihi  dedisti  volo,  ut  ubi 
ego  sum,  ibi  sini  mecum  (/o.  xvii,  4).  Ex  plurimis  ev^<v 


XV 


MAFFEl  EDlTIOiNIS 


XYI 


mansionibus  Apostolis  suis  eam ,  qux  ^ibi  cst  propria,  A 
coinmunicat.  Scit  aulem  propheta  ,  quania  beatitudo 
sil  in  (abernaculis  Dei.  Alio  loco  dicit :  Concuphii  el 
deficit  anima  mea  in  airia  Domini  {Psal.  Lxxxiii,  3)  ; 
puslea  autem  cum  fueril  elecius ,  hoc  sequiiur  : 

Replebimur  in  boni$  domu$  tuce;  sanctum  e$t  tem- 
plum  tuum ,  mirabile  in  teqniiate. 

Quaeaulemsinl  bonadomuspossumusagnoscere;  Ec- 
clesiu!  scilicel  muncra,  qu%  el  secundum  multiludinem 
Iructus  Chrisiusindulsil,quia  etipsa  secundum  Aposto- 
lum  domus  Dei  est.  Hxc  crgo  Ecclesia  habel  trice- 
num,  sexagcnum,  cenlenum  rructum.  His  ergo  bonis 
domus  Dei  replebiiur ,  quse  inierim  per  divisionera 
bonorum  adornatur ,  sicul  scriptum  esi :  Uuic  ergo 
dabitur  $enno  $apienliai ,  alii  $ermo  $cienti(e ,  alii  fides 
in  eodem  $piritu,  alii  dona  curaiionum,  atii  genera  /f?i- 
guarum  ,  alii  interpretatio  linauarum  (i.  Corin.  xii.  8). 
Yeruni  sunl  et  alia  plena  domus  Dei  nmucra ,  qu(e 
oeulu$  non  vidit ,  nec  auri$  audivit ,  nec  in  cor  hominis 
asccndil ,  quce  pr(Bparavit  Deus  his  qui  dilignnt  eum 
(ii,  9).  Idco  insequitur  psahnus  dicendo  :  Sanctum  ^ 
est  templum  imim,  mirabilein  cequitate.  Omuiuni  nam- 
que  credenlium  corpora  templum  Dei  esse  aposlolus 
docet  dicens  :  An  nescitis  quod  templum  Dei  estis ,  et 
Spiritu$  Dei  habitat  in  vobis  ?  Si  quis  templum  Dei  cor^ 
ruperit ,  corrumpet  et  hunc  Deus  ;  templum  enim  Dei 
sanctum  esl,  quod  estis  vos  (in,  i6).  Oniandum  est 
ergo  hoc  Dei  templuni  in  sanclitale  atque  jusUlia , 
oralionibus  atque  operalionibus ,  ut  bonis  domus  Dei 
repleatur,  ui  sanclum  et  mirabile  templum  illius  si- 
mus.  Insequiuir  post  hxc  psalmus  dicens  : 

Exaudi  >ios,  Deu$,  salutaris  noster,  $pe$  omnium  fi- 
nium  terras ,  et  in  mari  longe. 

Omnium  ilaqiie  spes  Christus  est  in  mari  atquc 
in  terris.  liaque  cur  in  eo  omnium  spes  sit  in  consc- 
queniibus  docet  dicens : 

Pra!paran$  monte$  in  virtute  <fi/i,  accinctu$  potentia , 
elconturban$  [undum  maris^  sonum  fluctunm  ejus. 

lloc  loco  non  ad  lerrenomm  moniium  naturam 
sermo  iste  exleuditur,  scd  qui  isii  sint  nionles  alius  C 
prophcia  ostendit :  Audite,  populi  omnes ,  et  attendat 
terra,  et  omnes  habilantes  in  ea :  el  crit  vobis  Dominus 
Deus  in  testimonio,  Daminus  Deus  de  domo  sancta  sua. 
Propter  quod  ecce  Deus  descendet  de  loco  iiio ,  et  des- 
eendet  $uper  exceUa  terras,  et  conteret  monte$  $ubtus  se, 
et  vaHe$  tique$cent  tanquam  cera  a  [acie  ignis  propter 
impietatem  Jacob  {Mich.  i,  2]. 

Nam  ei  iu  alio  psalnio  iia  scriptum  oslenditur : 
Commota  est  et  contremuit  terra^  et  [undamenta  mon- 
tium  conturbata  sunt  ei  commota  sunt,  quoniam  iratns 
est  ei$  Den$.  Ascendit  [umu$  ab  ira  e/tis,  et  ignis  a[acie 
ejus  exardescet ,  et  carbones  accensi  sunt  ab  eo ,  et  in- 
elinavil  coelum^et  descendit^  et  caligo  $ub  pedibu$  ejus. 
Mi$it  sagitta$,  et  dii$ipaoit  eo$^  et  fulgura  muttiplicaoit 
et  conturbavit  eos  (Ps.  xvii,8).  Iii  his,  quanluni  leciio 
docet,  advenlum  Domini  de  coelo  per  propheiam  Spi- 
ritus  Sanclus  ostendil ,  metum  terrae ,  monlium  ire- 
pidaiiouem ;  ob  id  quia  iratus  sil  eis  Deus ,  fuuio  de 
ira  ojus  exorto ,  ignem  deinceps  de  conspectu  ejus  jv 
acccndcndo.  Fumui  qui  asceiidit  prseteriti  temporis  " 
res  est ;  in  igiie,  quia  facio  ejus  exardescit,  fuluri 
temporis  siguincalio  coutinelur.  Hos  ergo  monles 
sagitiae  dissipabunl ,  el  fuigura  muUiplicata  contur- 
bnnt;  omnein  scilicel  supercniiueniem  virtulem. 
Quicuinque  sc  coiitra  Deum  exaliatus  offeret,  ir;e  Dci 
siibdilus  crit ;  descendeus  igilur  Deus  Yerbum  as- 
sumplum  sibi  hominem  potenlia  accingeiis,  primiiin 
h;ec  sumina  moniiuin  deprcssit,  Diaboli  scilicetexccl- 
lentiani  proirivil,  quein  poena^  judicii  pra;paravit. 
Serv;ivit  ideo  hanc  prophela  ralionem  ,  dicciis  : 

Presparans  montes  in  virtute  nm,  accinclus  potentia. 
Non  eniui  virlus  accingilur,  sed  iii  virtule  Dci  poleu- 
tia  hominis,  id  esl,  ei  corporis  qiiod  deeral  coaptatur. 
Ejiis  ergo  hominis  poieniia,  qucm  Deus  adsumpsit, 
accingiturr  in  virlulc.  Dehinc  ait : 

Qui  conturbat  [undum  maris ,  sonum  puciuum  ejus, 
Goniurb.ii  aulcm  non  inarc,  sed  niaris  fuiidum  ;  mare 


auicm,  utest  in  aliopsalmo,  prophetix  sermo  incur* 
ril,  el  seculum  nuncupatur,  sicui  ait :  Hoc  mare  ma^ 
gnum  et  spatiosum ;  ibi  requiescet  Draco,  quem  figu' 
rasti  ad  inludendum  illum  {Ps.  ciii,  25).  Monies  igitur, 
id  est,  adversarii  oinnes,  poeiuc  jtidicii  pra^paraiitur , 
et  maris  fundamenta  turbabunlur.  In  lioium  eniin  fi- 
duci:i  sseculum  consislehat;  turbaio  enim  Diabolo 
omiiia  erroris  sui  minisieria  lurbabuniur.  Recor- 
dcmur  autem  murmura,  ei  bacchanliuni  fremitus,om- 
niuin  deiiique  profanorum  ca^rimoiiioruui  cantu 
mundura  aliquando  sonuisse  :  nuiic  vero  Domino 
Christo  praedicando,  siiere  oiniiia,  et  irepidare,  cuin 
Antisiiles  lemploruin  iiisanientcs  fidelium  virtuli 
8ubjieiunlur,cuni  jusiornm  verbis  torqiicnlur,  laniaii- 
tur,  urunlur,  puniunlur.  Per  iiu;c  itaque  jain  judicio 
pruiparanlur,  ct  prxparatio  ista  quid  proficial  agnosce. 

Turbubuntur  ,  iiiquit ,  gentes ,  et  timebunt :  videiiles 
iUique  Deos  suos  mutos,  cl  ad  imposilioiicm  maiiiium 
nosirarum  vocibiis  ingcinenies :  sed  posl  tiirbationein 
gentium  ct  lii  limebunl ,  qui  iiihabitanl  fines.  Finis 
aulem  poslremum  teinpus  est,  in  qiio  res  ipsa  dericii: 
videainus  ergo  ,  hl  qui  fines  habilanl,  cur  liiiiebunt, 
et  unde  illis  melus  ingrual;  sequilur  naiiique  :  Et  ti- 
mebunt  a  signis  tuis.  Metus  ergo  oinnis  a  sigiiis  est  : 
sed  quae  hac  eruiil  signa?  Exitus  matutini  et  vespere 
dL'lectabi$  :  nam  posl  conlurbati  maris  fuiiduin,  niaxi- 
nium  Dei  signum  est  dics  in  orationibus.  inchi»alur 
hyiiinis  Dei  dies  :  cludilur  secunduin  quod  dicium 
edt  :  Elevatio  manuum  $acrificium  ve$pertinum  (P$. 
CXL,  11).  Succeditet  liocseqiieiis  signum. 

Visitasti  terrain ,  et  inebriasti  eam.  Visitavit  autem 
Deus  lerram.id  ej»t,  humuni  generis  nativitatem,  eam- 
que  visilatain  per  Spirilum  sancium  inebriavit.  Mul- 
tiplicaia  muiiehbus  Dei  dives  efOcitur,  Apostolo  di- 
cenle :  In  omnibus  ditati  estis  in  ipso  omni  verbo  et 
$cientia  (I  Cor.  i,  5).  His  enim  bonis  replemur  quoli- 
die,  atquc  ebrii  sumus;  ei  unde  sit  iste  ebrieiaiis 
fructus  in  sequcnlibus  ait  : 

Fiumen  Dei  repletum  e$t  aqua,  Nam  in  Evangelio 
sic  ait :  Qiii  crediderit  in  me,  $icut  $criptum  est  flumina 
de  ventre  ejus  exieni  (Jo.  \ii,  38).  Iloc  ergo  diccbai  de 
Spiritu  Sancto ,  queni  accepiuri  erant  credeiiles  in 
euin.  Hocergo  flumen  Dei  aqua  repleiur ,  Spirilus 
ciiiin  Sancii  inuncribus  inundatur ,  ct  iii  nos  ox  illo 
vitas  fontc  fluvius  Dei  aqua  repletus  iiifundilur.  Habc- 
inus  eliain  et  cibuni  paratum  :  quis  hic  cibus  cst ,  vi- 
deamus.  Utaulem  hx*c  omnia  futuri  teinporis  doceiet 
esse,  ait : 

Hivos  ejus  inebria,  multiplica  generationes  eju$ ;  iii 
$tillictdii$  eju$  lcetabitur  cum  exorietur. 

Terra  aiiiem  visitata  inebriata  cst ;  et  quoinodo 
nunc  rivi  ejus  inebrianlur  ?  inebriamur  auleiii  ipsi 
cum  Spiritum  Sancium  accipimus.  Dehinc  orat  pro- 
pheta ,  ui  hos  eosdem  rivos  inebiiet,  ul  generatioiies 
uostro;  inuUipIicenlur,  ut  lerra  sciiicet  bona  secun- 
duiii  Evangelii  comparationetn  verbi  semeu  excipiens, 
fruclu  iricesiino,  et  sexagesiino,  et  centesimo  dite- 
scut :  id  est,  ut  posi  Haptisini  gaudium  subeat  in  iios 
sacramenii  inteliigcniia  ,  propheiiae  scientia,  sermo 
sapieiiiia^,  sanaiionuincharisniata,  etdxinoiiiasubjec- 
ta  sini  iiobis.  Ha;c  eniin  nos  Uuquam  slillicidia  pe- 
iietrant ,  qua^  paulalim  coepia  fructum  inuiiipliccm 
exiiberanl  :  in  his  igiiur  stillicidiis  ciim  exorieiur 
terra  ,  laitabitur,  sed  slillicidia  nuiliiplicanlur  ul  rivi 
Sint,  rivi  aulcin  inebriantur  ut  flumina  sinl.  Post  isla 
insequitur  psalmus  dicendo  : 

Benedice$  Domino  coronam  anni  benignitati$  Iwb. 

Annuin  u^lcrni  et  t)eati  illiiis  seculi  siiie  dubio  de* 
clarat,quia  boniiaiis  Domini  hic  anuus  est.  Hujus  aniii 
benediciiurcorona,  visit.ita  cniin  terra  jucundissiuius 
aniius,  et  suavissimus  erit :  haec  eniin  Chrisii  esi  poie- 
state  victoria;ha.*c  corona  Doinini  florc  benedicia  esi, 
Sanctoruin  suorum  choro  gloriosus.  Tuiic  ubertaic 
campi  replebuniur,  tunc  descrii  hnes  pingucscent,  tunc 
colles  exsuiiaiione  accingeninr„lunc  arietes  oviuiii  iii- 
dueniur :  tunceniin  retributionisest  teinpus ;  in  campis 
eniin  quorum  culiur^  usus  est ,  ea  qu;i!  sub  lege  et 


XVII 


PRifiFATlO. 


XVIII 


ciiUura  Dci  fueriiU  opera ,  uberialem  consequenliir.  A     Onmis  terra  advrmi  tibi^  et  psalleiu  tibi :  Psalmnm 


IJbi  aiiiem  fines  descrti  pinguesceni «  Ecclesiae ,  qiiae 
deserta  fuit ,  pupulus  reproniissionis  fructu  iierum 
diialur.  Incollibus  vcro  exsultaiione  accinctis  sloriosa 
martyrum  gaudia  nuntianiur ;  hi  enim  sunt  uomini- 
biis  caeteris  aliiores.  Gum  autem  arieles  ovium  in- 
duentur,  pairiarcharum,  et  prophetarum,  el  Aposio- 
lonim  aeterna  illa  et  beata  vestis ,  qui  duces  sancti 
gregis  snnt ,  ostendiliir.  Hoc  ergo  indumento  arietes 
ovium  induenlur ,  et  hoc  gloriosae  immortaliialis  ba« 
biiu  vestiuniur. 

Et  convalles  ,  inquit^  abundabunt  frumento  :  humi- 
liores  scilicet,  atque  operis  hont  homines  fnicium 
\ii»  soriientur,  non  enim  nbenaiem  replebuntur,  ut 
campi ,  neque  exsuliaiione  accingeninr  ,  iit  inontes  , 
sed  irumento  lantum  abnndabiint;  idesi  vivendi  siib* 
stanlia  non  carebunl :  hi  eiiim  campi ,  hxc  deserta  , 
lii  colles  ,  isti  arietes  ,  hxc  convallia  clamabunt ,  et 
/lymnum  dicent ,  et  ob  haec  diversa   relribiitionum 


dicant  nomini  tuo,  Allissinie.  Venitef  inquil,  el  videte 
opcra  Dei. 

Inviianlisverbum  est,  doclrinam  enim  Deitanqiiani 
in  vicinio  collocatam  posuit.  Et  cum  venisset^  inquil, 
evangelizavit  pacein  his  qui  de  longe,  et  pacem  his  qui 
de  prope  (Ephes.  ii,  17).  Ex  lege  enim  multi  lanquam 
de  prope  manentes  crediderunl ;  ex  geniibus  auiem 
longe  positis  Prophelae  praedicatio  omnes  ad  Dei  opera 
contuenda  advocat ;  sed  non  ea  opera,  quae  cunctornni 
oculis  subjecta  sunt,  coeli,  aeris,  lerrae  ac  maris :  h:rc 
enim  omnes  contuenlur :  sed  ea  qux  fidelium  lantum 
sludio  comperta  sunt  cum  ingenti  et  admirabili  virtute 
Pbaraonem  pro  impictatis  suae  incriiis  in  exemplum 
humani  tiinoris  oppressit;  cuin  mare  siccalum  esl; 
cum  Jordane  populiis  pedibus  egressus  est :  ad  hujus 
igitur  Dci  opera  contuenda  Propiicta  gentes  advocat, 
dicens  : 

Veniie^  el  videte  opera  Domini,  terribilis  in  consiliis 


praemia  indefessis   maximis  vocibus  Dei  potcntiam  n  snper  filios  homitmm.  Qui  convertit  mare  in  aridam^  in 
^ — Ai^^u — i  flumine  pertransibunt  pede,  Sed  quid  ad  universac  ler- 

rae  salutem  pruficit?Videamusquid  nobis  lantopostea 
geniis  Jordanes  lunc  arefactus  impenit,  hujus  enim 
aqtiis  primum  peccalorunv  ahlulio  Joanne  pcenilcn- 


praedicabunl. 

INCIPIT  PSALMUS  LXV. 

Jubilate  Deo^  omnis  terra^  Psalmum  dicite  nomini 
ejus. 

Primum  ergo  jubilandum  Deo  praemonet,  secundum 
psallendum  nominiejus,  dehinc  dandam  gloriam  laii- 
dationi  ejus;  tunc  dices  Domino  Deo,  quam  lerribilia 
sunt  opera  tua:  postremo  confitendum,  Jn  multitudine 
virtutis  tu(B  mentientur  tibi  inimici  tui.  Sed  ad  ralio- 
nem,  atque  ordinem  hujiis  scrmonis  necessarium  cst 
id,  quod  diflicultatem  aflert,  paucis  absolvere.  In  la- 
tinis  codicibus  ita  le^imus  : 

Jubilate  Deo ,  omms  terra. 

Sed  quaiitum  ad  eloquii  noslri  consuetudinem  per- 
tinet.  jubilum  pastoralis  a^resiisque  vocis  sonum  ntin- 
cupamus,  cum  in  solitudinibus  aut  respondens,  aut 
requirens  ductac  in  longum  sonus  vocis  auditur.  In 
Grrecis  vero  libris,  qui  ex  llebraico  proxiini  sunt,  si- 


tiam  prxdicante  donata  est :  per  hunc  enim'  fluvium 
in  reproniissionis  lerrani  popiilo  iter  fuerat;  nunc 
quoquc  per  eum  via  nobis  ccelestis  cegni  demonstra- 
lur,  aquis  ipsis  Baplismo  Domini  consecratis.  Ubi 
latabimur  in  ipso,  Propheta  suhjccit ,  dicens  : 

8ui  dominahitur  in  potentia  sua  in  (Bternum. 
nigenitus  enim  Dei  filius,  et  si  regnavit  semper, 
non  tamen  semper  re^navit  in  corpore  :  nam  hoc  loco 
tempus  illud  ostenditur,  qiio  glorificato  in  gloriam 
Dei  corpori  et  nomen  Dei  donalur,  et  regnum. 

Quoniam  probasli  itos,  Deus^  igne  nos  examinastif 
»cut  igne  examinalur  argentum. 

Comparationis  similitudo  esi :  cxaminandi  argenii 
ill.i  sola  rniio  est,  ut  sordes,  qu»  ex  prima  lerrae 
materie  adhaeserint,  decoquantur;  et  si  ex  alterius 


gnificationem  ejusmodi  habei  alalagmus,  qnein  La  -  G  meialli  natura  admixia  fuerint,  purgentur. 


tini  jubilum  ponunl :  significat  vocem  excrciius  pr.i;- 
liantis  (a/.  proterenlis),  aut  in  concursii  propter  rem 
lioslem,  aut  successum  vicioriaeexsultationis  vocc  tc- 
stantis.  Vox  autem  exsultationis  dissentit  a  jubiio.  Po- 
siti  igitur  et  nos  sumus  in  vilae  istiiis  pracliis,  et  inhoc 
carnis  et  sanguinis  noslri  cerlamine,  adversum  Dia- 
bolum,  exerciiusqiie  ejus  armis  spiritalibus  dimi- 
canies :  propter  qund  monemur  Deo  in  voce  exsul- 
tationis  jubilare.  Ferendus  est  ergo  coufessionis 
nosirx  sermone  omnis  profanus  auditor ,  ei  adver- 
sum  Diabolum,  armaqiie  ejiis,  oraiionum  nostrarum 
soniiu  cerlandum  est,  et  helli  nostri  victoriam  exaul- 
taiionis  voce  monsiranda  est. 

Audiat  oranlis  populi  voccm  qiiis,  extra  Ecclesiam 
spectans  celebres  hymnorum  soiiitus  cum  devola  re- 
sponsione  confessionis  accipiat :  necesse  est  terreni 
omtiem  adversantem,  cum  audiat  victrices  voces  no- 
slrasexsultationisgloriapersonare :  Dategloriam  lau- 


datiom  ejus :  tali  enim  laudalione  cum  genles  opera  ^  dicens 


Deus  liaque  credentes  in  se,  non  tanquam  ignarus 
examinat,  sed  secundum  Apostolum  teiilationibus 
probationem  afferl.  Sic  itaque  examinantur  cre- 
denles,  iit  ignc  pnrgati,  ct  admixtione  vitiorum  car- 
naliiim  def;ccati,  Sfnendeant,  examinante  innocenliao 
clariiatc.  Tentaiionum  auiem  geiiera,  et  diversas 
Martyrum  victorias  conluentes  scimiis  quibus  modis 
aniinae  ponantur  in  vitain.  Alii  in  vinculis  carceris 
gloriantur,  alii  caesi  in  verbcribus  gratulantur,  alii 
poieslali  desecanda  fclicium  capitum  colla  submit- 
tunt ;  plures  iii  oxslructos  rogos  curnint,  et  irepidan- 
tibus  poeiiae  ministris  ignem  sallu  devotae  feslinatio- 
nisinsiliunt;  alii  in  nrofunduin  demergenles,  non  in 
aquas  iiecaiuras,  sed  in  refrigerium  aeteriium  Beati* 
tudinis  decidunt,  toto  ipso  corpore  Deo  hostiam  lan- 
quain  hotocausta  pra^benies. 

Percurrit  ergo  per  haec  passionum  genera  ex  per- 
sona  Apostoloruin  et  Martyrum  propheticus  scrmo 


nosira  conluenlur,  Patrem  nosirum,  qui  in  coelis  csi, 
iiiagnificabuul,  et  dabunl  nomini  ejus  gloriam. 

Dicile  Deo :  Quam  terribilia  sunt  opera  tua! 

Quis  enim  non  trepidet  ad  roajestateni  ejus  qui 
secula  instituerit,  mundum  condideriiy  tempora  per 
vices  dimensus  sit ,  ccBlum  astris  ornaverii,  terram 
fructibus  repleverit,  mare  obicibiis  concluserit,  ho- 
minem,  ul  his  aul  uierelur,  aut  domiuareiur,  ele^e* 
rit?  Per  liaec  omnia  viriutis  signa  potesiatis  ejus 
aeternitas  noscitur,  isia  enim  terribile  notnen  condi- 
toris  efficiunt:  horum  igilur  operum  conditor  .esse 
Deus,  a  nobis  praedicandus  est,  el  a  cxteris  confl- 
iendus. 

/fi  multiludine  virtutis  tu<B  mentientur  tibi  inimici 
tui. 

Ex  multltudiDe  scilicet  virtutis  Dei  falsorum  in 
diis  nomiwim  vana  efficiuntur,  et  quia  mentienlur 
jiiiiuicii  quid  a  cunciis  fieri  oporieat,  docetur  ita : 


Jgne  nos  examinasti,  sicut  igne  examinatur  argen* 
tum  :  indusisti  nos  in  laqueum^  id  est  in  custodiae  ca« 
tenas  :  posuisti  tribulationes  in  dorsum  nostrum,  poenas 
scilicel  verberum,  quibiis  Apostolus  Pelrus  gaudel,et 
Paulus  exsultal:  tmpostMsft/iomifies  super  capita  nostra : 
transimmus  per  ignem  et  aquatn.  Noii  in  his  dissolvi- 
lur,  sedin  aliud  per  illa  transducitur,  cuin  dicit:  7ran- 
sivimus  per  ignem  et  aquam ;  et  ubi  transducatur,  Pro« 
pheta  non  igiioral  dlcens  :  Jndwdsti  nos  in  refrige- 
rium.  Resurrectionis  scilicet  diem  signilicat,  in  qua 
posl  mortls  istius  tempus  non  fleiur,  non  pcccatur,  et 
vivilur. 

Jtttroibo  in  domum  tuam  in  holocausUs ;  reddam  tibi 
vota  mea,  qum  distinxerunt  labia  mea. 

Haec  ergo  sunt  in  tribulatione  prunum  Martyrum 
vota ;  tunc  deinde,  ut  ex  nobis  holocausta  medullata 
consumment.  Induli  sunt  arieles  ovium  :  hic  euim 
arietes  cum  incenso  ovium  Martyres  inteUi^uatM!; 


IIX 


MAFFEI  EMTIONtS 


\H 


lamquam  principes  gregum.Non  solum  auiem  arieics  A  ^^  ^nuo  eonsuluii.  Ho«  erso  grailus  Caniici  quxr;i 

cum  incenso  offcreiiiur,  sed  eliam  boves  offerenlur      '    "  ^  '^"^  '  " 

cum  hircis;  idesl  conlnmncis  natur»  pecora  ad  cuU 

tiiram  Deidomaniur,  qai  sub  momento  lemporis  eru- 

diii  sint.  Non  ergo  de  pecudibus  iutc  loquitur,  sed  in 

liobus  Ccclesix  boroinis  figura  mottstratur  :  illosscj* 

Iic4*t,  quos  perseciilionis  tempcsias  in  Mariyrum  gio« 

riam  genoravil.  Scimiis  enim  plures  per  ignoranliam 

cxemplo  Martyrum  ad  martyrium  eucurrisse,  fidel 

inariyrio  gloham  conseculos ;  qualis  fuit  ille  unus  da 

laironibus,  qiii  cum  Domino  crucifixiis  in  ipsa  soa 

Jamiiaiione  Deum  conressiis  est,  dicens  :  Memituo 

meifDomine^  cum  venem  in  regnum  miim^Lii^.xKiii,  49). 

Cui  ita  responsum  a  Deo  est :  Amen  dtco  liki,  hoiUi 

mecum  eris  in  Paradiso.  Postea  enim  quam  pertonam 

Apostoiorum,  Marlyrum,  Propbelarum  Spiritus  pro- 

pbclalis  osienderat,  quibus  modis  anim»  ewent  in 

vila,  eloquitur  dicens : 

Quanta  fecit  animm  meat, 

llanc  enim  animain  posuit  ia  vitam,  liane  in  refri* 


mus,  per  quos  uscendere  ad  loca,  qitas  sunt  Sancio- 
rum,4>08simiis.  Arduus  enim  usque  in  ea,  et  aiigusU 
itiiieris  aacensus  est.  Ideo  ait  ihivid  Prophela  : 

Ad  te,  Vomine,  cum  Irikularer  c/amnot,  et  exandi$U 
me.  Cum  enim  quis  depreeam  june  clamet  ad  Dond- 
uum;  audiet  eonlinuo  clicenicm  sibi :  ecce  adsnm.  El 
quia  adest,  iterum  ri^saudus  est : 

Domine^  Hktra  ammam  meam  a  lahiii  iniqui$  ei  a 
lingua  doloea.  Doiosa  autem  lingua  opus  est  foUai, 
quod  per  vitae  temporalis  spcm  dcducit  iii  mortero. 
HaBreiicoruni  quoque  isia  mendacia  sunl,  aliler  om- 
iiia  tradere  et  docere,  ({uam  scripia  sunt.  Ab  bis  i|$i- 
lur  per  Dei  misericordiam  oranies  liberamur :  ei  in* 
ter  eorum  iribulaliones,  elamantes  ad  Deum  exau- 
diemiir.  Sub  lioc  subsequitur. 

Quid  deiur  libi,  ei  qnid  apponaiur  tibi  ad  liaguam 
dolo$4^m?  id  est  quid  tibi  adversus  falsitaiem  ejus 
praesidii  afferaiur?  resposisum  est :  Sa^ttw  potenies 
acutas  in  carbonibus  deeolatorii%.  Sagiltam  aiitem  ipsurii 


iiaiic  ciiiiii  Hiifiiidiii  pvsuii  III  viiaiii,  iiiiiic  iii  rein»  n  •^■••«'  •»•  •/«•••rw»ifi^«»»ovn*w*M«.  iw)^i»ftam  «iitciH  ipsuin 

gcriumiiiduxil,  bjecinholocauslisdomum  Deiinlroi'» '^  I>ominum  nuncupalum  lilsaias  ostcndil,  hoc  modo 


dicens  :  Posuit  me  ut  sagittam  electam,  et  in  pharetra 
sua  abscondit  me,  et  ait,  Grande  libi  est  hoc,  vocari  te 
puerum  meum  (Js.  xlix,  2).  Sint  ergo  liae  sagiitaB  utrum- 
que  in  inoduin  exspectata^,  vel  in  pccnam  iniquorum, 
vel  in  sanciorum  corporum  ueccaUNn  vulnerantes  : 
sitquevel  devasians  carbo,  velpiirgans,  purgat  aulem 
ad  perfectam  innoeentiam  eonfitentes. 

iieu  me !  quod  incoiatus  meus  proiongaius  et$.  Posl 
enim  sagittns  Domitiiy  el  iilos  carbones  desolatorios 
beati  ilHus  regni  gioriam  desiderat.  Neque  solum  dc- 
siderat,  sed  omnes  moras  odil  dicendo  : 

Heu  me !  quod  incolaius  meiis  pr  oiongaius  esi  \  Taie 
Iioc  dictuin  est,  ut  cuni  in  Evaiigciio  itelinms  :  Adve- 
niat  regnum  iumm,  fiai9oiunlas  im  {Maii.  vi,  10).  in 
boc  igilur  corpore  positus  prophctoR  spiritus,  niinium 
sibi  prolixum  incoialum  querilur  Iiic,  festinans  pcre- 
grinari  a  lerrenis,  et  incolare  eoelestia ;  nl  derelictis 
pracsentibus,  consequatur  invisibilia  el  aelerna :  ideo- 
G  que  ail : 

Heu  me  !  quod  ineoiatus  meus  protongatus  est :  ha-* 
hitavi  cwn  inhabitantihusCedar.  Cedar  gensesl  Isma^ 
litarum  deserla  incolens ,  cujus  fines  iisquc  Medoa 
ei  Persas  proferunlur.  Cedar  eniin  Ismael  (ilius  fuil, 
Genesi  tesianlo:  Pnmi/im,  inquit,  Ismaei  Naveoitt.ei 
Ce(/iir (Par. I,  i9).  Hi suntnuiic  Saraceni  niincupati.  Qui 
ergo  Psalmos  istos  terreno  ingenio  intelligendus  puta* 
verunl,  id  volunt  ex  persoua  populi  captivi  Prophetam 
conqueslum  fuisse,  quod  in  nabiiacuhs  Cedar  longus 
illi  populo  fuerll  incoiatos.  Sed  virtutem  verbi  non 
sic  intelligere  debemus  :  Cedar  enim  secundum  He- 
braicain  iinguam,  ut  nobiscum  pronuntialur,  obscu- 
ratio  est.  Meminit  biijus  labernaculi  sponsa  illa  in 
Caiiticis  canlicorum  dicens :  I^iigra  sum,  et  formosa 
sum  fiiia  Hierusaiem^  sicui  Tahenuuuium  Cedar. 

Propheta  ergo,  quia  ini(|uorum  eonsortium  ei 
babitationem  eorum  in  obscuratis  odirei,  ideo  aii  : 

Multum  incola  fuit  anima  mea ;  cum  his  qui  oderaui 


vit.  Mcruit  ergo  bona  anima,  quae  ad  Deum  ore  cla* 
niavit,  non  in  liiigua,  sed  sub  iingua :  in  occultis 
sciHcel  lingua  Dcuin  confessa  est,  propter  quod  ex 
Martyrum  persona  dictiim  est : 

Injustitiam  si  conspexi  in  corde  nuo^  non  exaudiai 
Detis,  Propterea,exaudivit  me  Deus,  intendii  voci  ora" 
tionis  mem. 

\\\  corde  siio  nullum  scilieel  vitium  contrabens; 
bic  eniin  dignus  fuit  audiri.  In  vita  ejus  anima  posita 
est  :  pedes  ejus  non  eommoii  sunt,  et  in  refrigerinm 
iiiduclus  esl,  et  domum  Dei  introivit,  el  qiiai  dislin- 
xorat  lalHis  vota  persolvit,  dieendo  : 

Benedictus  Deus  qui  non  amoitii  deprecaiionem  meam 
ci  misericordiam  suam  a  me.  Laudem  Deo  C0B|»tam  in 
cxordio  Psalmi,  in  fiiie  confes  us  est  Deum,  cul  glo* 
ria  esl  in  secula  seculorum. 

•    INCIPITPSALMUSCXIX. 

Canlicutn  graduum. 

Ad  ie^  DottUne^  cum  tribuiarer  ciamatfif  et  exaudisti 
me. 

Psalmorum  tiluli,  ut  in  Psalniis  ostenditur,  habenl 
suas  proprias  sigiiificationes,  raiionem  ei  argumenia 
scriptoruui,  quae  siihjaccnl,  brevissime  cominentes  : 
dc  quibus  nunc  non  cst  necesse  tractare.  lunc  eiiim 
id  fieri  oporict.cuin  Psalmus  uiiiisquisque  traciabitur  : 
Nunc  vero  Canticum  graduum  attiiigimus ,  quorum 
contiiiua  et  oequalis  inscriptio  est.  In  plerisque  autcm 
P:>almis  mtilia  secundum  bistoriam,  et  ordinem  in 
huperscriptionibus  eorum  esse  indiia  Icgiinus :  ul  cum 
fugii  David  a  facic  filii  sui  Absalon,  oum  mutavit 
vuUuin  suum  coram  Abimeleeh ,  cum  post  Dersabce  a 
Nathan  PropUeta  monelur,  et  in  reliquis  sicubi  ges- 
torum  yeritas  ipsis  Psalnaorum  tilulis  caMtinetur.  Sed 
mctiiiiiissc  nos  oporlet,  ejusdem  Psalmoe  nou  idcirco 
oiniics  corporaliter  inteliigendos ;  quin  poiiiis  oportet 
nos  spiritalem  inlelligeniiam  sub  hac  gestarum  rerum 

coinmeinoratione  suscilari.  Ergo  si  secundum  titulos  ^  pacem ,  eram  padficuSf  eum  ioquebar  Uiis  impugnahant 
superscriplos  in  hocPsalmo«  aliquid  du  hisloria  coii-  ^  megraiis. 
tincat,  videndum  esi.  In  Esaie  enim  iibro,  orante 
Ezcchia,  signum  ei  positum  est  iu  gradibus  prorogata; 
salulis.  Erant  autem  in  domo  ejus  gradus  decem, 

3U0S  sol  ultra  temporis  sui  cursum  lumino  suo  acce- 
entc  conscendit,  ruri»iunqu6  die  mortis  eiusdem 
tcmporis  sui.lumine  decedente  dcscendii.  Sed  nuiia 


ad  psalmos  bistoriffi  stmilitudo  eai.  Uoo  Umen  quod 
Ezechiae  datum  eslsignum«  manifesie  osteudil  Dei 
lumen  his,  quibus  pro  meriiis  fulunn  vii»  beatiiudo 
imoeriiiur,  aocedere;  illts  vero  quibus  sil  aegau,  dis" 
ccderc.  Essc  aiitem  in  templo  gradus  quindccini,  hi-» 
sioria  nobis  loeuia  est»  dispoaitofique  ordiiins  coiisi  - 
sicrc,  quibus  qu;cdam  quasi  dignitaeioanlMedfiBitbua 
obtinoretur :  ui  Leviiici  priiiiuio  conaisiereut,  posi 
l^raelita* ,  tuuo  Prosclyii ,  ei  deiiKCops  aiii»  Psaiinr 
ciiiin  non  sui  Uutum  teinporis  ras  mmUaul,  quibus 
scripii  suui;  sed  uuiver«is»  <|ui  i»  vitam  veuiveui» 


Erat  quidem  propheta  pacidbus  oum  paeis  inimiois; 
sed  prxdicalionem  ipsius  oderanl;  et  a  doctrina  Dei 
commovebantiir.  Hos  ergo  modestia  sua  Propheta  in 
pace  cohibebat :  ideoque  praedicare  paoem  propheU 
non  desiuii;  sed  pacis  praediealor^m  inimici  pacis  im- 
pugnanl. 

INCIPrr  PSALMUS  CXX. 

CANTICDII    GRADDDU. 

Levam  ocuios  meos  in  monies^  unde  veniet  oiuctitiMii 
mihi. 

Hiimanac  mentis  natnra  ea  est,  ut  si  cogiUlioiio 
aliquid  eontenplemur,  uiis  se  noiiis  uiiaquxque  spe- 
cies  exhibeat,  qualem  eam  et  cogitando  formeiims, 
Uuoquo  enim  meniia  uostra»  ooulos  iiileoderimus»  id 
ipeum  in  quod  fixi  suiii  referunt  ad  seiisum.  Levavii 
ergo  iu  aiouies  ProplieiA  ocuioe ;  ^uosnam  oeuios  ? 


XXI 


PUiEFATlO. 


XXII 


ncnipe  de  quibus  scriptum  esi :  Revela  oculoi  meost  A 
el  cofjnoscam  mirabWa  de  lege  tua  (cxviii,  i8).  Non 
ergo  in  id  revelandi  snnt  ociili,  quod  cernebatur,  sed 
ad  id  quod  inielligi  optalur  in  lege.  Menlis  oculos 
Propbeta  elevavit  in  montes  :  quosnam  in  monies  ? 
iion  illos  utique ,  quos  aspectus  videt  bumanus,  sed 
niontes  accipimus  prophelicos  libros  ex  terra  in  al- 
tum  elevatos,  per  quos  sil  io  superiora  conscensus. 
Poterimus  autem  et  montes  intelligere  evangelica 
mysleria,  et  Coelorum  virlules,  et  potestates,  quo- 
rum  ministerio  nobis  ad  coelum  praestatur  ascensiis. 
In  hos  igitur  montes  propheia  oculos  cordis  elevans, 
ei  in  his  igitur  intelli^entjae  sux  lumen  intendens, 
toium  id  quod  cogitaiione  videral,  mente  coniinuit, 
sciens  unife  venturum  esset  auxilium,  et  dicens: 

Unde  veniet  auxiUum  milii.  Slaiimque  sibi  beala 
confessione  respondet :  Auxilium  meim  a  Domino,  qui 
fecH  coelum  et  terram»  Haec  felix  fides,  haec  vera  con- 
fessio  est,  bsec  spes  aeternaB  coeleslis  benediciionis 
digna  muneribus.  Tum  dicit :  j^ 

Auxilium  meum  a  DominOy  qui  fecit  ccelum  et  ter*  ^ 
ram  :  idcoque  ait :  Intende  in  commolioneni  pedem 
luum^  neque  dormiet  qui  custodit  te. 

Pes  est  pars  corporis,  omnc  corpus  io  rcs  agendas 

cfficiendasque  circumfereiis.  Sub  pedis  nomine  motus 

mentis  nostrae  incessusque  significat,  et  in  Evangeliis 

Dominus  pedes  alios  significans ,  pedem  dextruin 

scandalizantem  jussit  abscldi  dicens  :  Et  sL  pes  tuui 

dexter  scandalizat  te,  abscinde  eum  {Marc.  ix,  14). 

Erao  ut  oculi  mentis,  ita  et  pedes  intelligendi  suot, 

liabentes  in  se  et  fnlelligentiae  visum ,  et  voluntaiis 

molionem.  Gtsubjecit :  Neque  dormiet  qui  custodit  te, 

Domino  itaque  manente  in  nobis,  pervigil  custodia, 

el  indcfessa  munitio  est.  Yerum  si  per  teporem  fidel 

dormiamus,  dormit  et  ipse  nobiscum;  non  enim  in 

Deo  somnus  est,  cujus  Angeli  et  nomine,  et  natura 

vigilantes  sunt;  sed  quia  secundum  fidem  nostram 

aut  vigilantem  aut  dormientem  Deiauxilium  nobiscum 

aut  vigilabit,  aut  dormiet ;  idcirco  Dominus  frequen- 

ter  et  vigilans  significatur,  ei  dormiens.  G 

Donunus  prolectio  tua  super  manum  dextrce  tua?, 

Semper  Scriptura  dextram  partem  optimam  atquc 

uiillimam  demonsirat,  manum  vcro  enectum  oinnis 

operis  accipimus,  unde  illud  etiam  sic  dictum  estper 

Propbeiam  :  Libera  me  de  ore  leonis^  ei  de  manu  canis 

unicam  meam{Ps.  xxi,  21).  Liberari  se  ab  opcribus 

inalitiae  deprccatiir  :  idcirco  super  manum  dexterce 

cusiodia  Dei  vigilatura  promiiliiur,  ut  illibaia  in  no- 

bis  bonae  voluniatis  opera  perseverent ,  quibus  ma- 

nentibus  in  nobis  xtemi  illius  et  beati  lemporis  re- 

gno  detersa  omni  iiifirmitate  utemur.  Nam  et  hoc 

nobis  quod  sequitur  Propheti»  spiritus  pollicetur  di- 

ceiis  : 

Per  diem  sol  no»  uxei  te,  neque  lfm«  p$r  noctem, 
Spiritus  etum  propheulbs  novit  illam  bealkudinem 
temporum,  inqua  a  nobis  oinnis  demutatio  eorpore» 
infirmiiaiis  abscedet ;  in  qua  non  frigiis,  non  ealor, 
non  nox,  sed  aetema  dies,  el  beaia  lcfmperies  sit,  jus- 
tiiiae  in  iios  sole  dominante,  cujus  temporis  reqolem  jx 
jam  in  ereme  Dofninus  praeformans,  pofNile  suo  diur- 
nuni  calorein  in  columna  nubis,  et  noclnrnum  frigne 
ac  tenebras  in  cokinHia  ignis  temperabat.  In  hae  igi- 
lur  aeternoram  temporum  cuslodia  qvisqae  DomHH 
custodiam  premeruit,  permaneb'ii,'ne  geUi  limae  et 
calore  solis  uratur ;  sed  secuii  hojos  ifl)ariis  libera- 
tus  in  aeterao,  et  beato  regno  corporis  sui  sumai  so- 
lidam  immutabilemqiie  natur.im.  Seqoitur  4einde  : 
Domtnus  cusfdiet  te  ab  omm  molo. 
Fidelem  animum  ab  omni  malo  Dominvs  enstodil, 
id  est  ne  enm  Diabolos  corrampai,  ne  fur  obrepti, 
ne  lupus  laceret,  ne  leo  vastet.  Haec  enim  sunt  Dia- 
boli  minisieria  vitiis  consumerc,  blandimentis  subre- 
pere,  obtrectaiionibus  lacerare,  et  tota  virtutis  suae 
poteslaie  vastare.  Ab  hoc igitur  omni  malo  exspectan- 
da  custodia  est :  idcirco  consequitur  : 

Custodiet  animam  tuam  Dominus.  Ne  quid  lot  malis 
in  cam  sit  potestatis. 


DjtiUT^s  custodiet  ixilum  tuum  el  iutroilum  luvm, 
ex  hoc  nune  et  usque  in  seculum. 

Cumenim  exenntes'de  corpore  ad  introiium  illuin 
regni  coelestis  per  custodiamDominifidelesoinnesrc- 
servnbuntur,  in  sinu  scilicet  interim  Abrahae  collo- 
cati ;  quo  usque  introeundi  rursum  in  regnum  coelo- 
rum  lein^us  adveniat.  Gusiodiet  Dominus  exitum, 
custodiet  inlroiium  :  ipse  est  enim,  qui  ait :  Ego  swn 
janua;  et,  nemo  vadit  ad  patremj  nisi  per  me  {Joan. 
X,  7;  XIV,  G).  Ipse  est  Dominus  Jesus  Christus  qui  est 
benediaus  in  secula. 

INCIPIT  PSALMUS  CXXI. 

FELICrrER     CAMTICUM     GRADCUll. 

Lcetatus  sum  in  his  qwjc  dicta  sunt  mihi :  in  dinnum 
Domini  ibimus, 

Qui  spe  coiilestis  desiderii  tenctur,  nihil  obscuritatis 
in  hoc  splrilus  Psalmo  habebit :  namque  ciim  se  me* 
minerit  scriplum  cobaercdem,  ct  similem  Angelis,  ex 
rcsurroctione  renovanduni,  futurnmque  incolam  civi- 
latis  coelestis  vivis  lapidibus  exsiniclae,dequa  Paulus 
inemorat :  Jam  nan  esUs  advence^  neque  peregrini,  sed 
estis  cives  Sanctorum^  et  domestici  Dei^  supercBdijicati 
super  fundamentum  Apostolorum  (Eph.  ii,  19)  :  cum- 
que  legerit  ea,  quae  nunc  sunt,  ex  parte  adnuntiaia 
ab  Angelis  formau  In  lege,  exposila  a  Propheiis, 
praedicaia  ab  Apostolis ;  tunc  ipse  sibi  necessario  pro- 
clamabit,  exemplo  Prophetae  dicens  : 

LcBtatus  sum  in  his  quce  dicta  sunt  mihi.  Sed  qnix  suni 
illa  quae  dicia  suni,  in  quibus  laelitia  suscepta  esi  ? 
nempe  id  quod  sequitur : 

In  domum  Bomini  ibiwuu. 

Ergo  qnia  liaec  antea  dicta  sunt,  prxipterca  Ix^taiur, 
gaudetnr,  quod  eundum  in  doinum  Domini  sii.  Qnac 
autem  slt  domus  Domini ,  in  alio  Psalmo  declarat, 
dicens:  Quoniam  elegit  Dominus  Sion^  pr(Blegit  eam  in 
habitationem  sibi.  ffcec  requies  mea  in  secula  seculo- 
rum^  hic  habitabo  quoniam  pra;legi  eam  {Psal.  cxxxi, 
15).  Non  utiqoe  banc  terrenam,  quae  prophetas  oc- 
cidit  et  lapidavit;  sed  illam  liberam  et  coelestem 
Iliemsalem.  Ne  forte  quls  ignoret  in  vanum  nos  in 
cam  domum  ituros,  subjecit  dicens  : 

Stantes  erant  pedes  nostri  in  atriis  Hierusalem':  Non 
incerta  nuntiant,  non  incogniia  poHicentur.  Ilanc  do- 
mum  desiderabilem  et  dilectam  a  inullis  agnovimus. 
Nam  in  alio  psalmo  ait : 

Unam  pelii  a  Deo^  hanc  requiram.  ut  inhabitem  in 
domo  Domini  omnibus  diebus  viio!  mea:  {Ps.  xxvi,  4  ). 
H:cc  domus  dcsiderabilis  est,  fuiidanicnio  duodeciin 
vivnrum  gemmarum  Qsse  vivos  lapidcs  exstruclos , 
excisos  :  primum  id  opns  ncdificaiionis  est  a  Moyso 
in  lege,  a  prophctisin  passionibus  suis,  ab  Apostolis 
in  martyriis.  li  aedificaiorcs,  haec  civitas»  hic  stantcs 
sunt  pedes  Sanctoram,  cujus  doinus  custodes  sunt 
Apostoli,  quibosdalae  sunt  claves,  sicuti  dictum  e<t : 
VoHs  dabo  ciaves  regni  ccelorum.  Haec  cst  Hierusa- 
lem,  quas  oedificatttr  ut  civitas :  pcdificatur  enim  usque 
ad  diem  consummationis,  donec  intrct  in  eam  pleni- 
tudo  gentium ,  cujus  participaiio  est  in  ipswn.  Qui- 
cumque  enim  se  a  ccetu  Sanciorum  et  ab  £cclesiae 
corpore  separant ,  participattonem  sanctas  isiius  do- 
mns  non  habebunt.  Quia  participatio  civitatis  hujus 
in  rpsum  est :  omiies  cnhn,  qui  uno  animo  sunt,  in 
ea  erant : 

Ascenderunt' tribus  tribus  Domini  Sunt  enim  qtii 
non  snnt  Domim ,  quibos  dictum  est :  Vos  estis  (itii 
Diaboli.  Tribus  ergo,  quae  sunt  Doniini,  ascendent, 
id  est  qui  secundnm  testimonium  Dei  intrant  in  sanc- 
tam  civitatem. 

Ad  confitendum,  inquH,  mmttnt  ejus.  SeJ  confes- 
sio  ista  judicinm  est.  Judicatur  enim  per  eos,  qui* 
bus  dictum  cst :  sedebitis  super  duodectm  tribunalia^^ 
judicantes  duodecim  tribus   Israel.   Non  soluin     hi 

i'u(licabunl,  sedet  Regina  Austri  et  ipsa  judicabit,  et 
(ittivita)  condemnabunt ;  quia  hi  poenitenliain  prx- 
dicnnte  Jona  propheia  egerunt,  et  Regina  Aiistri  ex 
ultimis  terrae  partibus  veuiens  sapienllam  Soloino* 


XTUil 


MAFFEl  EDITIONIS  PRifiFATIO. 


XXIV 


iiis  audivil :  in  qua  regiiia  Ecclesiae  figurn  esl,  quae 
pcregriiia  el  incognilu  poeniienlise  crcdidit,  ei  sa- 
pientiam  desideravit  audire. 

Quia  Hlic  sedermt  iedes  in  judicium,  sedes  super 
domum  David.  Sicut  enim  in  cxteris  locis  nomen 
Dei  ex  corpore  est ;  nunc  quoque  Scriptura  ipsum 
Deum  David  nuncupat,  nomen  ei  ex  parente  camis 
assumeiis. 

Rogate  qwBad  pacem  sunl  Hierusalem,  Rogate  non 
orandi,  sed  interrogandi  sermo  est :  pacem  discere 
in  voluniate  est  audlentium.  Gum  enim.  de  pnce  ejus 
interrogaverint,  tunc  laeiabuniur,  lunc  confidenter 
dicere  poterunt :  in  domum  Dei  ibimus.  Dehinc  se- 
qiiilur  :  pax  in  virtule  tua,  et  abundantia  in  turribus 
tuis.  Pax  aique  virlus  domus  liujus  invicem  connexa 
sunt  sibi.  Sed  in  omni  genere  civitaiis  niliil  neque 
firmius,  neque  utilius,  neque  excelsius  lurribus  esl. 
Nam  cuni  de  pace  virtutis  memoria  esset,  abiindan- 
tiam  beatitudinis  perlectx  civiiaiis  hujus  principibus 
populorum,  lamqnam  iirmissimis  et  gravissimis 
depuiavit,  dicens  : 

Et  abundantia  in  turribus  tuis  :  Per  quod  intelli' 
gitur,  abundaniiam  lianc  non  promiscuam  omnibus 
esse;  sed  Fidelium  tanium,  et  Snnclorum  virorum, 
c|ui  caeteris  velut  turribns  xdiOciorum  emineant; 
id  est  Pairiarcline ,  Prophetas,  Aposioli,  Martyres; 
de  quibus  Dominus  in  Evangelio  ail :  Pater^  pro  his 
te  ro^o,  ut  omnes  unum  simus  {Jo,  xvii,  2t) :  hic  est 
Dominus  noster  Jesus  Ghristus ,  qui  esi  benedicius 
in  secuia. 

INCIPIT  PSALMUS  GXXIV. 

FELIGITBR  CANTICUII  GRADUOy, 

Qui  eonfidunt  in  Domino,  sicut  mons  Sion  non  comr 
movetur  in  miernum  ;  qui  habitat  in  Hierusalem^ 
montes  in  circuitu  ejus^  et  Dominus  in  circuitu  po^ 
puli  lut. 

Est  enim  mons  Sion  civilali  Hierusalem  immi- 
nens  :  est  autem  eadem  civius  iia  posiia ,  ul  circa 
ipsam  plures  sint  monies.  Qui  ergo  confidit  in  Do- 
mino,  illum  profecium  habebit,  ut  sit  sicut  mons 
Sion.  Noii  euim  Hierusalem  ipsa  sanctificntionem 
habilantibiis  alTerebat,  utliabitatio  ejiis  firmata  esset 
aelema  :  cum  exinde  sacrilegia,  cxdes  prophetarum, 
Judiciuin  moriis  in  Deum,  fuga  Apostolorum,  Grucis 
scandalum  sii.  Habitantes  auiem  in  eam  quoties 
captivi?  quoties  perempti?  ad  ullimum  civiias  ea- 
dem  funditus  diruta  est.  Hierusalem  itaque  eversa 
populi  ejus  exstincti  suat :  hodie  in  ea  non  Sacerdos, 
non  Proplieta,  non  princeps.  Et  qiiomodo  habiiaiio 
ejus  non  commovebitur  in  aeiernum  ?  et  Dominus  in 
circuitu  populi  ejus  ?  sed  quia  in  hoc  monte  fructus 
Prophetiac  nullus  est,  quid  in  monte  inlclligi  opor- 
teat  Esaias  docet,  moniem  Domini  excelsuiL  signi- 
ficans  ad  quem  gentes  venturae  esseiit.  Ecce  mitto 
in  (undamenta  Sion  lapidem  prceclarum^  electtm^  an- 
gularem,  pretiosum ;  et  qui  credit  in  eum  non  eon" 
fundetur  (Es.  xxviii,  16).  Hoc  in  loco  fundamcntum 
Ghristum  significat;  per  quem  beata  iila  Ecclesia 
inielligi  videiur,  quam  Apostolus  alic  nomine  Hieru- 
saiem  nuncupat  dicens  :  Qum  nunc  est  Hietusalem 
serviens  cum  fiUis  suis  ( Gal.  iv,  25 ) :  ea  autem  quos 
sursum  est  Hierusalem,  libera  esl,  qux  es«  mater 
Dostra.  Habemus  erffo  montein  Sion  Domini,  habe- 
mus  et  civitatem  Dei  Hierusalem  :  ei^  comei.  montis 
interpretatio  est  specidatio.  Sequamur  ergo  Aposto- 
luiv,  sequamur  Evaogelium,  sequsmur  Prophetas. 
Gonfidamusin  Domino,  qui  mons  dictus  esi :  Jiabi- 
temus  nunc  inEcclesia  Hierusalem,  qa»  noa  move 
lyr  in  «temuiD. 


i^  Et  Dominus  in  clrcuilu  populi  sui  ex  hoe  et  usque 
in  seculum.  Hoc  in  loco  m  circuitu  populi  Evange- 
lium  sigiiificat.  Namque  cum  ad  Moysem  Domiiius 
dixisset:  Ecce  angelus  meus  antecedet  te ;  iilc  respon- 
dit :  Nisi  tu  mecum  ambules,  ne  me  expellas  hinc  (£x. 
xxxii;  34.  xxxiii,  15).  Bonum  quidem  praesidium  Aii- 
geli,  sed  melius  Domini :  multis  eiiim  anima  nostra  la- 
queis  appetilur,  multis  adversus  nos  armis  dimicatur. 
Sciens  ergo  Domiiius  non  adversus  carnem  et  san- 
guinem  nobis  pugnam  esse,  sed  adversus  inundt 
hiijus  potestatcm,  aiiEvangelia  consummans  :  Ecce 
ego  vohiscum  sum  omnibus  diebus  usque  in  consunnna" 
tionem  saculi  {Matth,  xxviii,  20). 

Qui  non  reltnquil  virgam  ptccalorum  super  sortem 
justorum;ut  non  extendant  justi  in  iniquitate  manus 
suas, 

In  virga  polestatem  intelligi  convenil.  Virgam  ac- 
cepit  Moyses,  qua  posset  facere  signa  :  fuit  et 
virga  Aaron  ,  fuii  et   virga  Pharao,   fuit    el  virga 

^  Nabucbodonosor.  Ergo  in  circuitu  nos  Deus  custo- 

^  dit ;  ne  supcr  sortem  nostram  peccaiorum  virga  de- 
relinqiiatur.  Veniunt  quidem  tribulationes,  sed  noii 
permanent :  veiiiunt  persecutioncs,  sed  non  pcrsi- 
stunt.  Non  enim  super  sortem  nosiram  pcccaioris 
virga  derelinquilur;  Dominus  namquc  in  circuilu 
populi  sui  est  in  xternum.  Quain  aulem  rclributio- 
nem  a  Deo  mereatur  is,  qui  ab  omni  iniquiiatc  ma- 
nus  8uas  absiineat,  insequilur  dicens  : 
Benefac,  Domine,  bonis  et  rectis  corde. 
Nam  retributio  ut  bonis,  iia  et  malis  noa  dccst ; 
sicut  subsequitur : 

Declinantes  autem  ad  obtigationes  adducet  Dominus 
cum  operantibus  iniquitalem.  Qui  enim  operaiur  iiii- 
quilatem,  lcgis  alienus  esl  :  qui  auiem  declinat  cx 
lege,  transgressor  est  legis.  Ab  liis  ergo  mens  nosira 
alienanda  est,  ne  adducatur  homo  cum  operaiiiibus 
iniquiiatem.  Qui  enim  isia  universa  observaverit 
homo  pacificus,  non  derelinquit  super  se  virgain 
peccaioris;  sed  fide  perfecta  permanetin  seternum  : 

G  et  audiet  pro  meritis  sibi  dici  :  Pax  super  hraeL 
Ille  est  enim  pax  nostra,  qui  fecit  utraque  uiium, 
Dominus  noster  Jesus  Ghristus,  qui  est  beiiedictus 
in  secula. 

INCIPIT  PSALMUS  CXXXII. 

Ecce  quam  bonum  est  etjucundum  habitare  fratres  in 
unum, 

Bonum  et  jucundum  est  in  unum  habitare  fratres. 
Gum  in  unuin  habiiant,  convenlu  Ecclesia^  congre- 
ganlur  :  cum  fralres  nuiicupanlur  unicac  volunialis 
charitate  concordes  sual.  Ad  primam  enim  Aposto- 
lorum  praedicaiionem  hoc  magnum  prxceptum  fuisse 
legimus  quod  dicitur :  Erat  enim  omnium  credentium 
cor^  et  anima  una{Act.  iv,  32).  Hoc  itaque  populo  Dei 
congruil,  sub  utio  Paire  fratres  esse,  sub  uno  Spiritu 
unum  esse,  sub  una  doroo  imanimes  incedere,  sub 
uno  corpore  uiiius  corporis  membra  esse.  Jucundum 
et  bonutti  est  habiiare  fraires  in  unum.  Cuinparaiio- 
j)  nem  vero  liujus  boni  jucundique  Propheta  consiituit, 
dicens : 

Sicut  unguentum  de  eapite,  quod  descendit  in  bar^ 
bam,  Aaroft,  quod  descendit  in  oram  veslimenti  ejus. 
Aaron  unguentum,  compositio  fuit  ex  odoribus,  iinde 
iinguitur  in  sacerdolem.  Hanc  consecrationeni  primuin 
Sacerdoli  suo  Deo  esse  complacuit.  Dominum  quo- 
que  nosirum  invisibiliter  unctum  esse  a  consoriibus 
suis.  Unciio  ista  terrena  non  est  :  non  cornu,  ut 
reges  unguebantur,  sed  oleo  laRtiiiae  unctus  est.  De- 
nique  post  banc  uiictionem  Aaron..... 


EPISTOLA  NUNCUPATORIA 

EDITIONIS  BENEDICTINiE 

EMINENTISSIMI  D.  D.  C^SARI  ESTR^O  S.  R.  E.  CARDINALI. 


Inter  praecipuos  sludionim  nostrorum,  immo  et  A  in  prolusionibus  istis  publicis ,  quibus  ad  latireani 


lolius  Coiigregalionis  noslrx  pntronos  ac  ^autores, 
Gum  te  jam  dudum  in  primis  suspiciamtis,  RmifEifTis- 
8111E  DonniE;  iiemini  mirum  videri  debet,  quod  S. 
Uilarii  Opera,  qu.-e  novis  recognita  curis,  et  pro  mo- 
dulo  a  nobis  illustrata  in  locem  deiiuo  prodenni, 
Emineniiae  tuae  nuncupemus  et  offeramus.  Nam  post 
tot  honoriHca  teslimonia,  quibus  non  modo  universum 
coeium  nosirum,  verum  eiiam  qiioriimdam  e  soda- 
libus  nostris,  tum  in  sanctorum  Patrum  scripiis  re- 
censendis.  tum  in  eriiendis  venerand:c  antiqtiitatis 
monumentis  labores  siimmis  Pontlficibus,  sacro  Col- 
legio,  totiqiie  Romanac  curi»  approbare  dignatus  es ; 
sane  committendum  non  erat,  ut  tam  propensa  in 
nos  benevolentia  et  humaniias  debita  grati  animi  tes- 


doctoralein  te  disponebas,  quam  edito  singiilari  eru- 
ditioiiis  specimine,  anno  aetaiis  vigesimo  primo  non* 
dum  absoluto,  summo  omniuin  plniisu  as<$ecutus  es ; 
deinde  in  variis  actionibiis  tanto  sttidio,  tnnta  felici- 
tate  ac  dexterit»te  asseruisti,  ui  nulla  vel  n^pcntina 
occa«io  te  utnqnam  iniparatum  invenerit,  nulla, 
quantumvis  difficilis  et  ardua,  turbaium  te  ei  anxiuin 
cffecerit. 

J»m  vero  qunnta  revereniia  Mngnum  GallicanrR  ec« 
clesi.'»  Pnesulem,  pervigilem  atque  indi^fessiim  domus 
Dei  speciilaiorem  suspicles.  cum  lu  ipse  ccrlesine  Lau- 
dunensi,  meritorum  magis  qnam  aelatis  habila  ratione» 
nomltianle  rege  prnprectus ,  as^iidutis  in  liisiralionibiis 
parochiarum,  seduhis  in  celebrandis  ordiiiationibusy 


iificatione  fraudaretur.  ftuod  repugnante  aequiiate  nc  B  freq„ens  in  administrando  populis  tuis  confirinalionis 


eveniret,  nibil  opportunitis  apiiusqne  nobis  siiccur 
rere  poterat,  quam  nova  haec  magni  Hilarii  Operum 
editio,  quae,  si  qtiidem  praesentium  ac  futurorum  ho« 
roinum  oculis  indigna  non  erit,  beneficentiam  istam 
reddet  immorlalem. 

Neque  vero  tam  bonum  et  idoneum  pro  nobis  va- 
dem,  uii  speraroas,  recusare  volueris,  Riiinentissiiie 
DoMiNE,  ulpote  qui  et  solvendo  non  inipar  sit,  el  fu- 
lurus  debitor  minime  morosus  et  ingratus,  qualem 
certe  vel  opiare  potuisses.  Si  enim  generisclariiaiem 
quaeris,  eximius  ipse  inclytae  gentis  Esiraeas  splendor  : 
fuil  ille,  quod  ex  Forttinato  discimiis,  inier  GaUicanas 
fatmlias  lampade  nobititatii  non  obuurus  (  Fortunat. 
lib.  I  Vil.  S.  Hilarii ;  Hier.  pricf.  in  lib.  ii  Comra. 
ad  Gal.).  Si  candorem,  si  generosum  peclus,  quae  snnl 
animi  tui  doles,  amas :  idem  erat  gratia  generositalii 
et  nitore  pectoris  ornatus.  At  fortasse  eloqtienliam,  vir 
ipse  eloquentissimus,  ulterius  cupis  :  Rhodanum  elo- 
quentite  euro  vocat  Hieronymus.  Placet  libertas  di- 
cendi,  qualem  in  Romanis  illis  comiiiis  saepius  exhi- 
buisti?  Nemo  Hilario  in  dicendo  liberior  aut  con- 
siantior,  vel  Constantio  Augusto  teste.  neniqtie  si  fidei 
caiholicjc  amorem  ardeniissimum  probas,  ut  cerle 
probare  le  dcmonstrnnt,  qux  ad  detegeiidam  et  in  ip- 
somet  ortu  suo  configendam  nefariaro  haeresim  cum 
Eminenlissimis  collegis  tuis  nuper  prarsliiisli  :  fuit 
Hilarius  religionis  columna  qiiae  nutantem  fulsii  Ec- 
clesiam,  ejusdemque  lieiieficio  6'a//ta  monstra  non  ha- 
buit,  hceretis  periculo  ab  ipso  liberata  :  qui  permensus 


sacramento,  quorum  numerum  pene  iticredibilem 
sacra  unctione  linxisti,  qiiibus  senectus  el  invaleludo 
decessoris  lui  hoc  beneficium  ncjaverant;  imperatis 
per  iiniversain  dioecesim  de  rerum  ecclesiasticarum 
usii  aique  doctrina  certo  tempore  recurreniibiis  col* 
loqniis,  clero  .id  exactiorem  disciplinam  revoeando, 
erfcio  a  fiindamentis  seminario,  fundnio  in  coinmo- 
dum  egenorum  utriiiS(|ue  sexus,  pucrorum,  senum, 
invalidorum.  tam  urhis,  qtiaiii  iiniversae  dicecesis  xe- 
nodochio,  monitis,  adhortationibus,  edictis  abunde 
osienderis,  quid  deceit  mini^iiros  Chrisii,  ei  dispen- 
satores  mysteriorum  Dfti,  quos  Spirilus  sanclus  posuit 
episcopos  regere  Ecclesiam  D('i  ?  Cuin  autem  Romam 
evticatus.  ac  sacro  C:irdiiialiuin  coelui  adscriptus, 
Ecclesine  et  regni  nci^^oiia  per  pltires  antios  suslincres; 
ne  tot  recte  inslituta  in  dicecesi  Laudunensi  longiori 
absentia  deiererentur,  annucnte  roge,  ex  tua  gente 
tibi  successorem  dclegisii,  qui  qune  a  te  optime  pne- 
slita  ac  slabilita  fuerant,  non  modo  servare,  sed  et 
consummare  posset,  consiliorum  luorum  non  solum 
pnrticeps,  sed  atmulus,  qua  in  re  nequ-iquam  te  di- 
viiia  bonitas  destituit,  aut  fefellit  eventus.  Ad  hjcc 
cum  jam  pliirimas  Galliarum  dioeceses  exoriae  dissen- 
sinnes  invasissent,  et  ipsimet  episcopi  in  adversas 
parles  distrahendi  viderentur;  a  studio  partium  alie- 
niis,  veritatis  ei  subjeciionis  amans,  c»  .Tquitnie,  ea 
prudenlia  ecclesix  Laudunensi  prospexisli,  ut  pacata 
semper  et  ab  his  procelli^  libera  tuiaque  exstiierit. 
Nec  privaie  tanium  ecclesiae  tu.-e  tranquillitiiti  stu- 


est  orbem  terrarum  malo  perfidio!  infectum ,  ut  cunctos  *^  duisti,   verum  dum  de  componendo  tanto  iiogotio» 


ad  emendalionem  et  pcsnitentiam  revocaret,  Unde  ab  eo 
quaesitum  in  concilio  Seleuciensi,  quce  esset  Gallorum 
fides,  ibique  in  speclaeutum  mundi  produetus  est :  Tu 
Tcro  in  Earopae  tbeatrum  identidein  productus,  Galli- 
came  Ecclesl»  fidem  ac  Regni  jura,  prirouro  quidem 
Patrol.  IX. 


sedandisque  contentionibiis,  qux  iii  apenam  discor- 
diam  erumpere  potuissent,  agereiur;  nccer.>itus  a 
rege,  Pontifici  gratiis,  nemini  siispecius,  quis  nescit 
quam  egrcgie,  quam  feliciter  laborasti  in  restiiuenda 
Ecclesiae  Gallicanae  pace,  quae  vigct  adhuc,  et  tam  alias 

\ 


1« 


PtiiCFATiO  6ENRRAL19. 


n 


radiccs'egil,  ul  victuram  sempcr,  duratur.imque  spe-  A  ignom  loquimur.  Vivunt  adhuc  lam  splendidi  facinoris 


remus? 

El  qiiid  miruiil,  si  tanla  faciiiiaic  res  maximas  Gdei 
lux  commissas  geris,  qui  ab  illustrissimo  parcnle,  iu 
Romana  legnlione  res  Gallicas  foftiter  ngerilc,  fucris 
ad  diiriciliora  negoiia  serniouibus  ct  exciuplis  peac 
adiiuc  piter  liifofiiiatti^!  Sciticet,  quod  ei  sUtnfno  ge- 
nere,  pacis  bellique  muneribus  claiissimo,  orlus  es, 
el  quod  in  urbd  Roma  eduoatus,  ha&c  le  ei  ad  pur- 
puram,  elad  magoa  ^uacquc  gereoda  naium  porieiH 
debant. 

Quam  non  vanum  ou»en  fucrit,  tesiantur  vari», 
quas  in  Germania»  Lusitania  atque  Italta,  prasseriim 
vero  in  ipsa  urbe  RonKi  gessisli  legationes»  qulbus 
tanta  diligeutia  perfuuctus  es  solus»  ut  nulli  umquara 


pnedari  testel^  ejusque  «lemorhi  vigebit  semper 
apud  posteros.  Non  mirauiur  it.ique  si  le  (iictorum 
gloria  ubique  sequilur,  qua;  utiiinm  sic  ad  posteros 
pcrllctgat,  Ut  iilscHbatur  xtcruje  ilii  memorix,  cui 
oiUil  perii :  quematimodimi  H\\jkm  fama»  non  eonteuia 
Callix  lerminis,  exteraseiiam  nalioncs,  immo  et  cs- 
los  ipsos  implevit,  meritorum  gratia  percurrenle,  id- 
que  efticicnte,  nt  iii  utroque  orbe  semstisshni  PenU- 
ficii  gloria  milUarei. 

Dam  ia  liaec  vota  desiitimu»,  modeslis  eonsnlimas 
tiiai,  Eif  iiiBirrissiHB  EccLBsiiB  pRmcBn ,  ^tm  net  se 
immodicis  patiliir  onerari  pneeonirs,  nee  cnilt  Magno 
Hilarlo  conferri.  Iii  eo  fciffiiidem  miiRa  Btoapicis  Imk 
laiione,  imiiio  et  admirailone  digiia,  lelum  pro  ca- 


ne^olio  defueris;  tanla  religioue  ac  ebaritaie  cum  aliis  B  tliolica  veritate  ei  pro  joalitia  rnlrepidlim^  fonos  pro 


ut  laudis  ;emu(atione  ne  laium  quidem  uiiguein  ab  of- 
ficii  seduliiate  deflexeris.  Sed,  quod  in  ecclesiastico 
yiro  summopere  laudandum  est,  gravissimis  licet  im- 
inersus  negotiis,  amorem  quein  in  litteras  et  iu  iit- 
teratos  juvenis  conceperaSt  state  progrediente  noa 
minore  studio  retimiisii ;  et  sicut  illas  neglexisti 
numquam,  ita  hos  siugulari  semper  benevoleoiia  es 
complexus. 

Quid  dicam  regias  afnuitates,  quas  dum  regni  cou- 
modis  inservis,  Eslra*»  genti  tot  olim  tilulis  decorat^ 
adjunxisti?  Verum  ad  laudum  tuaruiu  cumulum  suf- 
Acit  regis  omnium  maximi  tain  benigne,  tam  strenue, 
tam  constantcr  impcQsuin  pro  obtinenda  tibi  purpura 


religioiie  apologias,  diotiimam  exilium*  ahaque  pne- 
clara  facta,  qwt  gloriosnm  Gbristi  Gonfessoria  litalunl 
ipai  compararuni :  quod  adum  sane  quibnsYitf  ologiis 
illiisirias  merilo  etbiimas. 

TaiHi  D<ietori§  ae  Pomifiei»  Opera  toia  aospicHSy 
Ym  EiHiiBifTissiif E  ,  dnm  commitliAnfSy  nofi  Hilario 
ipsi^  sed  nobts^  slodilsqae  noslris  pairoeiifium  t%  te 
eonqmrimos :  i|aod  com  ameliac  inMMTiris  pnesiiie- 
rio«  fti  posiemmy  oliei  tua  beififnitace  sperafe  iicet, 
HiliHrie  sufr.-ifamfe  mm  defleg»bis.  Nos  vero  gratias 
tilii  bal)ebwime  immoftaies,  quod  lam  fncile  te  eio- 
Fari  paliaris ;  f  raiiam  sWigMlarem  Hilai  io,  cujus  be- 
nelicio  effectum  est,  ne  simus  ingraCi :  eril(|iio  Hme 
ejos  OporMm  edilio  perc^ne  obsorvaftli»  iii  le  noslrae, 


plrocinium  :  ciijiis  adeo  excelsum   et  bouorificum 

de  te  jiidicium,  purpune  ipsi  non  impar,  insigni  fidei  C  adeoqaofpali  amnH  lAonamofiiMn.  Hovovenl 

et  subjectionis  exemplo  coiifirmasii»  cum  oblaiam  di-  Emitionli»  lifio 

digniiatem  ea  conditionc  qux  mandaiis  regiis  miuuo  Addiclissimi  et  obseqaentiMitfii 

consona  videbaiur,  pari  coosUntia  recusasti.  Non  Monaclit  B^nedlctiiti  Gongreg nfi.  d.  Maari, 


nniiitit  niiliriinni    i     f    -i-  rii- 


PRiEFATIO  GENERALIS. 


Eccleslainsiiiccrc  diligere,  ci  iuclytum  illiu<i  defeii- 
sorem  (lilnrium  summa  observantia  nou  colcre  diffi- 
cillimum  es(.  Dum  vivcret,  iiescio  quas  graviiatis  si- 
mul  et  benignitatis  notas  pra;  sc  fercbat ,  iit  cum 
catbolicorum  dirx,  lisereticor\iniquc  lerror  csset,utro- 
rnmque  t.unen  lion  admlrationem  sofum,  sed  et  reve- 
rehnam  sibi  ConciliariC.  Cuni  quidem  iionnuHi  per 
ffaiKfem  oppughare,  ai  roratn  ilfi  re>isiere  ueino  um- 
qtfam  au^^us  est.  fflorum  dolis  ab  Occidente  divulsus, 
non  (am  huic  parii  ereptus  visus  esi ,  quam  Orienii 
dlfftus,  ut  iinlfa  pars  ofbis  iflius  lumiiie  non  frueretur. 
Ttiin  6nim  Occidenlis  ecclesix  conSifia  ipsius  ex^ui- 
rtfe  non  tfe^^fiiut,  uC  eorum  sapieulia  regercntur, 
c(  ips)  morelm  gerere  Orientis  episcopi  paulatim  as- 
su^vcrtfnt.  Qfuorirca  tenebricosa  bxresis,  quae  in  iis 
rcgiQ^^fbriS  principaluiti  lenebat,  (anti  sideris  acccs- 
stfni  sdstiii^rc  dlutiiis  non  vaJens,  sibique  aut  ceden- 
dtfrn,  ai^t  (fir.irram  e  finibus  illis  exturbanduin  esse 


prespicieus,  cum  nova  splcndore  GaUiis  reddidii, 
cujus  lucem  extiHgucre  se  posse  arbitrabatur.  locul- 
paliini  virum  ,  in  quem  adversarii,  caliimi«ijndi  arie 
pollentes ,  nuii  potueruni  tune  quid^am  eacofitare 
criminis,  quo  ipsiim  perderent!  Felix  calpa  uoioa  ei 
objecta,  quod  ho^resis  co  praeseiite  nulU  pace  frui 
nibilqiie  moliri  sineretur!  Ei  vero  reditu  ipsius  in 
nihiluin  ccssit,  quidqiiid  anle  iii  Italia ,  Illyrico,  Gal- 
lia  tentnverat  :  et  aptid  omntt  eonstitit,  uniui  Hi^ 
larii  beneficio  no$trat  (nominaiim)  GalUa§  a  piaculo 
hosrtm  liberatas,  (Sulp.  Se9.  lib,  »Hiu,  soc.) 

2.  Ilxc  el  aiia  fortissimi  confessoris  gesta  qur  ppo- 
be  consiileravcrit ,  facile  assentieior  eom  Ecdesim 
datum«  ne  portse  inferni  adverstis  illam  prsevaleront ; 
neque  infioias  ibit,  sumraa  cinn  veireratione  a  oailio- 
licis  excipiendam  esse  docirinam  ejiis,  i|ui  liicreticis 
adoo  reformidoiidns  fuerit.  Jam  vero  iit  ioeam  quis- 
que  eouimodius  uiiliusqne  ineumbereti  opeUaoi  nos- 


n  PRiClFATIO  GENERALIS.  14 

inim,  qnam  in  aliortini  Patruni  editioMc  nonnulli  fa-  A  recensel,  cx  quorum  doclrina  cxpohendum  csset  fldel 

dc  Incarnaiionis  mystcrio  dccrclum  :  sed  et  Acl.  ii. 


▼ore  assensuque  suo  sese  approbarc  tef^laii  sunt ,  ad 
scripta  ipsius  recognoscenda  non  rccusnvimus.  Et 
ccrle  hoc  ei  offlcium  pluriniis  nos  titulis  dehere  con- 
fiiemur.  Cam  enim  ciim  cum  omiiilm:;  Ecclesi.^e 
aliimnis  vcneremnr  nt  pnlreni  ac  mngistrum ,  el  no- 
minaiim  cum  Gallis  ut  Gnllinrum  nostraruni  decus  el 
oninmcntuin  amplexcmur ;  eo  lanicn  n(miine  nobis 
singiilnriter  cnrus  esse  debct ,  quod  prinin  in  Galliis 
joccrit  monasleriorum  fund;<mentn.  Dcmiim  si  non 
quoil  nostra,  sed  quod  Ecclesia;  rcfert ,  respiciamiis; 
qnis  ncget  lanto  plurls  cjus  inlerosse,  ut  pura  ac  sin- 
cera  Imbcat  lliiafii  scripta ,  quanto  inajoris  sunt  ad 
fidem  Utius  atlstmendnm  auctorltatis  ?  Nani  cum  Ec- 
ctrsia  fldem  snam  a  Chrisio  et  Aposiolis  icneat,  illi 


p.  3r>7,  primo  loco  poiiil  quae  ex  scriptis  illius  ex- 
ccrpta  sunt.  Nunc  qiiid  in  illorum  variis  editionibus 
praestitum  sit  videamus. 

I.  De  variis  Operum  S.  BHarii  edUianibu», 

5.  E%  Roberti  Foriunati  Maclovicnsisnd  Badii  edi- 
tinncin  prseratione  accl|)imus,  libros  de  Triniiale,  ad 
Ccnslanrnim,  coiilra  Consfaiitiuiu  ,  contra  Aiixen- 
tium  ct  dc  Synodis,  p^imum  Gcorgii  CribclII  prcsby- 
tcriopcra  iii  Ittccm  prodiisse;  tuin  Commeniarios  in 
Psalmorum  explanatioiiem  a  Jolianne  Solido  Craco- 
vn,  fldhoriante  Jncobo  Fabro  Stapulensi,  e  situ  et 
squallorefiiise  redemptos;  ac  landein  aimo  1510  Ba- 


ro  graviores  snnt  tostcs,  quo  aposlolicis  tcmporibus  B  dium  Ascensium,  cum  a  Guillelmo  Parvo  rcgiae  con- 


viciniores.  Ncqiie  multos  e  latinis  Palrihus  reccnsere 
esi,  qul  actate  llilarium  prjcccdant.  Nani  post  Tcr- 
lullianum,  Laciantium  atque  Cyprinnum,  vix  uiium 
reperias  alicujus  nomlnis  co  antiqulorcm.  Ilic  vero 
toi  fcre  prxcones  hnbet,  quot  nobls  post  Ipsum  pr.-u- 
sfliit  Deus  ndei  Dociures. 

3.  Primiim  a  lolo  Concilio  Parisiensi  pdelh  Do- 
mnici  nomfnff  prtedicator  cognominnlus,  subinde 
ab  Augnstino  audiii  Ecclesim  catholim  adversut 
kiere:ko$  aeerrimut  defemor  :  cniholicus  et  insignis 
Eeelesim  catholictB  doclor,  et  non  mediocns  aurfori- 
tatis  in  trartatiene  Scripturarum  et  in  assenione  pdei 
tit.  {August,  lib.  i  cont.  Jutian,  cap.  5;  /i6.  ii,  c.  7; 
ei  lib.  n,  de  Trin.,  c.  iO).  Tum  a  Cassinno  {lib.  vii  de 


fessionis  auditore  Tractatus  iii  Maliliacum  nna  cum 
cpistola  ad  Apram  e  snncti  Benigni  Divionensis  coe- 
nobio  crutos  accepissct,  eosdein  cum  prxdictis  Hila-' 
rii  Opcribus  pr;fIo  suo  Paribiis  subjecisse  ac  divul- 
gasse.  Opianduin  fuerai,  ut  qucmadmodum  a  suppo- 
siiiiiis  pura,  ita  el  a  mendis  innumeris  castigata  pro- 
diissei  hscc  ediiio. 

6.  Tredecim  post  annis  Erasmus  ad  libros  polissi- 
mum  de  Triiiiiate  castigandos  animum  appulit  : 
Tractntiis  alios  ul  plurinium  nut  neglexii  prorsus, 
aut  propler  velerum  codicum  ponurinm  emendare 
non  valuil ;  Inudem  lainen  suo  ex  labore  relaturus,  si 
sc  a  declamatoria  prxfatione  abhtinuisset ,  qu;c  et 
sacrx  inquisiiioni  Uomnnac ,  ct  Parisiensi  (1)  Theo- 


Inc.  e.  2;  iib.  x,  c.  5;  lib.  i,  c.  4)  laudalus  est  ut  C  logia;  Faculiaii  ceiisuris  digna  mcriio  visa  cst.  In 

Magister    Eeelesiarum ,   et    a    Facundo     Ilermian. 

nmtc  Ut    Ariiinomni   potentissimus   atque   acerrimus 

expugnator^   nunc  ut  docti$$imus  antistes  et  fortissi' 

mus  eonfessor.  Sed  elogin  CTtera  siiperat  illud,  quo 

tnm  Facundus  {Lib,  contra  Mocianum)  idem  vo- 

rnt    prudentem  ae  moderatum   Ecclesias   gubernalO' 

rem  :  qitasi  qui  non  unltis,  scd  toiius  EccIesicX  siis- 

eepissct  pmdentcrque  moderaluscssetguhcrnaculuin. 

Apnd  Hieronymtim  aniem,  iit  cselcros  intcrim  silea- 

mtis,  qunnta!  aucloritalis  fuil?  Ille  se  salis  purgalum 

putni,  ubi  osicndcrit  sibi  prcluxissc  Hilarii  cxrm- 

plum  !  Sic   hot  crimen  est^  iuquit  epist.  75,  or- 

ptMnr  et  eonfessor    Hitnrim  :  et  epist.  G2  :   Ifoc 

tion  telus  ego  ftei,   sed  et  confessor  Hitarius;  ac 


hac  quippe,  ut  Gillolii  vcrbis  utaniur,  vanissimis 
contumetieiisque  digressionibus,  quas  gratiosis  excU" 
sationibusinvotvit,  plurima  Hilarii  dicta  gestaque  sini- 
siram  iii  pariero  sic  inlcrprciaiur,  ut  videatur  ex 
rtberiori  quadam  carpcndi  snnclum  virum  liccntia 
gloriam  sibi  facerevoIuisse.Modo  eniiii  Arianos  excu- 
sni ,  quo  piiiin  Prxsulem  acrius  mordeat ;  modo  qu» 
Tirlntcm  in  eo  spiraiil,  \iiio  tribuit.  Ubi  jlle  summae 
inoderaiioiiissu»  ndcm  binc  facereconntur,  quod  per 
totnin  exsilii  lcmpus  nihil  contra  Arianas  pnrtes  fa- 
inosum  aut  scripscrit  aut  dixei  it ;  cain  eliam  nngit 
Ernsmusiam  diulurnisilciitilcausam,  quod  in  tanto 
mundi  dissidio  nvnnihil  ambigeret  illius  animus  qum 
vera  fides  esset{Lib.  Tl  de  Trin. ,  n.  21).   Quasi 


dwiiim  cpisl.  iOi,  eiim  Ipsi  suppeierct  unde  se  mul-  ^  vero  de  fide  vel  niinimum  dubitasse  credendus  sii. 


tormti  fxemplo  tueretnr ,  unum  hoc  proiiilit :  Suf- 
fkH  in  prassinfi  nominasse  nitarium  cohfessorem, 
4.  Ipsi  etiam  Graeci,  in  laudandis  Latinis  qunmvls 
parctsslmi ,  nb  lllins  tamen  laude  mlnime  nbsiinue- 
mnt.  Eum  ctim  ob  sanctitatem  vitsn,  tiim  ob  doctrinsc 
aiqne  clofiuentlaR  prsstantiam  egregie  coinmcnfhmt 
Somiesliin  iit,  c.  iO;  Snzortienns  lib.  iii,  c.  iict  15, 
it^MioA  lib.  Y,  t.  i3.  Nitephorus  Cariitti  lib.  x,  cap. 
i7.  fpMtis  eliam  testimonlis  dlcia  sua  ft.rmant  Thco- 
#otH«  fKnl.  f ;  Ephrein.  Tficopollt.  apud  Phoiinm 
fmg^  M7,  tit>i  Cdfo/itoftfm  episeopus  falso  nuncu- 
pMttr.  QttHi  el  Gtialcedonefise  concilium  non  modo 
ftei*  h  M.  9t0,  ct  iitl.  tt ,  pn^.  MO ,  Intt^r  eos  lllum 


qui  se  pro  ipsa  tuenda  commori  posse ,  ncc  ab 
ea  posse  ulla  raiione  divclli  et  dixlt  et  vcre  se 
dixisse  tain  longo  tainque  diulurno  exsilio  ac  mul- 
lis  nliis  prxclare  gcstis  evidciitibsime  comproba- 
vil.  Quid  illud,  quod  cuin  sola  Christi  causn,  ut 
siteniium  rumperet,  permoiuin  se  tesiaiur  Elilarius 
{In  Constant.y  n.  2  el  3),  Erasnius  vuit  hoc  factunri 
esse  ex^ilii  inipaiienlia?  ilis  aliisque  indicavii,  num- 
quam  sibi  satis  notntn  fuisse  fortissimi  Confessoris 
animum,  seque  illius  Opera,  in  quibus  intrepidam 
fidei  suai  constantiam  ubique  graphice  consignuvity 

(i)  Recensetur  iuter  tibros  censura  notalos  ab  aiino 
\Madan.im. 


l^ 


PRiCFATlO  GENERALIS. 


10 


fesiinanli  nnimo  alligissc.  Hinc  non  saiis  accj.raliis  Aqua^  adversus  Hilariuni  diaconum  bapiisma  haercii- 


leclioninn  delecius.  ssppe  eliam  iiegleciiis.  Hiiic  pr:c- 
propera  iliiiis  de  docloris  nosiri  sciiplis,  doclrinn  , 
geslis,  nioril)iis,  et  plerumque  fals:!  judicia.  Hominis 
muliis  occupati  luUeiiter  excusamus  lap^iis,  iillro 
etiam  silentio  premoreuius ,  uisi  nalan  inde  quxdain 
opiniones  Hilario  conlumHios»  plurimorum  animis 
altius  insedissent.  Quamqum  nemo  eum  facile  ex- 
cusalum  habeat,  quod  in  dicenda  de  rebus  gravissi- 
mis  scnlenlia  tam  facilis  tamque  pra^ceps  Tuerit.  Quis 
enim  eum  non  damnei ,  quod  quidquid  Hieronymus 
conira  Hilarium  diaconuui  Luciferianum  scribit,  ad 
Hiiarium  Pici.nvensem  episcopum  refcrat,  licet  post- 
modum  rateatur  si;  incertuin  esse,  an  adversus  ipsum 
Hieronymi  dicia  iutelligeiida  sini?  Ut  eniin  miltamiis 


corum  non  recipiculem  Ilicronyuius  dialo{>o  conira 
Lucifer.  scripsit.  Animadveriil  quidciu  Grininus  «b- 
jcctari  sibi  p<»sse,  euin  ibi  :>!>  Hieronymo  Hilariuin 
notari,  qui  iii  diaroni  munoro  defuuclus  ad  episcopa- 
lum  niiiiiquam  pervenerit  :  sed  brcvis  ei  succurril 
expediiaque  respousio,  meiidum  iii  Hieronymi  libros 
irrepsisse.  Non  leviori>  momenii  esi,  quod  in  e.idcm 
vila  asserit,  quosdam  ex  D.  HUarii  coUegio  iodala, 
sive  Cnnonicoi  qno$  vocavt,  exiitisse  qui  dicerenl, 
licere  iptis  honorabite  conjugium  contrahere  ex  insti- 
tuto  liUariiy  qui  legem  de  ccelibatu  suis  minime  scrip- 
sisset ,  tain  gravis  assertionis  audi  lepidain  pro- 
baiionem,  ul  mihi  narravit  vir  clarissimus  Gasparus 
UervagiusJ.  IJ.  consultissimus  el  amicus  meu$,  Qiii- 


quod  noii  admodum  abstrusa  erat  liujus  rei  perccp   B  bus  ineptiis  coiirutaudis,  aliisque  refiTendis  supersc- 
tio,  cerle  ab  incerto  in  catholicum  Ecclesixdoctorem      domus. 


ac  defensorem  pra*rracUG  baeresis  siispicio  nullo 
pacto  iujicieiida  erai.  Hanc  Erasmi  edilionem  auno 
1515  Basilea:  typis  suis  adornavit  Frobeiiius  :  apud 
quem,  adjecto  de  Patris  et  Filii  uniiate  pseudo- 
Traciatu,  anno  1535  rccusa  est. 

7.  Erasmi  taincn  laborem  plurimum  laiidavii  Lu- 
dovicus  Mircus,  ipsc  diligcniia  vicil.  Naui  sciiplis 
exemplaribus  accuraie  collatis,  quidquid  iu  eis  a  Fro- 
beniana  ediliono  diversum  iiacius  esl,  nou  iiiiiiore 
cura  nolavil.  Plurimos  codices  mirce  antifjuitatis  sc 
coniulisse  leslatur,  uiios  nominai  Victoriiios,  qui 
certe  antiquitalis  litulo  a  muliis  longe  superantur. 
Ex  eadcm  S.  Victoris  biblioiheca  eruit  libruin  de  es- 


10.  Ut  primum  hujiismodi  vilam  ,  eiquc  adhxren- 
lem  Erasnii  prxralionem  perlegii  Gillotius,  ulrumqiic 
opus,  ulsanciissimo  pr;esuii  conluuieIiosuui,acpietati 
catholica?  valde  noxiiim,  a  chrisiiauis  lecioribus  abji- 
ciendum  jiidicavii.  Ipsc  melioris  voli  couipos  com- 
ment:ilioucin  eis  subsiiluit,  in  qua  primuin  vcniuiit 
qu;c  ad  Hilarii  liisloriain  spectant,  ex  illius  aliorum- 
que  vcleruin  scriptis  collecia  ;  tum  de  ipsius  siylo  et 
scripiis  disserit;  ac  posircmo  locos  suspectos  nolat, 
et  qiiaiituin  potcst  bcnigne  iuterpretatur  :  opiis  pro 
illa  a^tatc  exquisiium  ct  laiide  dignum,  quamvis  per- 
luulta  iii  eo  rcperire  sil ,  qu:e  liisioriac  jam  limatiori 
atqiie    accuratiori    a^^sueraclos    nonnihil   offendant. 


sentia  Patris  ei  Filii,  duas  ad  Augustiniim  episttdas,  ^  Commmlaiioui  huic  Hiinrii  aliquot  elogia,  ac  vilam 

per  Hieroiiymuin  ex  lib.  de  Script.  cccl.  per  Fortii- 
naium  ct  Gregoriuin  Tiiron.  necnon  Peiri  liamiani 
de  transIati(U)c  S.  Ililarii  Scrnionem  adjecit  :  libros 
aulcin  de  esseiitin,  ac  de  iinitate  Pairiset  Filii ,  cen- 
tonibus  dumiaxat  ex  quibiis  ronstant  notalis,  siip- 
pressit.  Ac  demum  iu  indicandis  plerisqiie  Scriptu- 
rarum  locissuam  probavit  diligenliam  :  at  illibaium 
prorsus  reliqnii  Hilarii  textum  in  qiiem  etiam  incuria 
Nivellii,qui  hauc  cdiiionf*m  an.  1572lypiselegantibus 
sed  manu  minu$  acciirata  adornavit,  mcnda  irrepse- 
runt  noii  pauca. 

11.  Tandcm  ul  puriora  cl  limpidiora  Rhodani 
hiijus  haiiix  eloquentix  fluenta  labcrcntur,  aunol605, 
animum  adjecere  typographi  Parisienses;  a  quibus 


ac  Metrum  in  G(*nesim  :  qux  cuui  geuuinis  Ililarii 
Operibus  aiino  1544  Parislis  apud  viduani  Curolam 
Guillar  exciidi  cunivit. 

8.  Hxc  Mirxi  ediiio  omuium,  (\\\x  ante  et  post 
prodiere,  licet  nostro  judirio  casti^satior,  ita  laineii 
rara  est,  ut  lusiraiis  pluribus  Parisinis  bibliothecis, 
eam  detegere  nos  posse  j:im  dcsperareuius,  cuni  iii 
magno  Canuelilarum  Coiiventu  offendimus.  £t  ea 
quidem  neglecla,  immo  nec  memorata,  llilarii  lucu- 
bralioiies,  qualcs  ab  Erasmo  prodieraut,  tertio  Basi- 
iBt^e  apud  Frobenium  anuo  1550.  vulgatx  sunt  tigi- 
lanti$sime  el  ad  plura  excmplaria  per  D,  Martinum 
Lypsium  coUata  et  recognita,  Neque  neganda  est  in 
mendis  typicis  emaculandis  Lypsii  vigilaiuia  :  scd  in 


conquirendis   ac  recensendis  mss.  curnm  posuisse  ^  quid  eo  in  uegotio  prastitum  sil,  iiunc  aiidiamus, 

Primum,  inqiiiunt,  ab  eo  qui  prcelegere  preloque 
adornare  libros  excudendos  $olet ,  HUarii  Opera  cura- 
vimu$  cum  optimis  quibusque  ms$,  codicibus  conferri : 
quos  benigne  nobis  ac  liberaUter  locupletissimis  suis  bi- 
bliothecis  viri  clari$$imi  atque  eruditissimi  suppedi- 
tarunt^  nd  Ubro$  de  Trinitate  iVtco/aui  Faber^  ad  Trac- 
tatu$  %n  P$almo$  Jacobu$  Bongar$iu$^  ad  Commentarios 
in  Matthteum  recen$endo$  Paulu$  Petaveus  Senaior 
Pari$ien$i$,  Deinde  vero  cum  adsaiptis  ad  oram  mar' 
ginis  variis  lectionibu$  $uam  nobi$  operam  vir  quidam 
doctisiimu$  non  denegasset,  ut  earum  delectu  habitOf 
qua  jam  receptis  prwferenda:  viderentWf  reliqua» 
expungerct ;  visum  est  etiam  ab  aUero  impetrandum^  vt 


videtur  longe  minorem,  qiiam  In  excogiiandis  con- 
jecturis,  iu  quibus  non  semper,  iuimo  raro  fclix 
fuit. 

9.  Neroini  hactenus  vencral  iii  mentcm,  ut  viiam 
Hilarii  Operibus  ipsius  pncmiiieret.  Prinuis  hoc  opus 
su8cepitJohanuesJac.Grin.Tus,  quod  anno  1570 
Fiiisebio  Episcopo  Uasile:n  in  froute  lucubratioitum 
saucti  Dortoris  edondum  tradidil.  At  quamjejiina, 
arida  ,  inipeiTecta  ac  ialsa  est  illius  narrniio!  Tem 
pora  vix  iisi|iiam  recU'  assignai,  pluriina  omiltit  lli- 
larii  resia,  falsa  aliunde  udsciscit,  el  in  nasceniis  Iix- 
ref<;os  graiiam  aliqiiot  adjungit  rabeilas  valde  pue- 
rlles.  IIxc  porro  vita  ex  iis  potissimum  couflala  esi. 


47 


PRifiFATlO  GENERALIS. 


18 


M#,  qiio!  in  snperioribus  cditionibus  toterata  fuerant,  A  liorcs.  Siudiosorum  opora  magis  comparel  iu  exem- 


sub  iibri  caleem  coUigeret  :  ne  forte  a  te  iUir  quoque 
denderarenlur^  uve  quod  carum  verbis  alibi  citata  testi- 
monia  quwdam  posunt  occurrere^  tive  quod  utrum  his 
novis  posthabenda  fiierinl,  jndicio  tuo  velles  expendi, 
Adjecimus  prwterea  Fragmenla  ex  opere  historico,  qnw 
an.  i598  ( apud  Ambrosiiim  Droiinr  Nicohi  Fnbri 
oper»)  V.  c,  P.  Pitheus  publici  juris  fecit,  et  exscriptos 
ex  iisdem  mss.  libris  Tractatns  in  Psalmos  15,  44, 
ii9eti50. 

42.  Post  toi  tamque  variorum  liominum  iii  bac 
editione  impensos  labores,  non  multo  lamen  puriora 
prodierunt  disertiitsimi  Docioris  scripta.  Qui  enim 
variis  leciionibus  seligendis  operam  siiam  commoda- 
vit,  sive  judicii  fucrii  non  admodiim  oxquisili,  sive, 


plnri  olim  Aquisgranensis  ,  po>t  Gorl>eiensis ,  nunc 
Germancnsis  bibliolhecae  :  ex  quo  cuin  plura  post- 
modum  descripta  sint  exempla,  priores  lcciiones  ubi- 
que  posibnbltx  sunt.  imtno  lociim  cesserunt  secuudis. 
Qiiocirc3  nnn  cx  uno  allcrove  codico ,  si  pnvsertim 
receniiorcs  fuerint,  sincera  exprinii  poiuerunt  Jlilarii 
scripia 

45.  NuIUh  desiderari  posse  videtur  aniiquior,  qiiam 
qni  iii  archivo  Vaticnn;c  ccclesiae  asservalur.  Nnni  ut 
Mabillonii  nostri  lib.  de  re  Diplomalica  tab.  G,  vcrlia 
iiic  adscribamus  :  i  Scripius  est  codex,  si  priora  folia 
rccoiiiioris  scriplurne  excipins  ,  sub  fineiu  sseculi 
qiinrti ,  aui  iiieimle  quinlo,  ut  inlclligitiir  ex  adjuncta 
(adcakein  libri  in  Consiaiiliuiu)  inscripiioiiecnjiisdam 


ut  sappc  lil  in  iis  qii:c  nlieno  nomine  Inbor.mlur,  hoc  B  studiosi ,  quam  sic  reddo  :  ContHli  in  nomine  Domini 


pcrrunctorie  obierit,  Sii^pe  numcro  miiinvit  quae  rcii- 
neiida  fuerant ,  ei  contra  quac  fuissent  inuianda  re- 
linuit.  Ilinc  qui  in  editione  aiini  4654  variantes  lcc- 
liones,  qux  primuin  ad  cnlcem  conjectne  fuerant, 
propriis  locis  apiavit  atqne  ad  inarginem  adscripsii, 
eas  revocnvit  non  semel.  quai  in  prioribu^  e^itioni- 
bus  obiinuernnt.  Sed  ct  Parisienses  lypogmphi,  qui 
quod  arlis  sux  non  erat  uliunde  mendicarutit,  ita  ne- 
glexeruiil  qiiod  crat  induslriae  siiae,  ui  eorum  ediiioni, 
pr.x  multitudine  mendorum,  facile  anleferendse  vi- 
deanturB;)sileense8.)lla  €01001.1)  Agrippinutnn.  4647, 
ac  nirsum  Parisiis  an.  4634  et  4652,  recusa  esl. 

45.  Vel  ex  bac  siinplici  expositioiie  liqnet ,  nihil 
umqa^m  in  edendis  llilarii  scriptis  prxstiiuin  fuisse, 


Jesu  Chrisli  aput  Kasulis  consiitutus  anno  quarto^" 
cimo  Trasamundi  regis,  Qui  calalogum  archivi  prae- 
dicii  ordinavit,  pro  apu%  Kasnlis,  legit  Putzalis  :  quod 
est  in  Africa,  inquit ,  m  regione  Numidias  seu  Barba- 
r/(F.  Vulgn  appellntur  Putrazzio,  situm  inter  Tunetum 
et  arcem  Goleta.  Si  recle  apices  codicis  asse(|Uor,  non 
dubiio  csnC  l«'genttuin  ,  apud  Kasulin .  qii»  urbs  erat 
proviiiciae  Bisncenae  ,  Amonio  Casula  dicla  :  cu- 
jus  Epi>copus  Quintiaiius  legitur  in  Notitia  Africae « 
Quintianus  Casulis-cariauentis.  Facilis  quippe  cst  d  in 
I  pennntalio,  qunlis  est  In  vocibus  haut,set,  nliisque 
similibus ,  quae  in  mss.  codicibiis  non  raro  occurrit. 
Holsienius  ad  oram  hujusce  adtioiaiionis  manu  sua 
scripsit,  nnnum  quartum-decimum  Trasamundi  regis 


quod  omnibus  numeris  suis  al>solutum  esset.  Badii  C  convenireannoCliristiDX.  iHacienusMabillonius.Sed 


nnmqiie  editio  mendis  scniet  inniimeris.  Erasmus 
pneier  libros  de  Trinitate  vix  alios  ad  tnss.  fidein  re- 
cognovit ,  et  eos  qutdem  non  magno  examine  adhi- 
bito  correxit.  Eo  diligeniior  Mirrus  iiec  magnam  mss. 
copiam  nec  in  onmesHilarii  Traclatiis  habuit,  el  plus- 
culum  credidil  prneccssoris  sui  ingenio  et  conjecturis. 
Novas  deinde  duin  ex  proprio  eicogiiat  Martinus 
Lyp^ius,  singulos  Hilarii  libros  pluribiis  iii  lociscon- 
laminat ,  qu.im  casti^at.  Hunc  tninen  niaxime  seciili 
sunt,  qui  Parisiciisibus  lypugrnphis  operam  suam 
contulerunt :  post  quos  ensdem  lucubrationes  iiemo 
amptius  limandas  snscepit. 

II.  De  codicibus  mss. 


in  antiquo  codicc  non  ncgandum  esi  inenda  esse  an- 
tiqna  ,  qua^  quod  llieronyniu<  epist.  28  nd  Lucinium 
monet,  in  meniein  revocani :  Opuscula  mea  ad  desr 
eribendum  hominibus  tms  dedi ,  et  descripta  vidi  in 
chartaceis  codicibus ,  ac  frequenter  monui  ut  conferrenl 
diligeniius  et  emendarent,  Ego  enim  tanta  volumina 
prce  frequentia  commeantium  el  peregrinorum  turbis 
relegere  nonpotui.  Unde  st  parngrammata  repereris  ^vel 
minus  aliqua  descripta  sunt ,  quo!  sensum  legentis  im- 
pediant ;  non  mihi  debes  imputare ,  sed  tuis  ,  el  impe- 
ritiw  nolariorum,  librariorumqne  incuricB  :  qui  scribunt 
non  quod  inveniunt ,  sed  quod  intelligunt ;  et  dum  alie- 
nos  errores  emendare  niiuntur^  ostendunt  suos,  Eam  ob 
rcm  codicis  bujus  antiquilnti  nihil  inconsulte  iribui- 
44.  Non  ab  eo  solumleinpore,ex  quo  excogitauesi  D  mus,  ea  tnntum  ei  concessa  vencralione,  ui  leciiones 


ars  typogmphicn ,  sed  et  suiM*rioribus  s  rciilis  identi- 
dem  extitcrunt,  qiii  in  recognf^scendis  Hilarii  Operi- 
Ihis  indusiriam  siiam  probarent.  Ob  rccondltiores 
auiem  illius  sensus  effectum  est,  ui  interdum  viri  illi 
sub-iitituerent  proprios,  verbis  obscuris,  quae  non  sa- 
tis  asseqtiebantur ,  alia  superaddentes  planiora ,  quaB 
deinde  in  exemplis  recentioribus  sola  obtiuere  con- 
sueverunt.  Hiijus  rei  cxemplum  suppeditat  codex 
olim  Floriacensis ,  nunc  Colbcrtin»  bibliotbecae  noi. 
4494,  ex  antiquissinio  Carnulensis  ecclesi:e  ms.  ab 
aiinis  circiier  700  descriptus ,  in  quo  e»  tantum  vi- 
suiiiur  lectiones ,  quae  in  Cnrnuteiisi  secuiidis  curis 
adtexUe  sunt,  qunmvis  primae  ut  plurimum  sinl  me* 


prope  omiies,  in  quibiis  a  c^ieris  discrepei,  diligen- 
ler  annotaremus.  Has  a  Johanne  Baptisia  B<ndinio 
Yalicanae  basilicae  Canonico,  cum  novam  Hilnrii  edi- 
tionem  pararet ,  collectas,  nobis  descri^tserunt  Fra- 
tres  nostri  qui  Romae  versantur,  et  nonnulla  Opera 
per  se  accurate  recognoscentes  laudati  Canonici  dili- 
gentiain  probaverunt. 

46.  Post  codicem  sancii  Petri  antiquttate  secundus 
est,  sed  propier  sinceritatem  facile  printus,  olim  ab- 
batiaesancti  Dionysiijuxt;i  Parisios,  nunc  Colberiinae 
biblioihecse  ms.  825  queni  cum  aliis  bene  inuliis  hu- 
nianissiine  nobis  siip)iediiavii  nuinquani  saiis  pro  sila 
comitate  laudandus  Siephanus  Baluzius  cidem  biblio^ 


i9 


PUJ^FATM)  G£NfiHAUft. 


«) 


ihecx  prsiTectus.  Porro  quamTis  noo  careai  hic  ca-  A  Uaais  quaniun  iu  se  erat  delerrtiisse ,  ac  laiMleai  koc 


dei  mendis ,  qus  imperitis  exscripioribus  non  raro 
accidunt ;  nullum  inmen  habet,  quod  a  sciolis  immit- 
suni  suspiceris.  Iloc  in  eo  ms.  notatu  diguum ,  quod 
cum  ad  calcem  cujusque  libri  subjiciatur  Uilarii  no- 
men,  nus<|uam  occurrat.nisi  nudum  et  hoiioriQco 
quolibet  litulo  destilutum ,  v.  g.  ExpUeit  Hilari  liber 
primus ,  ExpUcil  Uilari  liber  secundus ,  nusquaui  sanC' 
ti :  quo  lanien  tilulo  cum  ab  llieronymo ,  Augusliuo 
et  aliis,  lum  in  laudato  Vaticaiiai  basilicx  exemplari» 
inslgnitur.  Qiiod  argumeuto  est,  eum  vel  ex  ipso  Hi- 
larii  autographo,  vel  cx  nlio  excmplari,  qiiod  Hilario 
adhuc  supcrstite  scriptum  ruerit ,  summa  flde  fuisse 
exscriptum. 

17.  Longum  esset ,  fursitan  et  supervacancum ,  de 


ei  arte  et  Industria  persuasisse,  quodl  primuni  verbts 
Don  valuerat ;  facile  assentieri&,  hunc  libnnii  mliitme 
inscribeuduiu  esse  adversus  SaluMtium ;  ut  in  vvlfatis 
Uieronymi  obtinet ,  sed  ,  ut  iu  exempiari  Cor[>eieiiu 
litteris  Meruvingicis  scripto,  «f  ^ciaiaiiiim;  ad  queiQ 
ut  natura  iiiiteiu  et  huinanum  confugcrii  Uilarius  ad- 
ver&us  nequitiain  Dioscori,  qui  lorsiian  crudelior  Ju- 
liani  jussa  propensius  exsequereiur.  Hiuc  quoqoe 
coiificilur ,  eumdem  iibelluin  Juliano  rerum  poiiente 
acriptura  esse. 

20.  IUius  auiem  Hymni  que  de  re  tnciaverini, 
l»reyiter  perstringit  Goucilium  ToieUnum  iv,  cm.  15, 
uk  ait :  2i(mnuUi  hymni  huwumo  eludU  im  laudem  Dei^ 
atque  Apo$tolorum  et  Man§rum  triumpkoe  eompo^ti 


c^teris  mss.  siiigiUaiim  disserere.  Hoc  certe  a^serere  B  ^Me  noccttiuiir,  iicut  hi  quo»  beati$$imi  doctore$  Milth 


liceal,  nihil  nos  nun  egisse,  quo  plures^c  prxstan- 
iiores  compararemus ,  neque  eiiam  Jabori  pepercisse 
vel  tempori ,  ut  quid  in  iis » qnid  in  vu)gati$  praepon- 
deraret,  dijudicaremus.  Et  ad  libros  qnidem  de  Tri- 
nilate  uihil  nubis  amplius  desiderandum  videri,  coii- 
firmavit  codcx  insignis  ecclesiae  S.  Martiiii  Turonen- 
ftis  ab  annis  circiter  miUe  descriptus  :  cx  quo  cum 
variae  lectiones ,  libris  illis  jam  paratis  et  castigatis 
sed  iMMidum  |»relo  subjectis«  missaD  essent,  ue  una 
quidem  inventa  estprius  vulgaiis  praferenda ,  quam 
tton  jam  ex  aliis  revocassemus. 

18.  Quanio  auicm  siudio  inss.  copiaro  ubiqiie  con- 
quisieriinus  ,  iesles  sunt  Germaui ,  Britanni ,  atqiie 
Itali ,  quorum  opera  exterarum  iilaruiu  regionum  bi- 


rtiu  atque  Ambro$iu$  ediderunt.  Ue  iisdem  Uterony- 
mus  prsfat.  in  iib.  u,  Comm.  ad  Gal.  boc  uuum  in- 
dicat,  quud  Miiariu$  latinee  eloquenlke  Rhod*nu$f 
GaUu$  ip$e^  et  Ptclum  qenitu$f  in  kymnorum  cor- 
mttie  Gallo$  indocile$  vocet.  Sed  cum  Isidoros  Hispal. 
lib.  I  Off.  eccl.  c.  6,  hoc  ei  laudis  tribuii,  quod 
Aymnoriim  MmuiM  claruit  priimis,  in  uoos  Latinos 
nsspcxisse  inieHigendus  esi.  Nam  ei  in  lioc  geiiere 
longe  ante  Hilaiium  claruermii  AseeUe  illi,  dequi* 
bus  Eusebius  lib.  u  Uist.  cap.  17,  hcc  ex  Pliilfine 
describit :  l<lon  $olum  coniemplaHoni  vaeant;  $ed  etiam 
cantica  hymno$qu§  nd  laudom  Dei  compoMuU  onini 
wteirvrum  ac  modulationum  fenero*  Arianis  quoque  ab 
ipso  ortu  suo  solemhem  fuisse  liymmjrum  cantum 


bliotbecas  lustravimus.  Quod  nobis  censuiuius  prx-  G  tesiis  est  percelebris  illa  Arii  Thalia ,  in  qua  Atiia« 


standum,  nou  tantum  ut  editaUilariiscripiapristiiiae 
iniegriiaii  siue  restiluere ,  sed  et  e  latebris  eruere 
nonduin  edita  valeremus.  Lalere  enim  mulia  certis- 
fiimum  est.  Etpsalmos  quidem  si  nou  omucs,  ceite 
multo  plures»  quam  quorum  Traciaius  ezsiant,  enar- 
raios  ab  eo  fuisse  speciaii  in  eosdem  Tractatus  prcn* 
faiione  evinceiur.  Cassianus  prxterea  ei  Alcuinus 
prooemium  ipsius  laudant  in  Maiibvi  0)mnientarium. 
Ei  ab  Hieronymo  in  serie  Operum  Hilarii  recensentur 
liber  ad  prwfectum  Salu$tium  $i9e  eontra  Diouorum^ 
iiber  hynmorum  ^  et  my$teriorum  aliu$ ,  liber  adver$u$ 
Vreacium  el  Yalentem ,  Tractalus  in  Job ,  ^iios  de 
ffrceco  Origeni$  ad  $tn$um  iranitulit^  epistolce  ad  diver" 
$0$,  et,  ut  a  nonnullis  audierat,  in  CanticaCanticorum. 


nasius  Or.  i  coui.  Arian.,  pag»  3i0,  Ariwn  pcrversa 
sua  commenta  inseruisbe  meiiionit.  Magisirum  imiiaii 
discipult  hyiniius  apie  ad  suam  httresiiii  compositus 
aliernatim  cecinei  unt.  Ouod  cum  Arcadio  imperaiore, 
Gaiiiae  poientia  freti,  publioe  ac  sumiiM  cum  lieeAiia 
pranslareut;  veritusGhrysostomus,  ne  quisei  simfii<» 
cioribus»  liujusmodi  eanticis»  ab  Ecckeia  abstrabe* 
retur»  quosdani  ex  cathulica  plebe  eis  opposuii,  qul 
majore  cuni  pompa  et  apparaiu  hyiunos  decaniainUo 
Arianoruin  siudium  superarent.  Sucratis  ac  Soiih 
menii  a  quibus  haec  acoepimus  (  Socrat.  iib.  vi»  c.  8, 
et  Sozom.  iib.  vin,  cap,  8),  si  expendantur  verba, 
pubiicarum  supplicalionum  seu  processionum  con- 
sueiudo ,  in  fesiis  ac  Doniinicis  diebus  usitala ,  binc 


Libri  adversus  Ursacium  et  Yalentem  supersunl  tan-  D  **^  ^^  ^^c>^^  exisiimabtiur.  Qiiamquant  hujusmodi 


ium  fraginento  :  cxterorum  nihil ,  aut  prope  nihil. 
Sed  desingulis  nonnulla  observare  juverit ,  quo  va- 
leat  quisque  vel  oblaia  dignosceret  vei  respuere  falso 
llilarii  nomine  personata. 

Ht.  Dt  MiforU  Optm^i  qn»  iexeideruM. 

19.  Qualis  Hilarii  ad  Salustium  liber,  eiyusvecon* 
diiionis  Dioscorus  fueritt  Hieronyinus  episi.  64,  ad 
Magnuin ,  explicat  hb  verbis  :  Brevi  libello ,  quem 
ocripsit  eontra  Dioscorum  medicum,  quid  in  iitlerie 
pouet  ostendit,  Quibus  si  addideris  quod  de  Saluiiio 
narrai  Theodoretus  lib.  ui  Uist.  Eccl.  c.  il,  eumi 
^tbnicum  licetj  Juliaoum  iaineo  9  croclandis  Gbns- 


ritum  jaro  veterem  appeilat  Ambrosius  epist.  nune 
40k  ad  Theodos.,  n*"  16,  ubi  Monachis  a  Valentinianis 
prohibiium  esse  memorai  iter^  quo  p$aimo$  caneAtee 
ete  coneuetudine  u$que  veteri  peryebani  ad  ceiebritatem 
Maekabmorum  Mariyrum,  llis  obiier  observaii*,  ot  ad 
Hilarium  revertamur,  forte  etiam  ipse  inter  Arianos 
relegaiH!! ,  cum  hymnoruni  usom,  quo  illi  ad  liaeresim 
suam  insinuandam  abutebantur,  ad  veram  fldem  ac 
pieutem  animis  lidelium  injiciendam  et  fovendam 
eommodissinium  judicarei,  ad  bymnos  scribeiidos 
animum  adjecit. 

Sl.  Eorum  saltem  nonnallos  in  ecclesiastiea  oficia 
ioseeptos  esso  vitlde  protabile  eM.  Gitsinus  bymnos 


21 


1 RJIFATIO  GENEAALtt. 


di 


Ue  S.  4olMiii»e  OaiMittU  64  de  Cruce  Uiiarii  ewe  coa-  A  pro  tcmporibus  ac  locis  per  suos  singula  dispouii , 


jectat :  «ad  kuius  coiijeclurjc  suae  HulUtti  affert  pro- 
[MiieiMai,  ^  liyiuQOS  de  Cruec  uowinaiiin  €on»lat 
esie  Forliuuti.  tiyimittia  GUnia  iu  exceliu  ab  illo 
aucium  et  consuinmatuin  esse  tradunt  Alcuinus  vul^ 
gaius  iib.  de  div.  Off.  c.  40,  Reuiigius  Auiiss.  lib.  i, 
de  oelebr.  MisMD ,  Uugo  Vict.  lib.  u  de  Sacram.  p. 
9,  e.  9,  et  liottorius  Aiigustodufl.  iib.  i,  de  genima 
aaiaise*  c  67,  idque  a  pluribw  iia  ejListiMri  faielur 
InnoceQtiue,  lil  Ub.  ii  mysi.  Mis^sae  c.  SHI,  quaiuvis 
ipae  Teiesplioro  liaiic  gloriain  tribujit.  £t  quidem  ui 
bymnus  angelicus  in  missa  canereuir,  a  Telesphoro 
Papa  iiistiiulHm  esse  scripseruiit  Anastasius  Biblioili. 
ia  efiis  viia,  Valafridu!»  SiralM)  de  Rtbus  eccl.  c  2S, 
AmalariusForiufiaius,  lib.  ui  4e  Ufi.  ecd..  e.  8, 


temperat,  perficii,  {M^opria  evadant.  Il^jua  rei  celet- 
bre  exemplum  prastat  Gregorii  Sacrdmentarium , 
quod  in  usus  suos  ita  accoinmodaruni  singuls  eocie*' 
sia; ,  ui  vix  uiium  repcrias  exeinj^ar,  quod  Gregori^ 
adscriberc  ex  solido  valeas. 

2i.  Epistolas  Hilarii  in  unum  quoddam  volumen 
coliecias  fuisse  sonanl  verba  Suipicii  Severi,  dum 
lib.  11  Osiuni  ccnienario  majorem  lapsum  esse  tes- 
talus ,  subjicit,  ul  sanciu»  UiLmus  in  epi$toli$  refert» 
Nounulia  adhuc  in  Operibus  illius  remanent  vestigia, 
ex  quibus  deprehendero  esi  quando,  ad  quos,  quibifs 
de  rebus  scripserit.  Qui  illum  decreti  anno  555  edit 
auciorem  esse  coucesserit,  quo  se  cum  GaHicams 
efiiscopis  a  Saiumini ,  Ursacii  et  Valcnlis  comimi- 


ei  viilgatus  Alcuinu^  de  div.  Off.  c.  39.  Sed  cum  B  uione  separavii ,  uii  lib.  iu  Coiisianiium  n'*  2  declu 


prveedemi^  absque  negotio  ea  ratiune  conciliari 
quettoi,  ut  Telespborus  quidem  verba  Angclorum  in 
missa  caai  iosiiiuerit ;  quomodo  re  vera  iu  Liturgia 
S.  Jacobi  ter  dicunlur ;  sed  reliqua  auctorem  habue* 
riiit  Hilarittm.  JMeque  contra  priorem  opiiiionem  quid- 
quam  couficitttr.  «t  ex  libro  Aihanasii  de  Virgiiiitiite, 
ia  qiio  bymiHis  bic  integer  memoratur,  aul  ex  lib.  vii 
Coiiftlit.  Aposi.  c.  47,  ubt  exsutex  soiido  descriptus. 
UuMe  eaim  constat  pluribus  posimodum  aucium  ea» 
se,  illuoi  attteni  Atbanasii  esse  miniroe  liquet.  Sed 
neque  adesi  aucioriias  satis  antiqua,  qua  Hilario  eum 
liymftum  adscribamus ,  quciu  conciiiuiu  Toleianum 
IV  9  catt.  13,  iadefiiiite  tradil  ab  ecclesiusiicis  aucto- 
rilNis  ee^  eoinpositum.  ^usdem  bymui ,  non  autem 


rat,  iion  ioficias  ierit  cunukm  siatim  saiicti  coii- 
febsoribus  lioc  suufii  decretum  significasse ,  quod  m~ 
rum  aucturitate  confirmaiitium  derellquerai.  Aperiius 
lib.  de  Syiiodis  n**  i  lueinurai «  kc  ex  eo  teoiporo , 
quo  io  exilium  pulsus  esi,  de  diversis  Romanorum 
provincianim  urbibus  plures  misisse  lilteras,  quiliiis 
Occidentivles  de  Orienlalium  ecclesiaruin  statu,  et  de 
progressu  Arianae  lisreseos  ceiiiorcs  faciebat.  fiis- 
dein,  uti  concilium  Parisieose  Fragm.  u,  n"*  4,  tc&> 
talur ,  anno  3G0  iiieunte  nunliavit,  qui  Orientales 
cum  iegatis  Ariiniiio  Coiistaniinopolim  reversis  se 
gessisseut.  £x  qua  qualicunique  notiiia  concludi  me- 
rito  potcst,  euin  toties  c^itliolicis  scripsisbc ,  quolios 
aliquid  accidit,  quod  ut  Ccclesix  notum  esset,  intcr- 


auctoria,  meutio  habetur  in  Regula  S.  Coisarii  Are-  G  esse  judicarit.  Caiholicx  sunt  enini  cl  cathulicis  nc 


tei.  e.  ii, 

Si.  De  aiietore  bymni  T$  Deum  non  minus  diversas 
suot  seoieniisB.  Qui  iilum  ab  aliquo  S.  P.  N.  Beiie- 
dieii  diicipalo  compositiiiH  existimavii,  quia  in  illius 
Regula  c.  9,  prxceplmnesi  ul  singulis  Dominic^scan- 
ieiur,  refutaittf  ex  Cdesarii  Benedicto  «qualis,  iniino 
etiam  paulo  superioris ,  Regula,  in  qua  idein  byiu- 
HttS  cap.  21,  meinoraiur.  Qu;b  autein  Ambro»imn  ei 
Ailgttstinura  «uctores  iliius  facii  vulgi  opiiiio,  solo 
nitiiur  pscttdo-Dacii  Chronico  lib.  i ,  c.  10.  Eumdem 
10  ms.  aote  annos  400«  exarato  vidimiis  uni  Anibro- 
sio  adscripium,  Smaragdo  in  Regulam  Rened.  c.  11 
suffragaoie,  ubi  hymnum  eum  vocat  Antbrosianum. 
At  Ai^  Floriaceiisis  epistola  iii  ms.  Piibacano  re- 


totis  Eccksiis ,  non  privatis  per>oiiis  inscriptuu  ple- 
raB4|ue  llilarii  epi^tolu).  Libros  quidcin  appellarc  pla- 
cuit  illius  cuin  de  Syiiodis  ac  (idc  Oriontaliuin ,  tuin 
contra  Conblantium,  nec  non  coiitra  Auxentiuiu  Ope- 
ra;  scd  propric  tanien  epibtol;e  suiit  ad  Ecclesias 
miss».  Ita  ct  cum  diversas  de  diverbis  (irovinciarum 
Romanarum  parlibus  se  scripsisse  dicat ;  nullius  ta- 
men  audis  noiiien  episcopi ,  ad  quetn  privatiin  litte* 
ras  suas  niiserii.  Toium  quoqueconciliumParisienso, 
non  singularis  episcopus ,  sibi  ab  illo  nunliatum  e  sc 
rescribit ,  quid  cuni  Orientalibiis  agerctur.  Non  cst 
lamen  negandum  quod  superius  ab  Hieronyino  audii- 
mus,  eum  etiam  ad  diver&os  scripsisse.  Et  certe 
libri  de  Synodis  Apologiam ,  e  mss.  ounc  primum 


licta,  io  qua  nonnullas  explicai  grammaiicx  regulas,  D  erutiin ,  non  sine  eptstoia  ad  Luciferura  Calaritanum 

rem  veluii  noiam  et  consiantem  ponit  illius  pareutem 

csae  litlarium  oostrum.  Jn  Dei  pnUnodia^  inquit, 

fiuMi  tf omiiMicil  HHoriui  Pictavenm  epiuopui ,   non 

juxta pMrumdam  imperiiarmn  erraiem  suscepisti  ,  *ed 

p9tiu$  snsGBPTORDS  isgendum ;  Tu  ao  UBsaANouii  sua- 

csrroaua  ooiiiiuui ,  eic. 

85.  Ex  libro  Mysieriorum  nihil  nobis  supercst  nisi 
tiiului  ab  llieronymo  indicaius.  Quainquain  quod  de 
hymoia  dinimtts,  id  de  boc  libro  aeque  conjectare  li- 
eei,  eum  Oficiis  ecclesiasiids  immixtum  esse.  Usu 
enim  veoii,  ui  cum  in  dies  augeaniur  eccle£ia.>tico- 
rum  offieiorttm  solemnia ,  illius  nomen  diu  retinere 
Bequeaoly  a  quo  ordiiiala  sint ;  sed  EccleMa: ,  qu« 


niissam  ei&Q  probabile  cst.  Nisi  forte  in  ea  Aguraiua 
sil  seriiio  semel  atiiuo  iteruin  ad  Luciferuni  coo- 
versus. 

25.  II is  oinnibus  opeiibus  cclebriores  sunt  tracia* 
tus  in  Job,  Auguslini  ei  llierouymi  lestimoniis  tolies 
coniiiicndali.  lllos  desiderio  coni)uisivimus  eo  ina- 
jori,  qiio  facilius  es(  eorum  vcriiniem  vcl  ex  Augus- 
liniloco  lib.  n  conira  Julian.  c.  ddgudicare.  Ex  liac 
una  nola  roprobatur  eoriiin  opinio  ,  quos  Posbcviniis 
in  Apparaiu  sacro  ad  verbuni  Hilarius  observat  du- 
kMiassc,  num  illius  siut  ircs  libri  iii  Job  apud  Orige- 
nem  vulgali  cum  pra.'falione  cujus  inilium  Periionm 
mos  est  medicorum.  Quamvis  enim  in  ms.  monasicrii 


!)5  PRiEFATIO  GENERALIS.  U 

Padolironensis  tnscribanlur  libri  quo$  de  grtuo  in  A  Pauli  verba  Rom.   v,  ii  explicanlur  :  Sic  unctus 
ttUinum  Hilarius  episcoput  vertit;  in  eis  taoien  non 


occurruiu  verlia  ab  Augustino  ex  Hilarii  in  Job  Trac- 
lalibus  alial:i.  Sed  nei|ue  ii  lil)ri ,  ul  Mabillonius  in 
Ilin.  Iial.  p.  208  admonuil,  lanli  docloris  veiiain  aut 
genium  sapiunt.  Lonire  miiius  conseiitiunt  cuin  illius 
lide.  Eoruni  enim  auctorem  Ario  adhxsisse,  vir  il- 
luslris.  Daniel  Huetius  in  Appeiid.  lib.  ni  Origenian. 
n.  2  liinc  probat,  quod  in  eis  iiomousioii  rejiciaiur,  ac 
laudibus  celebretnr  Lunnianus  ,  cujus  se  discipulos 
esse  primi  Ariani  glnriabaniur.  Unde  Ariusipse  apud 
Theodoretum  lib.  i  ilist.  eccl.  c.  5  ad  Eusebium  Ni- 
comediensem  scribens,  CoUucianistam  eum  vocat. 
Forte  ctiam  Licinianus  (qui  Carthaginis  Spaiariw 
episcopus  ab  Isidoro  de  Script.  eccl.  appcllalur),  falsa 


Hitarius  intellesat:  In  quo  omnes  peceaverunl,  Ail 
enim :  In  quo,  id  est^  in  Adam  omnespeccaverunt.Qu^ 
verba  qiiia  occurrunt  in  Commeniariis  Ambrosii  no- 
mine  vulgatis,  qui  ab  Hilarii  nostri  siilo  longe  abhor- 
reni ;  mulii  exisiimant  Augusiinum  Uilarii  nomine 
deceptum,  eosque  Coinmenlarios  Ililario  diacono  Lu- 
clferani  scliisinalis  fauiori  esse  adscribendos.  Sed 
hi  nou  facile  se  expediunt,  ciim  eorum  auctorem  Ro- 
mano  Pontifici  cumniunione  conjuncium  esse,  et  er- 
rores  refuiasse  rebapiizantium,  Ililarium  vero  diaco- 
num,  Hieronynii  dial.  conira  Liicif.  lesiimonio,  in 
errore  et  schismaie  perseverasse  objicitur.  Sed  de- 
cepius  sit  Augustinus,  necne ;  neque  ex  ipsius,  neque 
ex  Ilispaleiisis  concilii  testimonio  necessario  conclu- 


inscripiione  deceptus  fuerat,  cum  ad  Gregorium  Pa-  ^  ditur,  Ililarium  in  Pauli  episiolas  edidisse  Conimen- 


]»m  scribit  (Spicileg,  vn,  p.  5t)9)  :  Habemus  sane  li 
bellos  sex  taticU  Hilarii  epitcopi  Pictaventis^  quot  de 
grteco  Urigenit  tii  tatinum  vertit.  Sed  non  omnia  tecun- 
dum  ordinem  libri  sancti  Job  expotuit.  Siquidem  Hie- 
ronynius  iiusquaiii  Hilarii  in  Job  libeltot  commemo- 
rat,  sed  lib.  de  Script.  ecct.  Traclatut  in  Job,  Apolo- 
gia  autem  advcrsus  Rufinuin,  cpist.  101  ad  Pamnia- 
chium ,  et  alibi  homitiat  in  Job;  quo  etiain  uomiiie 
citanlur  ab  Augustino  conlra  Juliaiium.  Alia  sei>e  of- 
fert  de  sinr  eriiaie  libellorum  eoruin,  quos  Licinianus 
habuit,  dubitandi  raiio :  sed  eum  infra  coinmodius 
expeiidemus.  Hoc  Hilarii  opiis  ad  exsitiuin  ipsiiis  re- 
ferre  licet.  Exsuli  eniin  convenieniissima  erat  libri 
hujus  tractatio,  in  quo  iiobis  rarissimum  patientiae 
exeinplum  Deus  exposuit. 

26.  Aliud  llilarii  opus  noiatur  in  vulgata  lliero- 
nynii  epist.  50  ad  Pammachiuin,  ubi,  recensitis  Pa- 
tribus  qiii  de  nuinero  impari  traciaverunt,  subjicilur : 
Quorum  Hiiariut  de  Septenario^  id  ett,  impari  numero 
disserens^  qum  et  quanla  dixerit ,  ad  Fortunatum  liber 
illius  testimonio  est,  Cypriani  ad  Foi  tuiiatum  de  ex- 
horiaiione  mariyni  librum  cap.  11  hoc  loco  ab  Hie- 
Tonyino  indicari  non  dtibiuin  est :  quem  pmpierea 
Marianiis  Hilario  adjiidicaiidum  omniiio  aibilraiur, 
sed  friistra.  Nam  non  modo  libri  illiiisstilusCypriani 
genio  longe  inagis  coiisenlaneiis  est  quaiii  llilarii ; 
sed  ct  pluribus  oplimae  noUc  niss.  ad  pnvdictum  Hie- 
ronymi  locuin  exaclis,  ne  in  uno  quidcm  occnrrit 
quorum  Hilarius ,  sed  in  omnibus  inagno  cimsensu 


tarios;  sed  tantum  in  Operibus,  quorum  jacturam 
novimus  ac  dolemus,  quosdam  ex  eis  locosexposuis- 
se.  Quamquam  Hispalensis  concilii  verba  aliud  quid 
sonare  fatendum  est. 

28.  Ha^  de  perditis  Hilarii  operibus  duximus  prse* 
loquenda,  tum  ut  »d  ea  quaeritjiida  quisque  excite- 
tur,  lum  ut  discat  non  omni  titulo  credere.  Exsiatin 
ms.  Colberiino  5079  sermo  inscriptus,  S.  HilarU 
Pietavensis  de  arbore  in  qua  erat  notilia  sciendi  boni  el 
mali.  Hilariannm  nibil  habens  prflcter  nomen  tilulo 
pra^notaium.  Neqiie  magis  cum  illius  locutione  con- 
seniil  homilia  in  initium  Maltb;ei  ipsi  in  Vaticano 
ms.  1267  adscripia  cum  hoc  inilio  :  Satis  anmet  sa- 
tisque  trepidanier^  cur  sanctissimus  Matlhceus  tali  usus 

Q  sit  principio,  exponere  aggredior;  quasque  claiiditur 
liis  verbis :  Quatenus  autem  excitata  sit  fuec  generalio 
per  Aposlolos^  satis  ut  opinor  fii  qutestione  generatio^ 
num  ditcuttum  ett  et  ottentunu  Non  repelimus  quod 
dc  libris  in  Job  cidem  perperam  inscriplis  observa* 
tum  est. 

29.  Qui  tot  tanti  viri  Opera  perterini,  si  quis  mi- 
retur ;  prseier  communcm  lemporis  omnia  conleren- 
tis  aique  consumentis  raiionem,  in  meniem  veniunt 
et  alix  dua;  prima  quidem,  quod  Origenis,  cujus 
odiosum  nomen  fuit  ac  dociriiia  damnata ,  et  imiia- 
tor  andieril  et  inlerpres.  Neque  alia  videtur  causa, 
cur  plures  Psalmorum  Tracialus  intcrciderint,  cx*te- 
rorum  rara  invenianlnr  cxemplaria,  et  liomiliarum  in 
Job  iiulla.  Certe  cum  hoc  ipsius  Opus  apud  se  esse 


quorum  Cyprianut.  Quod  vero  Marianus  asserit,  Hi-  D  exislimaret  Licinianiis.  quam  non  magni,  elcur  non 


lario  amicuin  fuisse  Fortunaium,  haud  f;icile  appro- 
barei :  sed  si  approbaret ,  quid  quaeso  iiide  confice- 
rctiir? 

27.  Probabilior  esset  ainbigendi  ralio,  an  Hilarius 
in  epistolaN  Riuli  scripserit.  Nam  concirnim  Hispa- 
lense  ii.  can.  12,  illius  ex  epislolip  ad  Tiniotlieum 
explicaiione  verba  sic  laudat  :  Sanctut  ergo  Hilariut 
in  expticatione  epitiolas  ad  Timotheum  tic  toquitur : 
JSam  et  cum  dicit  Scriptura,  etc.  Nosirum  porro  lli- 
larium  omnino  sapit  fiagmentum  illud,  quod  cum 
aliis  ad  calcem  opernm  illius  edendum  curabimus. 
Alium  quoque  sancti  Hilarii  nomine  locum  Augusli- 
nus  lib.  IV  coutra  duas  episl.  Pelag.  c.  4  afferiy  quo 


m.igni  penderet,  declarai  his  verbis  :  Satit  miror  ho^ 
minem  doctistimum  et  sanctum ,  ut  de  tteUis  Origenis 
namias  transferret.  Nimiriim  non  altenderuiit  boiii  illi 
viri,  qiiod  de  Hilarii  in  Origene  imitando  religione 
Hieroiiynius  passiin ,  sed  conceptis  verbis  episl.  62 
ad  Theopliilum  ait,  Noxiaquasifue  delruneans^  utiUa 
iranslulil.  Quocirca  qtiod  de  Hieronymo  ipso  Rufinus 
in  libros  Periarchon  as*%erit :  Ctim  aiiquanta  offendi- 
cula  invenianlur  in  grteco  ( Origenis) ,  j(a  elimavit  om- 
nia  atque  purgavit,  ut  nihil  in  itlis ,  quod  a  fide  nostra 
discrepetf  latinus  Uctor  inveniat ;  id  ipsum  commode 
dixeris  de  Hilario :  prxsertiin  cuin  Hieronymiis  in 
hac  interpretandi  ratione  illius  se  imitatorem  ubique 


25 


PRifiFATlO  G£NERALIS. 


t6 


proflieaiur  :  Uoc  non$oluiego  (ed,  inqtiil  episi.  62,  A  Ea  i>m  igitur  diligentiui  relegen»,  tandem  mihi 


ud  et  eonftuor  Hiiarius  (ecit,  lia  autem  persuasum 
ei  erai.  illius  scripia  ab  Origcnis  erratis  esse  pura^ 
ul  cum  epist.  7,  ad  Laclam  sanctos  Patres  a  filin  ipsios 
sic  legi  jubeat,  vl  iitai^'!  judicet  quam  uquatur;  eici- 
piat  lamen  llilarii  libros,  quos  inoffenso  decurrat  pede. 
£o6  vero  polissimum  ab  iis  quae  de  stellis  somniave- 
rai  Orijcenes,  purgaios  esse  plane  conficitur  ex  epi- 
aiola  Hieronynii  75  in  quaubi  dcfendit  sc,  ad  iniii;itio- 
nem  eorum  quae  Uilarius  homiliis  iu  Job  gesseral, 
Iranstulisse  quac  bona  sunt,  et  mala  vel  amputasse 
vel  correiisse  vel  lacuisse ;  Yigiianiio  statim  expro- 
bral,  quod  Origenis  in  Job  Traciatiis  descripios  ha- 
beat,  rn  guibui  contra  diaboium  et  de  itellis  cceloque 
di$ffutan$9  quasdam  locuttf.$  e$t  quce  Eccle$ia  non  reci^ 


$um  invenire,  cujuimodi  $en$um  videretur  illorum  ob' 
$curita$  operire.  Si  eo  aiiiino,  quo  laudatus  ille  Philip- 
pus  ,  Hiiariuin  legissenl  Cenlurialores ,  ErasinuSy 
Sculieius,  eonimquc  similcs;  eadem  raiione  dubio 
procul  evanuis^ent  errores  ac  naevi ,  quos  iii  illo  de- 
prehendisse  sibi  videbaiitur.  Nos  vero  quam  circum- 
specle  singula  omiiia  illius  dicu  expenderimus , 
quidve  praesliterimus  lectoris  sublevaiidi  gratia,  nunc 
est  aperieiidum,  post  quain  de  obscuritatis  iilius 
causis  nonnihil  di^scrucrimus. 

IV.  Unde  ob$curu$  $it  Hilarii  $ermo,  Quid  in  hac 
ediiione  pra%titum. 

32.  flilariaiii  scrmoiiis  obscuritas  non  uoo  ex  ca- 


pit.  Hinc  non  frustra  monuinius  num.  35  maxinie  am-  B  piie  orium  habet.  Eam  Uieroiiymus  Gallicano  geuio 


biguum  esse ,  an  Licinianus  in  genuiniim  Hilarii  in 
Job  Opus  incideril.  Quaienus  auleni  Origenis  imila- 
lor  fueril,  commodiiis  in  fronle  Traciatiium  ipsius  in 
Psalroos  exponemus. 

30.  Aliera  raiiu,  cur  non  eo  quo  merucranl  studio 
excepia  conservataqiie  sinl  Hilarii  sciipta,  cx  curum 
obscnriuie  peli  poiesl ,  quu!  nonnullam  incautis  ali- 
quando  pnc  se  ferat  erroris  spcciem.  Profecio  si 
ihuIIjs  offenilissenl  Jnbaiiniscujusdam  siniiles,  nihii 
eorum  ad  nos  pervenissei,  ni&i  iiiidi  ti:uli,  aut  certe 
fragmenu,qux  Hieronyini,  Aiigusttiii,  Leones,Tbeo- 
doreti,  concitia  Calchedonenbe,  Hispalense,  etc,  no- 
\tu  iransmiseruiii.  Johannis  hujus  apud  Pliilippum 
bonae   Spei    Ordinis    Prjenionstiaiensis   Abbateni, 


videlur  asdcribere.  Quainvis  eniin  epist.  4,  ad  liusti- 
cuin,GalIoruiii  serinoiii  ii6i;rfa/efti  triboat  ac  nitorem  : 
de  eorum  tainen,  ac  noininatim  llilarit  stilo  scribit 
episl.  13  ad  Pauiinum  :  Sanciue  Uilarius  Gallicano 
altollitur  cothumo  :  et  cuni  GrasciiB  floribu$  adornetur^ 
lougi$  interdum  pei  iodi$  inootvitur,  et  a  lectione  Mmpli" 
ciorum  fratrum  procul  e$t,  Et  kI  periodi  longas,  densas 
tainen  siint  scnientix*,  rri;queiites  eclipses,  el  iibi  vox 
ali(|ua  duabus  pbrasibus  rcpetenda  esset,  ea  inier 
utrainque  iu  collocaiur,  ut  rcspondeal  uirique.  Sic 
ingeniuiu  facile  ac  fecuudum  lesiinat  parere,  quod 
ubertim  animo  concepit.  Leclori  etiam  interdum  in* 
commod»  sunl  nonnullae  verborum  mcUlbeses,  dum 
quas  ex  natura  serinonis  cobaTcre  proximis  verbis 


pag.  94,  de  iibris  Hilarii  de  Triniiale  verba  ea  suiit  :  G  deberent,  ad  ea  quae  longius  disU.il,  saepe  sint  refo* 


Etti  in  multi$  bene  $entit  de  con$ub$taniialitate  et  per- 
eonfiTum  diecretione;  quoniam  nulla  fal$a  e$t  doctrina^ 
quof  non  aliqua  vera  intermi$ceat  :  tanun  in  pluribu$ 
icrupuloai$ime  di^putai^  in  qwbu$dam  etiam  errorem 
periinaciter  pradicat;  ut  merilo  propter  hoc  ab  liie  qui 
ruutiaant  pror$u$  re$puendu$  $it.  Tuin  pag.  95  iliius 
iu  Maltliaeum  Commenlarios  non  minori  coiiteniptu 
rcspuit.  Abundant  enim,  iiiquit,  $impliee$  libri ;  ut  jure 
ierupuloii  propter  offemam  debeant  evitari.  Quod  si 
valerci,  dc  magna  sacrarum  iiiterarum  partc  prorsus 
acium  essci. 

31.  Neque  vera  homiiiis  quamvis  amici  iniquam 
adeo  sententiam  probare  umquam  poiuit  Abbas 
aNjuior  longe  atque  sapientior.  Numquid^  ait  epist.  6, 


reiida.  Rarius  ,  sed  tauien  iioimunKiuani  negligunlur 
graiiimaiic»  legcs. 

33.  ObscunUtcm  quoquc  paritrerum,  de  quibus 
Hilarius  disscrit,  sublimiUs.  Fere  eniin  lolus  esi  aut 
in  recoiidilioribus  Scriplurariim  sensibus  eruendis, 
aut  in  asserenda  Patris  et  Fiiii  tum  coiisubstantiali- 
tnte  ,  tum  discrctione  :  quo  nihil  abstrusius,  subli- 
inius  nihil  cogiiari  potest. 

3i.  His  acceJit  quod  in  iis,  quae  tractat,  Latino- 
rum  nemoqucin  iiiiiiarctur,  ei  praciverii.  Ex  omnium 
quippe  coiisensu  gladiuin  adversus  Arianos  strinxit 
Latinorum  primus,  iiiimo  belluin  eis  primus  iiidixit : 
ut  meriio  llieronymus  adversiis  l^ufin.  lih.  n ,  eum 
appellarit  contra  Arianoi  latini  iermonii  tubam.  Pri- 


etiam  debent,  qum  $crupulo$a  et  $ubtUia  $unt  evitari ;  U  niuin  eiiani  ex  Latiiiis  hyiniiorum  scriptorem  eum 


tel  forte  levta,  et  non  intellecta,  incon$ulto  judicio  re- 
ptobari ,  eiique  pro  vitio  ip$a  $crupulo$ita$  et  $ublHiia$ 
impuiari;  et  non  inde  multo  potiu$  multoque  reveren- 
liiu  honorari?  ipse  epist.  5,  ingenue  confessus  sese  in 
>is  libris  quamplura  invenisse,  qu»  noii  caperet  vel 
ob  ob*curitaiem  sermonis,  vel  ob  mendoiitatem  codicie  ; 
ac  rursum  in  nlia  incidisse,  quce  propler  $ui  aliquantU" 
iam  novitatem  non  $ali$  placuerunt :  primum  a  sen- 
tentia  ferenda  sese  su&tinuit,  ne,  iiiquit ,  temere  dam* 
rum$  ea  m  qimbui  ctecitai  mea  offendit,  jure  perdam 
cettera  qum  meui  inteilectui  ulcumque  comprehendit  : 
tum  quae  iiercipere  priiiium  non  valuerat,  atientiori 
kctione  se  assccutum  cj»se  vlcclarat  iu  huuc  moduni : 


fuisse,  supra  ex  hidoro  prohatiim  est.  Eos  quoque 
Scripturai  libros,  quos  exponcndos  suscepit ,  a  nullo 
anle  ipsum  Lalino,  salteni  (|iiod  sciret,  expl:inatos 
csse  hoc  indicioest,  quod  Mattha-uin  explicans,  Ora- 
tioiiein  Domiiiicam  quia  a  Tortulliano  et  Cypriano 
exposiUm  rescissei,  consulto  prxterierii.  Deinum 
sub  finem  lihri  dc  Synodis  non  sine  modesU  quadam 
praefatione  faletur,  se  in  eo  opere  locutum  esse  de 
rebui  abiconditii  et  u$que  ad  hanc  wtatem  $uam  iiK^n- 
taii$  et  tacitii.  Jnm  vero  cuiii  ad  res  divinas,  dc  quibus 
loqueiiduin  ei  erat,  nondum  satisaccommodatus  essent 
latina!  voces,  iii  idoiicis qucriUndis  uiitomagis  labo- 
ravit,  qutnto latioa iingu:i  angusiior  ct  miuu)> copiosa 


27 


PHiClFATiO  «ENGflAUS. 


i!8 


erat  (luani  gra^ca.  Hinc  ciiim  rre(|uen(ciii  (unc  tcin.  A  cedeiidum,  quod  In  atioruni  Pairum  leclione  eiiaiii 


'  poris  fuisse  jurgioruoi  causam  Gregorius  Naz.  Or.  21» 
n.  46,  tradit  ita  omvonara  rq^  notpa,  xolf  'ixtLkie  ylitT' 
tq:  xoi  •vo/xccTon»  ircvMv. 

35.  Gregoriiis  idem  Or.  26,  n.  2,  nolai  triplex  iiu* 
minere  dc  Deo  loquentibus  |»ericuluiU9  in  meiite  sci* 
licct,  in  sernione,  in  audiiu  :  Nam  et  res  dmHOi,  in- 
quit»  mente  coiisequi  arduum^  ei  verbis  e^plicare  per- 
difficile,  et  purgaUu  aure$  nanciui  minjoru  lakerii  H 
dif/icuUatis,  Triplex  illud  periculum  sensit  ac  (iniuit 
Ililarius.  Unde  lib.  ii,  n.  2,  vicem  suam  dolet,  quod 
hwreticorum  blasphemantium  vitio  illicita  agere,  ardua 
icaudere^  ineffabilia  ehqui^  luconcenaprassumere  coin- 
pellalur  :  ut  quce  contineri  religione  meutium  oportuis- 
$i9U,  itt  pericHlum  humam  eloquii  proferahtur.  Tum 


obaervaiidum  Eulogins  Alexandrinus  apud  Pboiium 
ood.  215,  pREcipit :  OporlH  igUur  eanclorum,  qui  cer* 
Iti  itfmport^iM  EuUme  doetare$  tsititerunt,  doctrinam 
imtogre  perligere^  etnon  ex  parta  Utormm  proferre  sen* 
teHtias^  indeque  de  taui  eorum  menie  aon  sine  periculo 
conjeeturMm  facere....  quando  qmdem  ex  uno  mliquo 
dicio,  siee  episiola^  me  iueubraiione^  toia  icripiori» 
pietai  oitendi  nou  poteu,  Prasterea  verba  iilius  non 
seniper  ad  nostroi  loquendi  modos  auiil  exi^enda. 
£orum  enini  plurimi,  qiios  posiea,  Aiigniiino  pray 
aertim  doctoro,  invexit  usus  aut  eomprobavit;  llila* 
rii  a*TO  aut  inauditi  eraut,  aut  noodum  snUsrecepil  s 
ul  meriio  dixerit  cum  Ambroaio  epist.  i8,  ad  Sabin. 
nam.  4:  Verbumii  offendero^  tirtulem  profeseiomi  in* 


vero  iium«  5,  aaimi  aeiisa  propria  explicare  non  va-  B  tonogaio.  Si,  inqait  idem  num.  6,  verbu  momii^  hoh 


lentis  «stiiiu  et  anxietateni  declarat  bis  verbis  :  Miki 
certe  kii  reipondenli  in  curii  Witui  esi^  in  umu  iabes 
«II,  itt  inteUigeniia  itupor  eU ;  in  sermone  auiem  non 
jam  ittfimiiiaiem^  sed  iUeHiium  conlitebor  :  cum ,  in» 
quit,  iib.  do  Synod.  n.  5  :  difficUiimum  ftl,  aMfuai 
ipium  proprim  mete  fidei  iecundum  inteWgeniim  inte- 
riorii  affecium  loqueudo  proferre.  Deiiium  ab  auditu 
aibi  tiinet,  duin  libri  ejiisdoin  nuiii.  65,  ait :  Memeu' 
iote^  noH  ieHimm  miki  deesie,  eed  eerba,  Arguam  forte 
iu  €0  wUuram  memu ,  non  tameu  arguam  eolHnlaUm  ; 
ei  tgnoico  natune^  ft  loqui  de  quod  tmit  non  poteU, 
Gonscius  enim  sibit  quod  iii  rebus  divinis  vfr^omiii 
udkuc  ugmficatio  angusiior  quum  inieltigeniim  sii , 
tanto  magis  forinidabai  ne  aures  offeiidoreL,  quanto 


prajudicani  fidei.  Etenim  sermonem  mem  kon  dukim 
obumbrat^  et  defendit  a  tmtnn,  lia  iicl,  ut  nemliioiH 
offendat  penoiue  vox  eo  sciisu  accepta,  quo  nuiio 
naturas  vocahulum ;  aui  cum  uti  Deo  pro  frui  Deo  oc« 
curret ;  et  alia  biijusmodi  qu»  rocenscre  lougum 
esset.  Postremo  quia  in  Latinis  noo  babiiit  quos  iu 
rebus  a  se  iractandis  iniitareiur;  ad  mcnleni  Gnec<^ 
runi,  qtiorum  ei  leciio  famiiians  eral,  multa  eum 
expressisse  advertenduui  eal.  £x  qiia ,  sieut  ci  ex 
snperiori  observaiione  coBficiior,  illiua  sermonero 
cum  Groecis,  aut  cerle  LAtiiiis  Patribus  quieum  pras 
cesserunt,  noii  cum  iis  qui  eum  ^ecuii  sunt,  esso 
comparandum.  Ouod  si  pncstittssent,  qui  pliircs  iii  eo 
opiniones  ac  dioendi  modos  singulares  iintarnm,  in 


mlnua  tum  de  vi  cujusquo  vocis  inter  boniiuea  coiive-  G  nullo  fereeom  singulariier  aut  sensisae  aul  locuiuni 
nerat;  cum  pleruinque,  ulh»quiturip8elib.  deSynod.     esse  deprcliendisaent. 


n.  8,  ignorata  verborum  opinione  plurimum  intcr  se 
digladiareiitur.  Quippe.  inquitGregorios  Nax.  Or.  21, 
n.  97^  ruiN  CMgum  ru  qnolidie  mccederei^  qum  itio/ei- 
tiam  afferret;  eo  tandem  rei  mdducta  en ,  mi  |Mrtr«liMi 
eaet  ne  orbii  lerrmrum  fines  unm  cum  i§ltmbis  abrum* 
perentur. 

36.  Quocirca  veiba  de  Deo  faciuros»  ul  sibi  reete 
sentiendi  ac  loquendi  didficoltas  coroplanaretur,  ipsius 
opem  supplex  iniplorabat.  Exposui^  Curiuimi ,  iiiquit 
lib.  de  Synod.  n.  65,  quanium  kumam  iermonii  con- 
iueiudo  paiiebalur^  et  Domimte  miki  eemper  ut  ipse  sctC 
m  me  oratui  indulmt^  communis  fidei  cmnseientimm»  lu 
etiam  quo  fucilius  cogiiaia  ipsius  «b  aliis  perciperen* 


38.  QuaiKo  difiiciiiora  bsctenus  judicau  sunl  Hila« 
rii  scripla,  tanto  operosius  enilenduin  duxiiiiHS,  u| 
ea  difliculus  soblevaretur.  Hujus  rei  gratia  singulas 
singulis  operibus  praemisimus  admonitiones  aut  pras 
lationes,  in  quibus  qoidquid  ad  operis  oocasioncni, 
tcmpus ,  acopum,  veriiatem  et  alia  id  genus  specuiy 
pro  nostri  virili  parie  ex)>licaiin<is.  His  intordum 
ftubiiexa  est  totius  operia  synopsis  :  quod  pncseriini 
ad  libros  de  TriniUte  visum  i^t  quodain  modo  neccs« 
sarium.  Tum  ut  lector  in  assequeudis  Hiiarii  saiisia 
minus  iaboraret ,  praecipua  ipsius  aigumenU ,  quaiH 
tum  per  orain  libri  licuit ,  brevibus  summariis  com- 
prehendere  coravimus.  Ut  autem  liaberet,  obi  perio* 


tur,  ea  variis  modis  explaiiabat :  ut  si  cui  una  ratioiie  ^  dorum  longitudine  faligatus  requiescerei,  iracutus 


obscura  essent,  ea  altcra  ficrent  apertiora.  Quam  ob 
rem  eloqueiiiiai  su»  vires  exserens,  de  Deo  quam 
alio  seiitiret ,  insigiiibus  speciuiinibus  saepe  numero 
comprobavit.  Non  enim,  inquit  ibid.  n.  62  ,  infinitui 
et  immemui  Dem  bret^m  kumam  eermonii  eloquiii 
inieUigi  poluitj  vel  defendi  :  faUit  enim  pterwnque  a»- 
difttlei  et  doeenles  brevilai  iermonum.  Gum  igitur  lli- 
iarius,  veriius  ne  falleret  breviute»  sermonis  copiam 
secutns  esset ;  leciorem  jure  ac  merito  admonet  lib. 
de  Synod.  n.  6,  iie  de  se  mnte  iermonii  comummmiio' 
nem  per  titurarum  exordia  exiitimei  judicandum. 

57.  Quam  precem  cum  mini.  66  repetat,  rursum- 
que  incuH^i  Fragm.  i,  nuui .  7,  neiup  negaverit  ^i  con« 


singuli  varios  in  numeros  sunt  distincti.  Ea  quoqno 
ratifine  citationum  comniodiiad  consiiltum  cst,  iio 
paucos  versus  recognoscere  volentibus  loti  libri  c^ 
sent  pcrvolveiidi. 

39.  Sed  in  redintegrando  lextn,  ex  cujos  deprava- 
lione  obscuritas  ul  pluriinum  creabatur,  nostra  poiis« 
simum  cura  ac  studium  Aiii.  Et  sl  auiero  qoam  plii- 
rima,  nihil  tnroen  nisi  prsevia  diligenti  ac  morosa 
consideratione  immuUluro.  Qua  in  re  maxime  S]>cc- 
tavimns  scripiorum  codicum  in  unam  leciionem  con* 
spirantinm  aniiqnitaiem,  sinceriiaiem,  muliiiudinem, 
si  pncsertim  alias  in  inendosis  locis  dissiderenl.  N.im 
cpu^iUaro  solet  YeritaSf  quos  fabius  dissideiitet^  ^ 


29  PUi£FATiO 

cil.  SicDt  aulem  inss.  anliquiUlein  ex  scriplurai  el 
ch^raclere  perspcxiinus,  ila  ex  consiaiiiia  quadam  in 
reiinendis  iis  loquondi  modis,  qui  in  aliis  excinpia- 
rlbus  ob  siiigulariialem  sxpe  mulali  sunt,  eoruin 
probftvimus  sincerilalem.  Ad  lioruin  veriiniem  ila 
frcrupulose  expressiinus  omnia,  ut  ex  iis  eiiani  ver- 
borum  ordinem  revocaverimus.  Si  qnid  vero  ca&iiga- 
liim  quod  non  oportebal,  niliil  lanien  ereplum  lec- 
lori  :  qui  ad  oram  libri ,  qiiidqitid  in  prioribus 
cdilionibus,  qaidi|uid  in  mss.  occurrit,  quod  alicujus 
momenti  sit,  pro  libiio  seligendum  inveiiiet. 

40.  Importunae  i|uidem  suni,  el  ab  auciore  iulen- 
tionem  lectoris  nonnihil  abducunt  notulx  frequenles. 
5ed  pleriqoe  rescire  cupiuni,  qiio  jure  quave  aucto- 
rilate  mutatum  sit,  qiiod  prlusobiinebal:  et  nullus 
est,  cui  si  placeant  sola  aucloris  verba,  notas  seor- 
sim  ab  iis  positas  non  sit  libernm  praUerire.  Ita 
eliam  ubi  qua^am  noiaia  suni,  quae  minoris  momenti 
^idcbuiitur;  hoc  pauci»  praediJluin  esi,  ct  in  coriiin 
gratiam,  qui  in  doctore  Ecclesix  anliquo  ac  difficili, 
et  de  re  in  qua  ex  verbis  inordinate  prolatis  sa^i^c 
incurritur  baeresis  tractanti,  nibil  negligenduin  dii- 
cuni.  In  aliis  majoris  momenii  locis  niuiationes  fac* 
tas  non  sola  mss.  aucloritaie,  sed  el  quam  pauciori* 
bus  verids  licuil,  ratione  est  demonsiratuin.  Qiiod 
facienduin  praesertim  censuimus,  quoties  qui  Hila- 
rium  anlea  recognoverunt,  a  vero  illius  seiisu  aber- 
rantes,  falsas  sub.4ituerunt  leciiones,  qux'  quamdam 
Terilatis  speciem  pr»  se  ferrent.  lisdem  nolis  illuii- 
irantur  et  explicaniur  loculiones  iiiusiiai;e,  impiexuR 
phrases,  sententix  singuiares.  llilarii  enim  scripla 
non  laiitum  a  inendis  pura  et  inlegra,  sed  el  leciu 
facilioraexhibere  fuit  aniinus  :  et  locoruin  nonnullo- 
Tum  sensum  non  sine  labore  assecuti,  iiostri  officii 
cxistiinaTiinus  esse  ,  ut  aliis  hic  labor  levaretur.Eani- 
dcin  ob  causam  ex  eruditoruni  operibus  eiigere  noa 
gravati  surous ,  si  quid  ad  gestorum,  qiix,  Hilarius 
atiingit,  notitiam  faciliorem  conduccret.  Denique  quae 
iii  eo  pugnantia,  quac  suspecta  videbantur,  compo- 
nere  et  ab  omni  errore  vindicare  studuimus,  non  va- 
nis  aut  aliuiide  accersitis  rationibus,  sed  ex  ipsiusmet 
▼erbis.  lilos  enim  locos,  aul  exadjunclis  expenden- 
tes,  aut  comparantcs  ciim  clarioribus,  deprehendi- 
niu8  qiiam  jure  Ililarius«  dc  locutione  non  ita,  ut  de 
fide  sua  seciirus,  moniierit  aique  enixe  rogaverit,  ne 
de  ipfio  ante  absolutum  sermonem  judicaretur.  Quos- 
dam  ex  illis  celebriores  atque  difTiciliores  ab  ipso 
exordio  tractare  juverit :  quo  cuin  conimodius  quam 
In  oram  conferre  liceat,  quidquid  in  unain  eamdem- 
qae  rem  diversis  locis  dixerit ;  ex  mutua  plurium  lo- 
corum  collatioiie  vera  illius  sententia  manifestiua» 
apparebit.  Et  certe  visiim  est  expedire,  ut  tanti  viri 
scripta  non  prius  oiTerrentnr,  quam  prxcipux  su&pi- 
cioniim  nebulae  prorsus  fuissent  dissipat^.  In  liis  dis- 
puiationibus  aliorum  etiani  Patrum  dicta  interdum 
adteximus;  quo  Hilariiis  non  inodo  sccum,  sed  et 
cum  veteribus  conscntire  demonstretur.  A  mysterlis 
Christi  exordium  fiat,  quorum  primum  sese  offert 
ipiius  de  sicra  Yir|;iue  conceptio,  de  qua  nonnuUa 


GENERAUS.  r>0 

A  receptx  Ecclesiae  lidei  adversa sciipsissc  arguiiiir. 

$  1.  —  DE  C0T<CE?TI0!>nB  CnRlSTl   SANA    SAI^CTt   niLARIl 
PIBES  DEHONSTRATCR. 

41.  Prxpositus  Joliannes  apud  Philippuro  Bona 
Spei  abbatem  repetitis  epistolis'contendit,  Hilarium 
in  lib.  X  de  Triiiii.  asserere  Dominum  nastrum  cw^ 
porii  initium  non  accepiise  ex  Mariaj  ud  qua%i  sx  SfH" 
rilu  sanclo  :  cum  e  coutra,  inquit,  Ecclesia  caihoiuu 
teneatt  quia  in  illa  conceplione  Domini  Je$u  Spiriius 
*anclU8  non  fuerit  causa  maleriaHSf  sed  eficiens;  car^ 
autem  sacroe  Virginis  fuerit  causa  malerialis,  Quo- 
circa,  si  non  fallitur  Jobannes,  duplex  lliiarii  in  ex- 
plicanda  Ciiristi  concepiioiie  crror  fuit :  unus,  quod 
Marinni  cnrnis  illius  causam  mutcrialem  negaverit 

U  exstitisse ;  altor  quod  Cbristum  cx  Spiritus  saucti 
substaiiiia  carnein  suam  sump^isse  crediderit.  £x  quo 
seqiiitur,  ut  in  absurdain  illtm  opinionem  abierit, 
qua:  aliquandiu  inter  Corintbios  pervagata,  Atlianasii 
ad  Epictelum  epistola  acriter  exagitata  cst,  qiia  ni- 
niirum  carnein  Cbristi  diviuu!  iiaturjc  consubsUiiitia- 
lein  esse  dispuiabaiit» 

4i.  Levioris  forte  monienti  videretur  illa  Jobaimia 
censura,  utpote  liominis  muliis  occupati,  et  cui  cum 
vix  spatium  cogitandi^  nedum  scribendi  suppeterct, 
deerat  unde  sententiam  satis  gravem  dixisse  judica- 
rctur.  Yerum  banc  falsain  aut  temerariain  quis  sibi 
perduadeat,  cum  in  Erasmi  prxfutione  legerit :  Libro 
tertio,  sed  magis  Ubro  decimo,  sic  loquitur  de  corpore 
Christif  ut  sentire  videatur  :  Muriam  virgmem^  prater 

G  concipiendi,  geslandi  et  pariendi  minislerium^  nihit  ad- 
didisse  de  suo;  pra^scrtim  suirragante  Sculteto  ac  di- 
ceiite,  Seniire  videtur,  Chrislum  non  accepisse  carnem 
a  beata  Virgine :  non  cniin  hic  Hilarii  scripta  aut  cx 
parle  aiit  celeriter  percurrisse  eiistimatur, 

43.  Audiel  igitur  caiholicus  Praesul  iinpictatis  ejus 
aucior,  quam  ubi  ab  Euiycbele  pruidiaui  resciit 
S.  Leo,  ui  veriiatis  omnium  nosiroruin  niysierioruin 
pereiuptricem  exhorruit.  Si  enim  sensit  Hilarius, 
Chrislum  non  accepisse  carnem  a  beata  Virgine;  iiiiiil 
novi  docuit  Eulyches  cuin  dixit  :  Corpus  Dominif 
quod  ex  Maria  factum  est^  non  esse  nostrce  substaniim^ 
neque  humance  conspersionis ;  sed  humanum  quidem 
iUud  vocari ,  iioit  tamcn  vobis  consubstantiate ,  nfque 
geneiricis  ejus  secundum  carnem,  llanc  tamcn  doctii* 

I)  nain  Flavianus  apuil  Leoncm  ediiionis  novae  p.  474, 
velnti  novam  el  inipiam  (lenuniiat.  Leo  ipse  ad  Ju* 
lianum  Coensem  episi.  alias  14,  nunc  io,  non  niodo 
signilicai,  Eulyclien  Unigenitum  Dei  filium  sic  de  ute- 
ro  B,  Virginis  prwdicare  natum ,  ut  humani  quidem 
corporis  speciem  gesserit^  sed  humancc  carnis  virilas 
Verbo  unita  non  fuerit ;  sed  et  haiic  scnteiitiani  pro* 
digium  appelial  falbiiaiis,  uiide  innuinera  opinionuui 
monsira  nascanlur »  ac  reslaureniur  errores  Valcn- 
tini,  Manichxi,  Apolliuaris,  quoruin  nullus  in  Christo 
huniana!  carnis  credidit  veiilaleni.  Qua  utique  uon 
rccepta,  (iJes  iiosira  de  unigeniii  Dei  passiuiie ,  uior« 
te,  resurrectione,cic.,  abnuiiur.  Non  imuierito.itaque 
cidcm  papae  abaurda  adeo  visa  e«t  hxc  opiuio ,  ut 


Si 


PRi£FATIO  GENERALIS. 


52 


epist.  alias  13,  minc  27,  ad  Pulchenam  c.  4  scribat,  A  coelo  esse  advecium,  aiit  certc  illud  per  Mariam  po- 


eam  nonnisi  imperiti»  parlum  essc  potuisse ,  lon- 
geque  ab  eo  Enlychen  futurum  fuisse  alicnuni  :  Si 
Symboli  pleniludinem  puro  et  simplici  voluisset  corde 
concipere,  Pion  enim,  inquit  paulo  superius.  de  por^ 
tiuncula  fidei  nostrte,  qu(c  minns  lucide  declaraia  sit^ 
quceritur  :  sed  hoc  slultissima  resultalio  audet  inces- 
sere,  quod  Dominus  nosler  in  Ecclesia  neminem  sexus 
utriusque  voluit  ignorare, 

44.  Ex  his  aiiis(|uc  Leonis  verbis,  quibus  Euly- 
chiana:  impieiaiis  slolidilaiem  frequeiis  arguit,  satis 
apparei  lemeriias  corum  ,  qui  doclrinic  tam  insulsnc 
Fuspicionem  in  sanctissimum  ei  non  impcritum  Ec- 
clesiac  doclorem  injicere  non  timueruni.  Huic  in  Hi- 
larium  conlumeliae  locum  nullum  permiserat  Clialce- 


tius  Iransissc,  qii:in)  ex  ea  acceptum  csse  voluiit.  At 
voro  priinu!  scntentijn  rc|)ugiint ,  quod  caro  Chrisli 
non  simulatw  nalurcp.;  altcri,  quod  non  alieuee;  po8« 
trcma^  qiidd  in  utero  el  ex  ulero  sanctcc  Virginis  a<- 
suiupta  anirinatur. 

47.  Scd  e\  libro  x  dc  Trinitate ,  uiide  prxsertim 
ortnc  dicuntur  siispiciones,  eas  amoverc  juverit.  Quid 
autcm  sibi  vult  illud  num.  i7  :  Qucb  (B.  Y.rgo)  o/yi- 
cio  usa  materno  sexus  sui  na(uram  in  conceptu  et  pariu 
hominis  exsecuta  est ,  iiisi  bcalum  Virginem  in  coii- 
ccptu  corporis  Christi  de  cariie  sua  suppcditasse, 
quod  suppcdilarc  solent  alix  matres?  Hoc  ipsum 
nuin.  15  diserlius  cloqiiilur,  ubi  iii  conceptu  Chrisli 
Vcrbiini  quidcm ,  quod  Spiiitus  vocabulo  intelligcn- 


donense  Conciliuin,  cum  act.  i  illum  cum  paucis  aliis  B  dum  mox  oslendcinus,  per  virtutein  suain  supplevisse 


Patribus  recensuil ,  ex  quorum  docirina  condendum 
esset  (Idei  adversus  Euiychcn  de  Incarnaiionis  mys- 
terio  decretum.  Sed  et  posiea  Philippus  Ronan  Spei 
Ordinis  Praemonslratensis  abbas  sanclo  confessori  ab 
amico  illatam  injuriam  tribus  episiolii»  ila  propnlsa- 
vit,  ut  ille  confiteri  tandem  sit  coacius,  hxc  Hilarii 
lib.  X  deTrin.,  n.  i7,  ilominem  enim  dicens  (Aposto- 
lus)  nativitalem  ex  Virgine  docuit,  quw  officio  usa 
maternOy  sexus  sui  naturam  in  conceptu  et  parlu  homi- 
nis  exsecuia  est,  in  eum,  qui  Clirislum  cx  Maria  cor- 
poris  inilium  accepisse  negaret,  miuime  qundrare. 
Ea  lamen  est  vis  praejudicalx  opinionis,  ea  liominum 
pliilauiia,  ul  Johannes  nilarium  pngnantia,  quain  sc 
lenieraria  locuium,  respondere  malueril. 

45.  Iiaque  cnm  apud  apquiores  uno  allerove  tesli- 
roonio,  quo  llilarius  Christuni  ex  Mariae  Virginis 
carnc  siiain  sumpsisse  dihicide  planeqne  doceal,  in 
promptu  esset  fidem  illius  ab  omni  suspicione  vin- 
dicare  :  pluribus  tsiinen  hoc  praesiandum  duximus , 
tuin  ut  inagis  perspicuuin  sit  qiiam  conslans  fuerit 
illiiis  doctnna ;  tum  ut  ab  hoc  initio  intelligat  quis- 
que,  quanti  raciendiim  sit  rorum  judicium,  qui  in  Hi- 
lario  nxvos  numerant  potius,  quam  probant.  Neque 
satis  eril  ipsiiis  de  conceptionc  Chrisii  fldem  sanam 
ei  orthodoxam  demonstrare  :  insuperet  unde  Johaii- 
ni  ex  Spiriiu  sancto  velui  ex  catisa  materiali  carnem 
Chrisii  concepiatn  opiiiari ,  et  unde  eam  ex  Marias 
carne  assumptam  negare  cum  eidem  Johanni,  lum 
Erasino  ci  Sculteio  visus  sit ,  aperiendum  erit  et  ex- 
plananduin. 

L  Camem  Christi  ex  Moi  ias  carne  susceptam  passim 
Hilarius  docuit. 

46.  ILnnreticos ,  qiii  carnem  Chrisli  ex  Maria  con- 
ccptam  negarunt,  simul  onines  repellit  uno  Tractatu 
Psal.  cxxxviii ,  cum  non  tantum  ail  num.  2  :  Qua- 
cumque  homini  i7/r,  quem  ex  utero  sancKe  Virginis  as- 
sumpsit^  et  in  quo  se  nasci  hominem  qui  Deus  erat  vo  - 
/iiil,  apta  et  congrua  eue  videbunlur,  cum  debita  coslesti 
hoc  est  divinae  natura  simf  dignitaie  tracientur :  sed  et 
addil  num.  5  :  Non  aliena!  aut  simulata'  nalura*  ho- 
minem  assumpsit,  llli  qnippc  aut  Christum  carnisspc- 
ciein,  nou  veiitatem  gestissc,  aui  rorpus  ipsiiis  dc 


ofGcium  viri,  sed  Virgineni  nihilo  minu^;  niatris  mii- 
nus  iniplevi>se  dcclarat  his  vcrbis  :  Virgo  enim  non 
nisi  ex  suo  sancto  Spirilu  genuil  quod  genuit :  et  quam" 
vis  lantuin  ad  naiivilalem  carns  ex  se  daret ,  quanium 
ex  se  [einina!  cdcndorum  corporum  susceptis  originibus 
impenderent ,  non  lamen  Jesus  Christus  per  humanas 
conceplionis  coatuit  naturam,  Quid  est  ex  se  daret^ 
nisi  cx  siia  carne?  Ilinc  et  mox  suhjicit,  Te/iuit  m 
hominis  nuiivitaie  qitod  mairis  est;  et  paulo  anle  le- 
gere  esi,  Quodsi  assunipia  per  se  sibi  ex  Virgine  car^ 
ne,  elc.,necnon  cap.  xvi  in  Malth.,  num.8  :  //tima- 
nce  saluiis  causa  Christus  in  corpore  est  quod  assumpsii 
ex  homine. 

48.  Eam  ob  causam  Chrisli  corpus  inodo  assump" 
^  tam  ex  Virgine  carnem,  modo  nostrce  ciirnis  aul  noslri 

corporis  carnem  nuncup.irc  solet :  ul  cuin  iii  Psalm» 
65,  II.  i2,  ail :  7)1  aHernam  gloriam  ejus  assumptae  ex 
Virgine  carnis  natura  transfertur;  el  Itb.  i  de  Trin.» 
n.  ii  :  Ai;  ne  Virbum  caro  [aclum  aut  aliud  es.et 
quam  Deus  Verbum^  aut  non  nostri  corporis  caro  es- 
set,  habituvit  in  nobis  (quasi  in  nnstris)  :  ut  dum  ha» 
bilat^  non  aliud  quam  Deus  maneret ;  dum  aulem  ha- 
bitat  in  nobis,  non  aliud  quam  nostise  carnis  Deu$ 
ciiro  [actns  essct :  quia  inquit  lib.  ii,  n.  i6,  per  id  quod 
in  nobis  habuut  Verbum  caro  [actum,  Deus  est  in  nos- 
tri  corporis  verilale. 

49.  Qiii  plura  volet,  audiat  lib.  ix,  num.  7,  dlcen- 
tem  :  Corporis  nostri  nalus  homo,  secundiim  consue» 
tudinem  naiuro!  nostra  locutus  esi;  et  in  Psalin.  cxviii, 

^  lit.  i4,  n.  8  :  Unigenitus  igitur  Dei  filius  naliirx  nos- 
trx  sibi  ex  Virgine  corpus  assumens^  etc.  Cuinquc 
rursuni  in  Psal.LXviii,  n.  i5,  lcgcril,  Christum  m 
sunguine  corporis  nosiri  oinnia  rccoiiciliassc;  fateatur 
necesse  est ,  Hilarium  vix  poluisse  planius  se  ab  iis 
alienum  osiendcie,  qui  Chrislum  ex  Maria  nihil  ac- 
cepisse  senlirent. 

50.  Neque  vero  lanium  ex  Maria,  sed  ex  Maria:  pa- 
reiitibus  cariiem  (itiristi  procrcalam  asscruit  :  adco 
ut  Chrlstus  in  P^al.  lxvii,  n.  !28,  de  Jud(e  [rutice  [u- 
turns^  et  in  Psal.  lxviii,  ii.  i9,  ex  utero  David  pnrdi- 
cetur.  Undc  in  Psal.  cxviii,  lit.  5,  n.  5,  David  com* 
incndat,  uii  dignum  cujus  litius  Jesus  Chrisius  essei. 
£t  cuin  in  Psal.  cxxxi,  n.  !S,  iil  cl  alibi,  Chrisluin  sc 


55 


PKiEFATlO  GENERALIS. 


54 


noiuine  David  sanpe  signiflcare  cloccat ,  lianc  unain  A  homo  facius  est,  veque  Fiiius  fiominii.  Wem  argnmen- 


rcdJil  cau!>am.  quod  ex  ipsiusgencre  nalus  sil :  Qut, 
ini|uit ,  nonien  pareatu  secundum  originem  carni$  ac- 
eepit^  ncmen  iumens  ejus  cujus  ex  genere  sumebat  e^ 
corpus.  Immo  scribii  e\  ipsa  gente  Moab  per  Ruth 
Salvaloris  noslri  carnem  acceptam  ;  ideoque  crudiia- 
tcm  atque  impuritaicm  illius,  prius  quam  assumere- 
Inr,  per  \arias  generaliones,  veluti  per  ollam,  decoc- 
tam  fuisse  aiqne  mundatani.  Quia,  inquilin  Psal.  ux, 
n.  11,  non  solum  ex  liac  geiieratioiic  sanctorum,  sed 
etiam  ex  peccatorum  origine  huic  Dei  Sancto  carnis 
nostras  ineunda  esset  susceptio ,  qnia  in  similitudinem 
rarnis  peccati  Deus  Filium  suum  misitt  idcirco  Moab 
olla  spei  eius  est.  Tum  memoraia  genlis  Moab  m:ile- 
dtctione,  ejusquc  per  vnriasgeiteraiiones  pnrgaiionc. 


tuin  adversus  Flutyclien  iirget  Ferrandus  diaconiis 
epist.  ad  Anatoiium.  At  vero  Hilarius  nihil  freqiien- 
tius  inculcat,  quam  ut  Christum  el  fllium  Dei  et  fi- 
lium  hominis  esse  meminerimus.  Unum  c  sexcentis 
locuin  seligimus  de  libro  dccimo  petitum,  qui  unus 
idoneus  erat  omnes  suspicionum  nebulas  eo  ex  libro 
conceptas  dimovere.  Sic  porro  hahet  num.  15  :  Quo- 
modo  filius  Dei  hominis  filius  erit  natus,  vel  manens  in 
Dei  fornia  formam  servi  acceperit,  si  non  poiente  Verbo 
Deo  ex  se  et  cnrnem  intra  virginem  nssumere,  et  cnrni 
animam  iribueret  homo  Christus  Jesus  ad  redenipiionem 
animce  nostrw  et  corporis  nostri  perfectiu  est  natus ;  et 
corpus  quidem  ita  assumserit,  ul  id  ex  Virgine  concep' 
tum  formam  eum  servi  esse  effecerit^  ctc.  Hoc  quippe 


subjiclt :  Sanctusque  hic  ex  Juda  ct  Monb  originem  su-  B  loco  roiitendit,  Christum  falso  niiiim  hominis  nuncu- 


mens,  decocta  tamquam  per  oUam  carms  crudiiate,  in 
speciem  dbi  significatur  wteriii,  cum  caro  ejiis  vere 
eibHSviicesit.  Qui  auiein  Sanclus  Dei  Dominus  noslcr 
ex  Juda  et  Moab  siimit  originem,  si  ex  Maria  niliil  ac- 
ceperit?  Aliius  eliam  in  Psal.  lxviii.  Chrisli  orlum 
ducitHilarius.Nam  etnum.  25,  naturamcorporis  primi 
Adam abeo  assiimpiain  artirmat :  et  num.  10,  homines 
Tocat  ipsius  secundum  caruem  consanguineos. 

51.  Adeo  sensit  llilarius  carnem  Christi  ex  Adam 
ac  postcris  peccatoribus  propag:)taiu,  ut  eam  ct  car- 
nem  peccati,  et  peccatim  vocilarc  noii  dubitet.  Car- 
ffiem  enim  peccati,  inquit  lib.  i  de  Trin.  n.  13,  recepit^ 
«I  assumptione  carnis  noslrce  delicta  donaret,  dum  ejns 
fit  particeps  assumptione,  non  crimine.  Et  alii  qiiidein 


panduni  iri,  primo  nisi  homo  perfectus  sit,  ex  anima 
scilicct  ct  corpore  nostro;  deinde  nisi  hoc  non  ex 
qiiavis  .nssumptione,  sed  exnativimte  obtineatut  per- 
fcctiis  homo  natus  sil ;  ac  demum  qiiasi  hoc  dixisse 
non  surfioeret,  vult  corpiis  ita  abeo  assumptum  esse, 
ut  id  ex  Virginc  conceplum  sit. 

53.  Praiterea  cum  Christum  asserens  perfectum 
hominem  natum  esse,  adjicit  ad  redempiionem  animas 
nostrce  et  corporis  nostri,  albiram  attingit  rationem, 
ut  vulgo  utuniiir  Palres  adversus  hxrcticos  ,  qui 
Chri>to  negarunt  huinanoc  naturae  integritntem.  Nam^ 
ut  nit  Gregorius  Naz.  Or.  51,  n.  13,  quod  assumptum 
non  esl,  curaiionis  est  expers  :  quod  autem  Deo  unitum 
ett,  hoc  quoqiie  salutem  comequitur,  Si  dimidia  tan» 


Patres  CJiristum  peccatuin  factuin  cssc  sic  interpre-  G  tuin  ex  parte  Adamurtapsus  sit,  dimidiatum  quoque  sit 


taniur,  qnod  ractiis  sit  hostia  pro  peccato.  Ai  ille 
Cliri^ti  corpiis  peccati  noslri  corpus  et  peccalum  non 
tam  iiide  dici  intellexit,  quod  iinmolatiim  sit  pro 
peccaio,  qiiam  quia  ex  peccatoribus  est  procreaium. 
Eain  obcausim  lib.  ix  de  Trin.  n.  13  in  illud  Pauli  : 
Quod  enim  morluus  est  peccaio,  subjicit,  morlein  pec' 
cato,  id  esi^  corpori  noslro  adscribens  :  et  paulo  post, 
Qui  peccati  nostii  corpus  assumens,  tolus  jam  Deo  vi- 
vit.  Eodem  respectu  dixit  Tertullianus  ;  Defendimus 
autem  non  carnem  peccati  evacuatam  esse  in  Christo, 
sed  peccatum  carnis ;  non  ma'eriam,  sed  nutnram ;  non 
substantiam^  sed  culpam.  Sic  ct  Gregorius  Naz.  Or. 
51 , n.  18,  auctor  est, quod  a  Christ» assumpta  sit  caro 
danmata.  Nec  secum  pugnat  Hilarius,  cum  de  eadem 


quod  assumptum  est  et  salulem  conseqiiitur .  Sic  Fulgen- 
tius  lib.  I  ad  Trasimuiidiim  c  iZ  :  Qnod  si  totus 
(liomo)  tenebaiur  captivitatis  vincuto,  totus  eguit  Libe* 
ratoris  auxilio.  Si  autem  tolum  debuit  libernre  pietas^ 
totum  debuit  suscipere  majestas.  Nequc,  puto,  stne 
causa  rursum  Hilariiis  in  Maith.  cap.  x ,  n.  18, 
Christum  nousimpliciter  hominis  rcdemptorem  nun- 
cupat,  sed  corporis  et  aninm  redemptorem. 

54.  Haud  absimili  ratioiie  advcrsus  Apellem,  qui 
corpus  Doniini  ex  siderea  materia,  non  ex  materna 
siibstantia  constare  contendebat,  Tertullianus  dc  re- 
siirrect.  carnis  n.  2  concludit,  vanam  csse  spcm  re- 
surrectionis,  si  Dominus  matris  substantiam  non  ac- 
ccpit :  Sequitur  enim,  iiiquit,  ut  salutem  ejus  subttantias 


Cbristi  came  lib.  x  de  Trin.  n.  25  dicii:  Neque  caro  D  exciudant,    cujus   Christum  eonsorlem  negant.  Quo 


ttla  earo  peccali,  sed  similitudo  carnis  peccati :  qiiain 
enim  hic  carnem  pcccati  negat,  ut  ostendai  a  domi- 
nantibus  carnis  nostrx  vitiis  immimem,  illic  sane  et 
rectc  affimiat,  ut  carnis  ab  hominibus  accept*  probet 
^eritateiD. 

52.  Si  ad  argumcnta  veniamus,  quibus  sancti  Pa- 
tres  carais  nostras  veritatein  in  Christo  exstitisse  ap- 
probarunt,  eadem  ab  Hilario  non  ininus  dilucide  il- 
lustrata  fai^se  convinceinur.  Eo  prxseitim  adversus 
haereticiis  nititur  lreu;£us  lib.  ui,  c.  c2,  quoii  Christus 
vere  coguominari  filius'  hominis  non  potuerit,  nisi  ab 
liomine  fere  acceperit  sub^itjntiaui  corporis  :  Si^  in- 
quit,  iton  accepit  ab  Itomine  tubstantiam  carniSj  neque 


speclat  illud  Irenxi  lib.  v,  c.  1  :  Vani  igitur,  qui  a 
Valentino  sunt  hoc  dogmatizantes  (Christum  nihil  ex 
Maria  accepissse)  uii  exctudtint  salutem  carnis.  At  vero 
Hilarius,  ob  illud  Chrisli  nobiscum  consortinm,  no« 
bis  resunectionem  non  tantum  sperandam,  sed  jam 
aliqua  raiione  indullam  esse  confirmat;  iit  carnem 
noslram  jam  iu  eo  excitatam  contemplemiir,  in  quo, 
inquit  in  Psal.  cxxiv,  n.  4,  nosmetipsos  per  assump* 
tionem  carnis  nostras  corpori$que  speculamur,  In  eo 
enim  sumus  resurrectionem  nostram  resurrectione  nos» 
tri  in  eo  corporis  specuiantes, 

55.  Redire  piacet  ad  epislolam  25  Leonis  jam  sii- 
perius  laudatam?  Illic  porro  Eutyches  ChriHiim  mc- 


S»  PRifiFATlO 

(liaiorom  ncg«re  sic  arguitar,  qoasi  boe  cl  aufernt 
noinen ,  quisquis  ipsi  matris  siibstanliam  denegat. 
Ii.i  el  Fulgentius  lib.  i  ad  Trasim.  c.  45  docet  Ghri- 
stMin  Dei  hominumi|ue  mediniorem  in  cassumcngno- 
niiiiari,  iiisi  in  se  iil  tolum  Terumque  Deum  dc  Deo 
nntuiii,  ita  toium  Terumque  de  homiiie  nntum  homi- 
ncni  contiiicat.  Eaindem  quoqiie  Ghrisii  nuncdpntio- 
nein  cum  saepius  explicet  Hilnrius,  nomquam  aliter 
cxplicai,  qiiam  quod  et  ei  nobis  carncm;  et  ei  De« 
habeiis  diviiiitatem,  Deum  hoininemque  in  se  uno 
coiijiingat.  Unde  in  Psal.  lxtii,  n.  57,  intu^tis  irt 
illud  Ghristi  mediatoris  officiom^  noa  \n  unitateni 
Paicrnae  majeslatis  assiimendos  prxdicat,  dum  nimi- 
rum  et  in  eo  per  naturam  Pater  est^  et  ille  runum  per 
zocietatem  earnis  in  nobH  e$t. 

56.  Miilta  ulia  argumenta  soppeditat  iiber  de  Tri- 
nii.uc  decimus,  iii  quo  com  Hilarius  a  num.  46^  ac 
dciiiceps  dala  opera  refellit  hsnrelicos,  qui  aut  huma- 
iiaiii  Ghristi  naiiiram  aiile  qunm  assumeretur  prae- 
exstiiisse,  aul  corpus  ejiis  de  coelis  advectom  esse 
asscrcbant,  ad  verba  symboltf  Qui  tonceptnn  est  de 
Spirilu  Sancto  et  natus  ex  Maria  virgine^  fldein  suam 
cuiisianter  exigit.  Juxia  qu:e  lotam  disputalionem 
coiicliidit  in  hiiiic  modum  :  iienuit  e/«iiifii(Ytrgo)  ex 
8E  corpus ;  sed  quod  coneeptum  esset  ex  Spiritu  ;  ha- 
bens,  quidem  in  te  sui  cotporis  fteritatenif  std  non  ha- 
bens  naturcB  in/irmitatem.  Qose  cum  ita  slnt^  nemd  non 
ntirabitur,  qui  nonnullis  vlsus  sit  sentire,  Cliristttm 
non  accepisse  carnem  a  beata  Virgine.  Unde  hoc  illi^ 
in  inentem  venerit,  nonc  eipendendum. 

H;  Spiritus  sancti  vocabulo  quid  dixerit  Hilarius  a 
'  censoribus  $uh  non  intellectus  est. 

57.  Hiuc  profecto  Johanni  errandi  naia  est  occa- 
sio,  quod  cum  lib.  x  de  Trin*  aliisqiio  locis  corpus 
Ghrisiia  Spiritu  sancto  non  modo  furinattlm,  sed 
etiam  assumplum  legeret;  Spiritus  sancti  nomine^ 
niore  nostro  tertiam  saiictissiine  Trinitatis  persoiiam 
signiiicari  exislimarit,  cum  iiileHigerei  Hilarius  se- 
cundam.  Gerte  tais  lib.  ii,  n.  27,  verbis,  Spiritus 
sanctus  de  super  veniens..,  naturtte  se  humance  carnis 
immiscuit,  iiou  seitiit,  ut  Johannes  auimo  sibi  finxit, 
Spintiint  sanctuin  carnis  a  Verbo  assiimplnR  fuisse 
caus  iin  inaierialem,  sed  Verbum  i|>suni  sibi  naturam 
liuinanatn  intime  conjonxisse.  Haec  eniin  Angeli  od 
13.  Yirginein  verba  ,  Spiriius  sa$tctus  Buperveniet  in  te 
perinde  ei  suitt  ac,  Verbum  et  Sapienlia  Patris  des- 
cendet  in  le,  et  ex  te  corpus  sibi  conptibtt. 

58.  Neqoe  inaudita  aut  ei  siftgularis  videri  debet 
Iixc  int>Tpretatio.  Eadem  quipp^  Angeli  verba  noil 
alio  modo  interpretatur  Tertuliianus  contra  Praxenm 
n.  26.  Nec  aiio  spectat  illud  ejusdem  lib.  deGarne 
Giiristi,  n.  48  *  Sic  demque  homo  cnm  Deo,  dum  euro 
honiinis  cum  Spiritu  Dei.  Ea  ipsa  hiqoendi  ratione 
Lact:)ntius,  lib.  iv,  e.  42,  Veriti  in  ulerum  VirginiS 
dcscensuut  enuntiat ,  cum  ait  x  DiBtcendens  itaiiue  tte 
coelo  sanctus  ille  Spiritus  ^  ffffrcfcm  Virfpnem ,  eujns 
uiero  se  insinuaret ,  elegit,  Uk  adjwigere  iteet  Pasio- 
rcnt  iib.  iii  Stmiiit.  5,  obi  Ihm  M  tforporeGbrlsti  foa- 


GENERAtlS.  S6 

A  bet :  Hoe  ergo  eorpnt ,  fn  qudd  indnrtvi  ist  Spiritus 
Snncius  :  maxime  cum  ihidcm  paulo  antepraemiseril, 
Filius  ttutem  Spiritns  Sttnctus  est,  Neque  aliter  Intef- 
ligendum  videbilur  illud  Irensei  lib.  v,  c.  4  ,  Spiritui 
Sanctus  advenit  in  Mnriam,  ibi  expensum  fuerit  qiiod 
proxime  sohjiril,  Verbum  Patris  et  Spirilus  Dei  adu- 
nitus  antiquce  substnntim  plasmalionis  Ada:  viventem  et 
perfectum  effecit  hominem,  Apertior  est  Jiistini  seiiten- 
ti^  Apolog.  2,  obi  priniom  Filium  vim  ac  virtutem 
Doi  essc  declarat  his  verbls :  Primfl  autem  vis  ac  wr- 
tus  seeundum  Deum  omnium  parentem  ac  DominurH 
Filius  etiam  Verbum  est,  quodquodam  modo  caro  faC' 
tnm  homo  fattus  est :  quibiis  post  pauca  subneCtit, 
Dei  vis  ad  Virginem  advemens^  ei  obumbravit,  finilque 
ut  Viryo  gravida  esset :  demum  utramque  proposilio- 

8  nem  cenjungens  concludit ,  Spiritum  ergo  vimque  Dei 
nefas  est  aliud  inteitiyi  (  Luca,  i,  56 )  nisi  Verbum^ 
quod  etiam  primigenium  est ,  sicuti  Moysei  prophetu 
quetn  diximui  indicuvit :  alqve  hic  suo  ad  Virginem  ad" 
venlu  et  adumbratione ,  non  concubitu,  sed  vi  eam  gra- 
vidnm  effecit, 

59.  Qoidde  Cyprland  srhtiemus?  Modo  quidcm 
lib.  de  Idoi.  vatiif.  legcre  est,  Hic  in  Virginem  illabi' 
tur^  carnem  Spiritu  sancto  cooperantt  indnitnr :  sed 
liorom  loco  antiqius  optime  notic  Codcx Gerniancn- 
sis  prx  se  fert,  Hic  in  Virgine  labitut,  carne  Splritus 
sanctus  indttitur,  eainque  lectionem  sein  qnnliior  ins. 
naciiim  esse  Pamclius  testator.  Quse  sane  corruptio- 
nis  eo  minos  suspecta  est,  qtio  mngis  ab  tisitato  nos- 
tro  loqucndi  more  aliena.  Cypriaol  Verbis  Ita  emeii- 

C  Uatis  suffhtgatur  aniiquus  auctd^  qUemdb  AugoStino 
epist.  448,  n.  40,  Gregorii  sancti  ^piScopi  Orienialls 
noinine  laudari  valde  probabile  est.  Hic  pdrro  npud 
Ambrosium  in  appeiid.  tom.  ti ,  nt)vne  edit.  p.  554 
hatoiU  :  Cffffi  iHnpsUi  nt  in  Muriam,  eum  Virginii  nr^ 
rum  oppievii ,  aiiud  utique  ex  f7/(i,  quam  qvod  venerat^ 
nnlum  est,  Planiiis  nntem ,  pag.  556, :  SpfWlu^  Dei' 
veniet  in  te,  el  virtus  Altissimi  obumbrabit  te,  Propter- 
ea  quod  naseetur  ex  te  sanctum »  vocabitur  fiUus  Dei. 
Vides  ergo  ipsum  Spiritum,  id  est  Filium  Dei^  venisse 
ad  Virginem ,  et  inde  Dei  et  hominis  filium  processisse, 

60.  Si  Aihanasium  in  eadem  verba  e?angclica  eo- 
dem  sensuaccepla  respexisse  inielli<,Ms,haoddifncu1- 
tcr  assequtiri?  cur  lib.  de  Incarn.  p.  7i  dicat :  Ideoque 
cum  primum  ad  nos  accederei,  tx  Vfrgine  sihi  ipsi  cor^ 

D  pus  formnvit :  ut  nobis  non  tenue  argumentum  sua: 
divmitatis  exhiberet,  eum  ,  qm  hoc  iibi  corput  formave- 
rat^  aliornm  quoque  c&nditorem  et  formatorem  esie, 
Nain  cmn  Paires  a  nobis  pncnomtnnti  vcrbis  Angeli 
ad  Virginem  deciaraH  existtment  primum  filii  Dei  ad 
nos  adveiitum,  ul  in  Virgine  et  cx  Virgirie  cott>ti^  ^ib! 
formaret;  hinc  recte  colligitor,  eum  corporomnos- 
irorum  conditorei^i  ac  prointfe  Deom  esse ,  qiiem 
Evangelta  nobis  significant  proprii  corporis  bui  Ibr- 
maiorem.  Sin  alio  respexit ;  umle  qoxso  ei  constitfi, 
filiom  Dci,  com  ad  nos  primtim  accessit,  cofc^pns  Slbi 
fbt^mnSse;  ut  exinde  eum  cxter^  corpora  paHter 
condtdisse  Itc  Deum  esse  e^frceret  ?  Certe  Athana- 
siOB  VerMihi  aliqtiaMb  Hi  ScriptuHS  Spiritns  ^antti 


&7  PRiEFATIO 

Tocabnln  Bigniflcsrt  nofl  dnhHfirfi  *  cifm  epist.  4  ad 
Serap.  I.  i,p.  970,  blftsphciniam  inSpirituin  Sancium 
efimes86  iHterpretetur,<|(i8oChfistt  ncget  diTinlinlcm. 

01.  Hm  nceedit  Auflniis  In '^xpfHtitfone  Symboll : 
qui  lici^l  prior.i  h.-cc  verha,  Spiritan  Sanettin  inperve- 
tiiet  in  te,  de  tenia  saiiCLi^  Triiiiiaiis  person:)  dici.i 
esse  noslromorcinlelIigat.sul)ser|ii('iilibus  tamon  Fi- 
linm  indicarl  arbilratur  :  Qucc  est  autem,  inqtiit,  Vir- 
in$  AWstimi^  nisi  ipse  Christui,  qai  est  Dei  tirttti  et 
Dei  infrietttiM  ?  Msiiminns  quoqne  lestc  Au{;ostin(]^  ^ 
qiiamTb  dissentiente ,  priora  illa  vcrba  ad  Spirlium 
•anctum,  ad  Verlmm  antem  postrema  rcfereb.it.  As- 
urere^  aii  Augustinos  lib.  ii  contra  cumdem  Matiml- 
ntim  e.  17,  n.  2,  e^nalH^Sf  Sffiritum  Snnctnm  jirae- 
ctfttim,  VI  nMmilarfl  ei  sanctiflearet  virginem  MaTinm, 
oc  ieinde  wtnirH  yirtms  Altissimi^  hoe  e$t  Sapientia 
Dti,  quod  est  Christus;  ef  fp«(i,  sicut  scriptam  est;  (edi- 
ficwret  sOti  domnm^  hoe  est^  ipsa  sibi  erearet  earneiii, 
tiM  Spiritus  Sanetns. 

62.  Si  quscras  nnde  Hilarios  cum  antlqnis  Patribiis 
in  eum  intelligendi  modum  conspif.irit ;  hon  deerft 
responsio.  Ac  primo  qnidem  nemo  in  Tftenim  lec- 
tione  Tersalus  inficias  ieril,  Spiritui,  ant  SptrUus 
SntKti^  Toeabalom  apiid  eos  non  sliigiilare  eSsennrus 
perBOfli;c  nometii  sed  commnne  toflus  natur:e  dlvina?, 
ffn^  Palri,  Filio  ae  Spiriitii  sancto  indifrefentcr  ab 
lliis  auribiKvtfir?  Hajns  rel  passim  occnrront  eicnipla 
in  efiisloki  Bamaha;,  c.  9;  apnd  Pastorem,  lih.  iii  Si» 
niil  f  5;  apud  f reneum,  lib.  t,  c.  4 .  Hjnc  vocem  Thco- 
pkfliM  Antiiocb.  ad  Autolic.  Telati  Fillr  propriam  re* 
eeMei  m  huiie  modom  :  VCT-^Mffi  eperum  suonim  ad- 
mimstmm  (Pater)  ndhibuit,  ae  per  ipsum  nnirersa  mo- 
Hlui  M.  Boc  appeilatur  prineipium ,  quoniam  princi- 
p0tsim  &e  donfdnntionem  hobet  in  orHnia  qntp  per  ipsum 
fghri^akt  umt.  Uoc  igitur  cum  sit  Spirrtus  Dei,  et  prin- 
cipmm ,  ei  smpientiu  ^  et  tirtus  Altissimi ,  labebatur  in 
praphetne.  Voi  e;idem  nalnram  diTinam  sonat  in  his 
Allienagoras  p.ig.  iO :  Cum  Pater  ei  Filius  unum  siut^ 
ita  ut  Fiiius  tit  in  Patre  ,  et  Pater  in  FiHo  unitate  et 
potentio  spintni :  TelcumTertullianns  contra  Praxeam 
n.  27,  ait :  Dicentes  Fiiium  earnemesse^  id  est  hominemf 
idestJesum;  patrem  autem  spiritum ,  id  est  Detim.\Ko- 
dcni  infeileetv  ioqiiiinr  Glemens  episl.  2,  c.  9  : 
Jesus  Chfistns  Domitms  noster,  qui  nos  eeroavit ,  cnm 
prmmm  essetSpiritus ,  cttro  faetus  est.  Quo  speetat  iliud 
Aitgosiini  episl.  140^  adilonoiratiim,  n.  if  :  Verbum 
caro  fkctum  est,  ei  habitavit  in  nobis  :  reddite  ticem, 
ei  efficimini  spmtut ^  et  habitate  in  illo. 

65.  f^iige  m.igts  ad  rem  nostr.im  facit  htst  Atha- 
naaii  regiila  (  Epist.  ad  Serap.  p.  9S0)  :  In  evangelieo 
semume .  ut  smpe  memini^  cum  diceret  (  Christus )  se 
fifium  hominis  esse ,  eo  ipso  humanitatem  snam  prm  se 
feri ;  quemndm&dum  ubi  de  Spiritu  meirHmem  facit , 
susn»  iHe  Spiritmm  sancHsm  es$e  deelarat  in  qno  omnia 
fnciebat.  Spirttus  enim  est ,  inqiiit  Ifh.  de  Incarn. 
Clirisii ,  Verbum  Deus.  Sic  qui  tpnd  etmidem  ancior 
esi  lib.  de  rmiifmn^i  easentia  Patris  et  Filii  et  Spfr^ 
1  us  sancti :  Dekatem  er§n  Verbi  ipee  CkriHus  Spkitmm 
ennctnm  appeUnif  ti  eictntm  hstittamitmfH  sMOiH  fii^tm 


G&NERALtS.  38 

A  hominis  appellavit.  Ilinc  (Hregorids  Nnzinnz.  Or.  li , 
n.  49 :  Chrislum  elsisiere docel  unum  ex  duobus  con- 
traiii^y  cnrne  nimftum  et  Spirilu,qitorumaltcrum  dei' 
tatcm  dcdit^  alterum  accepit.  Ilabes  el  in  Commentario 
Olitn  Ambrosio  adscripto  iii  tlom.  i,  3:  £tfm,  qui 
etnt  Dei  filius  secundum  Spiritum  sanctum  ,  id  e$t  se- 
eundum  Deum,  quia  Deus  spiritus  est ,  et  sine  dubio 
sauctus  est ,  factutii  dicit  juxta  carnem  Dei  Filium  ex 
sernine  Ddtid,  ei  In  Tr.irlaiu  de  flde  orlhodoxa  apud 
eiimdcin  Ambrosiiiih,  Cum  hoininem  itiduere  dignatus 
tit  Christus,  non  labefn  ceternitaii  iiitulit ,  ut  Spiritum 
in  carnetn  mutardl.  Ad  llilariiiiii  nostruhi  ul  redca- 
niu.'!,  mlitiiiiiis  quod  ciihi  iios  in  Ciiristo  Deufn  et  ho- 
minem,  illc  Spirilum  et  hoinihem  disliiigiiorc  soleal : 
ni  maims,  iitqOit  llb.  it  de  Trin.  n.  14,  Spiritus  Chri- 

fl  9tns,  idemChtistns  hotno  esset.  Sed  lacendum  ndit  cst, 
qfffWf  ipse  dnla  opera  llb.  Vhi ,  n.  25  ,  eiemplls  c 
Serlptofa  flddocils  d^imolistrai,  Spiiitus  vocem  Palri, 
FiKo  et  Spiritoi  sanct6  essc  communciii.  Unde  ap- 
parct,  ciif  Iffa  tim  ipsl  qu,im  cjctdHS  Palribiis  ad  di- 
vihitaiem  slgniflcanddm  ramlli2lri&  fucrif. 

61.  Qfuod  cum  iia  esset,  cul  ex  fribus  persbnis  ap- 
titis  fentigrlieret  llliid  Angeli ,  Spiritus  Sanctus  super^ 
veniet  inte.ei  adjunctls  dijndic.iiidiim  fuit.  Siihjunxil 
vero  Angelas,  Et  tirtus  Attissifni  obuiiibi-avit  tibi  :  un- 
de  fafcile  obortl  c^tcogltalfo,  tntiiih  illiusde  Dei  Fi- 
lio  esse  sermonem.  N.im  el  Fjliiim  Dci  virlutem 
ApostoItiS  I  Cor.  f,  21,  fcognominal,  et  ei  Altissimi 
virltitem  essfe  propHahi  vidciu^,  pcr  qftem  Pater,  qui 
Aliissimns  est,  tinivcrsa  cbndidit. 

C  65.  Irrtellectunt  hunc  hoff  fncdiocriler  connrmabat 
pf ophelia Salomonls,  l*rov.  ix,  i  :  Sapientia  cedi/ica- 
vit  sibi  domum :  qnam  cnm  dc  Verbi  corporatione  vul- 
go  interpretentur  Patfc^  ,  uniiin  illUil  profdrre  salis 
crit  c  celebri  Lconis  ad  Flavi.nnum  cplslol.i  :  jEdi- 
flcante  ai6i  Sapientia  domUm  V^rbufti  caro  factUin  est , 
et  hnbltavit  in  nobfs,  hoc  est  In  ed  carne  (\uaiii  assiitiipsit 
in  homine.  IHIarins  verO  prophetiac  hiijus  auctoritate 
ronvictiis  adeo  fult ,  Fiflunfi  ipnunl  6lbi  corpus  for- 
massc  atque  coapttfsse  ,  nt  propter  eam  diiibigere  se 
dicat  an  Chfist<is  sccuudurtf  formam  servi  formatus 
.1  Paire  dici  possit :  Et  nescio  ,  an  quod  formatus  in 
forma  servi  est ,  referri  possit  ad  Patrem  ,  ut  formatus 
ab  ipso  sit :  Sapientia  enim  ipsa  tsdificavit  sibi  domum^ 
nt  hnbittirct  M  nobis.  Nori  sic  tamen  intelligeMda  est 

D  h;pc  rffhfS  duhrtatlo ,  (f0:fs!  Christi  corpus  Patris  ac 
Spiritns  sancti  opns  esse  HtHi  sentiAt;  sed  quoJ  il- 
lud  a  Frlio  ^roptia  qnndahi  raCione ,  i\w.  In  Patrem 
aiit  Spiritnm  Sancinm  non  convehiat ,  coriditiim  ac 
formainrh  esse  opffietur  :  crum  omn?rfo  ard  modum' , 
(fno  Sapienti*  ccrgnomen  nni  Fffio  atlribufmtfs,  fifcel 
unam  esse  credamos  Patrfs  ,  Filfi  et  Spih'tus  Sahcti 
sapientiam.  Atras  enim  ofVnne  Fifii  opus,  opus  Patfis 
esse  tnnto  fldci  studro  pro^nat,  ut  etfm  insepa^abi- 
IraTrinitatte  Cpera  credhfis^e  nulhrm  dubiufh  sit. 

66.  At  qtmvi^  loco  perrrrmas  sit  Bifafriirs,  ut  Spiri- 
tum  frtf  Vifgfritem  «ii]^er^enfeWf*m  FilWirf  ihtfelfrj[6ret ; 
consiai  mxh ,  t\  ccFWiSpiWft^m  Clnrffit?  it  t* frgih*e 
trattaflill  synWiyfV»#  fitrMer  9phmi  t^  fmi  ioces. 


SD 


PRiEFATlO  GENERALtS. 


40 


Quod  si  quis  per  se  experiri  volet ,  confcrat  vicinos  A  riis  illis  cognominibus  unicum  Dei  Filium  Intellexerit. 


unius  ejusdemque  libri  x  locos  :  et  ubi  nuin.  i5  le- 
gerit,  Gliristo  omnis  causa  na$cendi  invecta  per  Spiri- 
tum  ;  quid  Iioc  sibi  velit  declarabit  illud  num.  16  : 
Caro  nonaliunde  originem  sumpserat  quam  ex  verbo, 
Rursum  si  moveatur  quod  ibid.  Iiabet  :  Virgo  enim 
non  nisi  ex  suo  Sancto  Spiritu  genuit  quod  genuit^  et 
quod  niim.  17,  asserat  filii  hominis  originem  ex  i«- 
perventeutis  in  Virginem  Sancti  Spiritus  aditu ;  scru- 
pulum  levabit  num.  18,ubi  de  Christo  aflirmat,  Ipse 
enim  corporis  sui  origo  est,  iitpote,  iiiquil ,  in  [ormam 
corporis  nostri  virtutis  sua  potestate  subsistens ;  vel 
cum  post  pauca  pruedicat,  nostris  eum  carere  vitiis, 
per  virtutem  profectce  ex  se  originis. 

67.  Ncfiue  liic  silendum  est  l^hilippi  ad  Johannem 
responsum.  Giim  enim  in  illis  Hilarii  lib.  iide  Trin.,  B  monstraret ;  argumeniumqiie  dilueret ,  quod  ex  hu- 


Submoto  igilur  hoc  scnipulo,  qui  Johanni  scandalo 
maxiino  fuerat,  quid  alios  etiam  moverii,  ut  Hilariura 
sensisse  dicerenl,  Chrislum  ex  Maria  nihil  accepisse, 
paucis  expediamus. 

HI.  Aliquot  loci ,  in  quibus  Hilarius  Christi  carnefn 
ex  matre  sumptam  negare  visus  esty  expianantur, 

69.  Cum  nuila  esset  de  Chrisii  ex  carne  Yirginis 
generatione  controversia  ,  non  multum  laboravit  Hi« 
larius  ,  ut  cam  comprobarct.  Immo  cum  lianc  iiltro 
concederent  adversarii,  atquc  ex  ejus  humiliiate 
Chrisli  divinitatom  exieniiare  et  iiifirmare  contende- 
rent;  hoc  ei  niaximc  enitendum  erat,  ut  in  Chrisio , 
practer  humanam  naturam  ,  etiam  divinam  essc  de- 


Spiritus  Sanctus naturte  se  humance  camisimmis'' 

cuit^  hic  blasphemiain  cogitaret;  prudenler  episi.  5 
rcspondit  Abbas  longe  sapientior  :  Cum  ergo  dicitur 
vel  Virgo  de  Spiritu  concepisse ,  vel  Christus  carnis 
originem  accepisse^  non  intelligitur  quod  divina  sub" 
stantia  in  carnemtransierit,  vel  conceptionis  hujus  causa 
materialis  exstiterit ;  sed  adventus  ejus  in  Virginem  et 
mira  operaiio  designatur ,  per  quam  Virgo  generat ,  et 
Christus  generatur.  Recte  quiJem  ille,  si  tamen  in  his, 
adventtts  ejus  in  Virginem,  Verbi,  et  noii  Spiritus 
Saiicti  advenlum  intellexit. 

68.  In  enucleanda  Spiritus  sancti  voce  forie  jam 
longiiis  oratio  processit.  Sedcum  heterodosus  iiostra 
aetate  celcbratissimus ,  primos  Ecclesis  Pat^es  in 


mili  illiiis  de  Maria  gcncrationc  conficicbalnr.  Qiiod 
ut  pncstet,  (istendtt  Marinm  virginem  ncquaquam 
virtute  natiirali  ,  scd  propter  legcm  commuiiem, 
Christuin  peperissc ;  sanctum  vero  S)iiritum  ,  hoc 
est  ipsummet  Dei  Filium ,  in  eam  superveuiciitem , 
dlvina  virtute  sua  corpus  suum  ex  virginis  carnecffor- 
masse  atque  assiimsisse. 

70.  Qui  haec  observaverit,  illud  libri  x,  n.  16,  qiiod 
Johannem  tantoperc  commovit :  Non  enim  (Erasmus 
obnitentibus  mss.  addidilf^c  se)  corpori  Maria  origt" 
nem  dedit ,  nullo  negotio  percipiet  ita  dictum  ,  qiiod 
videircet  Maria  corpori  Ghristi  originem  aique  prin- 
cipium  naturali  sua  virtute  non  deJerit :  «( quia,  in- 
qiiit  Lco  iaiid:tta  ad  Flavianumepistola  c.  2,  coneeptut 


multis  errassc,acnominatim  Filium  et  Spiritiim  Sanc-  G  Virginis  divini  fuerit  operis,  non  de  natura  eondpientit 


tum  solere  confundere  asseruerit ;  nostris  observatio- 
nibiis  noniiihil  iiecessario  adjiciendum  cst ,  ne  quis 
iis  confirmari  putet  lam  imprndentem  iilins  asserlio- 
nem.  Aliud  certc  est  primos  Patrcs  ad  enuiitiandam 
secundam  ac  tertiam  Trinitatis  personam  eo  vocnbulo 
indiffereiiter  uti,  quod  temporis  processu  tertiae  pro- 
priuro  f.ictumest :  aliud,  eos  personales  utriusque  pro- 
prietates  confundere.  Decursis  quidem  aliquot  s.TCuris 
teriiae  persouae proprium  habitiim est  Spiritus  sanctiso, 
cabulum,  quod  prlmis  aiidierat  toti  Triiiitati  commu- 
ne  :  at  niisquam  apud  Patres  reperire  est  coiifusas  c^ 
non  distinctas  Filii  et  Spiritiis  Sancti  persoiias  ;  ut , 
Tcrbi  gratia,  illud  Evangdii,  in  nomine  Patriset  FHii 
et  Spiritus  Sancti  interpretantes ,  Filium  et  Spiritum 


fuerit  caro  (ioncepti,  Nec  cum  Johanne  llilarium  secum 
pugnaiitem  censebit,  sed  in  conceptione  Chrisii  quid 
Dei,  quid  inatris  sitaccuratc  distiiiguentem  siispiclet, 
cum  post  allata  verba  :  Non  enim  Maria  corpori  origi* 
nem  dedit^  continuo  legcrit,  Ucetadineremmta  partum-- 
que  corporis  omne  quod  sexus  sui  est ,  prwstilerit,  Aut 
si  lixc  puguant ,  pugnet  et  illud  Leonis  mox  meino- 
rato  loco,  ubi  ipsaiu  Hilariiscnlenliam  aliisdumtaxat 
verbis  videtur  exprimerc  :  Fecunditatem  enim  Virgini 
Spiritus  sanctus  dedit,v(r\tasautem  corporis  sumpta  de 
corpore  est;  pugnet  ct  quod  Gregorius  Naz.  Or.  36, 
n.  93,  scribit,  Mariani  csse  Christi  matrem  juxta  (e- 
gem  et  non  juxta  tegem  generationis  ^  vopo  xai  oO  vo/xu 
yfvviiercuc ;  Tcl  quod  epist.  1,  ad  Cledonium,  detendit, 


Sanctumconruderint,nec8ubsistendirationedistinxe  I^  Christum  scilicet  in  Mm^i  divino  modo ,  quia  abtque 

viri  opera^  el  Immano ,  quia  procreaiionis  lege^  forma^ 
tum  esse ;  secum  deniqiie  pugnet  hxc  de  mirabili 
eju^dem  Virginis  conce|»tionc  Tertulliani  sententia  , 
Peperitf  et  non  peperit :  peperit  emm^  quas  ex  tua  came; 
et  non  peperit^  quw  non  ex  viri  semine^  sed  ex  Verbi 
virtute.  Certe  cum  iii  Virgine  nuniquam  conceptum 
fiiissct  Christi  corpus ,  nisi  superveniens  iii  eam  Spi- 
ritus  recunditatem  ei  pr.vstitisset ;  non  ipsa  Yirgo , 
sed  Spiritus  dicendus  est  corpori  Christi  originem 
pracbuisse.  Recte  igitur  dixitHiarius  num.  16  :  Non 
enim  corpcri  Maria  originem  prwbuit :  iiec  niiiius  vere 
nuro.  18  subjecit,  Ipse  enim  corporis  sui  origo  est, 
71.  Ut  probetScultetus,  videri  Hilarium  Cbristi  ex 


rint.  Quod  autem  h»c  Spiritus  Sanctus  superveniet  in 
te,  et  alia  hujusmodi,  quae  uuoc  ad  Spiritiini  Sanctiim 
referuntnr,  retulerint  ad  Filium ;  citra  errorem  et 
absque  ullo  fidei  periculo  factiim  est.  lis  enim 
verbis  aut  persona  quao  corpus  a  Verbo  assumtum 
condidit ,  aui  qu»  illiid  assum>it  significatur  :  si  qu» 
condidit,iiitegra  eritfides  ad  qiianilibetreferaiitur;  sin 
auiem  quae  assumpsit,  ad  Hilarii  aliorumque  Patrum 
interpretationem  erit  redeundum.  Itaqiie  ahsque  iilla 
divinaruni  personarum  confusione  dixit  llilarius,  Dei 
Sphritum  Dei  virtutem ,  Dei  sapientiam  ,  Dei  Filium  et 
unigenitum  Deum  ,  ad  remissionem  peccaH  condemna' 
tionemque  peccati  UgiSf  hominem  natum  esse :  curo  va- 


41  PRiEFATIO  CENERALIS.  "  42 

Uaria  carnem  negarse,  liunc  unum  ex  lib.  x ,  allegal  A  lu^  cnim  in  toto  libro  tertius  alius  locus  est,  qui  sus- 


locum,  HominU  habUus  e<l,  origo  non  hominis  :  quem 
in  loio  libro  frusira  qux^sivimus.  Vcrba  tanien  modo 
explicata  num.  16 :  Pion  enim  Maria  corpori  originem 
didilj  eom  indicare  voluisse  buspicamur  :  quibus  con- 
nexuerit  bxc  iium.  23 :  Non  fuil  habitus  iUe  lamquam 
hominlit  ud  ut  homime,..  dum  et  habiiui  carnis  in  na^ 
Hmiaiis  est  veritate.  Ut  igitur  nihil  iiovi  afferl,  ita  nihil 
novi  binc  a  nobis  desideraiur.  Tantum  notanda  lio- 
nlnis  in  verbls  Patruin  referendis  liJes,  et  qiixdam 
ad  Lnberactandam  eorum  fidei  fainam  propensio.  Nam 
in  solo  numero  25  uiide  assuit  verba :  Hominis  habitus 
ctl,  Hilariiis  Cbrislum  ob  veram  ex  homliie  nativita- 
tem  verum  bominem  esse  ler  diversis  niodis  repetit : 
et  boc  ipsum  iii  numero  subsnquenti  noti  seinel  iiicul- 


picioiii  jpsius  faveat.  Al  vero  si  obscura  sunt  |h>s- 
triina  veibu,  lucem  pra:reriint  prima.  Si  eiiiin  taaria 
aliuiide  non  suscepit  quod  edidit  ^  nece>se  est  ut  pro- 
priam  ipsa  subslantiam  submiiiistraveril.  Quid  est 
igilur  elementorum  nostrorum  pudor,  siiie  quo  car- 
nem  Christi  provexii?  Uuc  ipsum,  qiiod  Gregoiius 
Naz.,Or.  55,  n.  2(),iii  communi  htMninumgeneraiioiie 
dictu  pudeiidum  significat ,  cum  :iii :  Haud  niagna  es- 
set  hmc  generatio  ( Verbi),  si  a  le  percipi  possei ;  quippe 
qui  nec  tuam  quidem  noris ,  aut  certe  exigua  quadam  ex 
parte  perceperis ,  quantumque  te  dicere  pudeat,  Nec 
aliiidsibi  vuliapud  Hilaiium.carneiii  Ghristi  sineele- 
mentorum  nostrorum  pudore  provectain  esse,  quani 
quod  apud  Leonem,  Serin.  5  deNat.  Dnm.,  c.  4,  con- 


cai.  At  vero  naiiviiatem  eam  veram  ncn  essc.  qu;u  g  ceptui  spiritali  nulla  [uisse  lerreni  seminis  mixta  con- 


propriam  ejus  «x  quo  orluiii  liabet ,  sulistantiam  non 
acceperil,  quanto  studio  ubiMue  dcfendit? 

72.  Ab  illo  aiitem  divino  Spiritu,  cujus  virlute  Virgo 
concepit,  Hilarius,  lib.  x,  n.  55,  conceptionem  Cbrisli 
spirllalem  cognoniiiiat  :  Dum  et  corpus  illud  corporis 
verUasesl^quod  generalur  ex  Virgine;  et  extra  corporis 
nosiri  infirmiiatem  est.  quod  spiritalis  conceptionissump- 
mtexordium.  Eamdem  ob  causam  caro  Ciiri^ti  a  Ter- 
tolliano  {l.de  came  Christi^  n.  19),  spiritalis  iiuncupa- 
tor  :  et  ipaismet  concepiionis  spiritalis  vocabuiis  Lco 
papa,  Serin.  5  de  Nat.  Doni.  c.  5,  uiitur. 

73.  Idem  Christi  corpus  ccelesie  vocant  alii  propter 
caiiMUm  unionem^  commixtis  videlicet  ut  naturis^  ita 
eliam  ttomlnibus,  atque  ob  arctisrimam  conjunciionem 


tagia,  Meuieiii  ipse  suam  absque  ull.i  ainb'giiilate 
apcrit  lib.  xii  de  Trin.,  n.  50,  iibi  qu:i*slioiie  insii- 
luia  cur  Christuin  factuin  ex  muliere  Aposlolus  dixe- 
rii ,  acute  respnndet ,  eum  non  exlra  raiionem  faclmn 
de  muUere  loculum  esse ,  quem  naium  sciibut,  frequm^ 
terque  dixisset  ut  et  nativitas  veritaiem  generationis  os* 
tenderet ,  et  faclura  uuius  ex  uno  naiivitntem  prolesta- 
retur;  quia  humanas  permixtionis  coueepium  facturw  no- 
men  excluderet ,  cum  factus  esse  ex  Virgiue  disceretur, 
qm  naius  magis  esse  non  ambigebatur.  Qua.  quuiso,  ra- 
tioiie  pl.iniiis  pauit  Christi  ex  Virgine singularis  coii- 
ceptionis  modus  iia  expli&iri,  nt  et  ipsius  i  x  vera 
maire  vera  nativitasasserereiur?Cui  non  perspii^uum 
esi,  Hilarium,  dum  libro  iii  elemeiitorum  nosiiorum 


inter  se  tieisnm  commeantibus  ,  ut  loquitiir  Gregorius  Q  pudorem  a  conceplione  CliriNli  reni<ivet,  non  maler- 


Maz.,  Or.  51,  n.  12,  concinente  Aiigu^tino  (lib.  contra 
Serm.  Arianorum,  c.  8) ,  cujus  verba  sic  describit 
S.  Leo  epist.  ad  Flavian.,  c.  5  :  Propter  hanc  uniiatem 
penonm  tn  utraque  natura  inietligendam ,  et  Filius  hO' 
mnis  legiiur  descendisse  de  ccelo ,  cum  Filius  Dei  car- 
nmdeea  Virgine  de  qua  est  natus,asiumpserit.  Ai  Hi- 
larius  denominaiionis  hujns  rattonem  ex  eo  maxiiiie 
espliGai,  quod  sacrum  illiid  corpus  Verbi  opus  sit  de 
eoelo  descendenlis.  Carot//a,  iuquit,  lib.  x,  n.  23,  id 
esl  pams  itie  de  ccelis  est^  et  iiuin.  18,  ut  per  hoc,  quod 
daeendens  de  calis  panis  est ,  non  ex  humana  concep' 
ftoiM  (sed  de  Spirilu  e  coelis  superveniente),  origo  esse 
eorporis  existimareiur ;  dum  codesie  esse  corpus  osten- 
dilwr.  Quanquam  cum  inter  conditioneui  corporis,  et 


iiaB  carnis  substantiam ,  sed  laniuni  humance  permix- 
tionis  conceptum  negare,  et  adstruere  unius  ex  unona» 
livitatcm. 

75.  Igitur  id  ei  omnino  suiit  elementa  noslra,  qund 
iniiia  iio4ra  :  iieqiie  hs  verbis  taiii  rei  concepix 
substantiaiii ,  qiiam  modum  quo  cnnc  piiur  oxplicat. 
Qu  »d  illuslrat  nnmerus  35,  lib.  vi  de  Triii.  ui)i  ineffa- 
bilfin  xlern.T  generaliouis  moifuni  iion  ad  n<»stram 
nasceiidi  i-ati  mem  cogiianilum  esse  sic  admonoinur  : 
Non  enim  per  consuetudinem  humani  parlus  Deus  ex 
Deo  nascilur^  neque  per  eiementa  originis  nosira:  ut 
homo  ex  homine  propellitur.  Hi  ic  et  id  dilniiur,  quod 
Joannes,  ut  ex  epistola  Hunaldi  apud  laudatum  Phi« 
lippuin,  pag.  97,  apparel.  ex  lib.  xdeTriii.,  n.  35  ob- 


cjusa»samptionemnulluinintervallumcoiistitiiat,  scd  D  jiciebat  :  Quia  quamvis  forma  nostri  corporis  esset  in 


unum  et  idem  esse  iniiuat  moinentum  quo  Spiritus 
eandnM  desuper  vemens  Virginis  interiora  sanclificavit 
et  qao  naturm  se  humance  carnis  admiscuil ,  et  id  quod 
alienmm  a  se  erat,  vi  sua  ac  potestate  prasumpsit  {Ub  ii, 
de  Trin.^  n.  26),  ipsins  iulerprelaiio  noii  inultiim 
abest  ab  expiicatione  cxterorum  :  insuper  et  onfir- 
mat,  quod  comniuni  lidc  reccptiim ,  Leo  iii  cadem 
epislola  Augustiiium  ex  eodeiii  luco  rui  sum  imiiatus  sic 
enontiat :  Natura  nostra  non  sic  assumpta  est,  ut  prius 
ereata.postasiumeretur^sedut  ipsa  assuniptione  crearelur. 
74.  Erasinum  prxterea  movit  illud  libro  iii,  n.  i9 : 
Et  certe  non  suscepit  (Maria)  quod  edidit ,  sed  caro  car- 
nem  rine  ilementorum  nostrorum  pudore  provexit.  Nul- 
Patrol.  IX. 


Domino ,  non  tamen  in  vitios(B  infirmiiutis  nostree  esset 
corpore,  qui  non  esset  in  origine,  quod  ex  conceptu  Spi~ 
ritus  sancli  Virgo  progenuit :  quod  licel  S''xus  sui  officio 
genuerit ,  /am«ii  non  terrenm  concepVonis  genuit  ele* 
menlis.  Genuit  etenim  ex  se  corpus ,  sed  quod  concep' 
tum  esset  ex  Spiritu ;  habens  qu  dem  in  se  sui  corpo.is 
veritatfin,  sed  non  habens  naturoe  infirmiiaiem  :  dnm  et 
corpus  iliud  corporis  veritus  est,  quod  generatur  ex  Vir^ 
gine;  et  extra  corporis  nostri  infirmitatem  est^  quod  spi-^ 
ritalis  concepiionis  sumpsit  exordium.  Neiiio  forte  non 
mirabiiur  iinpnideniiaui,  ne  iniiuiiaiem  dicam,  cen* 
sorum  Hiiarii ;  qui  ne  uniim  quidem  locum  repre* 
bendere  valuerunt,  in  quo  non  disertis  verbls  asserc- 


K 


45 


PhjBFAtrt  GENERALIS. 


44 


ret  alitidt  qiism  qood  eurti  bpinari  voloeruni.  Quid  A  lisma  sit  iinum.  Quod  unum  $unt  in  tanla  gentium. 


enim  magis  iniquum .  ut  aliius  dicta  nnn  repeiamus, 
quam  carperc  quod  postremo  loco  diciiur  :  Non  tet' 
rence  conceptionit  genuH  elementii;  nec  curare,  aul  non 
aiiendcru  quac  proxime  priecedunt,  quod  sexut  m  of- 
ficio  gennerit,  aut  qunc  siatlm  subjunguntur  :  Genuil 
ttenim  ex  se  eorpu$?  Al  eamdeln  inlquitJitem  longe 
antca  passus  esl  Cyrillus.  Qtiippe  cpist.  ad  Joannem 
pag.  106,  tom.  v  queritur,  se  ab  adversariis  liisimu- 
lalum,  quasi  $anctum  Christi  corpus  non  ex  sancta 
Virgine  iumptum  dicerel :  Cttm,  inquil,  inteltigere  opor- 
tuiiset,  universnm  fere  certamen  pfo  fide  a  nobit  esse 
iusceptumi  guod  sanctam  Vit-giHem  Dei  gehitrieem  ezse 
constanter  affirmamui.  At  si  sdnctum  eorpni  nostri 
omnium  Salvatorii  Chriiti  non  (x  VirgiHe  natum ,  sed 


e  calo  aliatum  aiserimus;  quomodo  iltam  Dei  gertitri'  B  dispiciamus. 


conditionum^  sexuum  diversitatCy  numquid  ex  assemu 
voluntatis  est,  aul  ex  sacramenti  unitate;  quia  his  et 
tapiisma  sit  unum,  et  unum  Christum  induti  omnei 
iuht?  Sic  num.  9  ,  et  rigantem  et  planlaniem  ex  eo 
bhUth  esse  cohctudit,  quia  ipii  in  uno  baptiimo  renoft, 
una  unius  regenerahtia  bapiisvii  dispensatio  sint;  et 
paulo  post ,  quia  et  ipsares  eadem  effecti  iunt,  ut  e/us- 
dem  reiet  efficientice  iint  mininri;  quasi  dicerei :  Ideo 
unum  sunt  qui  rigat  ct  qui  planlat,  quia  ad  unum  ef- 
fectum ,  ad  unum  scilicet  baptisma  conferendum, 
uniim  iiisii*umentum  sunt.  Demum  num.  12  natura 
eos  Unum  esse  ininiit,  qiii  honore  uno  potiuntur,  quia 
honor  naturce  aut  species  sit  aut  dignitas,  Sed  in  quo 
nos  ciihi  Cbristo  nutura  unum   voliierit,   propiiis 


eem  esse  intelligemui  t 

§  tl.  —  DE  NAf  URALI  HOMUIUll  UNITATE  CUM  CHRISTO , 
EOQUE  MEDIANTE  CUM  PATRE  ;  UBI  ET  VERA  HILARII 
DE  EUCHARlSTliE  SACRAMENTO  FIDES  A  FALSIS  SGUL- 
TBTl  INTERPRETATIONIBUS  VINDICATUR. 

76.  Inter  sententias  Hilarii  sibi  strspcctas  Erasmtis 
iir  praefaticwe  sua  recensef ,  quod  cum  atias,  tum  in 
li^o  de  Triniiate  octato,  magna  contentione  defendil, 
moi  quoqme  cum  Patre  et  fitio  unum  esse  natura ,  rtdh 
adifptioner  neque  eomeniU,  Qtia  in  censura  duplicitcr 
^lissimum  peccat,  primo  quod  non  attendeh^  qnid 
Urbrios  nalwra  unum  deflniat,  de  his  vocabulis  ex 
nostro  iisa  dijndieet :  dcinde  quod  qua  ratione  cum 


78.  Vii*  non  ihinus  ob  acumen  ingenii  quam  ob 
pictatem  suspiciendus  ,  nexum  illum  naturalem,  quo 
nos  llilarius  cum  Cbristo  deviiiciri  vult,  inieiligen- 
dum  pulnt  Spiritum  Dei ,  qui  Cbristianarum  anima- 
^um  vetul  aniina  sit ,  vitani  eis  iribuens  ac  motum ; 
ht  fidelcs  omnes  a  beato  Petro  unanimei  non  imme* 
fito  sint  appellati.  Hinc  quippe  flt,  ut  quemadmo- 
duih  singula  cujusque  liominis  membra  cum  anima 
ad  connciehdum  uhom  corpuf:,  iia  singuli  fidclcs  cum 
SplNtD  Chrisii  a(f  cornponendam  unum  Chfisii  cor- 
pus,  quod  est  Ccclesia,  haturali  nexu  devinciaiitur. 
Cul  iiiterpretationi  favet,  quod  proxime  ex  lib.  viii 
<Te  Tfih.  relatum  est ,  orhries  in  quantalibel  diversi- 
(a(e  haCura  unuin  esse ,  quia  ununi  Chriitum  induti 
Palref  qua  cum  Filio  nos  naCura  unum  senserit,  non  G  omnes  suitt.  Neque  alio  sensu  Gregorius  Naz.  Or.  26, 


dislinguat.  Sed  cum  Hiiarius  nos  cnm  Filio  natura 
onuiit  eo  maxime  probet,  qnod  ipsauimet  earnis  nos- 
trx  naluram  assumpserit;  qui  hanc  iliius  sententta 
Erasmo  perspecta  esse  potnit ,  cui  visus  est  cnrnis 
noslrse  substantiam  Chri!>to  denegare?  Rinc  nemo 
non  videt,  quam  cum  superiore  connexa  sit  baec  dis- 
pntatio.  Quam  autem  sit  necessaria  ,  bine  probatur, 
qnod  qui  ignoraverit  Hilarii  ea  de  re  seutentiam,  toto 
Hb.  VIII  do  Trhiit.  aliisque  passim  locis  pltirimum 
laboret  nocesse  est.  ITunc  nutcm  Inborcm  nonnullis 
lcvarc  iion  illibcnter  suscipimus. 

77.  Primum  igilur  obscrvarc  jnvcrit  Hilarium  non 
uua  ratione  nos  cum  Pairc  el  Filio,  sed  proxime 
cuin  Filio,  eoque  tuntum  mediantc  cum  Patre  nntura 


h.  17,  cum  premisissel,  aiios  in  Eccleisia  esse  qui 
domlneniur  et  praesiui,  alios  qui  pareant  ac  regan- 
iur;  subjicit,  Fiunt  iamen  utrique  unum  tin  unum 
Christum  ab  eodem  Spiritu  cotutricti  et  compacti  , 
afxfortpa  €v  6tc  £va  XptffTOV  utto  tov  avroO  (ruvapfAo^you- 
fxEva  xac  o-uvrids/iisva  TrvcUfAaTOC.  Quo  speCCat  iiiud  Au- 
gustini  serm.  268,  n.  2 :  Quod esl  spHritui  noster,  id  est 
ariima  nottra,  ad  membra  nottrd^  Hoc  Spiritui  sanctug 
ad  membra  Chritti,  ad  corpus  Christt^  quod  est  Eecle^ 
iia,  et  Scim.  i67,  n.  4  :  Boc  cgit  Spiritui  idnctui  in 
tota  Ecclesia,  quod  ajit  aninia  in  omnibui  membrii 
unihs  corporis, 

79.  Miuus  lamen  ad  Spiriium ,  qaam  ad  corpus 
Cbrisii  ralionein  babei  Hilarius,  cum  naturalem  illam 


iiiHiin  dicere ,  quod  ex  sequenlibus  perspicuuin  (lct.  D  homiuum  cum  Cbrislo  unitatem  considerat.  Ac  sicut 

triplex  quodam  modo  Chrisli  corpus  esl ,  naturale 
videlicet,  quod  sumpsit  ex  Virgiiie;  sacramenkale , 
quod  nobjs  in  Eucharistia  reliquit;  ei  gloriosum  , 
qiiod  in  coeluni  revexit :  ita  ex  iriplici  illo  capiie  nos 
cum  Chrisio  naiura  unum  essc  osieudit,  dum  et  ille 
nalurnm  nostram  assuinit  iu  liicarnatione ,  ct  nos 
veram  illius  cainem  recipimiis  in  sacramento  Eucha- 
risti^c  ,  ac  demuin  camdem,  quam  a  Patre  accepit , 
gloriain  nobis  retribuit  iu  corpoium  reparatione.  De 
triplici  illa  unitate  sii)gillailni  ajj^nduih. 
I    (Jnitas  hominum  cum  Christo  o6  naturam  illorum 

ab  eo  assumptam, 
80.  Phito^ophi  veteres,  tullio  teste  iib.  i,  Quaest. 


Deindc  cum  ex  hominum  arbitrio  pendeant  nominum 
denititiones  ,  qui  unum  nainra  deflnial  attendcndum 
esl.  Ila'c  aiiteni  vocabula  lalins  a|ud  eiim  quam 
apud  nos  paterc  binc  inainfesium  est,  quod  lib.  vin, 
n.  9,  generaliin  dicat  :  Qui  per  rem  eamdem  unum 
sHut,  natura  unumsuntj  non  tantum  votuntaie.  Ex  (luo 
Goiicludit  num.  7,  fideles,  qiii  per  fidem  quar  uoa 
cst  untim  suiit,  non  solo  consensu  unnm  cssc.  Si 
erqo,  im|uit,  per  fidem,  id  est,  per  fidei  unius  naturam 
unvm  mnnes  erant ;  quomodo  non  naturatem  in  his  in- 
leUtjii  uniialemf  qui  per  naturam  uniut  fidei  unum 
iuni?  Rursum  naturalem  eornmdem  unitatem  nnm. 
8  confirmat,  quod  his  unmn  Chrisium  indutis  bap- 


15  PRitlFATIO  GlilNEHALIS.  4G 

Acad. ,  hormnem  etse  eensebanlj  quan  partem  qnam-  k     82.  Non  aliud  sib!  vnlt  Prnesul  no^ter  ,  cnm  I.  viii, 


ttam  emlalis  et  univeni  generis  humani ,  eumque  eise 
conjunctnm  cum  homimbut  humam  quadam  societate» 
Ihud  procul  db  hac  eorum  senlentia  abesl  lliiarius  : 
cnm  tn  Psal.  liv.  n.  9  ,  de  Clirisii  corporatione  aii 
UmvenitaHs  nostras  cnro  est  fdctus;  et  in  P<a1.  li, 
n.  16  :  Ut  et  FiRut  hominis  enset  Ftlins  Dei,  natu- 
ram  in  se  unfwrtfB  carms  assumpsit^  per  qnam  effec- 
iUt  )sera  vitft,  ^ius  in  se  univei'sa?  propaginis  tenet ; 
tft  hum.  17  1  Virbum  caro  ptctum  ett ,  et  habitabil  in 
fiobity  naturam  ^citicet  in  ie  totius  hummii  geneiHt  as- 
TiUment.  Pluilbnfs  alils  locis  idipsum  signfificat ;  sed 
Idculeufufn  eStiTltid  cap.  4  in  Matt.  num.  12,  ubi  ci- 
viiilcm  snjfrh  mbutem^sitahi,  camein  a  Fllk)  DeJi 
2ssamptam  imcrp^eiatrir  in  bnnc  \nodurn  :  Civitatem 


ad  JKTreticos  ,  qui  nullam  nobis  cum  Chrisio  nisi 
conseiisus  unilntcm  recipiobant ,  sermonem  sic  con- 
verlit  n.  13  :  Interrogo  utrumne  pcr  natnrw  veritatem 
hodie  Christnt  in  nobis  sit :  ac  dciiide  prosequilur  , 
Si  enim  vere  Yerbnm  caro  factum  est..,  quomodo  nmi 
natftralitpr  manere  in  nvbit  credendus  est  ,  qui  et  na* 
turam  carnis  noBtrce  jom  initeparabitem  tibi  homo  na- 
fus  atsumpsit  ?  Jnxia^iflpc  Anrfwosius  lib.  iv  de  Fidc  , 
c.  W  :  SinH  unitatem  fateor  ww  vit(e  ceelesiit  fn  Pntre 
et  Fiiio  per  dhinas  unitfttem  tubttantiw  :  ita  vet  divinte 
vaturK ,  vet  Dominicee  Incamatifims  excepto  privitegiOy 
tocietdtem  nobiscum  vita  spirit(dit  in  Fitro  este  profi- 
ieorper  liumana:  unitalem  naturw  :  Quatis  enim  cfjelet- 
tit ,  tates  et  ccetestet.  Denique  ticut  in  itto  sedemut  ad 


taritem  quhm  aitumpserat  riuncupat;  quia  ut  civitnt  ex  B  dexteram  patrit,  non  quia  cumipso  sedemut ,  tedquia 


tarietate  ae  muttifudine  consislit  linbitantium;  ita  in  eo^ 
per  naturam  suscepii  corporrt ,  quasdam  universi  gene- 
rit  humani  coitgregutio  continetur.  Atque  ita  et  ilte  ex 
nottra  in  te  congregatione  fit  civitas,  et  not  per  con- 
voritttm  camit  suce  sumus  eivitatis  habitatio.  Hand  nh» 
feiiuili  ratione  Gre^orius  Nyss.  iuilio  loin.  II  in  i  Cof. 
rv,  8,  dc  Christo  loqullnr  :  Corput  ejut  omnit  est  na- 
tura  Anmana,  cui  est  admxtus.  Ita  et  Cyprianiis  in 
-Dohilnic.  Orat.  dc  eodem  Domino  nostro  dicit :  Ipte 
in  nnu  dninisportovit  :  sccum,  inquil  Anguslinus  fu 
Ps.  Lxxxv.  n.  1,  Nos  facient  unum  hominem,  caput  et 
cttjput.QviibMs  planc  conscmit  Alliannslus^Or.^  cont. 
Ar.,)]bi  liajc  Clirisli  verha  :  (Jt  omnesunnm  sint,  sicut 
r»,  Pater,in  me  et  ego  in  te,  sic  interprelalur :  l/<t  tan- 


tedemns  in  Chritti  corpore;  ticut,  inquam.tedemnt,  in 
Christo  per  corporis  unitatem  ,  ita  et  in  Cltrrtto  vivi- 
mut  per  corporit  unitatem.  \ide  cjusdem  eplstokim  76 
nd  Irtrneum,  n.  8. 

85.  Oh  naturnlem  illnm  humnni  generls  cnm  carne 
a  Christo  assoinpia  unllalem  Hilarius  in  Psal.  m  , 
nnm.  16  ct  17  docet,  loti  humana!  naiuitc  ractum 
esse  jiis  nd  regnum  Dei  ;  a  qno  nemo  cadat ,  iilsi  aut 
per  infidelilaieiu  aut  per  stmliiafem  a  Christo  ,  in 
quo  jnm  velul  insilns  esi ,  cra»liceiur,  non  prohibi- 
tnt  unqnam  inette  ,  quia  per  nnlura  atmtmplionem  in- 
cdla  sit  receptut ,  ted  ob  infideiitatis  crimen  nalura: 
consortxoindignutexistem.  Sicci  in  P:<al.  cxLiii, n.  18, 
saluteui  carnis  suic  in  c»»ntempIa!loneTesurreciionis 


Kiuam  omncs  a  mc  gestati,  omnet  unum  tintcorpus,  et  C  Chrisli  gentes  jam  Intncri  scriblt.  In  eo  enim ,  inquit 


witts  tpiritutt  et  in  tirum  perfectum  occurrant.  Quid 
alhid  sihi  vult  quod  nil  Cyrillus  Alexand.  Dial.  1, 
p.  407  :  ffos  quotquol  hominet  tuwut,  naturali  vincuio 
m  identitatem  esse  eomtrictos.  Leoiiem  quoque,  Am- 
bmmm  nc  vutgaiam  Tiium  Bostrensem  eadem  lo- 
qoCYuli  rationeusos  esse  osteudemos  lib.  ii  de  Triu., 

^p.  800,  n.  g. 

81.  Ob  Has  iocatidnes  vidcri  possent  sancti  illi  Pa- 
iffes  exisYlmas^c,  nonsingularem,  sed  universam  f^e- 
ncris  hirmani  nalnmm  a  Chrlsto  fuissc  assumptnm. 

-flflc  lamiln  pmins  senserlnt,  eum  natnfic  unius  ac 
Bingularis  snsceptione  untvcrsani  in  ea  tonnissc.  Non 
obscura  est  cn  dc  rc  lliiarii  sentcntia,  cuin  lib.  n  de 
Trlii.,  n.  ^o,  aii  :  Nos  eguimut  ut  Deo  ctito  fierei,  id 


in  Psal.  cxxiv,  nuni.  4,  tnmut,  resnrrectionem  nostram 
retnrrettionenottri  in  eo  corporis-tpecutantet.  Ex  quibus 
conflnnatnr  ,  quod  snpcriori  disputaiione  salis  sii- 
perque  demonstratum  puinmos  ,  quam  non  ncgarit 
Hilarius  Cbrisinm  ex  Maria»  snbstanlia  carncm  as- 
fiumpsisse  cum  homlnes  Christo  natnra  unitos  ideo 
afflrmarit ,  quod  eam  ipsnm  susceperii  carnis  natu- 
rani  ntque  substantiam  qua  consiamus.  Cunr  aaiem 
naiuralis  hujus  unitatis  glorinm  nulli  bomlninegel  ; 
palel  quod  diximus  minns  cuin  ad  spirilnm  Christi , 
qno  soli  fidelcs  nc  boni  cam  Deo  uuiuntur ,  quam 
ad  corpus  illius  respexisse. 

II.  Hominum  cum  Christo  unitat  ob  carnem  ittius  in  Etf- 
chnrislia  perceptam. 


fff,  aitnrnpHone,  carnis  unins  intema  universce  carnis^  84.  Alter  cjnsdein  unilaiis  explicandai  modus  peii- 
ineotefist.  Necjne  vcro  hoc  uni  Christo  privilegiuni  iri-  tnr  ex  conununione  carnis  Chri^li  ,  qnam  in  Eucba- 
i)ai<,  itt  in  eo  omues  existant.  Idipsum  et  dc  Adnni   '  rislia^  sacramenio  percipimus.  Nc']uc  hoc  alierum  nr- 

giimcnlum  a  priore  separat  Hilarius;  sed  ulroque  in 
uiium  composito ,  noslram  cuin  Chrislo  naluralem 
unitatem  sic  declaral  (lib.  viii,  n.  15)  :  Si  enim  vere 
Verbum  caro  facium  est ,  et  nos  vere  Verbum  carnem 
cibo  Dominico  sumimus  ,  quo  modo  non  naturaliier  ma" 
nere  in  nobis  existimandus  est  qui  et  naturam  carnit  nos^ 
trm  jam  insepnmbilem  sibi  Iwmo nntus assumpsit,  etna* 
turam  carnis  suw  ad  naturam  alermtatis  ,  tub  sacra- 
mento  communicandce  rarnis ,  admiscuit  ? 

85.'.Miiuni  fjunninm  setorqncatScullelus  iii  analysi 
linjus  loci ,   ut  proposlii  arguiucnii  vim  elidal.  Nam 


etde  Ahraiiam  nffirinat  :  de  Adam  qnidem  cnp.  8  in 
Matth.  n.  5  :  /n  Adam  uno  peccata  universis  geniibus 
retmttnntur;  de  Abraham  vcrocap.  18,  n.  6  :  In  uno 
tnhn  Aln-ahmn  omnes  tumuty  et  per  not ,  qui  unum 
wnnet  sumus;  ceetettis  gtorice  numerus  exptendus  ett. 
Ex  qiio  perspicaum  est,  eos  omnes  ,  qui  naturac  lin- 
rnanae  cou^tirtes  snnl ,  Hilarii  aliorumque  Pntruni 
senteiitiB,'mitiiraIi  unitate  esse  conjunclos.  El  uniun- 
iur,  iDpHilcm  in  illrf  niassa,  ex  qaa  omne.<  omnino  ori- 
einem  Inbeiii,  ^t  ex  qfta  Christus  ipsc  carnis  sua; 
^bManmn  tmtm  noo  recasavii. 


47 


PR^FATIO  GCNEUALIS. 


48 


quoD  de  Gommantcalione  carnis  Chrisli  in  Cucharis-  A  Dau  sit ,  Verbo  scilicct  assum|)tione  camis  nostrae 


ti.i;  sacrameiito  perspicua  sunl ,  dum  deiorqucre  co« 
tiatur  ad  gloriae  ipsius  coiisortium  ,  ita  iniricalus  est 
illiiis  scrino ,  ut  vel  ex  pcrplexa  illa  dicendi  riitione 
appareai  interpretitioiiis  falsiias  :  sic  eiiiin  verba  al- 
lata  explicat :  Natura  humana  in  Christo  divinilati 
juncla  at  hac  ratione  summe  mystica  ,  ii(  ipsa  Christi 
caro  nobis  quoque  communicetur  ,  id  esl ,  ut  nalura 
unum  simus  cum  illa,  participes  immorialitatis  et  gloriof 
resurrectionisqua  iilafruitur.Uocsibi  volunlvertfa  tiila- 
fft ;  eum  ait :  NHtiiram  camis  ad  iiaturani  ae(ernit:i- 
tis  adiniscuit ;  addit ,  sub  sacrameiito  iiobis  comniu- 
nicatK  carniH,tiM  nonde  Mymbolo  canoB  loquitur ;  aliier 
enim  vocabulo  sacrauienii  utitur  Uiiarius  :  sed  docet 
humiUtate  Filii  Dei  assumentis  carnem  nostram  com- 


nihil  periisse  ,  nobis  autem  plurimum  gloriae  acces- 
sisse.  Quod  illustrant  haecantiqui  auctoris  verba  lib. 
de  fideorthodoxa  apud  Ambrosium  in  Append.  tom.  ii, 
c.  8  :  Cum  hominem  induere  dignatus  est ,  non  labem 
optemilati  intulit ,  ii(  Spiritum  in  carnem  mutaret ,  etc. 
Cuni  igiiur  Hilarius  divinam  naturara  verbo  eetemi' 
tatis  significare  soteai ;  diini  luco  laudato  ,  /t6.  viu  ^ 
ait  :  Naturam  carnis  sum  ad  naturam  agternitatig 
admiscttit ,  simplex  ac  gerinanus  sensus  est :  Non 
niidain  et  a  Verbo  absolutam  carnis  suae  naturam  sub 
sacramentu  Cucharisiiac  reliquit ,  sed  divinitati  suaB 
admixtam  atqiie  conjunctam  ,  ntcommuiiicandocar- 
nem ,  divinitatis  suae  coiisortes  nos  efncerel. 
88.  His  verbis  ita  inteliectis ,  plana  est  liilarii  de- 


mendari  nobis  saeramentum ,  id  est ,  arcaitiiifi  illud ,  B  inoiistralio.  Si  enim  vere  nobis  praestatur  iiatura 


^tiod  el  naturam  tuam  nobis  communicarit ,  ut  innnor- 
tales  etiam  nos  efficiamur» 

8(>.  Pliira  adversus  tortnosnm  lianc  ,  infidelem  ct 
ineptain  inter|iretatioiiem  retorqiiere  iii  protnptu  est. 
Ac  priino  quideni  nitlluiii  in  expo-ito  loco  de  Filii 
humilitate  verbuni  reperit.  Deinde  verbuin  communi- 
eatm  loco  eommunicandas  substituit  conira  fidem  om- 
nium  codicuiii  sive  scriptorum,  sive  excusstirum.  Sed 
et  qua  frunte  iiegat  Hilarium  de  Eucharistia  locutum 
es8c  ,  quia  illeiamiiienit  vuce  ,  non  id  quud  vulgo 
soiet ,  sed  arcanuni  quid  significet  i  Nonne  initio 
lib.  11  b^iptisnius  lacram^fi/um  ia/ii(ti  humanoi  appel- 
latur?  An  in  hoc  ipso  lib.  viii  sacramenti  voxaliiid  bo- 
nat  quam  apud  nos,  ubi  ait :  Quod  unum  suiit  iii  tanta 


carnis  Christi ,  substaiitialiter  iinita  Verbo  ,  quod 
cum  Palre  natura  uiium  est ,  sequitur  ut  iios  cum 
Christo,  eoque  incdiaiite  cum  Patre  naturaliter  unum 
simus  :  quod  probandum  susceperat.  Unde  duae  illae 
superius  allatae  propositiones  :  Si  vere  nos  Yerbnm 
camem  cibo  dominico  tumimus;  eiiSi  noturam  carnis  iuas 
ad  tuituram  mterniiatis  sub  sacramento  commumcandm 
earnis  admiscuit ,  liuc  binlum  differunt ,  quod  prima 
sacrameiiti  Cucharistici  naturam  &iinul  et  perceptio- 
nem  sonet ,  altera  vero  naturam  duiitaxatetinstitu* 
tionem.  Inielleciiim  enmdein  confirmat  quod  conclu- 
sionis  iii  moduin  subjicil :  Si  vere  igitur  carnem  corpo» 
ris  nostri  Christus  assumpsit ,  et  vere  homo  Hle ,  ^t  ex 
Maria  natus  fuit,  Christus  ( hoc  est,  Deus )  est ,  nosque 


gentium ,   sexum  diversitute  ,  numquid  ex  assensu  vo-  C  vere  sub  mysterio  carnem  corporis  tui  sunUmus  ( et  per 


luntatis  est ,  oicl  ex  sacramenti  unitate ,  quia  hi$  et  bap- 
tisma  sit  unum  f  Quid  vero  seciindum  Scultetum  , 
albivolct  illud  n.  15  Chrisium,  cnm  ipsiiis  sanguinem 
bibimus  et  manduc;«vimus  carnein,  in  nobie  per  sacra- 
mentorum  inene  mysterium ,  nisi  Cln  istaiii  in  nobis 
inesse  per  mysieriorum  inysteriuin  ?  Ac  nc  plura  huc 
congerainus  ,  consulat  Sculteius  Tract.  P>al.  cxxxi , 
n.  23 ,  audiati|ue  ibi  coBiesleiu  Jerusalem  definiri  con- 
cordtm  fidelium  cmtum  ,  et  sanctificatas  sacramentis 
Eceleeiw  animas. 

87.  Prxterea  ludit  et  illudit  Scultetus  in  verbo  wur- 
nitatis.  Nain  cum  afteriiitatero  naiura  divina  sola  pro- 
prio  sibi  jure  vindicet ,  uti  cap.  25  in  Matth.  n.  5,  do- 
cetur  ,  lianc  ab  Hilario  mtemam  vel  wtemitaiem  sim- 


boc  unum  eriinus  ,  quia  Pater  in  eo  est  et  ille  in  iio- 
bis)  :  quomodo  voluntatis  unitas  assentur ;  cum  naturo' 
lis  per  sacramentum  proprietas  ,  perfectof  sacramentum 
iitunitaiisl  Qnid  cniin  hocsihi  vult,  nisi  quud  cum 
illiiis  ,  qtil  vcre  Deus  esl ,  Vf*rain  caniein  sumimua, 
haliemus  unde  ciiin  Patre  copulcmur:  quia  per  veram 
Christi  carnem  iiubis  imperlitam  in  eo  suinus  ,  qui 
per  iiaturam  diviiiiiatis  in  Deo  Paire  sit.  Sicque  natH' 
ralis  per  sacramentum  proprieias  perfecta  sacramentum 
e$t  unitatis :  hoc  est ,  prupria  carnis  Christi  natura  , 
per  sacranientiim  Cuchari^tioB  nobis  pRestiu ,  vinca- 
lum  est  perfectae  inter  nos  ,  Christum  ac  Patrem 
unitJiiis. 
89.  Frustra  igitur  tergiversatus  est  Scultetus :  froa- 


pliciter  appellari  aut  non  adverlii.  aut  dissimulavit.  D  x^  eum  sermunem,  in  quo  se  Hilarius  de  nostra  cum 


Gerte  curo  adversus  ha^reticos,  qui  iiiQestiludtncm  in 
Deum  propier  se  cadere  posse  asserebant,  cap.  3!  in 
Matth.  n.  2  ,  ait :  Ac  si  aternitas  naturam  fragilitatis 
acceperit  ,  et  poslea  ,  ac  si  aternitasdemutata  in  me- 
Ciim,  etc,  an  aliud  sonat  aternitas  ,  qiiam  qnod  divi- 
mtas  f  Quis  etiam  iirgei ,  his  Fragmenti  ii,  n.  32, 
Terbis :  Idcirco  immHiabiiis  et  inconvertibilie  filius  Dei^ 
utinassumptione  hominiscorruptionipotiusgloriam  m- 
tulerit^  quam  labem  eeternitati ;  divinilatem  eeternitatit 
voc:ibulo  enuiiiiatani  e^se  ?  iiihil  enim  hi>  fere  aiiud 
aignificatiir,  qnain  qii«»d  illis  lib.  9.  de  Trin.  num.  A : 
Contumelim  suce  votunta*  ,  fioilra  provectio  est ,  dum 
nec  amiuit  iiie  quod  Deut  ett ,  et  homini  acquirit  ut 


Deo  per  1-  ucharistiam  conimunione  loqui,  tot  tani- 
que  diversis  mudis  declarat,  noii  de  tymbolo  cmnm^ 
sed  de  quodain  gluriae  consuriio  dictum  esse  conten- 
dit.  Neqiie  vero  iii  coacta  illa  interpreutione  con- 
st;ire  ipse  sibi  pntiiit.  Ubi  eniro  locnm  attlgit  pruxine 
allatum,  notque  vere  tub  mysUrio  camem  corparit  tm 
tumimus ;  concedit  tandem  etiam  superion^m  ,  vm 
not  verbum  camem  eibo  dominico  tumimut,  dictum 
esse  de  sacrainento  coenae.  In  boc  enim  altero  se 
lialterc  puut  iinde  fncum  ac  furoum  faciat,  qiiLi  in  eo 
adjectuin  reperit  sif6  mysterio,  Quasi  vero  iiudam  et 
crudaro  Cbristi  cariiem,  et  non  sub  mysticis  Fpecic- 
bus  velaUro  in  buc  sacramento  nos  accipere  Ecclesia 


49  '        PRiEFATlO  GENERALIS.  50 

nnqiuim  docnerit  aiit  credideril.  Scd  si  placcl  in  A     92.  Hanc  auicm  carnalem,  ut  iu  dicam,  Clirisli 

pncseiitiam  nrni  in  nobis  tantum,  seu  non  in  solti  usu 


Qno  loco  Bvtb  Mffsterio  ;  placcat  iii  utroque  vere  cttr- 
mtm  tumhmu  :  placf^at  in  primo  vere  Verbum  carnem 
Mmmmui.  lioc  est  eam  ipsam  carnem,  quam  Verbum 
ex  Maria  jain  sibi  inseparabilein  assumpsii.Certequi 
totum  llilarii  locum  eipcndet,  illum  credidisse  iion 
inficias  ierit,  nos  in  Euchansiiae  percepiione  Chrisii 
carnem  lam  Tere  sumere  qiiam  vcre  iii  ieiitp«)raria 
gencratioiie  siia  assumpftit  illc  noslram,  etqiiam  vere 
iu  aDterua  accepit  substaniiain  Pairis. 

90.  Imnio  cum  boc  postremum,  de  quo  litigabant 
Ariani ,  persuadere  conetur  ex  ea  ratione ,  qua  car- 
nem  Christi  in  hoc  sacrameiito  accipimus ,  apud  illos 
in  coufesso  fuerit  necessc  est,  nos  in  Eucliarisiia  per- 
ciptcuda  Teraro  c^mis  Christi  iiatiiram  perripere. 


poDit  Hilarius  :  si  quiilem  absolule  et  ante  omnem 
usiim  carnis  et  sanguinis  veritatem  sic  asserit ;  de  ve- 
rllale  camii  el  $anguim$  non  reliclus  e$t  ambigendi  /o- 
CH$  ;  nunc  enim  ei  Domini  profe$$ione,  el  fide  no$lra 
vere  caro  esl ,  et  vere  $angui$  :  ac  deimic  s  icramcnti 
biijiis  usum  et  efTectiim  declarat  his  vcrbis ,  et  fuBC 
hau$la  atqne  accepia  id  eficiunlf  ut  el  no$  in  Chri$to,  et 
Chri$tus  in  nobi$  $it,  Pneterea  udu  esse  aiiibigenduni 
dicil  de  vcrilatc  camis  et  sanguinis ,  postqnain  Chris- 
tus  proressione  sua  hoc  tesiaium  fecit :  ntqui  ante 
usum  Christus  uroressus  est :  Hoc  e$t  corpu$  meum^ 
hic  e$t  $angui$  meu$,  Qiiid  ?  cum  superius  metnorat  a 
Christo  natiiram  carnis  svlx  ad  iialuram  diviiiit  itis, 


Qnippe  ex  evang«*licis  hisce  verhis,  $icut  mi$it  me  vt-  B  $ub   $acramento    conmunicandas    carni$   ad  iiixtam  ; 


vem  Pater,  ei  ego  vivo  per  Patrem ;  et  qui  manduca- 
verit  camem  meam  et  ip$e  vivet  per  me,  concludit,  vi- 
v.'f  ergo  per  Patrem;  et  quo  modo  per  Patrem  vivit, 
eodem  modo  no*  per  earnem  ejut  vivimu$,  Poslea  in- 
stat  :  Si  ergo  ho$  natural.ter  eecundum  camem  per 
eum  vivimui ,  id  est  naturam  carni$  $um  adeptk ;  quo» 
wtodo  nott  naturaliter  $ecundum  Spiritum  (id  est*  se- 
cnndum  divinitatem)  in  $e  Patrem  habeat^  cum  vivat 
ip$e  per  Patrem.  Tum  prosequilur  :  Per  Patrem  mi- 
tem  vivit,  dum  nativitas  non  alienam  ei  intulit  diver- 
samque  naturam.  etc.  Quod  ex  itistitiiia  comparatioiie 
oequaquam  conficereiur,  si  carnis  Christi  ^olam  fl- 
gnraro,  vel  etiam  diversam  et  alienam  siibsianiiam 
acdperemus.  Sed  de  nostro  cur  hic  quidquam  adji 


nonne  s:itis  iiidicat  el  carnis  et  diviuit:iiis«  etiam  aute 
quam  cominunicatur  caro,  et  diiin  adhnc  esi  conmtU' 
nicanda ,  adt* sse  pra^sentiam  ?  Legit  quidem  ibi  Scul- 
tetiis  $ub  tacramenlo  communicatat  cami$f  sed  mala 
fide,  uli  jam  nionuimiis.  Denique  lioc  ipsuro  conflr- 
mari  potest  ex  verhis  lib.  in  Consiant.  n.  H,  ubi 
deplorans  llilarius  qav.  ab  impiis  Constnutii  saleHi- 
tibiis  Tolosa^  gesta  riiennt ,  ait  :  D:acone$  plumbo 
f /tiit ,  et  in  tpsuui ,  ut  uuiriiistmt  meciiiit  inlelligunl  in 
ip$um  Chri$tum  marnu  mis$a.  Ut  enim  liis  verbis,  in 
ipsum  Chrittum,  Eiicharisliaiii  inteliignnus,  ficit  in- 
tercedens  adinonitiiincula  ,  ut  $ancli$$imi  meeum  in- 
teUgunt :  quR  qiiidem  hic  perinde  esi,  atque  alii 
Pairiliiis,  quoties  de  lioc  sacraiiiento  ad  cautelam 


dauias;  curo  quid  Hilarius  inlelligat ,  naturaUler  u-  C  paulo  obsciiriiis  loituuntur,  usikiia  formula  tionint 


eundum  camem  per  eum  vivimue,  continiio  interprete- 
tur,  id  e$t ,  tialiffam  earni$  $um  adepti  ?  An  iillus  hic 
ligurae  intelligemlae  locus  ?  Qiiae  porro  flgura  carnis 
cum  carntf  natura  consensio  ? 

91.  At  si  cui  necdum  satis  probata  perspectaque 
fnerit  Hilarii  sententia ,  expendat  et  illud  cjusdem 
loci  9  hme  ergo  vilat  uoslrai  cau$a  e$t ,  quod  in  nobi$ 
camalibus  manentem  per  carnem  Chri$iHm  habemu$  : 
vieturie  nobis  per  eum  ea  condiiione ,  qua  vivil  ille  per 
Patrem.  Qii»  est  eiiim  ea  conditio,  qiia  Fiiius  per 
Patrein  vivat?Nuila  profeclo  alia,  nisi  quod  veram 
et  non  flguraiam  accipiat  ipsius  subsiantiam.  Aul  igi- 
lur  vera  Christi  caro  in  Eiich:iristia&  sacrameiito  ac* 
cepta  nobis  per  eum  viveiidi  causa  futura  est,  aut 


lidele$.  Euchari>tia  igitur  ipse  est  Clirisliis  :  Cfiristiis 
autem  ita.  ut  iuipioruiii  nianus  in  euin  pnluorint 
mitii,  ac  mi8S£  re  ipsa  fueriiit.  Torro  non  miss;c  fue- 
runt  in  Sacramenti  iisu  :  relinquitur  itaipie  ut  etiam 
aiite  usuin  Chrisliis  in  illo  fuerit. 

95.  Vidit  qiiidem  Hilarius.  huic  nostrae  de  veriiate 
carnis  Christi  iii  Eucharistia  fldei  sensiis  humanam- 
que  sapientiain  repugnare.  Vrtrum  iis  qnantumvis 
obstrepeiitibus  sapienter  occiirrit  ac  silentium  prorNUS 
indicit  his  verbis  :  Non  e$t  humano  aut  $mculM  $eniu 
in  Dei  rebui  loquendum  :  neque  per  violentam  atque 
imprudentem  prcedicationem,  cceleitium  dictomm  saRt- 
tati  extorquenda  perversitai  e$t,  Qua  ecripta  $unt  lega^ 
mui,  etc.   Legimus  auiem  Christum  nobis  corins 


non  victori  sumus  ea  conditione ,  qua  vivit  ille  per  ^  suiim  tradidisse.  Noii  est  igitiir  audiendum  quidquid 


IHitrem.  Ileinde  spiritalem  dumtaxat  mandu&itionem 
quift  bic  cogilet,  uhi  m  nobi$  carnalibui  manentem  per 
camem  ChriUum  habemui  ?  Quid  est  per  eamem,  nisi 
non  modo  secundum  spirituni ,  sed  et  secundum  ip- 
sammet  caniis  substantiam ,  seu  non  spiritaliter  tan- 
tum ,  sed  et  carnaliter  ?  Neque  vero  hoc  ipsum  voca- 
bnloin  praetermisit.  Nam  h;eretico8 ,  qui  nullam  no- 
bis  cum  Patre  et  Filio  naturalem  unitalem  concede- 
bant,  cum  sngUbiBset  his  verbis,  ^icast  nuUa  pei^taera" 
mentuM  carmM  et  ianguinii  naturaUi  commHnionii 
^roprietai  ktdulgeretur  ^  conflrmat  subinde,  veram  ac 
natnralem  nnitatem  permanentem  in  nobii  carnaiiter 
Fiiimm  in  hoe  lacramento  iiidolgeri. 


reclamet  iufirma  homiiium  ratio.  Nune  enim  ipsttis 
Domini  profeaione  et  fide  no$tra  vere  caro  eil,  el  vere 
$angui$  e$t,  At  quoinodo  unum  et  idein  corpus  potcst 
esse  simul  in  tot  tamque  dissitis  locis?  respondet 
tibi  llilarius :  Qiiod  Chrisius  alBrmavit,  anne  hoe  ve- 
Wlai  non  e$i  ?  Contingat  pUine  hi$  vemm  non  eue,  qui 
Chriitum  Jeium  verum  eae  Deum  denegant^  hoc  est 
qui  Christum  uegant  esse  oiiinipotentem,  aut  prae- 
siare  posse ,  qimd  praestnre  se  dieit.  Hoc  tulum  est 
ipsiiis  in  rehiis  creditii  dilflcilibns  confiigtuin.  Qiinm- 
vis  non  assequatur  qnomodo  flliiis  ex  Patris  siibstan- 
tia  genitiis  sit,  qui  janiiis  claiisis  ad  discipnlos  ingres* 
sus  sit  Christus,  aut  qua  ratione  veram  nobtsear- 


!;i  PliiCFATiO 

iiem  sitam  6tib  roysticis  specielms  pnrrigat  iiun- 
qunm  taroeo  vel  miniroum  de  dictis  Doroim  dubitai 
quem  certo  scil  plura  posse,  quam  vaieat  Juittan^ 
ratio  compreheiidere.  ilujus  fidei  sux  exemplum  d«* 
nuo  prxbet,  ciim  aJiuiu  a  duulms  prxcedeiiiibus  ex* 
plicat  nostrae  uniiatis  modum  :  qui  nunc  paucis  est 
persiringendus.  Aiite  (am^n  noo  videtur  silendum, 
ciiam  Cyiillum  Al^iandr.,  dial.  1,  p.  407,  exeiuplQ 
£ucbari>iia;  uti :  ut  eos  refeJilai  qui  non  aliam  inter 
nos  putanl  nisi  volunlallsconfensionem.  Concorporei 
enim  ,  iiiqiiil ,  (acti  $umu$  in  ChrislOt  una  carne  pa</t, 
el  uno  Spiritu  ob$ignaU  :  el  cum  Cluri$lu$  $it  indivi^ibi' 
U$  (neutiquam  enim  divi$u$  e$t)^  unum  om»e$  eumu$  in 
ip$o,  Jdeoque  ad  Palrem  dicebai ,  ut  unum  $intj  eicut 
et  no$  unum  $umu$.  Vide  enim  ut  in  Chri$lo  et  $a»ct9 
Spiritu  omne$  unum  $umu$  tum  $ecundum  corpue « 
tum  $ecu»dum  $piritum, 

JU.  Umta$  Ckri$ii  ei  kominmu.  Qm  Chriiimi  no$  eum 
Patre  unum  e$u  efieiat. 

04.  Tertius  uuitaiis  nodiiA«  qoem  HHaruis  primum 
iraciat,  fuitti-aro  speciat  viiam.  Ouam  enim  uniiatcm 
siiis  precaiiir  Ghrisius  his  verbk ,  Ui  $int  unum ,  eicui 
no$  wmm  $umu$ ,  inielligendara  puiat  ex  liis  subse* 
queDiibus,  Ei  e§o  himorem^  quem  dedini  miki^  do  ei$ : 
ut  tum  fuiori  sini  unum  ,  emn  glori»  iliius,  quam  e 
Patre  accepit ,  pariicipes  eflicieniar.  Omne$ ,  \^(\xi\% 
lib.  viii,  n.  12»  qui  erediluri  tn  «iim  sviii,  imum  eum 
Patre  et  Filio  erum.  Et  quomodo  erunt^  mox  doeemur: 
Et  ego  Iwnorem ,  ^fiMiii  dedi$ti  mihi ,  dedi  ei$.  Ei 
nune  iulerroqo ,  utrum  id  ipeum  $H  honor,  quod  wotmn» 
la$ ;  eum  voiunlas  metu$  menti$  $kt ,  at  vero  honor 
naturm  aut  $pecie$  aut  dignita$.  £x  qiio  posiee  conchi- 
dit :  Jam  igitur  unum  eunt  omne$  (Pater,  Filius,  iide« 
les)  i»  honore  :  quia  non  aiiug  qHam  qni  (a  Palre)  ae^ 
eeptuint,  konor  datu$  e$t  (a  Fiiio  fidelibus) ;  neque  ok 
aliud  datu$  e$t,  quam  ul  unum  omne$  e$$ent.  Unde  lit 
ui  credenu$  omne$  konor  Filii  ad  unitatem  Paterni  ko- 
norii  auumat,  Quamvis  auiem  de  hac  uniiaie  sibi  a 
Christo  promissa  certum  se  dieai  per  fidem ;  ipsliia 
iamen  raiioiiem  nondum  se  probe  acire  fatetur  ibi- 
dem  subjieieiis ,  Fid^in  teneo ,  atque  eau$am  unitatie 
accipio:  ied  nondum  apprehendo  rationem^  quomodo 
datui  koHor  unum  omnei  em  perfieiat. 

W'  Triplicem  illum  uniiatis  modum  paiicis  com- 
pleciitur  num.  46 ,  ubl  et  causam  exponit,  ob  quam 
ea  de  re  dispaiarii.  Beec  autem  idcirco  a  nobii  commo-> 
mornta  iunt  i  quia  votuntatii  tmUum  inier  Patrem  et 
FiUum  uuUatem  moHtientei ,  imf la<t«  noilrie  ad  Deum 
Mtehantur  eximpio  (en  eausa :)  tanquam  nokii  ad  Fi-* 
Uum .  et  per  FiHum  ad  Patrem ,  obieqwo  tanium  ae 
voluntata  feli^omi  umtii,  nuUa  per  ioeramentum 
eornis  H  am^umi  noturaUi  eommunionii  proprietoi 
indul§eretur:  eum  ei  per  konoremnobii  datum  FiUi 
(hie  esi  primui  graduft  nniiionia  eiim  Ghrialo,  glorie 
eommoDis)»  ei  pennamintem  in  nabii  carmdiUr  F»- 
Uum  (secttiKlue,  cw^  ilthia  Dobia  in  Eoefaarialie 
dele)»  Him  eo  nobio  eorporaiker  m  imiepmrmkitiier 
uniAi  (teriiiift,  car»  neaira  oh  ee  aseurapia  ei  mB- 
qoem  ^saa),  wyslinimi  uerm  me  nmimrmUi  mmkmiio 


<;£Nfift\LIS.  nt 

iiiit  preNUcandftm.  Ilac  tiosira  cum  ChriMo  iialiirA 
uiiiiaie  iia  explicata  ,  non  erai  unde  Erasmo  oborf* 
retiir  ulla  errali  suspScio. 

96.  6ed  neque  magis  saspeetum  est ,  qeod  ne# 
etiam  cum  Paire  natura  anum  asserit.  Non  enlm  hoe 
prob.ii ,  nisi  Chrislo  iiiiercedente  ac  ftingelice  medla* 
toris  ofiicio.  Nam  cum  carnls  Christi  ei  nosir»  ail 
una  subslanlia,  Yerbi  aulein  camein  nostram  haben* 
iis  et  Pairis  una  natura ,  fii  «i  cenjumHi  nataraliter 
cum  Citristo  ,  cuin  Pntre  pariter  conjungamur ,  cum 
quo  ille  naiuraliter  conjuncius  eet.  lim  enim ,  inquii 
num.  13,  omnei  unum  iumui,  quia  €f  in  Chriih  ^mie^^ 
et  Ckriitui  in  nobii%  Lucttientias  autem  num.  15,  sen- 
ientiam  siiam  sic  explicat :  Si  votmntaiii  (enfum  unf* 
tatem  intetligi  oetlet ,  emr  gradum  quemdom  aiqme  or» 

B  dinem  eoniummandm  unitatii  expo$uii  (Joan.  xiv,  19) 
niii  ut  eum  itle  in  Petre  per  naturam  divimiati$  e$$et  ; 
Nos  conira  in  eo  per  eorporatem  eju$  netivitaiem^  ei  itle 
rur$um  in  nobie  per  ioerameniorum  ineae  mtf$iieHum 
erederetur :  ae  stc  perfecta  per  Mediatorem  mtritoi  do* 
ceretur^  cum  nobii  in  ie  manentibui  ipu  manerei  in 
Patre ,  H  in  Paire  manem  manerei  in  nobfi ;  H  ita  ad 
umitaiem  Pairii  profteeremut ,  cmm  quiineo  nmiuralitef 
iicundum  nativitaiem  ineit^  noi  quoque  fn  eo  noiuraliier 
ineaemui ,  ip$o  in  nobi$  naturatiter  permanentef 

\tl.  In  hac  hominum  cum  Deo  unitate  commen- 
danda  cum  Hilario  consentliml  ei  ilii  Paires,  Grego* 
rlus  Nyss.  de  verbis  I  Cor.  xv,  8,  lom.  ii,  obl  dicit : 
Ex  omni  autem  kumana  natnra ,  eui  admititt  fuit  divl* 
nitm ,  vetuU  primitlw  con$periionii  ii  qki  in  Chriito  e$i 

C  komo  con$titit ,  per  quem  divlnitaii  mnitena  adnota  et 
admixta  $uni :  tum  mediatoris  efflclum  ea  rnlinne 
a  Chriaio  impleri  docei,  quod  omnei  iibi  univerit, 
PrdBolara  suiit  hec  Paulini  Nnlani  ettist.  alias  35  Ver« 
ha  :  Per  Chri$tum  Deo  juncU  et  in$iti  iumui ,  ut  Dei 
arrkabonem  teneamui  in  terra  noitra  Spiriinm  ianetnm 
quem  dedit  nobii ,  H  no$tri  pi§nu$  kabeamui  in  Deo 
earnem  Chriiti :  quia  intervattum  i$tud  immeniumt  quo 
a  divini$  mortatia  di$parantur ,  meifio  H  inter  mtrmqne 
eommuni  interventu  euo ,  vetut  quodam  ui  t^e  dixerim 
ponte ,  continuat ;  ut  cujui  tramite  terrena  cceleilibni 
eonferantur.  Qucrit  Cyrillns  Aiexandrinus ,  dial.  de 
Trinil.,  An  eamiotmm  ob  ceu$am  unigenitm  medititor 
eae  cemebiturfquod  peccatum,quodnoi  a  Dei  charilate 
H  coniorUo  mrcebai^  procut  repulit;  respondetqiie , 

^  aliam  prctterea  ei  raUonem  arcanam  H  myHiemm  ad 
meditationii  nomen  et  rem  iuppeiere.  Quod  inysleriuin 
sic  postea  exponit :  Mediator  igitur  hoe  paeto  etiam 
eenietur  <m«,  m,  qum  naiura  muitum  di^^itaHimmen' 
io  di$junguntur  inlervatto  f  deitatem  nimirum  H  kuma* 
nitatem ,  eonjuncta  H  umta  ottendeni  in  aipio ,  et  noi 
per  idpium  Deo  et  Patri  conjungem.  Ejuidem  enim 
eit  cum  Deo  neturm;  qmim  ex  ip$o  e$i  H  in  ip$o  :  et 
ejmedem  quoqme  nobneum  oH  nmturm;  nmm  em  nobie 
eUem  eH  H  in  nobii. 
I  111«  -^  aii  HiLAMDS  Cimanni  EsuaiuiN,  Tmmm, 

DOLBNDI,    ALHBQDB    IRIUAlllS    ArFE€TIDOa   eilieiHIII 

DMUDrr. 

98.  QuidHilarioa  4e  Cbrialipiaaioue senieriti eefe'' 


53  PRiSJ^Alia 

brisaikaiA'  dies  evadii  coaUoveFsia^iilbaoc  nobi&iUir 
baiam  pcaeisfip^iujiio  pacio  liceaL  lubacp^^rocaiisa 
nec  lliidelueFe  #111)1 ,  ne(|ue  eLiaiBttuii^  desuai  ei  atc- 
cusaloKS ,  et  paironi :  quorun  alii  eiun  aiiirniaia  se»- 
sisse  Gbrisium  omaino  irisiiiiae ,  meiuti,  doloris,  aJia» 
rumque  hiijusinodi  affeciioAum  expertem,  aiii  aexant. 

I.  Pttttipm  HHarn  m  hae  emua  feprehensores ,  ae 
defetuores, 

99.  Prunus  inier  veieres  Glaudiaaus  Mameriua 
lib.  u  de  slaiu  animae,  c.  9>  in  Hilarii  scrip4is  duo  ui 
veris  adversa  animadverlii :  unwn ,  qiwd  uiful  mcori 
porenni  creatum  dixil :  aiiud^  quod  nihiL  doloris  Cliry^ 
lum  in  foiuone  semiue  (supple  dixit)  addilque  :  Cu' 
jui  <f  r£ra  fuusio  non  fuity  redemptio  quoque  njostra  vera 
eeu  non  pttmt.  Reprelieusionis  bujus  priiuu:  p.irli  suii» 
iiifra  erit  iocus :  po^lreniam  expendere  uunc  suIiiciaL 

100.  Muliis  posi  saeculis  Berengarius^  veritus  baiid 
dubie  ne  suum  ip^ius  de  Eucharislia  cumiuentum  Hi- 
larian»  auctoriiaiis  pondere  opprimereiuj: «.  eaui  ui 
deciinarei»  tanti  viri  famam  labefaciare  cc>aatus  est ,. 
ac  De^iuter»  LanXranco  tesie  epist.  5(idivulgare^  quod 
in  iraetatu  fidei  perverta  senserit ,  et  in  lAro  de  dimm 
Trimtaie  improbabilet  witentias  de  OominQ  Jem 
Chriuo  protuleriL  Noo  ita  multo  posi  idem  ille  ioban-i 
nes»qui  Hilarium  de  concepiioneGbrisiimale  sensisse 
pertinaciter  voluil ,  epistoiis  iisdem  non  minus  prae* 
fracto  conlendit ,  ipsius  de  passione  Gbristi  opiuio- 
Dcm  a  recla  fide  abbortere.  fcla  quoque  in  re  Ikro- 
nius  ad  annum  563»  n.  4,  minus  circuiuspecle,  quam 
Boiet ,  de  Hilario  ioquitur»  cuiu  scribit  euiu  ub  ApU- 
thardociiis  inslnuraluin  esse  crroreni  (jui  in  ililario 
jam  damnatus  fueral ;  ac  prxler  Glaudiatii  UaHtcrli 
judicium,  nuUam  a£fert  dumnationis  bujus  auctorita- 
tem.  Neque  ilU  in  bac  causa  parcuut  Erasnius  atque 
Scultetus.  Plures  alii  cisi  nou  aperie  sancium  Pru:- 
suiem  daninant ,  cum  lainen  aul  frigide  deleudunl » 
aut  in  eorum  propeiuleni  senieniiam  ,  qui  illum  er- 
rasse  opinantur.  Mediam  nonnulli  sententiam  ineuni 
qui  cum  coniiteanlur  eum  libris  de  Trinitate  prava  ei 
a  recta  iide  aliena  docuisse ,  hoc  erratum  posieriori- 
bu8  scriptis  ab  ipso  casiigatum  ac  retractatum  esse 
existimani. 

iOi.  Non  minus  celebres  fuere ,  qui  venerandi 
docioris  fidem  adversus  rcprehensores  viiidicarunt. 
Ac  primo  quidem  uni  Glaudiano  Mamerto  opponere 
licel  quotquoi  EcclcsiiC  palres  llilarium  laudarunt. 
iloc  jam  eleganter  prxstiiit  Lanfrancus  epist.  50,  ubi 
Berengarii  censuram  eo  maxime  argumenio  repellit, 
quod  quisquis  Hilario  alicujus  hwreseos  notam  imponit^ 
multos  orthodoxos  principes ,  qui  magnis  eum  laudibus 
extuleruni ,  ejusdem  erroris  macula  involvii.  Ut  enim 
postea  subjicit,  Gelasius  Papa  in  decretis  suis  libros 
ejus  inler  catholicas  scripturas  enumerat,,.  ejus  auclO" 
ritas  in  sacris  canonibus  (puia  in  concil.  Gbalcedoii. 
aci.  II;  Tolet.  jv,  c.  10;  llispal,  ii,  c.  12,  elc.)  de- 
centissime  memoratur ,  recipitur,  et  laudalur  :  sanctu^ 
Augustinus  in  libro  vi  de  Trinitate^  cap.  10,  excellenti 
eum  la%d€  e^oHit.,.  B.  Hieronymus  (Yid.  Epist*  7, 


CfiN£RAil6.  u 

A  ad  Lietanii)  qmaniiA  eum  omniiqm  UktM  ejm  iu  ^ukbut 
dam  suiA  prmconm  tfferi^  epiUolm  kminte  otiii|Mr€'» 
hendi  non  polest :  caUeri  sacrat  peM^ame  dMmm,  quim 
cumque  de  eo  alitpud  hculi  suut^  ab  hotrum  smUettUa  kk 
hae  part^  non  disimeeruMi,  Tun  m  qui  ia  lectioM 
sanctorufl»  Patriuu  senientisks  dilficiiea  offetisuri  o»» 
sent,  egregiam  bane  i«gui.»m  propouii :  Tutius  igituM^ 
esi  iectori  in  diffieiliimis  sMCtoeum  Patrum  senteutii» 
quas  ingenii  sui  imbeciUitoM  eapere  uom  patest,  iuterro^ 
gato  quod  neuit^  dicete  sa  nescufey  quam  pertiuMei  ae-- 
rogantia^  et  urroganti  pertinacia ,  noii  sine  sua  ei  alio^ 
rum  pemicie  fidek  cotUratia  d^fmire ;  prmsertim  si  talia 
persona  sii ,  quo!  vei  sekoatia  iiiterarum,  vei  probitate 
morum^  vei  potius  mraqn^  parijiy  aucioritaiis  pomkua 
pr<§  se  genere  videatur. 
B  102.  Siiuilem  superius  a  Phibppo  abhale  audivi* 
mus  :  quain  ipse  seciitus  non  eain  esse  Hilacii  doctrv* 
naiu,  ^uaui  iiii  aftlngebai  pra?posiiu&  Jobaunes«  tri- 
bus  episAolis  canst^^uter  propuguavit.  Sed  cuut  pr^)^ 
positus  peiti4^i4<T  r^i^iiarel»  mK^  li^iaarbiler 
qua^itus  cst  Huualdu&  ;  qui  ^kieiu  utruiuquQ  ita  cah 
natus  esi  couciliare.  ut  lUlarii  (idem  suapectain  ba.bcri 
nuilo  pactu  pcrmiserit.  Uijkc  Huu^ddi  seut«nVia  cuu^ 
triUus  Joanuis  cpidtoiis  exstai  ad  calc^m  episiolum\u 
Philippi  abbatis, 

103.  Nou  ionge  po&tea  saueti  Tbonxas  iU  p.«  q,  iS» 
a,  5  et  6,  ac  Boiuiventura  5  Sent.  dist.  1(^«  Magistruu^ 
imitaii ,  pariter  operam  navaruni,  ut  catholici  pr.c-» 
sttiis  dicta  caiUoliee  inteUigerentur ;  diluermUobjecta« 
et  qux  noitnnllam  errotis  S[K'cieiu  pr®  se  (erre  V|« 

Q  debantur ,  sance  fidei  reddideruut.  ProUxitatis  vitau^ 
d.K  gralia  referrQ  su[>ersedemus ,  qua;  iu  hac  c^^usa 
eruditi  illi  viri  Lanfrancus ,  Plti|ippuj>  Lumbardus « 
Thotnas,  Bonavenlura  aliiqne  pltiriini  udversarlis  re^ 
sponderint,  ut  ex  ipsis  Hilarli  dictis  gcnuinos  iilina 
sensus  exploremus«  Qiiod  sane  ucc  paucis  expediri 
poterit :  quainvis  pra.'Concepta  multorum  opiuio  eve|Si 
ti  aut  saliem  debilituri  vaieat ,  ubi  eis  demon&tiaiuiu 
fuerit  quod  sequenli  propasilioue  aggreditnur, 

H.  Quamfmulta  Hitarius  doeuerit  objeeto  sibi  erreri 
adversa. 

104.  Hoc  in  euin  querelarum  capul  e^l ,  qupd  ti- 
morem,  tristitiam  aliasqiie  ejiismQdi  affecliones,  a(i 
praescrtim  dolorem  in  Cbrisium  nequaquain  cecidissQ 

D  existiinarit.  Quid  autein  errori  hqic  t^m  advcrsuin 
tamque  conirarium ,  quaiii  ut  omnes  nQsir;£  affec- 
tiones  alque  infirmiiates  a  (^bristo  susceptu:  pra^i- 
centur?  Atqui  in  Psal.  un,  n,  4 ,  docet  Ghristum  ita 
oralionem  temperasse  ,  ut  qui  omnia  secundum  /lOMii- 
nem  passus  esl^  omnia  secundum  hominem  et  loquatur' 
et  quorum  infirmilaies  portQvit^  eorum  ad  Dettrn  depre-- 
cetur  eloquiO'  Quld  esl  omnia  secundum  hominem  pas^ui 
esiy  nisi  oninia  qnaB  hQmlncs  pati  solen(?  S^^pq  enin| 
apud  euin  pariiculie  secundum  ca  vjs  e3t ,  ut  ideq} 
sonct  quod  more;  nec  dubium  sit,  quin  hlc  secundiim 
fiominem  perinde  accipiendum  sii ,  ac  more  cxieror 
rum  hominum.  Didus  ipse  suum  num-  1,  sic  cnu- 
cieatius  cxponit :  Ut  obsolutismum  nobis  humanc^ 


PRiEFATIO  GENERALIS. 


56 


iiumUUatis  euet  exemplum^  omnia  qwe  hominum  $unl  A  postremo,  ut  univena  quag  in  assumpta  carne  periuHi 


et  oravit^  et  pa$$u9  e$t.  Et  ex  commvni  no$tra  fn/frmi- 
tate  $alutem  sibi  e$t  deprfcatu^  a  Paire;  ul  nalivitalem 
(id  esl  iialnrani)  uoslrum  cum  fpsts  in/irmiiati^  noztrm 
inii$se  intelligeretur  officii$.  Hinc  illud  e$t ,  quod  esuri- 
vit^  $itivit,  dormivit^  lai$atu$  [uit^  impiorum  c<Btu$  fugit, 
nue$tu$  fuit^  et  fievit,  et  pa$$u$^  et  morluu$  e$t,  An  liaec 
omnia,  qiiac  sine  alitiuo  doloris  sensu  au(  animae  cru- 
ciain  iiemo  experitiir,  Glirisiuin  aliter  expertuin  esse 
inteliexit  ?  F.iUo  igiiiir  .-isseruerit ,  omnia  quw  /romi- 
itum  $uiit  p:is>u>ii  eiiiii  esse.  Deinde  si  faiiiem,  >itiin, 
lassiiyUnein,  fleiuni  solius  caruis  dixeris,  noii  aiiiinx 
esse  passioiiein,  nuin  etiaiii  nioesliliain  ?  At  vero  li:inc 
niim.  8,  non  in  carne,  sed  in  aninia  Cliristi  positam 
sc  intelligere  declarut  liis  verbis ,  Potentee  animam 


In  Dei  assiimenlis  personam  inciderent  poliu$ ,  ^ani 
ine$$ent  in  propiia  illius  na^ura.  (n  quibus  summalim 
Iiabetiir  prope  tota  llilarli  de  passione  Chrisii  doc- 
trina,  a  catholica  fide  nihil  dissoiians. 

106.  Forte  adhuc  de  dolore  Christi,  unde  major 
est  controversia ,  perspicuam  exspeetas  sententiam. 
Habes  in  Psal.  Lxvni,  n.  23,  ei  pcrspicuam  et  diser- 
tim  :  Percn$$u$  ergo  e$t  Dominu$  peccata  no$tra  iUi-* 
cipien$  et  pro  nobi$  dolen$  ;  et  paiilo  post :  Hunc  igi^ 
tur  ita  a  Deo  percu$sum  per$ecuti  ^ttnt^  $uper  doiarein 
vulnerum,  dolorem  per$ecutwni$  huju$  addentei.  Pro 
nobi$  enim  eecundum  prophetam  dolet.  Rursum  altera 
non  miniisevidensoccurret  num.  i5,  ubi  Hilarius  pri- 
mum  asserit,  Verbi  assumentis  iiatiiram  formae  ser- 


eju$  exquirunt,  quas  frequenter  in  Evangelii$  tri$li$  et  p  vilis  assumptione  abolium  non  esse  ;  adeo  ut  ^iiorf 


mmta  e$t. 

105.  Neque  quisquam  inficias  ierit ,  anxietatem 
aniinae  esse  propriam  affeclionem.  Ab  Hilaiio  tainen 
in  Psal.cxxxix,  num.2,Christu>  praedicatiir  ex  infir- 
milate  corpori$  anxiu$  :  el  hoi:  qiiideni,  uli  dcclarat  in 
Pt>al.  c\Li,  nuin.  1  non  ob  naturatem  (Verbo)  qua$i 
pa$$ioni$  metum ,  $ed  affectum  hominis  quem  gerebat 
ostenden$.,,  ut  ip$e  non  $imulatu$,  $ed  veru$  homo  pos» 
$et  inteiligi.  Ex  qiio  id  etiam  conflciiur,  verum  et  non 
simulatum  rui>se  illiim  Christi  inetum,  quein ,  ut  ve- 
rns  et  non  simulatus  homo  possei  intelligi ,  suscepe- 
ril.  Cur  auiem  iiaturalis  negetiir ,  dicetur  iiifra  co- 
piose.  lilumdem  huuian»  mentis  aflt^tum  de  Christo 
plaiiius  afnrmat  in  Psal.  cxxxix,  num.  11,  ubi  cum 


a$$umptum  e$t,  non  proprietae  interior  $it,  $ed  ex- 
terior  acce$$io.  Tum  lioc  dictum  suum  conflrmat 
ex  verhis  psalnii  :  Pauper  et  dolene  $um  ego,  et  la- 
lus  vultii  tui,  Deu$,  $u$cepit  me :  qux  quidem  sic 
enarrat ,  Pauper  est ,  qui  $ecundum  Apostolum »  Cttfn 
e$$et  omnium  dive$,  uip$um  ut  no$  dite$ceremu$  pau" 
pertavit  :  dolen$  e$t  qui  $ecundum  prophetam  pro 
nobi$  dolet,  Sed  hune  pauperem  ac  dolentem  $alu$  ea, 
qum  vultu$  Dei  e$t,  $u$cepit,  Paucis  sublnde  explicai, 
quomodo  qiii  iniago,  vultus  ac  forma  Dei  esi,  bomini 
illi  pauperi  ac  dolenti,  qiiem  assuinpsit,  salutem  in  se 
impertierii.  Agnoscit  itaque  laudatis  psalmi  verbis 
duplicein  Christi  naturam  sigiiincari ,  di\inamque 
adeo  non  defecisse,  ui  human^  salutein  et  gloriam 


qu^esisset ,  unde  uniiis  ejusdemque  Chrisii  oraiio  sil  G  pnestiterit,  et  id  quidem  post  quam  pauperiatem  ac 
cum  irepidatioiie  simul  et  securitaie;  reponit,  Hoc     dolorein  experta  est. 


autem  ub  eo  dici  ex  ratione  poterit ,  ^ut  gereru  homini$ 
Deique  naturam ,  habeal  et  ex  homini$  infirmitate  trepi- 
dationi$  affectum ,  et  ex  con$cientia  divinitaii$  fiductam 
$ecuritati$.  Uis  accedil  illud  Tiact.  Psal.  liv,  n.  6  : 
Et  h(BC  quidem  in  eum  omiiia^  quas  no$tras  nece$$itati$ 
§unt ,  irruerunt;  $ed  ab  eo  naturas  $ucs  virtuie  $u$cepta 
$unt ,  diim  mortem  no$tram  poten$  non  mori,  etiam  /t- 
morem  in  $e  morti$  ingruentem  non  renuit,  Mulia  hic 
locus  conlinel  noiatu  digna.  Primo  enim  h:cc  dixit 
llilarius  ad  enarraiida  psalini  verba :  Cor  meum  con- 
turbatum  e$t  in  me,  et  formido  morii$  cecidit  $uper  me, 
timor  et  tremor  venit  $uper  me ,  quas  dc  Christo  iiiter- 
preiari  non  dubital.  Deiiidequasi  non  salis  sit  cordis 


107.  Neque  hic  omiiteiidum,  qiiod  enarrans  Psal. 
LVii,  n.  5,  habet :  Peccatorum  autem  vim  et  dolorem 
eignificari  neminimue  in  $pina,  cum  dicitur :  in  asrum- 
nam  incidi,  dum  configitur  $pina  :  quia  u$que  ad  mor^ 
tem  humiiiatu$  (Clirislus,)  de  peccato  condeinnavi  pec» 
catum  in  carne,  velut  cum  $pina  configitur.  Cum  enim 
in  spina  dulorem  asserat  significari,  et  unicum  de 
Chi  isii  passione  tesiiuionium  iii  hujiis  rei  probatio- 
uem  ufferre  satis  habeat;  palam  lacit  se  nequidem 
ambigere,  quin  Chrisius  iii  passione  iion  sine  doloris 
Eensu  fuerit.  Cerie  si  Christum  seiisit  doloris  exper- 
tein ;  aiit  ad  Chri^lum  referre  noii  debuit:  In  cerum" 
nam  inddi,  dum  configitur  $pina,  aut  frustra  eo  loco 


turbationem,  timorem  ac  trcmorem  Chiisio  aitribnis-  ^  commotus  est,  ut  peccatorum  vim  et  duloreni  in  spi- 


se;  etiain  generatim  de  eo  pronuntial,  Patiomnia  in 
se  ipso  comtitnit;  et  roox,  Omnibu$  quce  infirma  sunt, 
perfunclus ;  et  couliniio ,  Universa  quof  mortis  nostne 
$unt  ac  timoris  periutit.  Tiiin  altingit  causam  cur 
omnia  passiis  sit,  quod  niiiiirum  iion  pmpter  se  ha^c 
pertiilerit,  sed  ut  humance  $aluti$  eacramenta  perfice- 
ret,  Posl  raiionem,  qua  sit  passus,  sic  explicat,  1*  ut 
cuiii  difficiUimum  homini$  infirmilati$  $it,  intra  idpsum 
perturbatione$  menlie  commoUone$que  cohibere,  ut  non 
erumpant ,  Christus  eas  tnlra  se  cohibuerit,  ac  proin- 
de  doininus  earum  fuerit ;  ^*"  ut  quia  divinitaiie  $um 
non  e$t  abolila  natura,  omnibu$  quce  infirma  $unt  $aiva 
maje$tatii  $ttas  dignitate  perfunctui  $it ;  ex  quo  sequiiur 


iia  signilicari  adiiionerel.  Sed  quam  a  Christo  dolo- 
rem  non  removerit,  rursuin  fidem  faciunt  hxc  Tract. 
Ps:d.  Lxviii,  n.  1  :  Vniverearum  itaqae  humanarum 
pauionum  $orte  perfunctu$,  $ecundum  $u$cepta$  tfi/ir- 
milatee  nostras  loquitur  :  et  doiet  ipse  quidem  extra 
neceseitntem  et  tiinori$  po$ittt$  et  dolori$ ;  $ed  hi$  u 
tamen  qua:  $uscepit  accommodan$  :  ut  qui  cann$  nostree 
homo  natus  euet,  et  dotorum  noetrorum  quereti$  et  t/i- 
prmitatie  precatione  loqueretur, 

108.  Cum  tot  locis  evidens  sit,  Hilarium  Christo 
claris  ac  diseriis  verbis  attribuisse  faroem,  sitim, 
moerorem  ati|ue  tristiiiaro,  trepidationis  aflecium, 
timorero  mortis,  dolorem,  omnes  denique  buman» 


!^7 


PRi£FAT10  GEl<ERALtS. 


M 


iDfirmitaiis  affeciiones  ac  fMissiones  :  cur  haec  ei  ne-  A  horm  profeaus  eue  inteUigatur  inscientiam.  In  bb 


gare  a  nonniilJis  eiisiimalus  esi !  ciir  de  illius  opi- 
nione  anceps  eiiamnum  est  plurimonim  f^ententia? 
Tesiis  esi  S.  Bonaventura  lil).  in  Sent.,  dist.  iii, 
q.  i,  a.  1, quosdam  dicere, eum  priorem suam senten* 
liam  retraciasse,  seseque  audiis.«e  noininatim  Pari- 
iietuem  ejriuojfum  (Guillelmum)  referre^  $e  librum  t7« 
Uus  reiractationit  vidi$$e  et  perlegitse.  Kunc  porro  re- 
traciationis  librum  Dionysius  Petavius  ilb.  x,  de  In- 
cam.,  cap  5,  siispicatur  ipsiiis  esse  in  Psalmos  Com- 
nientarium.  Faieturenim,  in  eoac  pncsertim  Tracl. 
Psal.  Liviii  mulia  esse  ei  errori  contraria  :  a  quo 
alias,  niaximef|ue  libris  de  Trinilate,  purgari  eum  non 
posse  afbllraiur.  Maiieai  interim,  Hilariiim  Gommi^n- 
tario  in  Psalmos,  quem  libris  de  Triiiiiaic  posterio- 


enim  veluti  certum  et  qiiod  extra  controversiaro  sil, 
poniiur  Gbristum  ut  hominem  experium  esfse  metum, 
Irisiiliam,  elc,  quamvis  ca  iit  Detis  nescierit  :  unde 
boc  quod  obscuriiis  essct  conficilur,  eum  pari  ra- 
lione  ut  homiiiem  profcssum  esse  se  nescire  dieni  ju- 
dicii,  quamvis  eam  non  ignoraverit  ut  Deus.  Quo 
posito,  catholica  fides  .idstruilur,  ac  praecludiiur 
omiiis  de  libro  subsequenie  roale  jndicandi  occasio. 
At  vero  haec  Hilarii  esse  nemo  haclenus  dubiiavil : 
nulJi  igitur  idonei  fuit  causa  de  fidei  illius  sinceriiale 
dubiinndi.  Sed  hanc  nunc  ex  cenioribus  demonstre* 
mus. 

iii.  Primum  occurrit  illud  lib.  ni,  iium.  iO  :  A 
cunis  et  infantia  uique  ad  con$ummatum  venerat  vt* 


rerocoDfitemuracdemonstraturisumus.nonmodOiion  B  rum  ;  per  somnum^   famem,  if<im,  lauitudinem^  la- 


sensisse  Ghrisuiro  iristitix,  meius  ac  doloris  exper- 
lefii,  sed  huic  etiaro  errori  multa  contraria  docuisse : 
num  vero  eidem  opinioni  aeque  contraria  libris  de 
Triniute  tradiderit,  nunc  exquiramus. 

HI.  In  Ubri$  Uilarii  de  Trinitate  multa  $ttnt  Cliristi  in- 
dolentite  contraria, 

109.  Inficiandum  non  est  iis,  qui  Gliristi  indoleii- 
liam  ab  Uilario  propiignaum  volunl,  iii  libro  iO 
adesse  plurimay  quae  ipsorum  opinioiii  faveant.  Quid 
enim  aliiid  sonare  vide:ilur  hoc  num.  23  quod  in 
Ghrlstum  qiiaiiivis  ictiisaut  vulnus  inciderenl,  affer 
rent  k(ee  quidem  impetum  pa$$iontt,  non  tamen  dolorem 
pa$»oni$  inferrent?  Id  porro  cum  illustraliir  siiiiiUludine 


crymas  hominem  egerat,  etc.  Deinde,  lib.  vi,  n.  S5, 
Ghristum  corpoream  humilitalem  suam  non  sohim 
non  siluisse,  sed  et  sxpe  nuinero  declarasse  ciim  Hi- 
lariiis  miiltis  exemplis  probet,  hoc  etiam  refert  illius 
dictiim,  Nunc  anima  mea  turbata  est.  Sensit  igitur 
aniinam  Gbristi  turbari  potuisse,  ac  re  ipsa  luisse 
lurbalam  :  adeoquc  passionis  motum  in  animam  II- 
lius  aeqiie  ac  in  carnein  incidere  potuisse. 

iii.  Quod  autem  libro  dccimo  in  eadem  prorsus 
seiiteiitia  steterit,  vei  ex  n.  24  et  66  manirestum  est. 
Ac  tristitiam  qiiidem  a  Ghristo  susceptam  esse  fre- 
quens  in  eo  docet.  Qui  ergo^  inquit  iium.  56,  noii 
propter  mortem^  $ed  u$que  ad  mortcm  tristis  es/,  ^ttcr- 
rendum  est  unde  $il  lristi$.  Et  iiiox  :  Adeo  autem  non 
teli  In  atuam  aut  ignem  aul  aerein  iinmissi,  qiiod  C  propter  mortem $u$cepta  tri$titia  est,  utsit  de$tituta  per 


qiiarovis  a  natura  habcal  ul  et  foret  el  pungal  et  vul 
nerel,  ncc  forai  tameii,  nec  pun^jii,  nec  vulnerai,  quia 
de  nalura  non  sit  aut  aquu*  forari,  aul  aeris  pungi, 
aut  igiiis  vulnerari  ;  praeconcepia  ex  prioribus  vrrbis 
opinio  mirum  in  niodum  confirmatur.  Aliier  autem 
senlienlibus  non  leviiis  negotium  facessit  illud  num. 
l5quo  iiegaliir  Ghrislus  dolorem  corpori$  no$tri  seii- 
slsse,  qula  non  huinano  tiiorc,  sed  ex  virtuic  Spiriius 
saiicii  et  Virgine  conceptus  ac  naius  sit  :  adeo  ut 
Tcre  quidein  in  forma  servi  exsdieritob  carnem  ex 
Yirgiiie  assuinpiam,  sed  ob  spiriialem  coiiceptionem 
(liiMi.  25)  a  peccati$  et  vitiis  humani  corporis  liber  fue- 
ril. 
iiO.  El  quldem  delibaiis  prioribtis  hujus  libri  pa 


mortem  :  quod  et  repetit  niim.  39.  Sic  iiuro.  65  docet, 
Christum  nonsibi  flere^  sed  nobis;  uta$$umpti  hominii 
veritatem  ipse  quoqne  affectu$  kumance  consuetudinii 
susceptus  proleslareiur.  Si  plura  cupis,  habes  num. 
^2  :  Nec  propler  mortem  timet^  qui  usque  ad  mortem 
anxiu$  est;  num.  54  :  Vagit  infans;  n.  55  :  VereJe^ 
sum  Christum  flesse  non  dubium ;  n.  56  :  ^i  et  ftevit 
el  doluit.  Hoc  autem  eo  magis  iiolandum,  quod  eo 
loci  verum  Christi  fletum,  proindcque  verum  dolo- 
rem  propuiznet.  Denique  num.  67  generntim  audies, 
Passu$  quidem  est  unigenitus  Deu$  quos  homine$  pati 
possunt, 

ii3.  Neqiie  etiam  quatenusa  Ghristo  arceret  ti- 
morem,  iristitiaiii,  dolorem,  amblgi  perroisii,  cum 


ginls  ab  ipso  sanctum  virum  vindicandi  proposilo  ^  num.  48  iis  quae  ad  humannm  ipsius  naturnm,  etqiiae 

pa^ne  absierriti  sunius,  salius  ducentes  cedere,  qiiam 

aperlx  coniradicere  verit:iti.  At  cuin  assensum,  ipsins 

precepto  admonlti.  ad  finem  iisque  Vihrl  susiiniiisse- 

mus,  ex  dictis  poslerioribus  aflulsit  lux^  qua  priorum 

caligo  depelleretur.  Quamriuain  neque  de  ipso  libri 

lOiuitioroale  existimaiidi  locus  ullus  fuerat,  si  indu- 

Iiitala  fulssenl  postrema  haec  iibri  9  verba  :  Sicuti 

neque  cum  ucundum  hominem  aut  flet,  aut  dormit,  aut 

trislii  e$t ;  Deu$  obnoxiu$  esse  aut  tacrymis,  aut  limori^ 

aut  $omno  e$t  eonfitendui ;  $ed  $alva  Unigenili  m  $e 

veritate^  $ecundum  carni$  infirmitutem,  ftetum^  ^om- 

mim,  stCim,  Ui§$itudinem,  metum  (supple  passus  esse  : ) 

pari  itecme  e%t  secundum  hominem  natura  diei  atqne 


ad  divliiam  periiiierent,  di£ruse  eiiumeratis  conclu- 
dit  eum  secundum  hominem  pro  nobis  inprma  omnia 
pati,  sed  secundum  Deum  in  his  omnibus  triumphare» 
Ea  ipsa  distinclione  rursum  utciis  num.  62,  ail  :  Ou' 
bes  in  conquereute  ad  niorlem  se  relictum  esse,  quia  ho* 
mo  est  :  habes  eum^  qui  moritur,  profitentem  $e  in  pa^ 
radi$o  regnare,  quia  Deus  est. 

ii4.  Sensim  sine  sensu  labitur  et  ruit  conjectura 
eoruin,  qui  Hil.irium  ab  infirmitatis  nostrae  aff^ectio- 
nibus  divinam  liumanamque  Ghrii^ti  naturam  exi- 
mere,  eo  argumenlo  coiifirmare  se  pulant,  quod  curo 
adhibita  duplicis  hujus  naiurae  disiinctione  ab  objec- 
lis  sese  expedire  facile  potuisset,  aliam  taroen  vlam 


tiHerity  cl  9d  ftira  eonfoferH  r^p<jH8l<«nitiii  pr»sifii»4  A  maiiiresiior  fi»!,,  de  ka»re4i«i&  iUis,  qiu|^s$»iii  e&sa 


Certe  distinetioiiis  hupm  qoem  non  ntgiigefl»  fueril, 
rursom  CeMts  erft  Trset^in»  psalini  lt,  mmi.  9;  nbi 
sermonem  tta  sibi  tt^mperandoni  proponit^  ut  qum 
(Gbristus)  infirnuuitn  ommum  portavit^  et  peccatortm 
nostrorum  ffeqwmier  et  vois  tti  uiUi  et  kKrfnm ;  extra 
eofttutneHom  Dei  si(  et  offectui  et  mmo  qm  kominis 
est.  Ibi  qnippe  in  Ghfrrsto  seeefnmyliir  DeMs  et  honm : 
ki  citm  \\i  bomine  bomiiiis  infimn  nen  Mfrtdm  swr" 
mo^  sed  et  a/fectus  fuisse  eoneedaltnr,  hoc  exira  ean^ 
tumeliam  Dei  inlelKf^ndum  esse  ardmoiicfmnr.  Ii»  ei 
commentariis  in  Matihasum,  quos  amte  Hbros  de  Tri-* 
niiatescriptosessc  prope  ccrinm  cst,  iii  Ghiislo  c^tr^ 
nis  intiriniiateHV  a  Terbr  ▼irtete  dislinf tfrl  :  sieqoe 
veram  Hlini  eeifrrtionem  ruisse  eoncedii  secimdtmi 


vohMit  Gbvisli  diviiiiiatem»  q^iosqne  idea  Tl«eop«- 
chriias  voeaRt,  aoiiaibilbic  ilecessark>pr%kM^iiduitt« 

IV.  De  haresi  quw  Christi  ditinitatetn  pastam  esii 
asserebat, 

ll^.  Posl  Phiiaotriiim  Brrxie»«em  Aiigustiims  ^ 
QuodvHlidtmii  b^eren.  7S  quArodam^  baresiiiv  taciii» 
illins  ancloribus  coinfiiemorat,  quae  in  Christo  diviui^ 
talom  doluiMS^  cum  figereiur  caro^  ejus  in  cruce^  asteM» 
ba$*  H;mc  Roiii^um  coRciiiiini  Siib  Dauiaso  episl.  aJ 
Paniinum  AH4iocli>.  apud  Tlieodoret.  Iib«  t  HisL  ceeL 
c.  ii  ,  coiifigii  liis  verbis  :  S»  9111«  dixeril  m  cruci^ 
passione  dolorem  swttinuisso  t^ilium  diL^initate  tfsa,  ei 
non  earne  animaque  rationali  quam  asiumpsit  in  fornuk 


InAmiilfltcm  earnis,  nt  non  obrepserit  illa,  nist  quan-  h  servi,  ut  Scriptura  saera  loquitur,  anathema,   WiuQ 

turrt  Verbi  virt^»  voltierit  irc  permiserit.  Jgitur,  m- 

qirtt  cap;  3,  n.  %  eumesuriit  Dominus^  nonmedimshb* 

Irepsit  operatio,  sed   Virtiii  itia  qmdragitna  dierum 

non  rM(d  jejtmio,  naturtt  su(B  hommem  dereiiquii, 

yon  enim  erat  a  Deo  diabotus,  sed  a  eame  virteendus  : 

quam  utique  tentare  non  ausMs  ftnsset,  niii  in  ea  per 

esttrHionh  infirmifatem  quce  sunt  homikis  reeognovisset, 

Et  num.  5 :  Ettm  ergo  in  tentando  conditionem  operis 

prdpdSttit^  per  quam  et  in  Deo,  ex  demutatione  lapi- 

dwH  in  panei,  virtutem  potestatis  agnosterel;  et  in 

htimini^   obiectarftento  cibiy  patientiam  esuriHonii  ii-^ 

iitderet.  Aded  notit  \tf  Ghrlstrr  disHflf neftf  qax  Vo\ 

qtiasque  homtnis  stint,    ot  tntii  Itt  ipfse   adsihiar 

ylMtitem,  qnaj  famemarcere  taleat;  nlffo  eiHlm  eon?-» 


forte  mos  aniiqiins  obtiiHiit,  ut  epi.^eopus  ordii 
inlerrogaretur :  Credis  fi^um  Dei  impoHibHem  ei  iut" 
mortalem  dtmnitatef  sed  in  hnmawtale  pro  nobis  H  pr0 
saiitte  nostra  passum  vera  camis  p4»ssroneT  Grrte  Pcki* 
gius  apud  Augustiuum  Append.  8erm.  256,  u.  5,  iii 
conrcssione  (idei  ad  Apostolicani  sedem  missa  ctini-* 
dem  errorem  verbis  conceplis  damnat. 

117.  Apolfrnarium  baereeis  hitjut  assertoreai  fiiisse 
tradit  Gregorius  Nizinnz.  Or.  M  lostalnrqve  sihi  in 
roanffcuS  exslare  libellum  ipsios,  m  qiio  ipiwm  wti^ 
nitum  Deitm  onmimn  judicem,  vitte  auctofrem^  morth 
extinctorem,  mortalem  esse  docet  ac  probare  iirfftvr, 
propriaqne  sna  diviniiate  passum  esH,  aique  in  triduana 
iiia  eorparis  morte  divirtitntem  quoque  simui  cum  eor^ 


fltefatdt  ihflnniiatem,   quse  esuritrmd  permissa  sit  C  pore  mortuam  fuisee,  sicqne  rursui  Patris  opera  a  morla 


'm  verae,  ut  propter  bane  ef?  patieniiee  merifum  «Hf I- 
buat. 

liS.  Scd  et  eom  ffilarius  pa^stm  ac  nominaflnf» 
lib.  XI,  h.  6,  observet  hunc  erro^um  6mnium,  quo# 
refutandos  siiscepit,  fanlpm  essc,  qtiod  adtefsarM 
dispenialionem  assumpii  eorpdris  rapiwit  dd  tontunie" 
liam  divinitatii^  et  impietatH  eausas  arripiitm  de  sa- 
lutis  Hostrite  sdcramento ;  2Li({ue  CMtti  ilKs  ita  agetidum, 
ul  distiiictls  iis  qnic  Dei  esseiif,  et  qum  essent  tempo'' 
rUiii  ae  mysteriorum,  nec  toniUmeliant  divinitas  susci^ 
peret,  nec  dispettsatio  afferret  errotem;  eaque  ratione 
omnia  eorum  objecia  dilui,  geque  superioribus  librls 
diluissd  ndmdheat :  mifari  satls  non  possumus  nnde 
hahc  n^Spondendl  rationem  dlctus  slt  negletisse.  Art 


ad  vitamrevocatam,  Gregorio  phiie  sofTragatur  Lco 
papfl  eprst.  alids  75,  nunc  97,  c.  3.  Abealamen  apitd 
Leontiom  adversusfraudes  Apollinanst.scsealienHin 
profjat  Aprdlinfrlus,  irbi  ei  anatbema  drcil,  quinoa  di' 
cit  camem  (Gbrislr)  ex  Maria,  el  qui  dicil  eam  carnem  esio 
naturte  non  creatie  et  liomousion  Deo,  innno  et  qui  dicit 
divinitatem  essepassibilem,  etexipsa  me  paiMona  ani^ 
mee  :  vel  cum  epistolam  Alhaiiasii  ad  Epictetuin  ad 
eumilem  cfrorem  eompriinendiim  scriptam  suo  caU 
ctilo  sic  comprobat  :  Epistotam  vero  domini  mei  Co* 
rinthum  miisam  vehementer  approbavimus :  eorum  aw 
tem,  qni  dicunt  earnem  Deo  eonsubstantialem  magnam 
insaniam  damnavimus.  Quamqiiam  hx  videri  possunl 
aut  falsoB,  aut  potius  hxreiicl  inconstantis  epistolx. 


qhod  ei  unl  iton  hseret;  attt  Sdltem  iliam  hon  satis  I^rfequeenim  ApoHinarium    ejusque    discipulos   sibi 


freqliehs  inculcal?  At  Ari;iriis  Ghristi  divihitatem  ob 
ea  quas  passiis  est  negantibus,  nilra  feelsset  satis,  sl 
hxc  In  humanam,  iion  In  divinam  llllus  natufjim  ce* 
cidlsse  dumlaxat  respundlssei?  ahndn  visus  esset 
priiH-.ipiuro,  iit  loquuniuf,  petere?  Non  tanlom  di- 
ceiidum,  sed  et  dcmonsifandum  ei  erat,  prxler  nn- 
turam  infirmaro  nostrfcque  similem,  aliam  in  Ghrislo 
esse  lohge  poiiofem,  inftrmitatis  profsiis  Uesciam, 
iniiofniptibilem,  immUtabilem,  cujus  potestaii  nlbil 
non  cederei.  HoC  tum  opUs,  lild  labor  crnt.  Is  ctiam 
est  totius  libfi  x  scopiis,  cx  ctijus  potisslmiim  eo-* 
gniiione  pendet  inielligentia  eonim,  ob  qus  caiholi« 
cus  Pra^sul  iii  prroris  sqspiciQnem  venit.  Ut  autem 


constiiisse  Gregorius  N.izianz.  monet :  ac  sub  (inein 
Or.  52  demonstrat,  eos  modo  diversas  Gbristi  natu- 
ras  distinguere,  modo  nollc  disiingui.  Similem  in 
Apollinarii  doctrina  inconsianiiam  noiat  Theodore- 
tuB  lib.  V  Hist.  eccl.,  c.  5,  ciiatus  a  Liberato,  c.  3. 

i18.  Qiiamvis  autem  Apollinarius  cpgre  admodum 
a  praVa  Theopaschltarum  opinione  purgetur,  piimum 
tamen  illius  auciorem  eurn  non  fuisse  fldem  faciunl 
Goncilli  Sirmiensis  anni  551,  canones  ii  et  13.  Si 
quis  Verbm  in  camem  transtatum  putet,  vei  demuta^ 
tionem  snstinHisse  accipiendo  carnem^  anathema  sil.  Si 
quis  unicum  Dei  /l/itrm  cmcr/ixiiiM  midleiis,  dealitatem 
ejui  corrupHonm  vel  paaiHiiWtm  («Wof)  ant  rf#* 


€1  PRiCFATIO  GRNCllALIS.  rj 

mHMhnem  vei  hierfecihnem  snsllHulm  dMl^  ann^  A  confiehiHt.  Idm  9nlmipn  in  SHhdoijniatibM iUttnuni 

Sed  Arianorum  in  AKsereiula  corporl»  iiianimi  sutcep- 


thenM  ^t.  Noti  ciiim  niile  annU  n  360  homiicas  ittdire 
wp\\  Apoilinarius. 

4i9.  Et  vffo  qtii  conira  illiim  scrlpserunt,  Libera» 
tus,  cap.  5,  Gfegnriiia  Nai.  Or.  5i,  Atliaiiasiiis  ^ub 
iliieni  lib.  de  solutari  adventu  J.  C  euin  non  utcom^ 
menli  liujiis  parentem,  aed  ut  imltntorem  Ariano- 
rmm  iradldere.  El  ex  Terbis  quidem  Phoebadii  Agen* 
iM)nsls  appareii  Potamium  blnsphemi.i!  ejusdem  flilss^e 
ilolBUireni.  tiem  ti  epistola  lyiiodi  Sardlccnsis,  m 
parie  quA  apud  TbeodoreiutM  prolixlor  est,  habenda 
ttdeSf  abdicati  sunl  Ursncliis  et  Valcnl,  quod  Verv 
bum  ei  Sfriritum  cmcifixum^  vulniraiHm^  et  mBrtuum 
€iM,  el  rtiumettne  asseruerinu  Eusebium  qiioque 
Pamphili  Theopaschiiarum   vesania  Inibuium  esae 


linne  confiillum  Eustatliius  Anlinclienusapud  Tlieodo» 
rolum  diai.5,  planius  rtlegil,dum  qiixril :  CurmaglH 
faemntottmidereChrhtum  eorpus  inanimum  tuuepi$8e  f 
ac  respoiidel  ulsi  possintid  aiiquibus  persuadere,  tunc 
affectionummutationes  divino  ipsius  Spirr/ui  (rt6tten/e&, 
fatilius  persundeanlf  et  immutabHi  nalura  genitum  noii 
esse  quod  mutabile  est.Sic  GregoriUs  Nat  Or.  61« 
II.  i5,  (esiaiur,  Ciirislum  ab  illis  inanimalutii  lioini- 
neni  pM^dlcarl,  ut  pastionem  diviniiati  tribuant,  tam- 
^nam  videlieet  quod  movett  idem  quoque  patiatur.  Et 
Leoniios  de  SectlSi  aol.  iii :  Idcirco  Arianum  do§mti 
Christi  corpus  inanimum  esse  iradebat,  nt  humiles  /m- 
jutmodi  voces  Christo  non  ntjiomini  attribueremus,  std 


scribil  Baronius  ad  nn.  5i4,  n.  i09  el  iiO.  At  quod  B  nt  Beo  fiiio;  deque  ipsius  eententia  Filius  Patre  minor 


ad  hnjus  rei  probaiionem  ei  ipsius  ad  Constaniinni 
epistola  afferti  nihil  evincii.  finmo  aii.id  eum  seu» 
•iase)  ex  libro ejtlsdem  iv  Dein.  Evang.,  c.  i3»  c^in^ 
mbdius  confeceris.  Neque  vero  hic  errorerAi  oiih 
niamqui  Ario  faveliant  communiSy  sed  insigniiim 
qoorumdain  Arinnorum  et  maiime  Anoinooorum 
proprius. 

iM.  Perildi  illlQhrlsii  hostes  ut  prav.im  illam  dbc- 
iHnam  ilncilitis  tue^enturj  commenil  sniil  cnrpul  s^« 
lum  sine  inima  a  verbo  assumpium  es^e.  Qnod  enini 
hoe  eommfHitum  Apoltinnrius  ncm  flnxerit  prlmns; 
aed  ab  Arianls  ^CccpeHi,  icsiis  esi  Tlieodorcius  suB 
Dialngt  ii  Inltinm;  ubl  alt,  Arius  et  Eunomius  credtnni 
ireiahr  Vmg^iH  divinitatem  :  solHm  corpns  nitHmpsisH 


deprehenderetur,  Eodem  specianl  qiK»  PlKBbodiOs 
Aigenn.  Hilario  (eqiiaiis  de  cpislola  ab  orlenteetoc^ 
eidenle  (sive  ut  conjecliira  esl,  ad  orienlem  ex  ocGi^ 
denle)  Iransmissa  hahet :  Vnus  ustrum  asserit,  carva 
et  Spiritu  ChrisH  coagnlatis  per  sanguinem  Maria  $t 
in  unum  eorpnsredaciis,  pMibflem  Oeum  faetum.  N€f^ 
qde  eniin  necesse  e§t  inbneanitis,  Spiritns  iiomlne  hie 
teierum  tnore  naturath  dlTlmim  iutellig).  Qiiod  nit' 
tem  hftc  noh  ttnlu^,  sed  plnrium  senientiii  sii,  diib^ 
inde  signincal  his  verbis  :  Vds  quidquid  de  homine 
tjns  dietum  est/Deo  applicatfs  i  ut  Deus  ipse  hominii 
ifhbetiHitdte  seeietHri  forie  sauciekt.  111  Deom  thoM 
aiiimac  ac  vice  anlmrc  cnm  cnrhe  ex  Marta  acecpci 
cotijunctum  sfeniienies»  sic  eurn  passlbilem  factnm 


dieuni.  Neque  Atigtisiinum  l\igit  h;ee  AriaHohirh  Opi-  (j  eogitar(«  pottlehini,  (jndriitodo  anima»  ih  qtiam  et  sb 


nio,  qdatn  alils  niinus  nhiam  eiiUimatii:  sic  fiottn 
liabet  lih.  de  htcres.  fe.  i9  :  In  eo  mem,  qUbd  Chtis* 
tmm  sine  anima  earnem  accepisse  arbttrantttt  Aridni; 
minns  noti  sunti  n^  adverm  edi  ab  nliqnm  inVeni  d^ 
hac  re  fuisse  tertatum.  8ed  hoc  ifetinm  essi  vt  Epipha- 
nius  (haer;  69,  nom.  49  et  60^  el  in  AncdratO,  n.  S3) 
noR  tacuit,  tiegoex  m)rum  qUibnidam  seriplis  el  eolto^ 
cmtionibus  certUsime  empeti,  Nlhlto  tamen  niirnt^  hoe 
alii  plures  conlperere.  Aihanaslos  hanc  eorum  se!i« 
tentiam  sub  IniiKnn  llbH  de  salntari  adveiitu  aperte 
sie  prodit :  Arius  tnmem  eotdm  hd  oecuitatlonem  dei- 
tntis  emtfitetut  \  et  'pfo  nostto  intetidri  homine,  id  eil 
anima,  Verbum  dieil  in  tatne  fitisie,  passionistfHe  itn- 
$um  et  ab  inferis  tesutreciionem  divinitati  audtni  ad* 


cbrporiliU^  hUtla  potestasest,  et  earnissoeieiattepnt- 
Sioni  Ri  (ibtioxia.  Sed  malieai  Ariaho^  sensisse,  qtfbt! 
Deus  Verbum,  ut  Irtrjnltur  HllaHtfs  llb.  *,  dfe  Trirf., 
n.  60,  in  animam  defecerit;  h6ti<\iiB  ebs  ideo  setlslj^se, 
nt  GhristUin  Sdcdntlmn  halurJlii  divinam  esuritidni^ 
fimbrl,  fiisliilre,  dbldti  SQbjicorerit. 

iii.  Quod  licet  Jsiih  satls  supe^que  cohsfcti  htijii^ 
tamen  rel  verliatem  ek  scblsmilticorum  quofnmdaml 
adtersUS  i^yHlluln  contUmeliose  dehACchanliUtn  Ju- 
t^rit  {Episl.  ad  Hufdm  T.  5,  Cone.  Labb.;  p.  739)  II- 
luslrnrc  mendaciis.  Paulo  quidem  longius  est  eorum 
teniifionluiTf :  sM  sld  hem  rOoUurh  facit.  Dotet,  ainnt 
de  GjrrillU,  ditiniintem  unigehiti  litii  Dei  paisam  esse; 
non  autelH  huihithitatem  :  chm  divtnitiis  inhabitans  piii^ 


seribere.  Ea  qiioque  in   re  Eusiaihio  AntiochenO^  tliio^^i  corporis  ^ttsi  ptoprii  sibi  attribuerit,  et  tameii 


Gregorio  Natianz.  Phoebadio  probe  hoti  ruerO  Ariahl. 
lil.  lli  ab  Apollinarisiis  hoc  latilum  dissidebant^ 
quod  primarlum  apud  Apolllnaristas  decretum  esseii 
\erbiim  sine  anlma  corpus  a^ssuinpsisse;  Ariani  vero 
id  Ipsum  lantum  secnndario  docercnt,  ut  palmaris 
eornm  sentenli.i  de  iiiflrm.i  Yerbl  divinitilte  obtine- 
rel.  Dlscrimen  hoc  inler  utroSque  bonnihii  tangil 
Aihanasius  sub  (Inem  lih.  de  salutarl  adventu  J.  G. 
vbi  eos,  qoi  Verbum  vlces  anim»  supplevisse  seirttle- 
bant,  refellensait :  Ita  futurum  esti  ui  vuineratio  cor- 
poris  passio  ipsius  Verbi  habeatnt,  Hine  enim  ptofieis^ 
cituf  quod  Deum  petssum  esse  oisepefatis:  Congrua  tox^ 
etqumofMi  sdsdecM  it  qua  eumAriithis  puichettimd 


in  ptopiriii  iiaintd  Hihil  ipiit  pateiretnt.  Addit  pr&terea^ 
e±  divtniinie  et  filtriiaYiilate  unam  factdnt  esse  mituram.,. 
Ad  haec  tot  exsectatHr,  qui  cvanijelicai  apdstolicasque 
voces  de  Chtisto  Dortiino  distinguuntf  tif  hnmiles  qui^ 
dem  ad  humanithtemi  divinas  vero  dd  Christi  divittita- 
tem  teferant.  Quod  Ariani  et  Eunominni  seniienies^ 
hUmitesque  dispeHtationis  voces  ad  divimtatem  referen* 
tes^  Deum  Verbum  creaturam  et  facturam,  atteriusque 
substantias  et  Patti  ihaquaiem  esse  affirmare  noH  dubi- 
taruMi  Qiia^  vero  btasphcmia  es  hisce  principiis  conse^^ 
guatur,  quivis  faeite  intelligit.  Nam  et  naturarum  indU' 
citur  eonfusio,  el  Deo  Verbo  atlribuitur  illud :  Deus 
DeHi  meMi  nt  quld  dereHtfuisti  mel  et  iliudj  Pater 


65 


PRifiFATIO  GtLNGaALIS. 


M 


mt,  II  pouilUe  nt,  tranieal  a  me  ealix  ute :  rursum  \  gui  asurwit  non  de  aitemitate  es$e  prolatumt  neque  do 


famet,  «tiif .  angelica  eonforiatio^  etc.  Qum  penpicueB 
cum  Arii  et  Eunonui  impietate  congruere  faeile  qui$  vi- 
dmt,  HiB  iU  premissis.qtiidHilarius,  iibro  x  de  Tri- 
nil.,  sibi  proponaiquaeve  eisententia  sil,  facilius  dc- 
prehendetiir. 

V.  Bitariui  deCiiristi  Imlilia,  metu^  doiore^  etc.^  con- 
tra  luereticos  qui  ea  Verbo  tribuebant^  disputat.  Qui 
eis  resistat* 

i23.  In  duobus  prsecipue  locis  Hilarius  metum,  do- 
lorem,  tristitiani,  aliasque  humaii»  infirmiiaiis  af- 
fectiones  removere  a  Ghristo  vidctur,  in  Matthxum 
tidelicet  cap.  51,  et  libro  de  Triniiate  decimo.  At 
utrobique  contra  ha^reticos,  qiii  hxc  ad  ipsius  divi- 


mfimtaU  patenuB  substantiw  exstitisse^  sed  ex  nuito  par 
eumqui  eum  creavit  effectum;  ut  ahsumptus  ex  mhilo 
ti/,  et  cceptus  ex  opere,  et  confirmatus  in  tempore :  et 
ideo  in  eo  doioris  anxietas,  ideo  Spiritus  passio  cum 
corporis  passione.  Unde  sicut  illi  creatam  sibi  finxe- 
rani  Unigeniiidiviuiiatcm.  eam  consequenier  pa^sam 
etcrucifixam  abstruebant;  ila  ipse  ubi  eam  increatam 
demonstravit  et  seternam,  longe  efficacius  (onclndit: 
Jf  ort  i^ilnr  niiiil  in  Deo  potwtt  neque  ex  $e  metus  Deo 
ulius  est,  Cur,  quaeso,  addidit  ex  se :  ni&i  quia  ex  parte 
hominis,  cui  Deus  iti  Chrislo  conjiincius  est,  ei  metum 
et  mortem  Deo  esse  potuisse  non  ambigerei? 

i25.  Adeo  non  ambigebai,  ac  rem  Scripturis  ilt 
constantem  et  evideniem  existimabat,  ut  buic  pro- 


nitaiem  referebant,  eum  confligere  minime  obscurnm  B  bandae  noii  immoratus,  statim  ad  liujusm<H]i  afleciio- 


esu  Quippe  in  Matthxum  statim  ab  initio  cap  3i, 
declarat,  sibi  cum  iis  rem  esse,  quorum  ea  opinio 
ff (,  quod  cadere  propter  se  nuBslitudo  in  Deum  pu/iie- 
nf ,  eumque  futura  passionis  metus  fregerit ,  quia  dixc' 
rit :  Tristis  est^  etc.,  quique  votunt  ex  infimntatecorpO' 
ris  eerumnam  Spiritui  adharere.  Neque  adversarios 
alios  toto  libro  x  de  Trinitate  sibi  debellandos  pro- 
ponit.  Nam  cnmdocirinam  toti  sect»  communem 
»uperioribuS  libris  expugnassel,  jam  in  hoc  aggredi- 
tur  non  qiiod  Ariani  omnes,  sed  quod  plerique 
eorum  in  Gbrisium  niagis  impii  defendebant :  quo- 
rum  argumenta  prius  quam  sibi  opponat,  sic  num.  9, 
exponit  placita :  Votunt  etiim  plerique  eorum  non  in 
natura  eum  impassibtiis  Dd  fuisse ;  ut  qm  timuit  et 


num  causas  explorandas  prosilierit ;  sic  enim  prose- 
quitnr :  Quia  nuestum  fuisse  Doimnum  iegimus,  cauMos 
mcestitudinis  reperiamus.  Quibus  perqui>itis  subjicit 
(iiicin.  4)  :  Triffif  ergo  est  usque  ad  morlem.  «Voii  tla- 
^iif  morf,  sed  tempus  mortis  in  meiu  est,  Rei  autcm, 
quae  non  est,  causx  a  nemine  sano  requinintur«  De 
Commentario  in  Matthapum  hsrc  pauca  sufficiant. 

i26.  Quod  vero  in  unos  illos  divinilatis  Verbi  te- 
meratores  intendatur  deciinus  de  Trinitale  liber,  prae- 
terea  quae  dixinius,  Hilarius  ipse  in  higua  libri  aii^u* 
mentoinitioOperis  sui  praeposito  saiis  declirat  {iib.  i, 
n.  31  et  32),  in  hunc  moduiii :  Qiiia  ex  passionis 
(Christi)  genere  et  professione  quatdam^  per  stuiteB  in* 
teiiigeniiee  sensum,  ad  contumeiiam  divinee  tn  Domino 


doiuit,  non  fuerit  in  ea  potestatis  securitate  qua  non  ti»  G  Jesu  Christo  naturte  virtutisque  rapuerunt;  ea  ipsa  do- 


met,  vei  m  ea  Spiritus  incorruptione  quas  non  doiet^ 
sed  inferioris  a  Deo  patre  naturm^  et  humanm  passionis 
trepidaverit  metu,  et  ad  corporaiis  peente  congemuerit 
atroeitaiem.  Tum  eorum  subnectit  objecla,  quae  libro 
loti  maieriam  praebeni.  Atqiii  baereticos  hujusmodi 
oppiignare,  Christum  secundum  humanam  naturaro 
passum  fuisse  propugnare  est.  Ciim  enim^  iiiquit  Gre- 
gorius  NysB.  Or.  5,  conira  Eiinom.  relatus  a  Theodo- 
reto,  dial.  3,  dupiex  ex  ambigua  sit  opinio^  divinitasne^ 
an  humanitas  passa  sii;  unius  rejectio  aiterius  erit 
confirmatio. 

i24.  Hilariuin  aiilem  ab  una  Christi  divinitate  nos- 
tras  iofirmitates  rejecisse  inde  perspicuum  est,  quod 
ubi  dixii  haereticos  velle  ex  assumptioiie  corporis  ae- 


monslranda  fuernnt  ab  his  impiismme  inteliecta^  Hic 
igitur  uiius  est  iibri  x  scopus,  ut  haeretici,  qui  Christi 
in  passione  siia  gesia  dictaque  ad  divinae  ipsius  na- 
lurae  coiitumeliam  rapiieruni,  convincaniur  ea  impiis- 
sime  intellexisse.  Quatenus  auteiu  ea  impiissime  iii* 
tellexerint,  aperiius  subinde  significat :  quod  nimirum 
divinas  professionis  naturceque  immemoreSf  ad  argu- 
mentum  impietatis  suce^  dispensalionis  getUa  et  dicta  le- 
inieritiil,  qux  verl>a  si  cui  ambigiia  sunt,  conferal  ciim 
liis  lib.  IX,  niim.  5  :  Hinc  ituque  faiiendi  simpUcei 
atque  ignoranies  hopretlcis  occasio  est^  ut  quce  ab  eo  fe- 
cundum  honunem  dicla  sunt ,  dicta  esse  secundum  fia- 
turw  divintB  infirmitatem  mentiaiitur.  Unde  hoc  con- 
fici  potest  argumenium  :  Profiieiur  llilarios  se  li- 


ruinnain  adhaerere  divinitati,  eos  sugillat  his  verbis :  ^  bro  x,  cum  haereticis  dispuiatiirum,  qui  quac  dispen- 


Ac  si  virlutem  iiiam  incorruptce  substantiee  imbeciili' 
taiis  suas  sorte  atiumpiio  carnis  infecerit^  et  aierniias 
naturam  fragiiitatis  aeceperit.  Qum  ft  ad  metum  tristis 
estf  si  ad  doiorem  infirma^  fi  ad  mortem  trepida  ,  jam 
et  corruptioni  subdita  erit  (cap.  31  in  Matth.  n.  2). 
Tum  Deum  corniplioiiis  aut  demutationis  prorsus  ex- 
pertem  esse  ostendit :  at  de  homine  oihil  omniuo  ro- 
gitau  imo  se  eamdem  liumanae  Christi  nnturae  prae- 
rogativam  tribuere  nolle  satis  indicat,  dum  hanc 
Arianorum  doctrinam  fatetur  ei  opinioni  consenta- 
neam  esse,  qiia  filium  Dei  creatum  el  non  aetemum 
credunt.  Sed  eorum,  inquit  (num.  3),  ommf  hic  sensus 
fff,  tir  opiiMiiliir  meliim  morltf  in  Dei  /i/ittm  inctdiffe, 


sationis  dicta  gestaque  sini,  in  Deuiii  cadere  velint; 
atqiie  haeretici,  cum  quibus  ei  disceptaiio  est,  rapiunt 
quidquid  deCliristi  timore,  tristitia,  doloreest  scrip- 
tum ,  ut  eum  infirmum  Deum  ostendant :  concedil 
igiturea  omnia,  quae  de  Christi  timore,  tristitia,  do- 
lore  scripta  sunt,  dispensationis  dicia  gestaque  esse« 
hoc  est,  in  hominem  a  Verbo  assumplum  cadere.  Sed 
ad  librum  ipsum  veniamus. 

127.  Quemadmodom  Hilarius  in  eo  a  praediciis  hae- 
reticis  menti!i  aciem  non  defleciit ;  ita  neque  debel 
lector  ab  eorum  aententiis  animum  avertere.  Yariae 
qnidem  sunt,  sed  quae  ad  duas  commode  revocentur. 
Verbom  enim  alii  iia  com  carne  confundunl,  ui  ex 


65  PRi£FAT10  GENERAUS.  66 

eoniro  sentantia  {num,  50)  de  u  defeeerit  Deut  Ver»  A  guod  itti  volunl  egregii  doctore$,  ut  factui  sit  iciticei 


bum^  dum  corpus  officio  animai  vivificat;  alii  iia  ab  ho- 
mine  dividiint,  ut  sicut  in  prophetis  Spiritus  propke- 
tim^  ita  in  Jesu  Verbum  Dei  fuerit, 

i28*  Qui  in  hscc  attenderit,  non  laborabil  in  pluri- 
inis  locis,  iii  quibus  sxpe  iiegare  videiur  Hilaritis, 
qiiod  demoiiBtrare  dumtaxat  vult  ex  adversariorum 
placitis  explicari  nullo  pacio  posse.  Neque  latebit, 
cnr,  V.  g.  num.  iO,  priusqiiam  objccta  dihial,  adver- 
sarios  aggrediatur  his  verbis  :  Et  interrogo  eos,  qui 
koc  ita  existimant,  an  ratione  subsittat,  ul  mori  timue^ 
rtl,  qm  omnem  ab  Apostolis  terrorem  mortis  appellens 
ad  gtwiam  eos  sit  martyrii  adhortatut,,,  tum  deinde 
quem  dolwem  mortis  timeretf  potettatis  suce  libertate 
moriturust  Ht^c  eiiim  argtiuienti  genere,  qiiod  iii  eo 


Dominus  et  Deus  noster  ex  hac  substantiarum  permix* 
tione  passibiUs :  quorum  patroniis  apud  Theodoretnm 
dialfigi  3  initio  primum  affirmat,  Christus  ideo  car- 
nem  assumpsit^  ut  id  quod  erat  impatibHe  pauionem 
iustineret;  ac  deinde  ab  Ortbodoxo  interrogatus , 
Cujtis  existimanda  est  lassitudof  divinitatis,  an  corpo» 
risf  respondet :  Non  audeo  unita  dividere.  Orthodvxus  : 
Divinw  igitur,  ut  apparet ,  naturm  latntudinem  tribuis, 
Eranistes  :  Sic  mihi  videtur.  Hxc  quippe  non  oblilus, 
fiirile  depreheiidet,  naturarumin  unoChrislodistinc- 
tionem  conjunctionemque  eam  tantum  ob  causam  ab 
Hilario  lam  operose  explicari,  ut  hinc  rationem  red- 
dat,  cur  Deo  impatibili  attribuaniur  passiones,  quae 
in  unam  honiinis  naiuram  proprie  cadant.  Dum  igi- 


libro  frequens  est,  veluti  gladlo  ancipiii  fodiuntur  B  tur  Christum  Deum  ex  passionibiis  corporis  nullum 

doloris  sensum  percepisse  adversiis  ha^reticos  illos 
propiignat,  perinde  csl  ac  si  diceret :  Vos  Christum 
ea  nalurae  proprietate  destituitis  qtiae  pati  nesciat, 
quia  Verbum  vel  confunditis  cum  carne,  vel  ab  ca 
se{iaratis :  sed  falsa  est  vestra  opinio ;  elsi  en!m  cum 
corpore  ila  conjunctum  esi,  ul  ei  attribuantur  pas- 
sioiies  hominis,  et  propler  hoc  puteinr  dolere ;  adeo 
lameii  inconfusuni  perseverat,  ut  cum  corpiis  eas  ex- 
cipiat  passiones,  ex  quibus  per  se  sequaiur  dolnr,  eo 
in  propriam  ipsius  naturam  effectu  carennt.  Hxc  ex- 
plicatio,  quam  nuiic  argumento  probabili  praestamiis, 
sed  ex  postremis  libri  paginis  certa  ratione  licebit 
deinonstrare,  toto  libro  intelligendo  non  parum  con- 
ducet. 
i31.  Negolium  tamen  facessit,  quod  co  loci  de 


sententiarum  etiamsi  adversariim  patroni  :  cum  neu 
Iris  succurrat,  unde  Christi  virtutem  simul  cuin  in- 
firmiiate  componant.  Certe  dum  num.  55  et  56,  hae- 
reticos  illos  hac  ratione  persequitur;  ipsum  fletus 
Christi  veritaiem  prorsus  respuissc  credores,  nisi  et 
ad  calcem  niim.  55  adjecisset ;  Et  tamen  vere  Jesnm 
Ckriilum  fiesu  non  dubium  ett^  et  num.  56  sic  clau- 
sisset  :  Non  est  vivificaturi  ftere,  nec  glorificandi  do» 
lere :  et  tamen  vivificat,  qui  et  flevit,  et  doluit, 

i^.  Illa  autem  argiimeiitandi  ratione  eo  usus  est 
iibentius,  quo  magis  idonea  erat  ad  arrogantiam  eo- 
ruai  relundendam,  qiii  omnia  se  Chrisii  mysteria 
coatprehendere  jactitantes,  ei  pro  libito  definiebaiit. 
Qood  enim  Athanasius  in  exitu  libri  de  saluiari  ad- 
veniu  i.  C.  obscurius  dicit :  StoUdi,  qui  divinitati  ejui  C 
pauionem  adtcribuntj  aut  humanitati  ejus  fidem  non 
habent,  aut  qai  unum  in  duo  separant,  aut  qui  camii 
ejui  dimensionem  conantur  facere ,  et  quantum  et  quO' 
modo  prteter  sacras  Scripturas  definiunt;  illustratur  ex 
hoc  Hilarii  libro  deciino,  cujus  postrema  p:irs  tota  in 
iis  cnerceiidis  occupatur,  qui  aliam  sibi  de  Christo 
scientiaiu  usnrpant,  quam  quae  Scripturis  reve- 
laui  esl. 

i30.  Neque  tantum  os  iniqua  loquentium  obstruere 
conteiitos,  posi  quam  illos  quaestione  n.  10,  proposila 
nonnihil  torsit,  ad  ipsoruro  opiniones  fundilus  ever- 
tendas  converiitur,  jactat(|ue  fundamenta,  quibus  ve- 
riias  adslmator.  Quippe  continuo  singularem  Christi 
ortam  conceptumque   considerans ,  ipsum  verum 


singulari  Christi  conceptione  ita  disseiit,  ut  non  di- 
vinam  tanlum  unigeniti  Dei  naturam,  sed  et  corpus 
ipsius  a  commuiii  passionum  nostrarum  h'ge  eximera 
videatur.  Et  his  quidem  primuin  adeo  sumus  com- 
rooti,  ut  ab  eo  vindicando  nos  poe:ie  absterritos  jam 
fassi  simus.  Verum  hxreticorum  contra  quos  con- 
greditnr  senientias  relegentes,  depreliendimus  Cliris- 
tiim  ab  iis  prxdicari  meruin  hoiniiiem ,  qiii  quia  et 
eorpus  et  anima  Adas  in  peccato  fuit,  carnem  quoque 
Adce  atque  animam  acceperit^  et  in  eujus  animam  do- 
mNANS  metus  tristitias  imminentis  inciderit,  elc.  Nec 
deinceps  latuit,  quam  salva  el  integra  fide  suum 
etiam  corpori  Christi  privilegium  tueatur. 

^ ^_^    ,  .^ _ 132.  Ciim  enim  tantum  ob  origiQis  peccatum  me- 

Deain  hominemque  perfectum  osteiidit,  naiuris  ita^tus,  trislilia,  dolor  nostri  dominantur;  Christum 


distinctis,  ut  Verbi  virtiis  ac  naiura  a  se  non  defece- 
rit;  iia  uniiis,  ut  non  dt  alius  filius  Dei,  alius  homi- 
Dis  fllius.  Qnorsum,  qux*so,  ad  removendam  a 
Christo  passionum  nostrarum  ignominiain,  natura- 
ruro  in  eo  distinctio  coiijunctioque  asseratur  ?  Ne  no- 
bis  excidat,  illuro  eis  resistere  hxreticis,  qiios  Phoc- 
badius  alk)quens  ait :  Non  distinguentes  Dominicas 
potentim  dupHcem  itatum  in  sua  unumquemque  prO' 
prietate  distantem,  quidquid  de  homine  ip»iui  dictum 
tit,  Deo  applicatii^  ut  ipse  Deus  homini  imbecitlitate 
aodetur.  Et  idcirco  duplicem  hunc  ttatum  non  con* 
jumtum^  §ed  eonfuium  vuttii  videri ;  et  aliquanto 
pofl :  Non  grgo  iit  Spiritus  caro^  ncc  caro  SpiHtus^ 


etiam  secundum  honiinem  doniinaniibiis  illis  perlur- 
bationibus  obnoxiuro  non  fuisse  recte  derendit,  quem 
ex  f oncepiionis  modo  demoiistrat  ab  originis  nosiras 
viiiis  absolutum.  Hinc  quod  ait  num.  27 :  An  in  cor» 
pore  ejui  infirmitas  fuit,  ad  cujui  occnrtum  contternata 
persequentium  agmina  concideruntf  intrlleximus  ex 
proxiine  subnexis,  Qaiam  i^'liir  infirmitatem  domina- 
TAM  /tujus  corpori  credis,  .cujus  tantam  habuit  natura 
virtutem  ?  ut  non  omnem  a  Cliristi  corpore  infirmi- 
latem  rcmoverit  (alias  pugiiarct  Ipse  secum),  sed 
tantum  domiiiantem. 

135.  Eodem  spectat  illud  nuro.  2b:Assumpta  earo^ 
id  esi  totm  homo,  paaionum  ett  perm^aa  naturit;  nec 


67 


PRiEPATlO  GEPJERaLIS. 


6$ 


Kanen  ita  permissa,  ul  passionum  conficerctur  ihjw  A  inum  secum  in  regno  paradisi  recepit,  Mortuus  est;  sed 


riis  :quasi  dicerel,  Assumplns  liomo  lum  scciuidum 
corpus,  lum  sccuiidum  atiimam  passionibus  nostris 
peniiissus  esl  quaicnus  naluralcs  sunl,  non  quateniis 
injuriosac  alquc  conlumclios;e.  Porro  homini  naluralc 
esi,  ul  cum  palilur  corpus^  anima  motu  aliquo  mo- 
vcalur  :  al  q:uod  inoium  illum,  quoiies  vult,  compri- 
nicre  iion  valcAt,  iMJuripsum  ei,  utpole  peccaii  poena, 
aique  CMniuincHosum  est.  Eo  paclo  licuit  num.  i5 
nrgarc  quod  Ghristus  senserit  dolorem  corporis  noslri; 
ac  nuin.  i7  dicere  :  Et  pro  nobis  dolet,  et  non  dobris 
nostri  dolet  sensu,  iNoslcr  quippe  dolor  necessiairio  nos 
piiiigit,  nobisque  invitis  et  rcluctatilibus  doniinatur  ; 
ipsiiis  vero  voluntariusomniiiofuit  ac  sponte  assiimp- 
tus.  01)1) tus  enim  quando  voluit«  ut  pro  potestale 


secundum  Scripluras  resurgens  a  dextris  Domini  Do- 
minus  assedit  [Vidc  similia  apud  Gregorium  ffaz. 
Orat.  35,  p.  575). 

155.  His  autem  in  locis  sic  verba  sua  forrrt.it,  ut 
cuin  cas  in  Ghrisio  inrirniitates  et  afiTectiones  negel, 
qux  homincm  dedcceant  Deo  substaiitialiler  soclatum, 
eiruin  tamen  iii  co  veritalem  fuisse  sxpius  confir- 
jnel  :  adeo  ut  procdicli  numcri  67,  hoc  sit  etordluin  : 
Passus  quidem  est  unigenitus  Deus  quce  homines  patl 
possunt.  Quoil  rursum  evidens  esi  ex  iis  qiKv  n.  55 
et  56  de  Gbrisli  flclu  hafiet.  Sxpe  eiiam  ex  adjunclis 
intelligiliir,  eum  ab  uiia  illa  iialura,  ciijus  virtus  pror- 
5US  divina  esl,  oinnem  infirmititis  nolam  rcmoverc: 
ut  V.  g.  cuin  ait  num.  34 :  Non  habet  hnnc  mctus  cor^ 


aniinam  posuil,  ita  ct  assuinpsit  dolorcm.  Imo  si  B  poralis,  penetrantem  quidem  inferoSf  sed  ubique  natu- 


Vi-ra  est  Ausustini  dcTuiilio,  qui  sponte  palitur,  do- 
lcrc  iicgaiidus  esi.  Dolor  cnim  carnis,  uii  detinil  lib. 
XIV  dc  Givit.  Dci,  cap.  15,  lantummodo  o/fensio  est 
animoi  ex  carne^  et  quoidam  ab  ejus  passioue  dissensio  : 
iicut  animw  dolor,  qucB  trisiitiu  nuncupalur,  dissensio 
ab  his  rebus  quce  nobis  notenlibus  accidunt,  Ihs  ita  iii- 
tcllcctis,  nulta  errati  vcl  levis  suspicio  remanebil  in 
iis,  qiix  Hilarius  in  cominendanda  singulari  Gbristi 
coiicepiioue  edisscrit.  Indeenim  merilo  probat,  Deum 
hominem  assumpsissc,  et  assumcndo  a  sc  non  diefc- 
cisse;  ac  proinile  esse  aliquid  in  Ghristo,  ()uod  expers 
sit  infirmiiatis  nosir?e.  Neque  ininus  congrucnter  fidci 
noslroi  demoiistrat,  Gliri^tum  etiam  secundum  ho- 
ininein,  cum  ex  Yerbi  virtuie  ct  non  nostro  conci- 
piendi  modo  origiuem  liabeai,  pussionibus  uostris  G  verba  Anibrosii  iuin  lib.  x,  iii  Luc.  n.  57  el  61,  tuin 


r(B  virtute  disientuni;  el  num.  44 :  Nbn  est  itaqnein  ea 
naturd^  qux  supra  hominem  est,  humano!  tr^ptddtionis 
anxi^tas, 

136.  Vcrum  ei[  iis  locis,  in  quibus  tristitiae,  timo ' 
ris,  ac  doloris  Gbrisii  causas  aut  exquirii  aut  expli- 
cat,  longe  ceriiiis  persuadeinur,  euin  ab  humana 
Hedialorisac  Reileinptoris  nostri  iialura  h.irum  afTec- 
lionuin  dcdecus  taiilum,  non  verilatem  atifdrre.  In 
hoc  porro  situin  erat  illud  dedecus,  ut  aut  pnipter  se 
dolcret,  aul  dolore  dominante  coiificcretur.  &me,  ut 
jam  observatum,  procul  ubest  qufs  ut'trisiem  aut  do- 
lentem  negct,  de  quo  qujcrit  unde  trislis  sit  aul  utide 
dolcat.  Ne  verosingularis  videretiir  hxc  illius  in  hisce 
causis  explicandis  senteiiiia ;  huc  rerereiida  essenl 


obiioxium  lion  fuisse,  quamvis  eis  se  spotiie  pcr- 
iniscril. 

134.  tti  hoc  potissimum  de  singulart  Ghristi  con- 
coptione  argumenio  versatur  usque  ad  num.  26.  Tum 
rcdit  raiio,  (lua  primutn  Ubus  est,  qu9cque  in  toto  li- 
bro  principalum  oblinet :  qua  nimirum  Iiscrelicis  atit 
nullain  nut  exinanilam  esse  Ghristi  divinitatem  alTir- 
inaniibus  osteiidit,  in  omnibus  ipsiiis  gi^stis  ac  diciis,. 
eiiatn  quibiis  hominem  se  et  innrmuin  signincat, 
tjuamdam  aliam  inieriioscl  naturnin,  qu.e  omncm  a  se 
iiifinniinttiin  ^cpellere,  et  niillam  iion  valcat  cxscrcre 
Viriiitcm.  Ui  enim  observat,  dum  nasciiur,  ortum 
ducit  ex  virgine  et  Spiritu  sancto ;  dum  csurit,  solo 


iib.  u,  de  Fide,  c.  "7,  n.  54;  Augusiini  in  Psal.  xl, 
ii.  6;  Ilieronymi  in  Matthxum  c.  26,  a  BccTa  in  eum- 
dem  Iocum*exscripti.  Sed  quod  Aiiguslinus  loco  me- 
morato  habiot,  cbnrerat  cui  libuerit  cuin  libro  flilarii 
X,  n.  10,  verba  autem  Ambrosii,  Hieronymi,  Bedae 
€iiin  nuin.  57  ejusdem  Hbri,  necnon  ctim  cap.  31iu 
Aiaith.  Interim  ad  rihem  dicti  libri  x  expendendum 
propereinus. 

1^7.  Taniiem  ubi  bsereticis  in  unam  Chrisii  Infir- 
initatem  respicicntibus,  muUiinodam  illius  virtutem 
objecit,  cosque  coiivicit,  nihil  iii  sua  ipsoruin  fide  sup- 
petcrc,  utide  in  dictis  ge^isque  tam  diversis  se  extri- 
•cent ;  expeuiiam  eis  viam  aperit  \n  Ecclesix  fide,  qux 


jussu  arcfacit  arboreni;  flumina  ex  se  prxbet  aqua;  ,    <»,|,n  distinctas  in  una  Christi  persona  naturas  confi- 

yivx,  etiam  dum  silit;  corpus  gerit,  et  calcat  nndas;  D  tiealur,  in  cotnponciida  rerutn  lani  contrarlarum  pu- 

flet,  et  taineti  gaudet  de  Lazari  morke;  moritur,  at 

ncmo  ei  aufert  aniinam,  scd  ipse  tradit,  ejusque  re- 

suinetid;c  potesiaieui  habct.  Alia  hujusmodi  passim 

disper>a  legere  est :  ex  quibus  hic  seligimus,  quic 

nutn.  67  pressius  et  concIu:»ionis  in  modum  sic  habel: 

Natus  ex  Virgine  Christus  est ;  sed  secundum  ^criptu- 

ras  conceptus  de  Spiritu  sancto  est.  ftemt  Christus ;  sed 

gecundum  Scripturas,  ut  in  eo  quod  flevit,  gratulalus 

$it.  Et  esuriiil  Christus;  sed  secundum  Scripturas  sine 

cibo  in  non  habentem  (rucius  arborem  Deus  operatus 

est.  Passus  Christus  est ;  sed  secundum  Scripturds  tunc 

a  dextris  Virtutis  sessurus  est.Verehnqut  se  ad  mortem 

qucitiu  est ;  $ed  iecundum  }}cripturai  tuitc  corifesiorem 


^na  non  laborat.  Vnus  en:m,  inqiilt  num.  62,  atque 
idem  esl  Dohiinus  Jesus  thrislus  Verbum  caro  factum^ 
seipsum  per  hcec  universa  significans  :  qui  dumad  mor- 
tem  dei  elinquisesigriificaty  homo  est;  dumvero  komo  est^in 
paradiso  Deus  regnet,  etc.  Ciin  exitu  ejiisdem  numeri . 
Habemus  in  sacramento  FiHi  hominis  et  Fitii  Dei  et  mori 
regnantetn^et  regnare  morientem.  Etileinceps  adfinem 
usque  totus  est  in  commendanda  et  exponenda  hac 
Ecclesijc  fide.  Unde  liquet  quorsum  primis  libri  stii 
paginis  haereticos  adorsussit,  qui  naturas  Ghrl^ti  aot 
•confundebant,  aut  dividebant :  scilicet  ut  conviitsls 
•eorum  prxsidiis,  Tiinda^menU  ]acerei  catholicoe  lldel, 
'^  eiidi'  Deus  ob  cohjuntHionem  cunilionfhie^TerG 


60  PhiEFATlO  CfeNEnALlS.  70 

passus  ei  criiclnxus  dicaiur,  passus  famen  credilur  A  ut  propciat  forma  $erci ,  non  ul  Clirittus ,  qui  in  forma 


salvaet  integra  diviniialis  su;i:  naiura.  lliuc  doclrinu 
illius  sanic  el  orlliodoxse  ndci  prorsus  conseiilanea 
approbauir.  Quod  ul  planius  fiat,  vocahulorum  non- 
nullorum  visestexpendeuda. 

Yl.  Qttid  Hitario  sil  passio  seu  pali .  quid  Christus, 
quid  Christi  natura  aut  virtns, 

158.  Nbn  ambigue  explic;it  ipse  libro  de  Syiiodis 
n'^  i9,  quid  passionis  liomine  sibi  vclit,  dum  ad  Sir- 
niiensis  concilii  canonem  xii ,  subjicit :  Absofute  os- 
ienditur^  cur  Verbum,  licel  caro  factum  sil,  non  tamen 
iranslatum  fueril  in  carnem.  Cum  enim  hcec  passiouum 
genera  infirmitatem  carnis  afficiant ,  Beus  tamen  Ver- 
bum  earo  factus  non  potuit  a  se  demutabilis  esse  por 


Dex  erat,  Christls  essc  non  maneai ;  cum  formam  tcrvi 
non  tiisi  Cur  stls  acceperit.  ^lura  buc  referre  esset 
siipcTvacaneum ,  cuin  quisque  Iioc  per  se  prastare 
jain  nioiiitus  valeat. 

i4l.  Ilac  loquendi  ralione  ideo  forsiian  nsus  cst, 
quod  Christus  persouse  nomen  esl,  neque  alia  in  eo 
pcrsona  eal  nisi  Verhi.  Vel  etiam  ad  tuendam  Clirisli 
diviniiatem  lolus  intenius ,  nihil  in  eo  inluori  sole- 
bat  liheniius,  qiiam  quod  in  ijiso  divinum  esi.  Uiide 
(lulce  Chrisii  iiomcn  Deuni  ipsi  «apiehat,  Deum  reso- 
nnhat.  Oua  in  opinlone  non  mediocriier  coiinrmamur 

i,.  ^.  ...'!■      .  .  . .  ....  .     ..- 

lisejusdem  lihii  n.  5,  vcrbis:iifNC  itaque  fcUlendi 

simplices  atque  ignorantes  hareticis  occnsio  c$t^  ut  quos 

ab  co  sccundum  hominem  dicta  sunt ,  dicla  esse  secun- 

tiendo,  Non  enimidipsum  est  pati  y  et  demutari :  quia  \^  dum  naiura:  divince  infirmitatem  menliantur :  et  quia 


omnem  carnem  pasnio  cujusque  generis  demutet  sensu , 
dolore,  tolerantia.  Verbum  auiem  quod  caro  faclum  csi, 
Ucet  se  pcusioni  subdiderit,  non  tamen  demutatum  est 
passibiHtate  paiiendi,  Nam  paii  potuit,  ei  passibile  esse 
non  potuit :  quia  passibilitas  naturiv  infirmis  siqnificatio 
est ;  passio  autem  est  eorum  quoi  sint  illata  perpesslo  : 
qucB  quia  indemutabilis  Deus  est ,  cum  tamen  Verbum 
caro  factum  sit,  habuerunt  in  eo  passtonis  maleriam 
sine  passibililatis  infirmitaie,  Manetitaque  indemutabilis 
cliam  in  passione  natura  :.  quia  auctori  suo  indi/ferens 
et  impassifilis  essentice  natu  subslantia  est, 

f  39.  A'n  hic  Verhum  pati  poluisse  conlcssus  ,  pas- 
sibilc  non  fuisse  congruehier  dixerit,  non  est  insti- 
tiiL-e  quseslioni.c.   ^ortc  ad  huiic  loqucndi  niodutn 


unus  atque  idern  est  loquens  omnia  qua:  loquatur,  de  sc 
ipso  eum  iocutum  esse  contendant,  (jir,  ^uaeso,  ca  quac 
a  Chris(9  secuiidum  bonii^iem  a  se  assumpigm  dicia 
simt,  ai)  eo  dicta  esse  de  se  ipso  ncgct?  Non  ideo 
saiie  quia  Verbi  hominisque  assumpti  non  liiiaro  per- 
sonaiii  seniial,  cum  hinc  ab  lixreiicis  fallcndi  ansam 
arripi  conqueraiur:  sed  potius  quia  assumptum,  ac 
proiniJe  velut  adyentitium  ei  extraneum  ,.in  Christo 
spccict,  quidquid  in  eum  non  convenil  ut  Verhum  ac 
Deus  est..  In  hf^c  loqiicndi  modo  Ambrosium  coiisen- 
tieniem  fiahet.  Quippe  in  Lucam,  jib.  x,  n.  6(,  hxc 
Chrisli  verha  ,  Tristis  est  anima  mea^  ei  turbata  est 
anima  mea  perpehdens  ait :  Fion  ergo  suscipiens ,  sed 
suscepia  iiirbatur,  Anima  enim  passionihus  obnoxia^ 


coaclus  ert,  quo  omiiem  hrerelicis  adiluni  [^rxdn- C  divinitas  liberd,  Denique  Spiritus  promptus^ 


(Teret,  qui  Vcrhum  assumpiiooe  carnis  in  propria 
substanlia  sm  palibile  rnclum  e»se  senlichanl.  At 
Tcro  cum  ex  ai^bilrio  pendeani  nominum  dcfinitiones, 
i\11ii{  est  discriminis ,  ubi  singiila  distincle  cxplicala 
suiil.  Neque  obscuruin  est ,  passioncm  id  ab  eo  vo- 
cari ,  qund  Verbum  denominet  pnssiim ,  passihilitaiem 
Tcro,  quod  ipsammet  Verhi  naiiiram  afficiat  ac  de- 
mutet.  Quo  posilo,  Verhum  ex  passione  carnis  pnli- 
Dile  neqiiaquam  fuisife  recte  negal.  At  hoc  impassi- 
Kllitalis  privilegium  uni  Verho  se  vindicare  salis  si- 
giilficat,  duin  illud  ipsi  ea  una  raiioiie  tuetur,  qiiod 
n:ilura  illius  indemutahilis  sit.  Imo  emn  conccdil , 
quia  omnem  carnem  passio  cujusque  generis  demutet 
seniit,  dolore,  (o/cran/ia,  faleliirqiie  Verhum,  qiiod 
Ctfro   fsrcium   est ,   se   snbdidisse   passioni  ;  fateliir  -^  Si  aiitem  buic  qnod  de  passionis  vocahulo  proxinie 


caro  nutem 
infirma,  Tristis  autem  est ,  non  ipse  ,  sed  anima,  Cura 
uiroque  facit  Augustinus  cum  pliifibus  locis,  tum 
maxime  in  Psal.  xxxvii,  n.  il,  iibi  bahet:  Pion  enim 
SE  irsF.t^hristus  demonstrnvit  in  terra,  sed  demonstravit 
carnem  suam,  Ila  Justiiius  apo1o^i\c  i,  initio,Christict 
Josti  iiomina  distingncnda  csse ,  et  hoc  a((cariiemy 
illud  vcro  ad  diviniiaicin  rererotidum  iradit:  Filius 
Dei ,  in(|'uit ,  qui  solus  proprie  dicitur  fHius ,  Christus 
quidem  ex  eo ,  quod  pef  illum  Deus  omnia  conforma^ 
verit  atque  orndverit  appelialur,,,,  Jesus  t^^ro  et  liomi- 
nis  et  Servatoris  nomen  et  designationein  habet, 

14i.  Ex  hac  observatlone  sequitur,  ut  qiiud  liila- 
rius  de  Cliristo  simplkiler  afHrmat  vel  hegat ,  ad  di- 
vinnni  ijsiiis  naturam  ul  plurimiiin  referenduni  sil, 


Cbristiim,  sccundum  assiimptum  liominem ,  demula- 
tilm  essc  sensu^  dolore ,  tolernntia.  Sicut  enim  Vcr- 
Btfh)  carnem  raclum  cum  dicit,  totiim  honiiiiem  a 
Verbo  assumptum  intelligil;  ita  iiitclligil  toium  homi- 
lieni  a  Veibo  subdilum  esse  passioni ,  cum  Verhum 
cnrnem  fartumdicit  sesepnssioni  suhdidisse.  Assumpfa 
earo,  inquit  lib.  x,  de  Trin.  n.  24,  id  est  totus  homo\ 
passionmn  est  permissa  naturis, 

140.  Si  atlenderis  (Teinde  quid  Christus  apiidf  Ilila- 
ilom  sonct,  eum  hoc  vocahulo  simpliciter  posilo  so« 
lam  Verbi  naluram  inielligere  ac  significarc  solere 
ahimattVeiries.  Hujiis  rei  perspicuuineslexenipluin  in 
b1s  lib.  ii"de  Trin.,  n.  14  :  Fvficuatto  eo  proficit , 


observatuni  esl  adjunxcris;  haud  xgre  audies  Chris- 
tuin  li:ibmsse  corpus  ad  paticndiim ,  ac  passuiii  essCi 
sed  natiiram  non  hahuisse  ad  dolendum.  His  eiiiin 
verhis  nihil  lihi  occurret  aliud,  nisi  Verbum  in 
Christo  ca|)ax  qiiideni  esse  passionis,  si  qnidem  car-' 
iicm  patibilcm  assumpsit;  sed  noii  capnx  cssedoloriSy 
ctim  jn  naturnm  ejus  lieqtiaquain  cadat  deniulalio. 

143.  Inlerdum  ctiahi  reminisci  juverii.  solo  carnis 
vcl  corporis  nomine  tolam  naluram  humanam ,  di- 
vinain  vero  spirilus  aut  .•eternitatis  vocabulis  socpe 
signincari. 

144.  Lohge  majbris  ihomenti  esi' vocis  naium  no- 
litia.  llujus  intelligentiam  ad  assequenda  Hilarii  dicla 


7i 


PRiEFATIO  GENERALIS. 


nccesstriam  esse  advertil  Hanaldns  opud  Philippum  A ''^o  fuit,  natur^s  noitra  atiumptio  mt;  cnmque   in 


bonae  Spei  abbaiem ,  sed  ipse  non  saiis  perfcciam  lia- 
biiii.  Porro  naiuram  Gliristi  dispensaiioni  el  assump- 
Ueinflrmilaii,  sicut  naluralia  illius  ailributa  assump- 
tis,  ab  Hilario  constanter  nppoiii  plurilius  eiemplis 
liquet.  Hinc  lib.  ix,  n.  33,  omnia  Ghrisli  praeiiomina 
et  cogntimina  in  naturalia  ct  assumpta  pariiiur.  Et  lib. 
X,  defendens  Ghristum  in  forma  Del  simul  et  in 
forma  servi  esse,  quodisrrimine  uiramque  illam  for- 
mam  in  se  conlineat,  sic  aperit  n.  2i :  in  forma  cnim 
iervi  estf  qui  et  in  forma  Dei  ett :  et  cum  hoc  naturje, 
iUud  vero  dispensationis  stf,  elc.  Rursum  n.  65:  Ba'- 
beni  in  $e  uno  eodemque ,  per  dispensationem  atque 
RATORAM,  in  Dei  forma  et  in  forma  teririj  eic;  n.  60  : 
Qui  eum  ss  dispensatione  homo  enet ,  maneret  tamen 


Psal.  Lxviii,  n.  25,  hoc  dictuni,  quod  neque  formm 
servilis  astumptiotanquamgenuinas  origimscondUionit* 
que  natura  est ,  ea  ratione  probel,  quia  id,  quod  at- 
tumptum  ett ,  non  proprietat  interior  i ?f ,  ted  exterior 
accettio  :  consentanea  sibi  loqnilur  lib.  ix  de  Trin. 
n.  7,  cum  rcs  hominis  assumptl  ret  naturm  nottra^ 
res  autem  divinas  mturce  tuas  vooat  in  hunc  modum : 
Uomonatut  tecundum  contuetudinem  naturce  nottras 
locuiut  est,  Nam  tametti  in  partu  et  patsione  et  morte 
NATDiLe  NOSTRiE  rcs  peregerit ;  res  tamen  ipsat  omnet 
vhrtuteKKTmjE  svJEgettil,  dum  tibi  ipse  origo  na$- 
eendi  est ,  dum  pati  vult  quod  eum  pati  non  lieet ,  dum 
moritur  qm  vivit, 
i  47.  Jam  itaque  perspicuum  est ,  qui  salva  iide 


BX  NATURA  Dcus ;  ct  inox  :  Vt  cum  infirmitas  esset  ex  B  dixerit  in  Psal.  cxxxviii,  n.  ^iAssumptio  auieminfir» 


forma  tervi^  et  natora  maneret  ex  forma  Dei, 

145.  Haec  si  observasset  Erasmus ,  cum  iii  P>aL 
Lxviii,  offendit  n.  9 :  JSon  fuit  ergo  in  unigeniio  Deo 
natoralis  infirmitatf  ted  assompta,  et  n.  18:  Cunctas 
nottra,  quw  in  eo  fuerunt^  infirmilates  non  natorales 
ninl ,  ted  assomptjc  ;  mininie  reclainass«*t :  Quomodo 
nonnaluraUt  ei  qui  naiuram  attumptit?  Iniellexisset 
qulppe  eas  non  homini  assumpto ,  sed  Verbo  assii- 
meiiti  negari  naturales;  ideoque  vocari  assumptas, 
quia  eas ,  naturam  cariiis  assumendo ,  in  se  assuinp 
aerit,  a  quibus  antea  ex  natura  siia  alienus  erat.  Ut 
enim  ait  Aiigustinus  in  Psal.  xciii,  n.  19 :  Deus  uni- 
genitus  tritiitiam  tic  attumptit^  quomodo  eamem.  At- 
qui^  ut  loquiiur  llilarius  nosier  in  Psal.  lxviii,  n.  9, 


mitatis  non  fecit  infirmum ;  quia  atiud  est  naturam  etse, 
aliud  assumpsisse  naturam  :  et  exlra  generis  ne^^essita' 
tem  votuntalis  accestio  est .  Neque  magis  suspectum 
est  illnd  Tract.  Psal.  liv,  iium.  6  :  Umversa,qua 
mortis  nostrw  sunt  ac  timoris ,  ita  pertulit ,  ut  in  eum 
inciderent  hasc  potius ,  qnam  inessent ,  dnm  infirmitat 
nottra  magis  ett,  quam  natnraiit  in  Deo  ett.  Iiicidunt 
quippe  infirmitates  nostr»  in  personam  divinam, 
cui  altribuuiitur;  sed  in  propria  illius  natura  non 
insuiit :  dum  M^  ea  subj.icet  iiatiira ,  qu»  de  nobis 
assumpia  est.  Facilius  qiioque  j:im  asseiitieiur  quis^ 
que ,  Hilarium  in  iis  locis ,  in  quibus  Ghrisium  om- 
nino  a  nostris  iiifirmitatibus  eiimcre  videbatur,  lan- 
tum  naturam  illius  propriam ,  non  e^ni  quam  a  nobis 


alienum  a  natura  tna  corput  attumptit.  Undeet  in  epi-  C  suscepit,  ab  iis  vindicare.   Quod  ut  magis  ac  ma- 


stola  l)iony»>io  Alexandrino  adscripta  tom.  i  Gf^ncil., 
pag.  85i,  Ghri^ius  non  natura  huino,  sed  natura  Deus, 
ev  7U7CI  Mpwnc*  aXXoe  f-jvsi  Btoe  asseritur :  et  Gy- 
rillus,  lib.  XI,  in  Joan.,  cap.  12,  naiuram  humanam 
ad  Deum  Verbum  cxtTixw^ ,  iion  ^vcxuc  ascendisse 
docet ;  quia  nimlrum  ex  se  et  ex  suiipte  conditione  non 
habeat,  ui  cum  Deo  unumsit.  Tristilia  igitur  alixque 
inOrmitatesnostrae  a  natura  Ghrihtialienae  fuerunt,  et 
consequeiitereinon  naturale8.Non  naturales,  inquam, 
non  naturae  inortali ,  sed  natur»  a  qua  ei  virtus  fiiit 
resurgendi.  Quod  Hilarius  in  Psal.  liii  ,  n.  7,  de- 
darat,  ubi  cum  praemisisset,  Omnia^  qute  hominum 
tum ,  et  oramt  et  pattut  ett.,, hine  ett  quod  eturivit , 
stlfmi,  elc,  siibjicit,  Et  ut  his  omnibut  ron  natora, 


gis  exploraium  sii,  quse  ab  eo  virtutit  vocabulo  vis 
atribuaiur,  nnnc  considerandum. 

148.  Nibilapiid  veieies  usitaiius  ease,  quam  nt 
Tirtutis  voce  Gbristi  divinitaiem  enuniient,  vel  ea 
soia  tostinionia ,  qiia!  ex  ipsis  Theodoretns  ad  cilcem 
dialogi  3  adversus  Theopaschitis  collegit,  amplam 
fidcin  faciunt.  Quibus  addimus  nnum  illud  Ambros»ii 
lib.  11  de  Fide,  cap.  7,  n.  56  :  Ghristus  ut  homo  tur» 
batur  :  non  turbalur  ejut  viriut,  non  turbalur  ejutdivi" 
nitat;  ted  turbatur  aniina,  turbatur  tecundum  humanm 
fragilitatit  astumptionem,  Ad  Hilarium  veroquodatti- 
net,  quamvb  hac  voce,  cum  de  Ghristo  ci  scrmo 
est,  S£pius  utatur,  non  occurrit  tanien  animo,  utrum 
eam  usquam  non  ad  divinitaiem  ipsius  referai.  Hanc 


8BD  EX  ASSOMPTioiiR  tubjcctut  ette  potset  intelligi ,  per- 1)  eo  vocabulo  perspicue  significat  in  Psal.  ii ,  n.  25, 


f^tut  hit  ommbut  returre^at. 

ii6.  Ne(|ue  obscuruin  est ,  cur  ea  usus  sit  loqueiidi 
ratione.  Quod  enim  superius  de  vi  vocis  Chritti  est 
observatum ,  loiige  bic  majorem  locuni  habet.  Et  qui- 
deincumuna  in  Ghristo  Yerbi  persona  sit,  ciijus 
propria  iiaiura  divina  est ,  cuique  humana ,  quanivis 
perconjuiictionemsubsiantialem,  tainen  per  volun- 
Ijiriam  a^suuiptionem  accessit ;  cur  lianc  non  liceat 
telutexiraneamrespicere?  Si  antem  Ghrisio  velut 
quid  extraneum  est  assuinptus  hoino;  pariler  extra- 
neum  ei  erit  quidquid  in  hominem  assumptum  conve- 
niet.  Quocirca  cum  inPsal.  cxxsix,  num.  2,  dicat: 
Quod  (ttim  Deiis  est ,  noiura:  suce  est ,  quod  autem  ho' 


duni  ait :  Hion  ideirco  non  Dei  Filius ,  ^iita  et  homimt 
est  filiut.  Non  enim  cum  divinitatit  decesmne  fit  hu- 
mititatis  accessio  :  nec  per  consortium  infimntatit  eon- 
tumeliam  Virtos  excepit ;  quippe  cum  infirmitat  ho^ 
nore  tit  donaia  Virtctis.  Nec  iniiius  clare  cap.  9  in 
Mailh.niim.  7,  habes :iisfiimpltocorpons  noii  naturam 
ViRTUTis  inclutit :  ted  ad  redemptionem  tuam^  fragHita* 
tem  corporit  Virtos  assumpsit.  Huic  loco  similis  est 
alter  Tract.  P>al.  143,  num.  7,  quo  Verbi  exin:initio 
sic  exponitur :  Neque  Virtos  in  humilitatem  sete  ticet 
eohibent  defecit  ex  tete ,  et  humilitat  cohibita  in  teu 
Virtutetutcepta^cum  quod  non  erat  etu  coepii^  pro- 
fectum  ejut  qum  a  te  non  defeeerat  Virtutit  accepit,  Ita 


75 


PRiEFATIO  GENCRALIS. 


74 


lib.  X  de  Trin.  num.  16  :  Verbi  virtm ,  non  corpora-  A  te  pattiouum  nostrarum  infirmitates^  sed  passus  vm- 


Hbus  modh  manens^  nee  deerat  unde  descenderat,  Sed 
ad  rem  nosiram  propiiis  pertiiiet,  quod  ibid.  n.  66, 
enarrans  illud  Pauli :  Etn  erueifixus  est  ex  infirmitate, 
ud  vtvil  9X  virtuie  Dei,  virlutem  Christi  divinam  iia- 
toram ,  infirmitatem  vero  humanam  cjusdem  naturam 
interpretaiur  in  hunc  modiini :  Eumdem  ex  infirmitate 
crHeifixumait  (Paulus),  qui  ex  virtute  Dei  viveret  :  ut 
€um  mfimnias  esset  ex  fonna  servi ,  et  natura  mnneret 
€X  Dei  forma  ,  non  ombiguum  esset  in  quo  sacrjamento 
(id  est  in  qiia  natura)  et  passus  esset ,  et  viveret ;  ut 
crnn  in  eedem  esset  et  ihfirmitas  ad  passionem ,  et  ad 
tiiam  Dei  viktus  ,  non  alius  ac  divisus  a  se  esset,  qui  et 
jmtereturetviveret.  Quac  cum  ii«i  sint,  qiiid  vetat, 
quo  minus  in  his  lih.  x,  num.  48  :  Suceumbere  ergo 
,  iibi  vidttur  virtcs  ista  vulneris  clavo ,  el  ad  ictum  B 
compuwgendi  exterrita  demvtasse  se  in  naturam  doten' 
ifi,  solam  Yerbinatonmadoloreeximi  inlelliKamus? 
Imo  quis  ea  verba  aliler  intelligenda  cense  iiT 

149.  Neqae  soluin  vox  virtus ,  aut  virlus  Dei ,  sed 
eiiam  vtrfHi  eorporis  apiid  Hilarium  ad  Verbi  iialuram 
attioet;  adeo  ut  libris  de  Trinil.  virtus  corporis  per- 
inde  ei  sit,  ac  iii  Matth.,  cap.  9,  num.  7,  potestas  rn- 
tra  corpus  manens^  aut  cnp.  8 ,  n.  7^  ipse  in  corpore 
poMStui.  Cerle  Verbuin  homini  conjunctum  virtutem 
corporis  nuiicopare  ei  liciiit :  liim  quia  assumpta  caro 
ex  ipsius  pr.'Kseiiti.i  ac  societate  mutuaia  cst  quid- 
quid  poleiitioe  oUiimil ,  lum  quia  specialiler  sensit , 
uii  §  1  fuse  demonslralum  esl,  ex  Vcrbi  virtuie 
concepium  esse  corpus ,  quod  ex  Virgine  suscepii. 


TiJTE  NATURiC  su.c,  ut  ct  vtrtute  n  turos  su(B  natus  e%l: 
nequeenimcum  natus  sit^  non  tenuit  otnnipotentia: 
sum  in  nativitate  naturam.  El  post  pauca  ,  pro  virtute 
naturag  suw^  ail  virtute  corporis  stif ,  pula  ,  secundum 
quod  i(a  ex  infirmitate  corporis  nostri  pnssus  in  corpore 
est ,  ut  passiones  corporis  nostri ,  c(»rporis  sui  vir- 
TUTE  mrfperef.  Qiiod  in  Psal.CLXi,n.  8,  brevius 
ac  ci:iriu<  sic  elocutti^i  e<it  :  Licet  se  pnssioni  daret , 
non  tnmen  Yirtus  ^eterna  doiorem  pasxionis  exciperct, 
Uiide  liquet  virluleni  corporis,  virlulem  natur» 
suoe ,  el  Virtnlem  a>ternam  Hilario  synonyma  fuisse, 
iisqne  signilicari  vcrbiim  ,  a  qiio  honiocum  iis  qii2C 
hominis  sunt,  absque  ulla  sui  dcniutalione,  suscep- 
tus  est. 

i52.Verbum  quoque  carnem  racttim  viriuteiii  corporit 
et  virtutem  in  corpore  ab  Hippolyto  appcllaium  esse 
apud  Theodoretnin  ad  cnfccni  di:ilogi /fripafr6f7f.s  legi- 
mun  :  Corpus,  in(|iiit,  quamvis  humano  more  morluum, 
magnam  in  se  vitce  virtntem  hnbet.  Qnoe  eiiim  ex  mortuis 
corporibus  non  profluuut,  ex  illo  manarunt :  sangnis  et 
aqua  :  ut  sciremns  quantum  ad  vitam  valeat  virtus  quce 
in  corpore  habitavit.  Itein  nit  :  Non  confringitur  os 
sancti  agni ,  ostendente  figura  passionem  non  attingere 
viRTUTEM.  Corporisenimvirtus  sunt  ossa  :  ct  idoo  Ver- 
bum  ailuinbriiit,  qtiod  assumpti  corporis  virlns  esl. 

i53.  Sed  ad  snpoiioreni  libri  x  de  Trinit.  hicum 
illiistrandum  niillns  aplior  est,  qnam  qni  in  Psal. 
Liii,  num.  i:2.  hahetur.  E\  hoc  cnim  cvidenter  paie- 
bil,  qiiam  in  illo  virtns  corporis  perindc  Hilario  fue- 


i50.    Accepia  hac  notiime,  V)U\  dirimilur  conlro-  ^  rii  atqtie  natura  divinitalis.  Nec  ingraliim  erit  ab  ip- 


Tersia,quae  maxima  iiata  esl  ex  verbis  lib.  x ,  n.  23  : 
Passus  quidem  est  Dominus  Jesus  Christus ,  dum  cas- 
dtiur^dum  suspenditur^dumcrucifigitur,  duminoritur: 
sid  tn  corpu*  Dominx  irruens  passio  nec  uon  fuit  passio, 
nec  lamen  naturam  passionis  exseruit ,  dum  et  pcennli 
minisierio  deseevit,  et  virtos  corforis  sine  sensu  pcenas 
vmpcene  insedesmvientis  excepit,  Si  enim  ii»i vtrtuscor^ 
poris  inielligitar  Verbuni  (|iiod  corpus  assumpsit,  hiec 
sibi  volent,  passionem  scilicet,  qiia  c£snse>tGliri- 
8tas,  et  veram  fuisse,  et  iioii  veram :  vemm  (|uidem  in 
corpus  ipsius,  seu  in  bominem  ab  eo  asstimplum , 
quem  proinde  demutarit  dolore ,  sensu ,  toleraniia , 
nt  iam  num.  i39  observatum  ;  non  verain  auiem  in 
Verbum  carni  conjunctum ,  in  quod  mox  diciodemu 


somel  audire,  non  qnid  recens  de  Domini  pnssione 
sen.^erit,  sed  quid  de  ea  semper  pr:edicarit ;  ut  illiic 
provocetilur,  qni  eufii  libris  de  Trinilale  errasse,  sed 
poslmodum  Tiactatibtis  in  psalmos  errorcm  retrac- 
la^sc  scnliunt.  Porro  in  (*o  loco  breveiu  toiins  doc- 
trin.^e  suie  de  Cliristi  passiomt  sunim:im  sic  coin- 
plexus  e^iiQuod  autem  (special)  et  in  crucem  actum 
unigenitum  Dei  filium,  et  morte  dnmnatiim  eum,  qui 
natiritate^  quas  sibi  ex  celerno  patre  est  naturalis^  ccter* 
nus  sit :  frequenier  inio  sehper  prmdicamus ,  non  ex 
naturas  necessitate  potius,  quam  ex  savramento  humance 
salutis  passioni  fuisse  subditum^  et  volitisse  se  magis 
passioni  subjicif  quam  coactum,  Et  quanquam  passio 
illa  non  fuerit  conditionis  et  generis,  quia  indemulabi" 


tationis  effectu  caruerit.  Nnlla  igilur  hinc  discep-  ^  lem  dei  naturah  nulla  vis  injurioscc  perturbationis  of- 


tandi  caiisa,  cum  nemo  calholicusambigat,  quin 
Filius  Dei ,  posiquam  ractus  est  (ilius  hominis ,  sine 
sensQ  pcenae  vim  poense  in  se  desnevicnlis  exceperit , 
lioc  esty  diclus  sil  pati ,  quod  in  carne  absque  ulla 
soi  demutatione  perpessus  sit. 

i5i.  At  quod  allaio  loco  virtus  corporis  Verbum  in- 
telligatiir«non  aiiibigel,  qni  cuin  co  contnlcril  lioc 
Tract.  P.^aL  liv  ,  num.  6  :  Et  hcec  quidem  in  eum 
imma ,  91KF  nostrw  necetntalis  sunt,  irruerunt ;  sed  ab 
eo  NATORf  80£  viRTOTE  suscepta  snnt,  dum  mortem 
nostram,  poimu  non  mori,  eiiam  timoreu  in  se  mortisin-' 
grueniem  non  reiiiitl ; vel  illud  lib.  x  de  Trin.  nuui.  47  : 
Pastiuiffiimrumgenitns  Deut  ett  omnet  incurrentet  in 
Patkol.  IX. 


fenderet  :  tamen  suscepta  voluntarie  est,  officio  qiiidem 
ipsa  satisfactura  poennli,  non  tamen  poence  sensu  lcesura 
patienlem :  non  quod  ilia  Ujedendi  non  habuerit  pro  ipsa 
passionis  qualitate  naturam;  sed  qiiod  dolorem  divini- 
TATis  NATURA  rtoft  seiilit,  Passus  ergo  est  Deus;  quia  se 
subjecit  volutitarius  pnssioni  :  sed  suscipiens  nuturales 
ingruentium  in  se  passionum  (qnibus  dolorein  palien- 
tibus  necesse  esi  inferri)  virtutes,  ipse  tamen  a  naturcB 
suce  virtute  non  exridit  ut  doleret,  Jain  vcro  li:rc  con- 
fer  cuin  verbis  num.  85,  lib.  x  de  Trin.  qnac  hncte- 
nus  inultis  dirficili;),  pluribus  auUMn  siispecia  visa 
sunt :  nec  ulla  occurrcl  iiisi  in  verborum  sonis  dis- 
crepanlia.  in  udo  siquidem  loco  Christus  dicilur  pas- 

3 


75 


PRifiFATK)  GENERALIS. 


76 


$uif  ia  almro  pa$mtd  subditus;  in  lioc  cum  pcB/ta/t  A  hoc  domonslratum  est,  recolcre  quisque  fiicillus  va« 


officio,  1q  illo  cum  pcsnali  ministerio,  in  ulroque  line 
ptBnce  ieniUy  in  ulroque  ipsi  passionis  qualilali  non 
DCgata  Ixdendi  nalura  :  in  utroquc  ciiam  slaiim  sub- 
jiciiur  raiio  cur  hxc  n  Uurali  erreclu  desliluta  sit,  li- 
broquidem  dc  Trinil.  obscurius,  quod  Yirluseorpo- 
rii  vim  paence  ime  des<£vientis  excepit;  manifestius  au- 
tem  in  Psalmos,  quod  dolorem  divinilatis  natura  uon 
sentitt  el  quod  passus  Deus  u  naturoe  suas  virtute  non 
excidit  ut  doleret,  Sed  hinc  discutilur  caligo,  quae  il- 
linc  inducebatur. 

154.  Apiissime  deiude  virlus  iila  Verbi,  qua  car- 
nis  pa(;sioues  absque  ulla  sui  demutaiione  excepit, 
teli  ia  aquam  aut  ignem  aut  aerem  immissi  compara- 
tionc  illuslraiur.  Quemadmodumenim  telum,  cumex 


leat;  prxcipua  paucis  sunt  perslringenda, 
VII.  Synopsis  argumentorumy  quilms  Bilarimi  depa^ 
iione  Christi  reete  unmue  approbatwr. 
156.  Primo  ante  Glaudianura  Mamertum  nolluay 
post  liunc  primus  Berengarius  euro  reprehendit  quod 
passionum  Cliristi  vcritatem  negaret.  Gontra  a  wimi- 
natissimis  4)uibusque  doctoribus  sacrisque  Conciliit 
ut  venerandus  et  catbulicus  doetor  et  acerrimus  fidei 
defensor  semper  audiiL  At  si  in  ea  fuissel  sententi» 
ita  singuiari,  ut  nuUum  ejus  vestigiiun  iu  «tatis  illius 
scriptoribus  depreliendere  sit ,  inio  qiue  Odiei  oi»- 
nium  consensu  recepUn  repugnet ;  tot  enni  laadibot 
minime  celebrassenl.  Longe  miiius  ei  pepercisseot  has« 
retici,  qui  cum  adversantes  sibi  cathoiicoa  alioe  con- 


naiurasuapungere,  foraro,  vulnerareidoneum  sit,  his  Bfictis  haeresibus  calumniisque  inramare  pro  nihilo 


tainen  efTeciibus  in  hxc  elcmenia  immissum  carct, 
quia  illa  cos  in  se  minime  recipianl :  sic  et  quia  in 
divina  natura  nullus  paiet  dolori  locus,  in  Ghristi  di- 
ifinitatpm  ad  irritum  cadit  passio,  per  se  inferendo 
dolori  nata. 

155.  Aliis  etiam  similitudinibus  eanuiem  fidei  nosirae 
Tcriiatem  explicant  et  confirmani  alii  Hilario  nostro 
aequales  aut  etiam  superiores.  Solis  similiiudine 
uiilur  £usiathius  Antiochenus  apud  Theodoretum, 
dial.  5 :  $t  aulem^  inquit,  sol  cujus  corpus  cerniet  sensu 
percipi  potest,  tot  tantasque  ubique  terrarum  ferens  con- 
tumeliai,  non  muiat  ordinem,  nec  ictum  ullum  parvuni 
magnumve  sentit :  incorpoream  existimamus  poUui  Sa- 
pientiam^  et  mulare  naturam,  si  ejus  templum  cruci  af- 


ducerent,  ipsius  tamen  integritatem  tuctorilotemque 
•emper  summopere  reformidanint. 

Deinde  Aphthardocitis,  qui  Justiniano  regnaote  ac 
fovente  errorem  Hilario  a  nonnuUit  adseripluBi  de- 
fendebant,  nunquam  venit  in  menlem,  oi  senlen- 
liam  suam  tinti  viri  nomine  munirenl,  eujut  jim- 
pridem  apud  Grascos  celebria  erant  scripta. 

3®  Huic  errori  ro  vera  minime  ftvet,  qood  ail 
lib.  X,  n.  iA  :  Asiumpta  caro,  id  esttoiui  hotno^  paiuo^ 
num  naturii  permissa  est. 

4^  Cidem  passim  adversatur,  qui  non  solam  con- 
sianterdocetChrisium  gessisse,  disisse  ac  passum 
esse  quxcumque  Iiominum  sunl;  sed  et  eum  sitim, 
esuriem,  tristititra  tc  timorem  tuscepiste,  necnoa 


pgatur^  aut  destructionem  susiineat,  aut  vulnera  exci-  C  anxium  et  turbatum  fuisse»  flevisse  ae  doluisse  vtriis 
piatf  aut  corruplionem  admitlat  ?  Sed  templum  quidem      in  locis  confitetur. 


patitur  :  labis  autem  expers  substantia  omni  ex  parle 
impoUutam  retinet  digmtatem,  Eamdem  comparatio- 
nem  ob  eanidcm  causam  adUibei  Eiisebiiis  Pampliili, 
lib.  IV  Dem.  Evang.  c.  13.  Se  quoque  hac  in  parle 
Arianis  non  socialum  esse  ostendit  Eusebius  Emese- 
niis.  cum  in  laudato  Tbeodoreii  operc  aii:  Si  dixero 
camelum  volare,  vos  protinus  absurdum  dicitis;  quia 
naturcn  non  convenit :  et  rccte  faciiis.  Si  dixero  iiomi' 
nes  in  mari  habitare,  non  toleratis  :  el  recte  facitis ;  na- 
tura  enim  non  palitur.  Ita  si  dixero  quod  iUa  potentia 
quw  est  ante  sascuUi,  et  natura  sua  incorporea^  et  dig^ 
nitaie  iiupatibUis,  et  apud  Patrem^  et  ad  dexteram  et  m 
gloria ;  si  dixero  naturam  iUam  incorpoream  pati,  nonne 


5^  Omnes  illas  hominum  affeclionet  Tero  t  Chritlo 
susceptas  essc  adeo  persutsuro  ei  ertl,  ui  in  earuoi 
causis  explicandis  studium  et  opertm  GoUooarll, 
probaritque  illum  ets  non  sua,  aed  noslrt  ctutt,  et 
ut  ha>reticos  carnis  ab  ipso  atsumpta  verittleffl  ne* 
gantes  meiidacii  convinceret,  perpessum  eate. 

6^  Cuin  lib.  i  de  Trinit.  n.  3i  decltiet»  te  libmni 
decimum  iubtiiuisse  adversus  hseretioos »  ftt  diMiiiB 
professionis  naturceque  immemores,  ad  impietatie  mkv  mrw 
gumentum  dipensationis  gesla  dictaque  teHuerunt ,  hoo 
est ,  ut  planius  loquilor  lib.  ix ,  n.  5,  qui  ^tof  t^  eo 
(Ctiristo)  secundum  hominem  dicta  iunt ,  dieiu  eae  ic* 
cundum  natnrce  diviaas  in/irmitatem  meutiuntur :  coo- 


aurei  vestras  obturatis?  etc.  Ilis  pcr&pectis,  cui  jam  D  luendum  est  quxnnm  illa  sint ,  quae,  Ub.  x  ,  tdver- 


persua^uiii nt»n erii, flilariuiu in unos re^-pexissc  Ihco- 
puschiias,  ei  unain  Verbi  naturam  a  dolorc  immu- 
ncm  demonslrarc  volui^se,  ciim  lib.  x  teli  conipa' 
ralioneni  instiluii?  Siquodaliud  privilegitim  ineodoin 
loco  aliisvecnrni  assumptaeattrihuere  videatur ;  eo  ro- 
dil,  ut  hoc  tanliiin  velitquod  in  mcmorato  Tractaiu 
Psal.  Liii,  n.  li,  docel,  Christum  scilicet  cliainsecun- 
duin  carnem  voluisse  se  magis  pauioni  subjici,  quam 
coactum,  Nulli  ita()ueambiguum  essc  jam  debet,  quin 
et  de  Hilario  vera  sil  ha^c  Theodoreti  ex  Gregoiio 
Nyss.  descripta  seiilentiaiCurn  duplexet  ambigua  sii 
opinio,  divinitasne^  an  humanitas  passa  sitf  unius  rejec' 
lio  erit  aUerias  confirmatio,  Sed  ut  aigumentai  quibus 


sus  Chrisli  diviniiatem  haeretici  ohjiciant.  Alqui  qwo 
de  Ghristi  tristitia  ,  timore ,  dolore  sunt  dicu  ,  obji* 
ciuiit.  Ultro  igiiur  concedii  Hilarius ,  ea  do  ipso  se- 
cuiiduni  hoirinem  vere  dicta  esse. 

"i^  Nc  h:inc  igiioreinus  iustituti  sol  raiionem  , 
libri  XI  iniiio  (num.  6)  pro  inore  siioroemortns  quid 
superiore  confccerit.  confirmatsese  in  decimotdvep- 
sus  h;ereticos  dispulajrse,  qui  diepeneationem  assumpU 
corporis  rapiunt  ad  contumeliam  dieinitat»  ;  ei  impie» 
tatis  causas  arripiunt  de  satutis  nesirte  iacramaala:  qui 
M  apoUoUcm  fidei  tenacee  eueni ,  inuUigerent  eum  , 
qni  in  forma  Oei  esset ,  auumpeiise  farmum  setm «  no- 
que  (ormam  serpi  aeeumereui  ad  farmm  Ihi  dehaueiieif 


77 


PRi£FATiO  G£NEBAL1S. 


7S 


iem.  H9C  igitQr  nna  ei  de  haereticis  qiierela  esi,  non  A  Chrislum  non  secus  ae  in  nos  incidisse ,  ejusque  do- 

w''Ma'fl«  esse  jaciiiabanl;  osteiidendiim  ei  fuii,  Chris- 
lum  eis  ex  se  miiiiine  obnoxium  fiiisse ,  ac  suscepta- 
rum  infirmilalumsemper  extilisse  dominum.  Primum 
pneslal  Tuse  cxpositu  orrginis  illins  snnciiiate  :  alie- 
rum  anlt*m  ex  virtulc  gestorum  demonslral ;  qulppc 
quibus  Chrislus  omnem  a  se  innrniilalem  arcere  se 
ptuuisse  nou  oliscure  bi^uiiicartt. 

151).  iiaquc  ui  Um  longam  disputatiouem  pauciscoin- 
prehendamus ,  liiiariiis  conlra  hxreliD»»  dispulans, 
qni  unnm  Chrislica'terorumi|iie  hominuin  in  pas>iono 
cmditionem  fuisse  seutieliaut ,  iufirmiUles  illius  a 
iio.slris  quadruplici  rallone  dilTorre  oslondit.  Nostrae 
quippe  cum  ^int  coaclx* »  cx  mci  ito  nostro  uos  afli- 
cijul ,  nostri  domiuentur  ,    nec  quidquam  in  nohis 


quod  infirroitatet  nostras  Chiislo  ailribuant  ,  sed 
quod  formam  Deiet  formam  servi  disiingtiere  ite- 
seieiiies,  qu.'B  aaauuipli  hominis  sant  ad  formam  Dei 
refcrant.  In  libro  aulem  dccimo  ad  conlumeiiam  di- 
xintlaiis  rapiunt  qiiidqiiid  de  ChrUti  tristitia,  dolore, 
tiniore  acrifKum  esi.  Ea  ergo  »  ex  Hilarii  senientia  » 
asaumpii  eorporis  fueruiit. 

^  Si  expendaatur  h  iTelieorum  ,  quos  iib.  x  ve- 
fellil ,  senlentiaa,  qui  nimirum  Cliristum  dividercnt , 
aui  ciHB  carn*  Verburo  ronfundereni ;  bi  rursum 
atleiNlaUiri|iior$mn  inslitut^a  tot  quarsiiones  ,  ct  cur 
naiuraruro  iu  uno  eodemque  Cbrisio  di»tinciio  tam 
operose  inculcala  :  non  lalebit,  omnia  prudeulissimi 
docioris  arguiiiei»ta  eo  speciare  ,  ut  multis  hjL*reticos 


couTiiicat ,  divor»a  Chrisii  gesu  di(  Uque  ex  sua  ip-  B  sit ,  quod  nou  eis  subjaceat ;  demoiistrat  inGrmita- 


soruin  opiuioue  explicari  omnino  uou  posse  ,  convic- 
lOK«iiie  sensim  perducat  ad  lLCclesi;e  ndem,  qiiu^  unam 
Cliriati  personani  dnasque  naturas  conniens  ,  habel 
uivde  iu  uno  eodemqiie  virlulis  biiuui  ei  inhruiitatia 
evidentia  signa  coroponat.  Soopum  hunc  sibi  iu  su« 
l»orioribtts  fuisse  nuin.  60,  ac  dciiiceps  aperte  sigui- 
iicat. 

157.  ilanc  itaque  Ecclesiae  fidem ,  qua  Christiis 
ommbui  qua  infirma  suni  salva  nunjeslalu  sua  digm* 
tais  j^rfunelut  creditur ,  unice  propugnat ,  diim  acri- 
t«r  persequilur  hxre.siro  »  qu:e  ex  doloribus  carnis 
asiuinptce  iniinmiatem  Dei  assumentis  adstruebat. 
ilane  noii  seroel  notiitprionuutiaiam  Isalc  verbis :  Pro 
moHs  dolei  ei  uos  exisimaximus  eum  in  daioribus  esse: 


lcsChristiessevoiuularias,  et  propter  nos  non  prop- 
ter  se  ab  eo  susceplas,  ad  nutum  illius  volunuieroque 
teiuperalas  esse  ,  neque  eam  uatnram  qtiaiu  setorna 
iiativitatc  liabuit ,  sed  eain  tantum  quam  cx  lcinpO'- 
raria  assuinptione  suscepit ,  atling^ere.  Ad  h^ec  qua- 
tuor  Chrisli  priviUgia  vindicanda  revocatur  ,  quid-^ 
qiiid  liiiarius  de  Servaioris  noslri  passionc  edisserit. 

§  lY.  DE  HORTE  CHEISTI. 

An  Uilarlns ,  moriente  Christo ,  Yerhum  a  rame  se^ 
cessisse  senseril. 

160.  Yix  emersiinus  salebroso  loco,  cum  ccce  inci* 
dimus  iu  alium,  Christi  euim  inysf^ria  proseqtientibua 
proxime  post  passionem  sese  oirert  mors  ejus.  Multos 


quafti  dicerel :  Pro  nobis  doiet  secundum  naluram  a  C  antero  oiTondil,  quod  in  ba'C  Christi  morituri  verba , 

Deus^  Deus  meus,  quare  me  dereliquisli  ?  subiecit  Ui- 
larius  (cap.  35.  in  Mmth.  u.  0 ) :  Liamor  vero  adDeum 
corporis  vox  est  recedentis  a  se  divinilaiis  contesiata  dis* 
sidium  :  quasi  nimirum  Yerbuui  ,  autequam  morere- 
tur  Christiis,  a  corpore  quod  assumpserat  discessissa 
diceret. 

iOi.  iJlis  rcsistere  primum  nobis  non  erat  anirous  ; 
cum  Siilva  et  integra  veritate  ,  a  qua  recedere  nuu- 
quam  tHtum  est » id  fieri  non  posse  videretur.  Id  tum 
nobis  dumUxat  ducobamus  prsestiindum  ,  ui  seutea- 
tiam  illamneque  ei  singuhrem  ,  neqtieciim  ha^reti« 
cis  communero  fuisse  ostenJeremus.  Deiiide  vero  cs- 
tera  ipsins  opera  relogenlibus,  constilit  eum  iu  prio- 
re  iila  opinione  miuime  perseverasse  ,  se^I  opposiUni 


HMbia  io  lampore  assumpUm  ,  el  nos  existimavirous 
ciim  seeundum  poliorem  sui  naturaro  quam  aute  tem* 
|Mifa  olAinet ,  iii  doioribus  essc.  Non  aliud  sonal  illud 
Tract.  Psal.  lxviii  ,  nuin.  !25  :  ilunc  igitur  ila  a  Deo 
fer€us%»m  persecuti  sunl^  super  doloiem  vulnerum  do- 
Loun  perseeutionis  hujut  addenies.  Pro  nobis  enim  m- 
esmdmm  propheiam  doiel ,  ei  idcirco  est  este  in  dolori" 
bue  metiuialMs.  Ex  quo  coniroode  inlelligilur  hoe 
iiii.  X  de  Trin.  n.  46  :  FaHitur  ergo  hunumee  aislima' 
ikmh  opinio  ,  psUans  eum  dolere  quod  paiiiur.  Quod 
ittiistraiiif  ex  Tract.  Psal.  cxxxviii ,  n.  5  ,  ubi  pra>- 
odiMi  verbia  Isaiae  :  lafirmiiai^s  nostras  poriavit , 
pciuime  suhjicil :  Ei  ne  quid  in  impassibilem  atque 
tMdemuiabilwi  diffimiatem  infirmiialis  incidere  exisii' 


;  adjecit  (isaias).  Ei  nos  putnbamus  eum  in  D  in  scriptis  posterioribus  asseniisse  sentenliam.  De- 


daUribui  e$se.  Suscepii  ergo  infirmitates  ,  quia  homo 
mseiiur ;  ei  putaimr  dolere  quia  patiiur :  caret  vero  do- 
Imrikus  ipee ,  quia  Deus  esi.  Cui  eiiim  llilarius  hic  non 
TidealMr  priora  Isaia;  verba  :  Pronubis  dolet,  eto...  de 
Clinali  earne  dici  coiieedere ;  laniumque  coiitendere, 
q«od  Mkmexiis  prsemMistrata  t^it  perversa  eoruni  ar- 
|1inii  raiio  ,  qiii  assumptae  carnia  iniirmitates  in 
1f cftii  iwjurof ntifl  dtviniiatem  rejicerent  ?  Eorumdem 
atfbianMiia  nirdum  in  Psal.  Lxvm  ,  ii.  ii,  sic  noiat : 
CliriftM  fietwierdum^  ei  ingemiscit,  et  irislis  c>t  (se- 
eiuiduro  binanain  natiiraro ):  etid  ipsum  ad  infirmi^ 
ur  esempium  cQum  divinam. 
.^eiio  ii  ipsi  perkirbaiiones  huroanas  in 


mum  ubi  ad  hanc  parlem  probaudaiu  vcntmii  est , 
tanU  aniini  nrmitate  conlt  a  cos,  qui  Christum  etiara 
in  mortc  dividebant ,  visus  cstdecertarc,iit  cuin  hit 
cuin  aliquandoconsensissenec  levissuspiciorelinque- 
rctur.  Pra;IibaUm  itaque  dissertutionisnostre  ratio- 
nein  retractare  noii  piguit,  aliamque  inire  :  in  quapri- 
nium  non  diffitcinur,  allata  ipsius  verba  non  multum 
discrepare  a  vcrbis  P.itruin,  quorum  aliqui  credi  vix 
possnnlYerbuniainorluoChristicorpore  uon  sensisse 
separatuni :  tuin  ea  ipsa  llilarii  veiba  absqueuiia  Yer« 
bi  separationeiiitelligicommode  possc,  ex  aliis  ipsiua 
loquendi  uiodis  ostendimtis  :  posU  emo  ca  non  solum 
posse  ,  sed  et  debere  \Cx  iiUeJLtigi  approbarous  sclec^ 


79 


PKiEFATlO  GENGRALIS. 


80 


tis  nonnulUs  sentcntiiB  ,  quibiis  conlra Ciiristi  diviso-  A  Oeus  meut^  retpice  inme, quare  me  dcreliquhti  ?  Clama- 


res  velieroenter  adco  (lispiitat ,  nt  cnm  illortiin  de- 
bellatorem  potius  eiistimare  dcccat,  quam  rautorein. 

I.  Qni  e  veteribu$  videantur  Verbum  a  carne  Chritti 
mortua  separatum  ientitte,  Qua  ratione  ab  hcereticie 
dittideant, 

i62.  In  primis  occurrit  quod  Epiphanins  hacr.  69, 
n. 62,  ad  prspdicta Cliristi yerh^, Deus.Deut  meut^quare 
mederetiquittif  respicienH  ait :  Cum  itla  eadem  humanitas 
eum  divinitate  conjuncta  sic  ettet.  ut  una  esset  utriusque 
Bonetitudo ;  et  in  hac  illa  perfectittime  omnia  cognotce" 
ret,  utpote  Deo  copulata  ,  et  in  unam  contociata  deita' 
i$m ;  videns  divimtalem  jam  in  procinctu  quodam  esse, 
Mt  sanctum  corput  detereret,  ex  ipsius  honunis  Dominici 


vit  homo  separatione  divinitatis  moriturus,  Posterior 
lisc  scnteiitia  in  expositione  syinboli  apostoloruin, 
seu  traclatu  de  Triii.  apud  ipsuin  Ainbrosium  in  ap- 
pend.  tom.  ii,  ediio  cap.  13  iiiseru  est. 

465.  Denlque  cum  consequens  sit,  ut  verbum  ani- 
ma  dissoluta  a  corpore  disjuncium  fucrit ,  si  anima 
tanium  mediantc  cuiu  corpore  fuerit  conjunrtum; 
quotquot  liuic  opiiiioni  favent,  illi  nierito  existimen- 
tur  suffragari.  Unde  illud  etiam  consectarium  est,  ut 
si  Verbum  anima  tantum  mcdiante  cum  carne  con- 
junctum  absque  ulla  liasreseos  nota  docere  ticucrit, 
licuerii  pariter  dicere  Verbum  anima  reccdenie  a  cor* 
pore  secessisse. 

166.  Itaqiie  baec  Cbristi  in  criice  morientis  verba : 
persona ,  hoc  est ,  humancs  naturm  a  Verbo  snuepue  B  Deus,  Deus  meus,  quare  me  dereUquistiy  qiiamTis  non- 


( quippe  divinitas  omnia  quos  ad  passionis  mytlerium 
attinebant ,  perfieere  deereverat ,  et  ad  inferos  cum 
amma  descendere)..,  rox  ad  conjunctam  divinitatem 
itla  ett  edita,  Deus^  Deus  meus^  quare  me  deretiquisti  f 
Ita  etinm  Leporius  in  libello  emendaiionis  (cui  Augu- 
8tinusaliiqucepiscopi  subscripsisse  se  testantur  epist. 
apiid  Aiigust.  219,  n.  15)  proniciur,  Chrislum  idco 
in  criice  clnmnsse,  Dens^  Deus  meus,  qnare  me  dereli^ 
quistif  ut  vere  manifesteque  Filins  Deisecundum  carnem 
u  ostenderet  m^triturum,  et  velnt  cnrnis  ipsius  vore 
utens  •  ponens  puvteritum  pro  futuro ,  quia  per  mortt*m 
cruds  necessario  terrenum  corpus  erat  a  Deo  pro  tem- 
pore  relinquendum ,  non  solum  a  Dco,  verum  etiam  ab 
anima  sua  ,  qu(e  erat  unita  cum  Deo ,  hoc  ipsum  prius 


nullos  Patres  pariter  cum  haprelicis  de  Verbi  a  carne 
discessione  interpretitos  esse  quis  larglaiur;  non 
statim  tamen  ei  concedcndum  cst,  unius  ejusdemque 
interpretatioiiis  eaindem  in  ulrisque  fuisse  rationem. 
Quippe  hxretici  Verbi  diviiiit:item,  quasi  infirmam  et 
irepidam  ne  sibi  mors  et  passio  sustiiicndx  essent,  a 
Christo  passuro  disccssissc  somniabaiit :  coiitra  qiios 
Gregorins  Nazianz.  Or.  56,  n.  «0  :  Neque  enim,  quod 
quidam  opinantur^  ipte  vet  a  Patre,  vH  a  sua  divinitate^ 
quasi  pastionem  extimetcente ,  ob  idque  sese  a  perpe» 
tiente  cottigentc  atffue  contrahente^  derelictus  est.  Pa- 
ires  vcro,  qui  cum  illis  conscntire  videntur,  hanc  in- 
nuunt  Dpinionis  su.t  raiionem,  qiiod  tantam  arbitra* 
rcniur  diviniiatis  virtutcm,  ut  moriem,  quam  Christus 


quamfieret^nobismorienstcstaretur.Ei\mi\o{iOs{:Divi'  C  ad  implendam  Palris  voliinlatem  siibire  decrevcrai, 


ftidu  cum  unita  sibianima,  non  crucifixum  hominem  reli- 
quit  in  peenam^  sed  examinem  carnem  reliquit  ad  tetnpns, 

i65.  Cum  bis  facere  crrdores  Aibanasiiim,  lib.  dc 
Incarnaitone  Christi,  pag.75,  ubi  d«fend<»ns  indeco- 
rtiin  fuisse  ut  vi  morbi  Cliristiis  moreretur ,  mortcm 
illius  co  veibo  enuntiat,  qiiod  Veibi  a  corpore  seces- 
•ionem  sonet.  Si  ejus  corput  wgritudine  laborasset,  et 
verbum  ab  eo  dissoluto  recessisset,  etc,  c^  iiiv  olvh  na- 
]Uv  voo^ffocv  t6  ffuuoc,  TtKl  in  o^cc  Travreav  dca).v6ccc  afr* 
avroi}  6  Xoyo^,  ctc.  At  lib.  dc  salut.iri  ndventu  J.  C, 
pag.  (45,  de  sententia  sna  dubitari  non  permittit,  cnm 
Christi  morlein  non  viilt  dici  segregntionem  deitatis , 
$ed  eorporis  mortificationem  ;  ita  ut  eo  tempore  divinitas 
neque  corpus  in  monumentOt  neque  animam  in  inferno 
distitueritf  qnod  ct  snbindc  dcmonstrnl.  Poliorc  for-  D 
sitan  jiirc  ad  superiorem  scntentiam  reiuleris  illa  Eu- 
sebii  Gaesar.  ad  calcem,  cap.  15.  lib.  iv  Oem.  Evang.: 
Sie  sane  etiam  mortuum  Hlud  Verbi  corpus ,  ubi  exi- 
guum  quiddam  virtutem  Verbi  attigit,  tum  cxcitatum  est 
iUico  ac  revixit  :  quasi  niiiiirum  corpiis  Verbo  absce- 
dentemoriuum,eodeinque  redeunterediviviim  fiiissei. 

164.  Propius  omniuin  llilarii  iiostri  verba  iniitntiir 
Ambrosius,  lib.  x  in  Liic.  n.  ii7,  ulii  illiid  Matthxi: 
Clamatis  voce  maqna,  emisit  spiritum,  sic  interpretatur : 
in  quo  vel  professio  gloriosa  usque  ad  mortem  se  pro 
nastris  descendtsse  peccalis.,.  vet  evidens  manifestatio 
coHtestantis  Dei  secessioneni  divinitatis  et  corporis  :  sic 
mim  habes :  CUtmavit  Jesus  voce  magnaf  dicens  :Deus^ 


corpori  cum  ea  conjnnctocontingerenullopactoposse 
existimarent.  Nam  cum  divinitas^  inquit  ioco  mox 
meinorato  Ambrosiiis  ,  mortis  libera  sit^  utique  nior$ 
esse  non  potcraty  nisi  vita  discederet;  quia  vita  divinitae 
est.  Eadem  babet  auctor  expositionis  Symboli  apud 
ipsum  Ambrosium.  Eo  revocari  potest  qnod  Tertul- 
lianus.lib.  contra  Prax.  n.50,cum  dixisset  Christnm 
tradenda  spiritum  obiisse,  subjicit :  Spiritu  emm  ma- 
nenie  in  carne^  caro  oninino  mori  non  potest :  si  tamen 
ibi,  ut  alias  solei,  Spiritus  tiominc  divinilatem  intel- 
lexit,  quod  non  saiis  liquet.  At  hiiic  evidens  est,  Pa- 
tres  h.Treticosque  inaxime  dissidere,  cum  hi  abjectius, 
illi  quodam  modo  sublimiiis  de  Christi  divinitate  sen- 
tienies,  ejiis  a  corpore  mortuo  sepirdtionem  docent. 

167.  Iii  boc  praeterca  dissentiunt,  qiiod  hasreticl 
ante  Cliristi  moriem  ,  imo  etiani  aiite  passionem , 
cathulici  vero  in  ipsa  diimtaxat  mortc  Verbum  a  cor- 
pore  separatum  pnfdicarint.  IJnde  libellus  Lei»orii 
supra  monet ,  in  verbis  quare  me  dereliquiui  po- 
siliim  csse  prceteritum  pro  futuro  :  et  Epiphanius 
observai,  liaiic  carnis  vocein,  non  ad  separatam,  sed 
ad  conjunctam  divimtatem  e^se,  et  cumjam  in  procineiu 
quodam  esset,  utsanctum  corpusdesereret.  Ex  quomaxi- 
muni  illud  iiiter  utrosqiie  liabetur  discrimen  qtiod  cum 
illi  meruin  boininein,  isti  veriiin  Deum  pro  iiobis  pas* 
sumacmortuumessecoiistiiuant ;  abhis  infliiituro,et 
ab  illis  riiiiiuiii  ponatur  redemptioiiis  nostr»  pretium, 

168.  Pofiiremo  Epipbanius,  Laporiut ,  aiiiquo  catho- 


^*  PRiEFATIO  GENERALIS.  82 

lici  asscrunl,  Verbi  rum  aiiima  Clirisii,  eiiam  morle  A     170.  Si  cui  hoc  i:ondiim  satis  pcrspicuura,  ad  ob- 

jccia  verba  succurril  ct  alia  responsio  :  quod  ujmi« 


intcrccdente.  coiijtniciionem  illa;sam  pcrmansisse.  Ad 
ittferot.  inquit  Ep'plianius.  h»r.20,  n.  2,  nim  dmni 
Uiie  $ua  onimaqHe  descendit ,  enptivam  ducit  captivita' 
tem^  ac  die  tertio  cum  sanctissimo  $uo  corpore  ad  vitam 
excitaiur,  Quod  quidem  corpus  cum  divinitate  sua  eon- 
junxii  non  ampiius  di$so!vendum.  At  bxreiici  totum 
hominem  Ctiristum  a  diviniiate  deserium  ac  separa- 
lum  e»se  conlenderunt.  Porro  mcmorntus  »iicior  ex- 
positionis  SyinboIi,dum  verhis  Aiubnisii  nonnibil  ad- 
jicil,  ad  haprelicorum  senleniiam  accedit  :  sic  cnim 
balwl  cap.  13  :  Hac  e$t  beata  anima  ,  quis  in  cruce  ad 
diviniiaiem  clamavit  dicen$ :  Deus,  Deus  tneus,  re$pice  in 
me,  quare  me  dereliquisti?  <^lc.  Et  post  paiira  siihjicit, 
Deu$  ergo,  qui  Verbum  et  Spiriius  est,  qui  ubi  vuU  t;i- 


rum  cnro  diviuiiaiis  a  se  recedeniis  ideo  contestala 
sit  dibsidium,  qiiia  quamvis  revera  non  abscederet* 
perinde  tamon  nulium  in  ipsa  osiendebat  praesenli» 
8a:c  sigfium,  ac  si  nullalenus  exsiaret.  Hanc  respon» 
sioufm  noii  dc  nosiro  confingimus  ipsi,  sed  ex  simi- 
libus,  llilarli  loquendi  modis,  et  ex  iis  praesertiro, 
qu»  de  Verbi  exinaniiione  cdisscrit,  accipimus.  Cui 
rnlm  prirna  ip>ius  in  Psal.  lxviii,  n.  4,  verba  leviter 
allingenli,  non  videatur  naiiiram  diuuain  carnis  sus- 
cepiione  ita  exhausiam  assererc,  ut  propria  substaii- 
tia  oninino  cnrerct?  Piinium  f| ui ppe  ait :  l/aun>ii(/a 
fuit  nalura  caile$ti$,  ut  exiuanien$  $e  ex  Dei  forma  in 
formam  $ervi  liommi$que  deciderel :  ct  ideo  u$quead  am^ 


spirai,  carnem  teuanimam  $u$ceptam  non  deseruit  iwrf-  B  niam  aqwe  penetrani,  quia  ei  siibslantia  non  sit  infixo  in 

tum       Alit        TV^MIIA     <ln/>l«.tl         emmtl     n\\^*m.t>    n..l_.>..^     <.^.>.^_«t ..  .  ..  _ 


ius^  etc.  Nequc  desuni,  qui  allalas  Pairum  seulentias 
ita  interpreieuiur,  ui  eos  ne  a  mortuo  qiiidem  Cbristi 
corpore  Verbum  sepiratum  sensisse  derendant.  Qiio- 
rum  interpretitioui  nonnullum  forte  robur  accedet, 
ubi  eiiucleata  fuerint  Hilarii  ea  de  re  verba. 
Ih  Qui  verba  liHarii  de  Christi  deretictione  fidei  ssnl 
con$enianea. 
169.  Petrus  Lombardiis,  lib.  iii  Sent.,  dist.  21,  §  I, 
ad  superiorem  Ambrosii  locuro  respondet ,  hoc  eiim 
tanluro  voluisse ,  divinitatem  sese  a  carne  separasse 
•abtrahendo  protectionem ,  non  solvendo  unionem , 
seo  9epartt$$e  u  fori$  nt  non  ade$$ei  ad  defensionem, 
ud  non  defui$$e  intut  ad  unionem  :  $i  enim^  inquil, 
non  iki  eokibui$$et  poteniiam,  $ed  exercuisset,  non  mo- 


iimo  profundi.  Tum  (|u:im  illam  naliiram  coeieslem 
baurieiidam,  qiiamve  substanliam  dixcrit.  qua^  post 
carnis  asbiimptionem  nonstf, staiim  aperil  his  verbis  : 
Nun  uiique  substantia  ea  non  erat^  quas  as$umpta  habe» 
batur^  $ed  qutv  $e  ip$am  inanien$  hau$erat,  Quid  igilur? 
periitne  divina  subbtantia?  Nulto  modo,  inquit  con- 
tinuo,  $e  cari/tr,  ^t  $e  ipsum  exinanivii  evaciians :  nee 
tamen  id  ipsum  videbatur  ex$iare^  quodjam  in  aiiud  u 
evacuando  conce$$erat.  Eii  igitur  niysierium  :  Verbi 
exinaniii  subslantia  noii  ideo  non  esl,  quia  defeceril ; 
seil  quiu  sic  erat,  ui  iion  exstare  videreiur. 

171.  Quorsum  auiem,  quave  ratione  substantia  di- 
vina  tum  non  exstarc  vidcretur,  in  Psal.  cxliu,  n.  7, 
sic  explicat  :  Danmum  enim  ad  detrimenlum  $ui  eva" 


reretur  Chri$tu$.  Ad  in  Ambrosium  quadret  hanc  inler-  ^  cualio  fonnas  Dei  ne$cil ,  assumpiioni   potius  $erviii 

prelatio ,  nunc  nostra  non  refert :  at  quo  minus  ad 

llilarii  in  Mattbaeum  verba  accommodetur ,  nibil  ve« 

lat  Nam  quod  ibi  eam  Cbristi  intellexerit  derelictio- 

iicm ,  qu»  necessaria  erat  iit  mori  posset ,  proxime 

post  verba ,  de  quibus  controversia  est ,  declarat  in 

hnnc  modum  :  Denique  cur  retinqttaiur^  exclamat  di- 

eait^  Deu$^  Deu$meu$^  quare  me  dereliqui$ti  ?  Sed  relin- 

^itur,  quia  erat  etiam  morle  peragendu$.  Qiiod  aiitem 

baec  illx»8a  Verbi  et  caruis  substantiali  unitione  dixe- 

rit,  illmtrare  est  ex  eodein  Commentario,  cap.  3,  n.  2, 

nbi  ait :  Cum  esuriit^  Dominut,  non  inediw  subrepsiiope- 

ruHo;  ted  virtut  iUa  quadraginta  dierum  non  mota  je- 

junio  naiurte  twe  hominem  derehquit.  Nemo  certe  sus- 

picetur,  Hilarium  hanc  derelictionem,  qua  hominem, 

ntcsurire  posset,  naturae  suae  a  Verbo  derelictum  esse  ^ 


docuil,  substantiali  separatione  factam  existimasse  : 
quidni  eadem  ratlnne  censeatur  ejusdem  horoinis  de- 
relictionem,  ut  mori  posset,  salva  et  incolumi  sub- 
•tantiaiiconjunctionepraedicare?  Iluc  facit,  quod  cum 
Sjnritut  noinine  divinam  naturam  prope  ubique  intel- 
ligat,  libro  tamen  x  de  Triu.  num.  61  contendat  eam 
bis  verbis  :  Tradidit  tpiritum ,  nullo  pacto  intelligi 
posse.  Nam  tpiriiu,  iuquit,  frequenter  tignificari  ant- 
flNHii  non  ambiguum  ett  vel  ex  hoc  ipto^  quod  Jetus  mo- 
riturut  iraduHt  tpirilum.  Qiiare  vel  ex  hoc  ipto  non 
ambigunm  eai,  nisi  quia  non  ambiguum  censet,  solam 
aniiiiam,  non  etiam  diviuitatis  Verbi  substautiaro  a 
morientia  Cbriaii  eorpora  recessissa? 


formani  Dei  rursus  aequirens.  Ita  neque  Virtiis  in 
humilitatem,  sese  iicet  coiiibens  ,  defecit  ex  sese^  cum 
quod  erat  esi :  ei  liumilitas  cohibita  in  sese  virtute  stis- 
cepta,  cumquodnon  erat  ette  capit^  profectum  ejut  qum 
a  $e  non  defecerat  virluli$  accepit.  PUinius,  lib.  xi  de 
Trin.,  n.  48  :  In  fornia  Dei  manen$  formam  $ervi  aS' 
tump$it,  non  demuialu$,  $ed  $e  ip$um  exinanien$^  et  in' 
Ira  $e  latens,  el  iiitra  suam  ipse  vaeuefactu$  poie$tatem : 
dum  $e  usque  ad  forinnm  temperat  habilus  humani,  ne 
potentem  immen$amque  naluram  a$$uniptw  humilitati$ 
non  ferret  infirmita$ ;  $ed  in  taiiium  $e  virtu$  tnctraim- 
tcripta  moderareiur,  in  quantum  oporteret  eam  utque 
ad  patientiam  connexi  $ibi  corpori$  obedire.  Quod  aic- 
tem  $e  ip$um  intra  $e  vacuefaeien$  conHntutj  etc. 

172.  His  positis,  verba  llilarii  in  Malth.  c.  xxxni, 
nullo  negotio  probantur  a  fide  iiostra  iiiinime  dissl- 
dere.  Qui  enim  in  Christo ,  post  susceptionem  carnis, 
substaniiain  divinitatis  idco  non  esse  dixit,  quia 
quamvis  iniegra ,  ita  tainen  abscondita  intra  se  laie- 
bat,  ut  Don  exstare  viderelur  :  cur  non  existiinetur 
divinitatem  Cbrisii  etiam  in  morte  indivisam  credi- 
disse,ideoque  lantum  illam  dixisse  recedere,  qiiod 
ea  tum  se  intra  se  cohiberei?  Curie  utin  morte  longe 
magis  quam  in  formx  ser^ilis  assuDipiione  divi- 
nitas   laiebat  ,  iia  longc  minus  exsiare  videbaiur. 

175.  Ad  banc  Hilarii  sententiain  illustraiidain  non 
paruin  conferent  hxc  Leimis  Papae  (  Serm.  66,  de 
Pa$t.  Dom.  17,  e.  2) :  Tradi  Dominum  fMUsioiii  ^  lom 


85  PR^FATIO  GENEHALIS.  Ai 

fuit  palerncs  quam  ipsttts  voiuntatis :  ul  eum  non  lo/um  A  M,  fUtarius  Christum  nunquam  dividendum  csse  acer^ 


Paler  de$ereret ,  sed  etiam  ipte  se  quadam  ratione  desB- 
reret ,  non  trepida  discetsione ,  sed  volimtaria  cessione, 
Continuit  enim  se  ab  impiis  Crucifixi  potestas ;  et  ut 
diapositione  uterelur  oceulta ,  uti  noluit  virtute  mani-' 
fesia,  Quibiis  si  addns  qiiod  de  ipso  corporalionis 
Ghrisii  mysterio  scribll  Auguslinus  (Serw.  nunc  77, 
n.  i\):Deusesty  et  fit  homo;  sepomt  divinitalem,  id 
eslt ,  qnodam  modo  scqucstrnt ,  hoc  est ,  occultat  quod 
snum  erat ,  apparet  quod  acceperat :  uihil  eril  cnr,  in 
Hilariana  phrasi ,  recedentem  diviniialem  non  intclii- 
gas  divinitalem  quoe  se  occnitct ,  quxque  potestatcro 
contineat,  nt  homo  morte  peragatur. 

174.  Praeterea  diviniias  e  loco ,  in  quo  prius  cogi- 
tabatur,  discedere  vulgo  dicitur,  cum  novo  modo  , 
novo  ordine  in  alio  manifestam  se  facit.  Hinc  Ver- 
bum ,  cum  camem  suscopit ,  rciiquisse  coelum ,  et  in 
terras  descendisse  usitata  loquendi  ratione  dicimus. 
Eo  quoque  respeciu  Augustlnus  in  Psal.  xuv,  n.  12, 
Patrem  a  Filio  dimissum  docet :  Dimisit  enim,  inquit, 
Patrem  qmodam  modo :  non  omnino  dimisit  veluti  ad 
separationem,  sed  ad  susceptionem  humanm  carnis. 
Sic  et  Hilnrio  asserere  licuit  dlvinitttem  Christo  mo« 
rientea  camediscessisse,  non  quod  illam  omnino 
dlmiserit  veluti  ad  scparationem ,  sed  ad  susceptio- 
nem  moriis.  Et  vero  recessit  quodam  modo  Verbum 
a  carne ,  qnam  hic  homitium  potestali  dimisit ,  dum 
in  inreros  cum  anima  descendens ,  ibi  nova  poieiitiae 
ac  virtutis  suae  signa  exhlbuit.  Denique  cum  dlssidium 
diversitatem  tantum  sonet ,  non  separaiionem ,  cum- 


rwie  propugnat. 

476.  MittimuB  i»  iilud  lib.  viii  deTrin.  n.  8:(}no« 
modo  non  naturaliter  manere  in  nobis  existimandus  est, 
qui  el  naturam  nostram  jam  inseparahitem  sibi  homo 
natus  assumpsit  ?  quia  fortc  erunt,  qui  lllud  jam  inse^ 
parabilem  ad  id  tcmpus  referri  vclint  quod  resurrcc- 
tionem  excepit.  Geruianlor  tamen  hotum  verborum 
gensus  esi,  unigenltum  Deum  ex  eo  lempore  quo 
homo  natus  est,  naiurnm  nosiram  sibi  inseparabilem 
assumpsisse.  £a  porro  sic  intelligenda  essc  conflr- 
mant,  quae  llb.  ix,  n.  7,  tradit,  Deutn  Scilicet  natum 
esse  hominem,  ut  hokno  incBtetnum  In  Disomanefet: 
maxime  cum  mox  subjiciat :  iVasdticr  itaque  Deus  as» 
sumptioni  nostra^,  dum  homo  nosterin  Deo  permanet; 

B  iinc  est,  dum  homo  ab  ipso  susceptionis  momento  in 
Deo  in  .Tterniim  mnnet ,  nunqiiam  ab  eo  separandus. 
Hanc  eniro  ipse  notat  edse  vim  verbi  permaneo,  ut 
quod  in  perpetuum  mansurum  est  signlRcet.  Praeterca 
in  Psal.  cxxxi,  num.  9,  ea  rationeenuntiatGtiristimor- 
tem,  ut  verba  illius  Deum  turo  in  corpore  roanenteni 
soneiil ;  sic  enim  liabet :  Quievit  autem  iUe  ,  cui  mQr$ 
somnus  est  :  et  id  quod  nobis  pcenalis  demutatio  est , 
Unigenito  et  in  corport  manenti  Deo  requiei  /tiif.  Sed 
nonuni  voci  pertinaciat  in«lslenduro,aim  reseadcm 
totts  paginis  adstruatur. 

477.  Veruro  hoc  lib.  iii,  de  Trin.  n.  15  :  Dei  FilinM 
cmd/l^if nr,  sed  fn  emce  kominis  morim  Dens  vincit ; 
Christus  Dei  Fitius  morituty  sed  omnis  caro  vimficatnr 
in  Christo ;  Dei  Filins  in  inferis  ent ,  eeti  komo  fefertnr 


qtie  Hilarius  in  Psal.  ixviii,  n.  4,  scribat,  Ghrlstum  exC  ad  cmtnm  :  hoc,  Inqoam,  non  tatn  leviier  transirc  ju- 


duabus  constare  substantiis  i^iiaf  fiiiitfra  distideni :  ob- 
Jecta  verba  :  Vox  est  carnis  recedentis  a  se  divinitatls 
contestatadissidiHm,  sic  iniellignre  licet  :  Vox  esi  lio- 
mhiis  Be  sociatum  testificantis  iiaturjc  alt(»ri ,  quam 
recedere  ideodicit,  ut  earo  slgnificet  a  se  multum 
dissldere,  et  niorte  sua  non  magis  iaedendam  iri, 
quain  si  recessisset. 

175.  Nec  queroquaro  moveat  quod  in  Psal.  lv, 
n.  \%  ait :  Ipse  huicemortuo  et  intra  seputcrum  reticto 
eorpori  divincs  nmnra  suee  tribuit  eonsottium  :  quasi 
Verbi  consortiuro  corpori  morte  sublaium ,  et  resur- 
rectione  rcstitutum  dlceret.  Non  enim  hic  sermo  est 
de  consortio ,  quo  corpus  divinae  naturae  substantiali- 
ter  conjnngalur,  sed  qtio  ejus  g1orl;e  parilceps  fiat. 


Terit.  Hincquippe  habctnr,  Verbum  a  carne  non  prius, 
quam  morereturGhristua,  recessisse  (si  quidem  fitin$ 
Dei  monftir) ;  adeoque  infinltum  Aiisse  redempiionls 
nostrc  pretiuffl,  In  hac  porro  de  Dei  morte  doctrina 
Hilaritts  constans  adeo  fuit,  ut  in  uno  numero  7, 
libroix,  primum  dicat,  ut  Dens  mori  vHiet;  et  moi. 
enm  ho  immortaUs  Deus  intra  iegem  nmtis  Hahni$$et; 
et  in  exitn ,  Deo  per  emrnem  mofiente.  Id  iprain  In 
Pial.  LXTii,  n.  i5,  non  una  ratione  declatai,  atque  In 
primis  ait :  Per  $eeuritatem  mternitati$  mor$  ipsa  in 
Deo  moriente  fiducia  est.  Ipsum  etiam  Denm  mortunm 
Ghrfstum  Tocat  iib.  ix  de  Trin.  nuin.  64.  Deindo,  ut 
•dlocumailaturoredeamus,  ti  Dei  Filinsin  inferi$e$t^ 
sequitur  ut  saitem  animam  GhriBll  morte  Intercedento 


qun  qtinmditi  mortnle  fuit,  carebat.  Hliic  quippe  Giiris- 1)  •  Deo  unigenito  desertaro  ac  separatnro  non  crediderit. 


turo  ibi  CDiiimeiidat,  quod  glorinro  neque  allunde  ex- 
pectet,  ncque  corpori  alii,  quaroquod  roortuuro  fueral, 
expectct.  Non  extra  lestinl,  iiiquit,  ista  quce  sperat:  nec 
taudationis  vota ,  qua  reddet ,  sunt  extrinsecus  capes' 
senda.  Ipse  enim  sibi  resurrectionis  M  ddminus  ,  ipse 
huie  emorluo  et  intra  sepulcmm  relicto  eorpoti  divinas 
natnros  stue  tribuit  rotisorHum.  Neque  erdm  ressurrec- 
twris  omnibus  ab  exteriore  materia  cotpus  aequiri*- 
mr,  etc,  quanto  miiius  Christo?  Mhil  prsterta  occur- 
rit  apud  Hilarium,  unde  Giiristum  in  morte  divisisse 
Judicetur.  Miilia  contra  suppetnnt,  quibus  ab  bac  opi- 
Dlone  sese  procul  abfuiise  indicat :  quod  nobis  r«« 
Itat  conslderandum. 


Sed  et  hinc  oonfici  potest,  eum  ne  carnem  quidem 
desertam  aenslsBO,  cum  In  Matth.  dixlt :  Vox  estear^ 
nfi,  etCi  Siciit  enim  cum  in  verba  Ghristi :  Ctatifiea 
fiM,  libi  111  de  Trin.  n.  16,  ail :  Hcec  carnis  depreeaiio 
est;  nomine  Mrnis  totuin  hnmlnem  ac  pfaesertim  ani« 
mam  intelligere  non  dubitatar  :  ita  et  cum  ejuadem 
Dominl  nostri  verba :  DeNi  mens,qHareme  dereUquisti^ 
enarratorus  lubjicit :  Vex  est  earnis  reeedeMis  a  $e  di^ 
vinitatii  conte$tata  di$$idinm ;  eodem  comli  vocabuto 
homineni  totum,  carnem  icillcet  et  aniroatn,  iion  ne«> 
gandus  est  intelligere.  Atqui  animaro  Christl  miam 
poBt  roortero  Verbo  conjunctaro  docuit.  Idem  igitnr 
Bensii  et  de  caroe.  Sed  ho€  phmiaa  approbemoa. 


PRiBFATIO  GENEAALIS.  K8 

478.  NitUo  ex  loco  fldeni  illius  esplorare  certiQB  A  e$tfutenm  nnn$  atque  idem  nt  de$cenden$  a  nd$cen- 


▼alemuB,  qaam  ex  qiio  explicat  verba  Christi :  Deu$^ 
Deiu  NMiM,  quare  me  dereliqui$Hf  In  eo  autem  expii- 
cando  totus  fere  TcrsMtur  a  n.  51  lib.  x,  ad  65.  Iiide 
igitur  genuinx  illius  Bententise  exponendae  latissimum 
nanciacimur  canipum.  Acprimo  quidem  notatu  dignum 
esi,  quod  li:vreticos  praedicta  Cbrisii  verba  sibi  objec- 
tanies  invidioso  nomiiie  appeliet  Ckri$tum  tripeTlientei 
in  Verhmmetanimametcorpu$;  ipse  hujus  noniinis  in- 
yidiam  non  declinaturus,  si  Cbristuni  unquani  divi- 
sisset.  Contra  n.  52 ,  fldei  Ecclesi»  sese  adbnerere 
prolltetur,  qu»  apo$tolici$  imbuta  doctrinii  novit  in 
Chriuo  naHmtatem,  $ed  ignorat  exordium;  $eit  di^pen- 
iaUonem,$edne$€it  dimionem,..nee  tripertita  Chriitum 
fide  fdnifjf,  eujui  de  iuper  texta  venii  iuiciaa  tit,  ut 


dem,  ttftfit  quoque  nobii  JeiUi  Chriitus  «i  I,  et  Dei  Filint^ 
et  hominii  Filiui,  et  Verbum  Deui ,  et  homo  caro,  tt 
pa$$u$,  et  mortuui,  et  $epultus,  et  resurgeni,  ei  in  rt?- 
toi  reeepiui,  et  tedem  ad  dexteram  Dei ;  habem  in  ie 
uno  eodemque,  per  dispemationem  atque  natnram^  lu 
Dei  forma  et  in  forma  «crri,  iine  aliqua  iui  et  par" 
tilione  quod  homo  eit ,  et  divisione  quod  Deui 
eit,  Si  in  liis  omnibus  Cbrislus  sine  divisione : 
ergo  in  niillis  eorum  divisus,  nec  iii  passione,  nec 
in  niDrle,  nec  in  sepulcro.  Mansil  crgo  Verbuni 
etiam  in  b^^pulcro  cuni  carnecoiijunctum.Plura  bu- 
jusmodi  codein  libro  continentur  :  scd  locuni  indl- 
casse  sufnciut,  ex  eoque  pauca  bxc  specimina  in 
inediuin  protniissc.  Unuin  bis  adjicinius  locuin  cx 


Jesum  Chriitumet  in  Verbum  et  in  aitimam  etin  corpui  B  iib.  ix,  qiieni  iii  bac  disiuiaiione  prxterire  non  licut. 


incidat.  Quid  porro  est  quod  dictiirus :  Scit  diipema- 
IJOfietii,  wrf  neiclt  diviiionem,  proKime  pncmittit:  Ee* 
rfeiiff  fide»  nodit  in  Chriito  nativitatem,  ied  ignoratexor- 
dium;  nisi  ut  slgnincet  Ecclesiam  non  inagis  nosse  tn 
temporaria  Christi  dispensalione  ullom  divisionis 
momentttm,  quam  in  xterna  iilius  geiieratioiic  ullum 
existendi  initinni?  Tum  eosdein  Cdrlstl  dlvisores 
icrios  pcrsequens:  St,  inquit,  n.  GS,  ejusdem  voxatque 
temu}  ett,  te  derelieium  eonquerentii,  et  ie  regnare  pro- 
fitentit;  qua  fidem  noitram  infidetitatii  ratione  divi- 
dtmsi,  «I  flon  idem  in  tempore  eodem  tit  mortnus^  qni 
tt  regnelf  t\\i^s\  dleeret,  cur  cum  audilis  a  Chiisto, 
Deutt  Deut  meut,  quare  me  dereliquisli,  eum  dividilis, 
ae  ditinitate  asseritis  desiitutnm?  Nonnc  ille  ipse 


Nnllus  eiiiui  Patruni  cst,  ((ui  argumentum  pra^cipuuin, 
qi:o  Verbuni  a  sepulia  Cbristi  carne  non  divisuni 
prupugnant,  dlsertins  proscqualur,  quam  eo  loco 
llilarius.  Iileo  quippn ,  Paulino  Aquileiensi  auctore 
(lib.  1  contra  Felicem,  apud  A/cnfn.,  pag.  4785), 
Chriilut  Jesui  et  passus  et  mortuus  et  septtltui  et  re- 
snrrexisse  secundum  Scripturas  Dei  Filius  declnrntur; 
qui.1  a  c:irne  nunqnam  post  a$$umptioni$  sacranientum 
impassibilis  et  indemutabiiis  separata  divinitas  prwdi^ 
catur.  Gregoriiis  quoque  Nyss.  episl.  ad  Flust:itbinm 
ct  Anibrosiam ,  ubi  Cbristi  divinitaiein  simul 
in  p:iradiso  cum  :\ninia  el  cuni  corporc  In  se- 
pulcro  exstitisse  asreruit,  boc  dicfuin  suum  sic  cnn- 
lirniat  :  Propterca  corpus  ipsum  dovinds  appettatw 


eodem  lcmpore  latroiil  dixit :  Bodie  meeum  eri$  in  C  ob  inhterentcm  (sen  in$identcm  )  ipsi  ditinilatcm.  Non 


jmradito?  At  dum  mortuus  jacebat in  terris,  in  para- 
diso  regnare  qni  potuit  si  divisus  atque  a  divinilate 
desertufl  tum  l\ierit  ? 

i79.  Euni  etiam  tuni  divlsum  iion  tuisse  non  scmel 
rrpetit.  Mam  postquam  num.  00,  monoit  distinguen- 
das  esae  naturas,  aliamque  sepultum,  aliam  esse  re- 
amdtantem,  ac  pcrinde  sepultum  non  putare,  quem 
retmcilatte  intelligas ;  reiUicitaae  non  amhiyeret  quem 
negeere  non  audeat  non  teputtum  :  utramque  in  uno 
eodemqiie  Verbo  conjuncum  niox  inculcat.  Non 
emm,  inqalt  nom.  03,  aliut  ett  moriem  et  regnant,  neque 
ttUmt  ett  eommendant  tpiritum  et  expiram,  neque  non 
unmt  eti  detcendem  ad  inferos,  et  adscendens  ad  coslos. 
Kt  nani.  64  :  Nvmquid  divisut  ett  Christus,  ut  alius 


alia  rationo  Fomndiis  diac,  epist.  :id  Severum.n.  8, 
prinio  ponit  :  Totus  Ctmstus  apnd  iuferos  fuit  s^tim- 
dum  animam  rationalem ,  ted  non  tolum ;  quia  raro  ibi 
nonfuityCum  qna  est  totum;  (otns  Christm  in  tcpnlero 
fuit  $ecmdum  carnem,  ted  non  lotum  ;quia  nnimn  ibi  non 
f>if/,  cum  qua  est  totum  Verbuni  tamen  Deiet  cum  anima 
sua  apud  inferos,  et  cum  cnrne  sua  in  sepulcro  fuit.  fit 
qnia  Vcrbum  cuiu  aniinn  apnd  inreros,  et  ciini  carne 
in  sepulcro  fiiit,  subinde  deciarat  conscquens  esse, 
nt  totus  Cliristus  apiid  inferos  et  tolus  in  sepulcro 
recte  dlcatur,  ob  uniialem  scilicct  personn»  Vcrbi  , 
anim»  raiionalis,  et  carnis.  Siuiilis  est  Augiistini  scn- 
tentia  Tract.  09,  in  Joau.,  n.  5.  Uno  vcrbo  illi 
maxime  cx  Syinbolo  fidei,  qua  carnem  mortuam , 


rfl  iesu  erucifixut ,  aHut  Chrittut  virtut  et  tapientia  D  pult:im,  cl  excitatain,  Cbristum  niortuum,  sepnltum. 


Dtif  Tum  fnitio  nnm.  65: A/tad  apostolu$  ne$eit,ne' 
que  aliud  te  tdre  judieat :  not  autem  el  infirmit  inge- 
nff,  et  infirmiorit  fidd  Chrittnm  Jetum  tcindimusy  di- 
vidimM,  dupHcamut...  Alius  enim  nobis  Christus  cru- 
d/bu,  afisf  Dd  tapientia,  alius  sepuitus.  El  post 
panca  ex  verbis  apostoli :  Qnt  descendit^  ipse  est  et 
^iiiKenifif,siccosdemurgetCbristidivisores  :  A'»m- 
9iiid  deteemhue  ad  inferot  corput  quod  in  teputcroja- 
mtt  dicetur  f  Si  itaque  qui  detcendit,  ipse  est  et  qui 
ttdseendit^  et  neque  corput  detandisse  ad  inferos  credi" 
fflT,  el  returgent  ex  martmt  corpui  adscendisse  in  em- 
tot  non  mnhigitur  :  quce  hie  pircner  occuiti  tacramenti 
e$inc9gmf^mundo  ae  prindpibui  hceculi  fidet  relicta 


et  a  mortc  ad  vitani  venisse  confltemur,  Verbum  in 
morte  Cbrisli  a  carne  non  divisum  csse  propngnant. 
Verum  qui  Ililarius  boc  ipsum  conslauter  adslruat, 
audiamus. 

180.  Primum  ad  baBreliciim  conversns :  Queero  a  le, 
inquit  num.  il,  quis  sit  came  te  spotians,  et  quce  dt 
caro  spoliatn?  Mox  iiistat  :  Si  enim  non  idem  ett 
Christns  mortuut^  qui  est  caro  tpoiiatn :  camii  ipotialee 
nomen  oi^tcnde  :  ct  rursus  naturam  ijut ,  qui  se  came 
tpoliavitt  expone.  Eumdem  enim  ette  invenio  Deum 
Chribtum  a  mortuit  excitatum.  Qui  carne  se  ispolit- 
vii,  et  rursum  ^polialam  caniein  Cbristum  esse  a 
mortuis  excitatum.  Ac  tandem  qusesitis  ipse  st- 


87  PRiBFATIO 

tisracil  in  liunc  modum  :  Spoliaia  enim  caro  Chri' 
ittu  est  mortuus  :  et  ruraun  Christum  a  mortuis  exci- 
tans,  idem  Christus  est  carne  se  spolians,  Nalnram 
Dei  in  virtute  resnrrectionis  intellige  :  dispensationem 
hominis  in  morle  cogiiosce.  Et  cuin  sint  utraque  suis 
gesla  naturis,  unnin  tanien  Christum  Jesum  eum  me- 
mento  esse,  qni  utrumque  est.  Si  iintis  nlriimfiue :  etiam 
in  niortc  iiulivisus  est  :  nc  pie  in  morlc  est  iiidivi- 
SMS,  nisi  ol)  iusidentom  cnrni  spoliahe  divinitatcm. 
Rursum  caro  spoliat^  et  carncm  excilaiis  non 
uniis  ct  idein  esl,  iiisi  cnro  sp^diala  sic  lotus 
Ctiri^liis  sii  ,  ut  carnein  exciiaiis  totus  esi 
Clirislus.  Tntiis  aulein  noii  est,  si  a  carne  spoliata 
Verbuin  aliest.  Sed  quid  llilarii  verbis  admiscemus 
peregriiia?  Ipsa  prr  se  plaiia  snnl  atque  perspicua  : 
Ciiristum  quippe  in  diversis  nnturis  diversa  gessisse 
agnoscens,  euin  tamen  in  diversis  illis  gestis  nusquain 
non  iiiium  et  eiiindem  fuisse  coiistantissima  fide  pro- 
fitetur,  ejusque  ut  aiito  mortPin,  ita  et  iu  morte,  et 
post  moi  tem  nescit  omnino  divi>ionem.  Neque  enim 
quemqii^^m  putamus  fore,  qui»  ciim  superiiis  moriens 
Christiis  carne  se  spolians  ab  Hilario  dicatur,  hoc 
ideo  ab  illo  dici  exislimet,  quod  Verbum  carnem 
exuisse  et  ab  ea  secessisse  crcdiderit.  Nam  propler 
unitaiem  persoiiae  recte  dicitur  Christus  sose  carne 
spoliare,  qua  solam  nniinam  spnliat;  sicMit  animam 
dicitur  ponere.  cum  corpus  dunlaxat  ab  illa  separat. 

181.  Qiii»  ciim  ila  siiit,  Hilariiis  non  innmuui  in- 
ter  eos  locum  meretiir,  qui  Verbum  a  CJirne,  quam 
assumpsit  nimquam  separatum  Tuisse  dorneriinl. 
Quod  siibinde  magiio  consensu  nobis  tradiderunt 
sancti  Patres,  ac  noiniiiatim  Athaiiasius,  siib  finiMn  li- 
bri  de  salutari  Adventii  J.  C. ;  Cregorius  Nyss.,  epist. 
adKustnth.;etAuibros.,  necnon  Or.  i,coniraEunom.; 
Leo  Papa  Serm.  65,  c.  7  et  Gi^^  cap.  1 ;  Theodoretus, 
lib.  V  H^ret.  fab.,  cap.  15;  Fulgeiitius,  iib.  iii,  ad 
Trasim.  cap.  15 ;  Ferraudus  dinc.  et  Paulinus  Aqui- 
leien>is  locis  memoratis ,  Joaiinrs  Daniascenus, 
lib.  111,  c.  27  ;  OEcumeniiis  in  Coioss.  u;  Aicuinus  , 
lib.  111  de  Trin.  cap.  16 ;  Bernardus,  lib.  v  de  Con- 
sideratione,  cap.  9. 

§    V.  DE  GLORIA  CURISTI  HOMINUHVE  ALIORUN  POST  RE- 
SURECTiONEM  SINGULARES  LOCCTIONES  EXPLICANTUR. 

182.  Ciiristi  pns>ionein  excipit  gioria,  quam  a  mor- 
tuis  ex(  itatiis  homini  siio  impertiit.  Ac  licet  neminem 
sciamiis,quiqU'>ddeChristigloriascripsilHilariiis,no- 
minaiim  reprehenderii ;  rein  lanieii  ieciori  non  iiigra- 
tamnosracturosspernmus,  siiiihisprxludiis  proiios- 
tro  iiiodulo  illius  ea  de  re  seiitenli.im  ex|ili(*eiiius , 
quam  ad  scripta  ipsius  accedeiiti  probe  perspeclam 
esse  plurimi  inteiest.  Namque  ut  piurimuiii  ul  decer- 
ta(  contra  Arianos ,  aut  adversus  fraiidulentas  illo- 
rum  artes  catholicos  munire  nititur.  Cum  autem  illi 
ad  deprimendam  Chrisii  gloriam  inflrma  ipsius  dlcta 
gcsia<|ue  solercnt  objicere  ;  nihil  contra  studioso 
Christi  derensori  soiemnius  fuit,  quam  ut  ad  relevan- 
dum  Domini  sui  nomen  de  gloria  ac  potentia  iHiiis 
disserrret.  Qespitnbit  igitur  singulis  fere  paginis  , 
cui  ubscuri   eruut  iilius  de  gloria  Chrisli  loquendi 


GGNEUALIS.  8S 

A  modi.  Saepe  enim  inusiiaiis  utitur.  Et  eos  quidem 
hactenus  intellectos  non  fuisse  hoc  persuadet ,  quod 
qui  Hilarii  Opera  non  modo  in  noTissiuiis  saeculis,sed 
et  anie  annos  800  recognovere,  eos  poiissimumcor- 
ruperiiit  locos  ,  iii  quibus  ille  de  Cbrisli  gloria  ul>e- 
riusac  magiiificenlius  loquitur.  Alii  vero  scrupulosio- 
res  e  regione  locoriim  illoriim,  quos  teinenrc  non  ausl 
sunt  ad  oram  mss.  annotaruul.  Caule  iege, 

183.  Cerlc  si  solos  aticndas  sonos  verborum  ,  iis 
qua^  lib.  ix'de  Trin.  n.  38  ofl^t^ndes,  signiflcari  exis- 
timabis  humauam  Christi  naturam  ita  in  divinam' 
transiisse  ,  ut  geniis  mutarit ,  et  hinc  una  eva^erit 
Dei  et  assumpti  hoiiiinis  natiira.  Idem  sapiet  ,  qiiod 
cap.  27  in  Matih.,  n.i,  prxdicat  Deuinel  hominem  ir. 
Cliristo  ;am  atnbo  iinum.  AUis  obscurum  erit  quod  in 

B  Psal.  cxLiii,  n.  7,  et  fragmento  vi  docel,  siTvili  Ciiris- 
ti  form:c  per  gloriam  id  acqiiisitum,  ut  forma  Dei  es- 
set,  et  servilis  forma  cssc  deslneret :  yv\  quod  lib.  iii 
de  Trin.,  n.  IG,  scribil  :  Filius  nunc  caro  [actus  ora" 
bat ,  ut  hoc  Patri  caro  indperet  esse  quod  Verbum,  Ne* 
qiie  his  absona  suiit  istli:rc  Tract.  Ps.  liv,  niim.  7 : 
Evolare  autem  ut  columba  festinat^  id  est^in  spirilalem 
redire  naiuram  ;  et  mox  :  Boc  quod  nobis  est  moriale 
susceperat ,  ut  caro  factus  in  Spiritum  evolaret,  Cui 
etinin  non  inusitatum  videbilur  iilud  Tract.  Psal.  lxviii, 
n.2i :  DominusJesus  in  gloria  Dei  Patrisest,  idest^  sui- 
ceptus  homo  in  naturam  divinitatis  accepius  ?  Quid  hoc 
lib.  XI  de  Trin.,  n.  iO,  Deum  esse  omnia  in  omnibus, 
naturw  assumpti  cotyoris  noslri  natura  Paternce  divini- 
tatis  invecta,,,  ne  ex  parte  Deus  sit ,  sed  totus  Deus.,, 

C  nulla  ex  parte  terreni  in  eo  corporis  residente  nalwra  ; 
ut  ante  in  se  duos  continens ,  nufic  Deus  fantum  sit : 
dum  homo  et  Deus  ,  uti  declarat  n.  41 ,  jam  Deus  to- 
tum  esi,  In  se  eniinf  inflt  n.  42,  eum  Deus  glorificavit^ 
id  esty  in  ea  natnra  qua  Deus  est  quod  est :  ut  sti  Deus 
omnia  m  omnibus  ,  toto  jam  in  Deum  ex  ea  qua  ho^ 
mo  est  dispensatione  mansuro,  Unde  cum  lib.  ix ,  n.  6, 
et  in  Psal.  cxxxviii,  n.  19  ,  triplicem  Christi  slatum 
dislinguat ,  ante  hominem  scilicet,  in  homine  et  posi 
hominem  ,  hoc  est ,  antequam  susceperit  carnem  , 
qnando  moriaiem  gessit ,  ct  postqiiam  exuit  morta- 
lilatcm  ;  eum  in  medio  dunlaxat  statu  Deum  el  ho- 
niiiiem  confltetur,  atin  postreroout  in  primo  praedicat 
lantum  Detim. 

184.  II.TC  et  similia  Hilarii  dicta  facile  sibi  Apelles 
D  vindicabit,  qui  volebat,  Tertulliano  lestc,  1.  de  Prae- 

script.  n.  51,  Chrisliimm  resurrectione  singuiislquibuS' 
que  eiementis  ,  qute  in  descensu  suo  mutuata  fuissent , 
in  ascensu  reddidisse ;  et  sic  dispersisquibusquecorpO' 
ris  sui  partibus  in  coeio  spiritum  tantum  reddidisse,  Hinc 
duas  Chrisii  naluras  ,  etsi  non  posi  primam  carnis 
susceptioiiein ,  cerie  post  resunectionem  confudisse 
videbilur ;  adeoque  quxdam  l^utycbiauicommenti  je- 
cisse  semina ,  nec  alieiius  esse  ah  errore ,  quem  Au- 
gustinus  epist.  187,  n.  10,  cavenduro  monet ,  nevi- 
delicet  ita  divinitatem  adstruamus  liominis  ,  ut  venta- 
tem  corporis  destruamus ;  qtiemque  ut  ipsc  caveat , 
pr;emittit  -  Quemadmodum  ire  visas  est  in  ccelum  ,  id 
est ,  in  eadem  carnis  forma  atque  substantia  :  cui  pro- 


89  PRiOFATIO  GRNERALIS.  90 

ftcto  immortaUtatem  dedii^  naturnm  non  abttulit.  Cum  A  tramfertnr.  Nec  aliiid  sonal  illud  cap.  5  in  Matlh., 
etiam  Hieronymus,  procero.  in  lib.  xviii  Comro.  Isaiae 
professus :  Corpora  incorrupla  et  immortalia  retvrrec- 
iura  confiteor,  adjiciat,  ut  mutent  gloriam  non  substan- 


tiam ;  conjeclura  noii  levis  csl  tiinc  leniporis  riiisse, 
qni  hiiman:p  nalnra;  veritaiem  per  resurreciionis  glo- 
riam  aboleri  prapdicarent.  Hujus  erroris  ^uspicioncro 
Hilario  baud  diffieuller  confl.ibii,  qui  rursuin  hanc 
sobjectionis  Chrisli  definilionero  ez  lib.  xi  de  Triu. 
n.  S5,abadjuiiciisdivulsam  adducct:  Subjectio  etiam 
ea  eit«  quce  est  ex  natura  in  naturam  concessio ;  dum  a 
se  quod  est  desinens,  ei  subjidtur  cujus  coucedit  in  for" 
mam.  Imo  qni  hanc  audierit ,  prope  n(m  anibiget 
earo  ab  Angustino,  cap.  37,  coiitra  Serm.  Arian.  iio- 
tari  ,  obi  ait  :  Quamvis  non  defuerint ,  ^iii  illam  tum 


num.  2  :  Exspectatum  Deo  patri  munus  hominem^ 
quem  assumpserat  (iu  coclum),  reportavit ;  aut  qood 
cap.  4,  niim.  14,  scribit,  Chrisiuni  invitam  ex  morte 
redeuntem ,  consociatam  Spiritus  et  substantiw  sua 
ceternitati  materiem  ad  ccelum  assumpti  corporis  retU' 
lisse.  Nibil  amplius  ad  adstruendam  gloriosae  camis 
Christi  veriiatem  ab  llilario  videtur  desideraiiduro, 
a  quoChristum  non  modo /lomifiem  quem  assumpserat^ 
sed  ct  assumpta:  ex  Vitgine  carnis  naturam^  neque  so« 
lum  naturam ,  sed  et  materiem  assumpti  corporis^  et 
nostram  oiniiium  carnem  in  coelum  retulisse  proxime 
audivimus. 

i87.  His  addimus  unum  illiid  lib.  iii  de  Trin., 
nom.  20  :  Dominus  Tliomce  fidem  propositis  condilio- 


Fibi  subjeetionem  ipsius  humanw  formm  in  divinam  B  nibus  confirmaturus  assistit,  palpandi  corporis  et  con^ 


substantiam  comniutationem  iuteltigendavi  putaverint : 
tanquatn  hoc  rei  cuique  subjidatur^  quod  in  eam  ver- 
titmr  ei  mutaiur. 

185.  Yerom  concidet  siroul  oronis  suspicio,  ubi 
eum  camis  gloriaro,  illxsa  ipsius  verilale,  prai^dicare 
oslendprlmus.  Et  ut  a  snbjectione  exonlinm  (iai, 
enarrat  lib.  xi  duplicem  esse,  primaiii  obedieniice  et 
fideij  alleram  vei  eoncessionis  vel  demutationis,  Tiim 
banc  num.  55  sic  deliiiil  :  Est  ex  natura  in  naturam 
coneessio,  dum  a  se  secundum  quod  est  desinens,  ei 
subjieitur  cujus  concedit  in  formam ;  iil  ad  caiitclam 
laiiien  protinus  adjungat.  Detinit  aHtem^  non  ut  non 
8IT,  sed  ut  proficial ;  fitque  ex  demutatione  subditus, 
f»  speeiem  suuepti  atterius  generis  transettndo.  Itn  iibi 


trectandi  vulneris  obtuUt  facultatem  :  et  utique  qui  cont' 
puuctus  recognoscendus  fir,  necesse  est  corpus  in  quo 
est  compunctus  attulerit ;  et  mox  :  Stetit  namque  eot' 
poreus,  non  simulatus  aut  fallax.  Alqui  iii  eo  corpore, 
in  qoo  Thomae  visus  est,  sedel  gloriosos  ad  dexteram 
Dci :  oli  iion  ohscure  declaratur  his  ejusdero  libri 
vcrbis :  Ha^c  carnis  deprecatio  est^  in  qua  eum  judicii 
die  compunctum  et  de  cruce  recognitum  universi  tide" 
bunty  in  qua  prmfiguratus  in  monte  esl,  in  qua  elevatus 
ad  coelos  est^  in  qua  Deo  assedit  a  dextris^  in  qua  visus 
a  Panlo  estj  in  qua  honorificatus  ab  Stephano  est. 
Immo  hic  aperie  tradicur,  Christum  in  ea  ipsa  carne 
assidere,  in  qua  iraiisflguratus  in  nionte  cst,  et  in  qiia 
ante  morlein  ad  Patrem  clamnvit :  Clarifica  me.  Tam 


loco  jam  relaio  ex  nuin.  40  asseriiil  :  iVofi  alia  sub-  C  verain  igilur  Christi  cnrnem  Hilarius  seiisit  post  per- 


jectionis  causa  est^  quam  ut  omnia  in  omnibus  Deus 
ni^  nulla  ex  parte  terreni  in  eo  corjwris  residente  na- 
tura ,  ut  ante  in  se  duos  continenSy  nunc  Deus  tantum 
sxt ;  pravam  inteiligentiam  ex  prioribos  illis  verbis 
uascculem  ciiecnt  his  posteriorihus.  non  abjecto  cor» 
fore,  sed  ex  subjec^one  transluto;  neque  per  defectio- 
nemabolitOj  ud  ex  clarificatione  mutato...  Subjectus 
tero  ob  id,  non  ut  non  sit^  sed  ut  omnia  in  omnibus 
Dems  sit;  habens  in  sacramento  subjectionis  esse  ac 
manere  quod  non  est,  non  habens  in  defectione  ita  se 
carere^  ne  non  sit.  Sane  in  his  Hilarius  non  minos 
circomspecte,  qiiani  Hieronymos  atque  Augustinus, 
cavit,  ne  de  cariiis  Christi  gloria  disserens,  corporis 
Teriiaiem  destroere  videretur. 


ceptim  gloriam,  qiiam  ante  niortcm. 

i88.  Non  minus  lnculenter  mentem  suam  aperoit 
de  veritatc  corporum.  quae  cxti^ris  homiiiibus  per 
resiirrectionem  restituenda  soiit.  Nainque  in  Psal.  lv, 
jium.  ii,  prinnim  de  Christo  prxfatus  :  !pse  sibi  re- 
surrectionis  est  dominus,  ipse  huic  emortuo  et  intra 
sepulcrum  relicto  corpori  divinas  naturm  sum  tribuit 
consortium^  deiiide  de  universa  hominum  resurre- 
ctitme  sermoneni  sic  proscquitiir  r  Neque  enim  resur- 
recturis  omnibus  ab  exteriore  materia  corpus  acquiritur, 
neque  peregrince  originis  extemarumque  causarum  na- 
tura  redhibetur ;  sed  id  ipsum  in  profectum  ceternce  cto' 
ritatisemergit,  fitque  in  eo  demutalione  potius^  quam 
creatione^  quod  novum  sit.  Apertum  est  et  lioc  Tract. 


486.  Hursoro  hanc  opinionem  prociil  a  sc  rcmo-  D  Psnl.  ii,  nuin.  41 :  Confracta  reparabit^  non  ex  alia  ali 


▼et,  com  Christo  ipsummet  corpos,  qund  i\G  Yirgine 
suf ceperaf ,  resumptom  esse,  et  in  illo  poriionem  no- 
fttnc  cariiis ,  imo  nostri  corporis  resurrectioncro 
conspicubilem  fieri  asserit.  Porro  in  psal.  cxxiv, 
num.  4  dicii  Christom  per  gloriam  factom  esse  nion- 
lem,fii^  nosmetipsos  per  assumptionem  carnis  nostra 
corporisque  speculamur.  In  eo  emm  sumus,  resurrectio^ 
nem  nosiram  resurreetione  nostri  in  eo  corporis  con* 
iemplantes.  Et  qoamvis  plaiiom  sit  tdeo  nos  dici  nonc 
in  Chrislo  esse,  quia  qoam  ex  nobis  in  Virgiue  acce- 
pit  carnem,  etm  in  codum  iranstulit  :  hoc  tarocn 
aperlius  in  psal.  lxv,  nom.  li,  sic  eiiuntial :  In  oBter- 
I  giorimm  ejus  assumptte  ex  Virgine  carnis  natura 


qua,  sed  ex  veteri  atque  ipsa  originis  suce  malerie  spe- 
ciem  illis  complaciti  sibi  decoris  impertiens  :  ut  corrup* 
tibilium  corporum  in  incorruptionis  gloriam  resurreetio 
non  interitu  naturam  perimatf  sed  qualitatis  eonditione 
demutet.  Non  enim  aliud  corpus^  quamvis  in  aliud 
resurget  ..  Fit  ergo  demutatio^  sednon  affertur  aboMo. 
Et  cum  id  quod  fuit,  in  id  quod  non  fuit  surgii^  non 
amisit  originem,  sed  profedt  ad  honorem.  Neqiie  pro!- 
tereundum  est,  quod  in  Psal.  lxvii,  num.  55,  habei : 
Numquid  alia  vox  potest  major  esse  virtutis^  quam  dis- 
solutorum  corporum  pulverem  in  formam  cogere  solidh. 
tatemqne  membromm ,  et  vitam  rursum  in  homines 
animasque  revocare^  et  corruptionem  naiurm  imbeeUUs 


^X  PRiGFATIO  GENERALIS.  92 

mturoi  oBleiiii  inc&rrnpiione  mutaref  Ume  humanm  f^  rftim,  hdc  e^l,  ditinam  spleiKlorein  Bumn  noMamplius 


tpei  mm  H  perfecta  eonttantia  Ht,  1h  bis  HilflriuB 
raspcciBB  OrlgeniB  de  Mostro  resurrcctione  BenicntiaB 
lion  miniiB  prudenler  cnvet,  quam  in  MipcrioribuB 
ApelliB  ejusqfie  Bimilium  de  gloria  Ghribti  errores. 

189.  Quid  igitnr  sibi  Yiiit  tain  magnificis  de  corpo-» 
rtiro  gloria  lui|uendi  modis?  Nihil  nostra  sententia 
aliud,  qunm  quod  vulgo  de  eadein  sentitur.  Primo 
enim  conceptis  ▼erbis  docet,  idipnm  corpn»  ex  rfeteri 
atque  ipsa  originii  suas  materie\  imo  ip$um  di§$oluti 
corporis  pnlverem  tn  formam  soliditatemi^ne  membrO" 
rum  reformandnm  csMe ;  adeo  ut  demntntione  potiiiB 
quam  creatione  novum  (iat :  iiovum,  inq<mm,  iiova 
qualitati$  ctmdilione,  noii  nnturoe  interitu  aut  aboli- 
tione.  RcBtat  igitur  inquirenduni,  in  quo  constttuat 


intra  se  Cohibens,  ejus  eliam  assumptum  hominem 
participem  reclt  :  sicqne  consocintam  Spiritus  (SMi 
divinilatJB)  et  snbstantia  enes  astemitati  materiem  m- 
snmpti  corporis  in  cijelum  retnlit,  Coiitinuo,  ut  loqnl* 
tur  Hilariiis,  rmgmento  6,  homo  factns  e$f  Dem» 
Snptravit  enim  mngnitudo  Domini  parvilatem  fereitiu 
fomuv;  ita  «( ipsa  servilis  forma  cessaret  esseservi^u 
per  eum  Dominnm  qni  eam  ttssnwpnt.  Qui  faetas  Dent 
intelligitnrV  Eo  prorsus  modo,  quo  Verbmn  diritur 
earo  factnm.  Sicut  enim  Verbom  caro  ractura  esi« 
cnm  iiitra  cariiis  humilitalem  Yerbi  gloria  delltml ; 
itA  et  liomo  factiis  e^t  Deus,  cum  inira  Yerbi  gloriam 
abscondita  est  carnis  humanse  humilitas.  Quaiiqnam 
non  desunt,  qui  proxlma  Hitarii  verba  ad  primain 


itanc  demut:itionem,  ei  qiia  nova  illa  ac  proeclara  ^  camis  mortalis  susceptionem  refeiaut,  iisqiie  pnient 


conditio  consequntur.  Ilanc  In  PsaI.  i,  iium.  i5| 
enarrat  tnm  fiituram,  cum  incormptio  cormptionem^ 
et  agternita$  infinmtatem^  et  fornm  Dti  fifrmam  terrenJB 
cttmis  ab80rp$erii :  Bou,  utlnPsal.  LV^num.li,hahett 
tnm  cnm  infirmita^  eorpemm  detrahetur,  id  est^  iap$ui 
et  lacnfinm^  tum  cum  corruptionem  incorrnptio  detorU" 
bit,  tnm  tum  mortent  pote$ta$  immortaii$  absorbebit^ 
tnm  cnm  sit  Den$  omnia  in  omnibus,  tnm  cum  tumen 
tinntiam  itl  tn  eodem  vitentiumlumine  Deo  ipse  (homo) 
placiiurus.  Quidquid  etiain  alias  de  beatorum  corpo- 
rum  gloria  edisserit,  ad  eas  prsBsertitii  dotes  rcvo- 
catur,  immortalitatem  scilioet,  incomiptionem,  et 
clarit;iti8  ac  Intninis  speclem.  Qoibus  doiiati,  ut  io- 
quitur  Tertiillianus,  Apologet.  num.  48,  erimns  iidem 


rationein  reddi  cur  propria  humame  GhHstl  natnr» 
persona  defuerit.  At  lioc  lllls  qiili  coiicednl?  Non 
eniin  ilii  servilj  forni^  doesse  persoiiam,  sed  ips.im 
formam  cossare  servilum  esso  pracdieatur.  Scd  ct  qni 
Christiim  carnis  mortalis  susceptione  tolum  in  fornm 
$ervi  {in  Psat.  c\liii,  n.  10)  dixil,  qiiia  nlmlrum  for« 
ma  Det  exinanita  non  exstare  viderctur  nisi  forma 
aervi ;  procul  aborat  ut  fomiom  ipsiua  servllum  tunc 
temporis  cessasse  servikim  esse  asBcreret. 

191.  Ea  ipsa  raiioiie,  qua  Ghrlstns  fortcs  in  formn 
s^rridlcitur,  dum  in  assumpto  liomine  DeuBcstahscon- 
ditus,  diiitur  et  totns  Deu$,  cttm  aBSumptns  homo 
assumentis  Dei  luce  et  gloria  InfusuB  ae  circiinirusna 
niit.  Quamquam  in  otrOque  illo  stalu  hoc  di^crimen 


ifn  nnnc^  et  non  a/tt,  qnamvis  $uperindati  enbvtantia  Q  intercedit,  quod  Dens  absconditus  iii  hoinine  inimti- 


propria  a:terniiali$,  Gum  aiitein  tiae  dotos  a  corjioriB 
natura  alienx  sint,  ac  natnnc  Bpiritus  maglB  consen- 
tanex,  easqtie  Sfthi  Dei  iiatura  proprloac  summo  jure 
possldeat;  corpus  illis  circumvcstitum  non  malo 
aHlrmatur  In  naturnm  spiritus,  imo  in  formam  ac 
naturam  Dei  transisse,  nulla  amplius  in  eo  residente 
corporis  natura,  hoc  est,  nullis  omnino  vitiis  aut  ope- 
ribus  {Vid.  Tertnit.  i.  v  contra  Marcian.^  n.  104),  quae 
terretii  corporis  iiaturam  consequuiitur  residentibus. 
190.  Beata  hsc  corporam  demutatio  ex  divinse 
naturae  consortio  obtingit.  Si  eniin  ubi  duae  naturai 
conjungnntur,  cedat  necesse  est  minor  majori,  po- 
tentiori  inllrmior«  et  obscurior  clariori;  quanto 
magis  necessc  cst  natune  Dei  cedat  consociata  natura 


tatns  mnnsit  in  virtute  natursc  su.^e,  sc^eque  inter* 
dum  per  operum  nngniflcentiam  manifcstum  fecit : 
at  vcro  homo  inlra  Dcum  absconditus  non  manet  Iti 
naluttc  su»  infirnntate,  sed  in  «lemilatem,  iiicor* 
ru]>tinnem  et  gloriam,  quac  naturtr.  dlviii:r  propria 
Buiit,  reliclter  commigral.  Hinc  intHllgltur,  qui  Deiw, 
tum  per  resurrectlonis  gloriam  oninia  in  omniiius 
fulurus  sli,  nutla  ex  parte  in  cls  residente  lerreni  cor* 
poris  natura,  sed  ejus  h)CO  nflfiirii  Paterna;  diviniiatii 
invecla,  id  tamen  futurus  sit  non  abjeeto  eorpore,  aut 
per  defectionem  abolito,  sed  retenta  veteri  atque  ipta 
originis  su(B  materia.  Ncc  dimcillus  percipitur ,  qul 
lib.  de  Synod.  n.  48  dicatur  caro  assompia  ctiara  ant^ 
resurrectionem  incojpisse  esso  quod  Yerbum ;  Bi  qm- 


hominls?  An  formae  Dominl  fomia  servi,  corruptio  D  dem,  tit  ibideclaratur,  Jam  tum  habuil  ut  id  opera- 


incorraptloni,  aut  vit.c  valct  resistere  mortalitas! 
Yincit  seinper  fortior  debilioremk  Yerbum  quidem, 
etiam  ante  resurrectionem,  humanam  sibi  conjunxit 
naturam.  neque  hanc  tamen  ei  gloriam  imtierliit :  at 
hoc  mlrabilc  f\tit  lienignltalis  ipslus  consilium.  Quod 
cum  decrevisset,  virtutem  natunB  suie,  uli  notat 
{in  Peal.  cxliii,  n.  7)  Hilarius,  ila  intra  se  cohibere 
opus  habuit,  ittei  {in  Psai,  lxviii,  n.  4,  in  P$al.  lv, 
n.  li)  iii  limo  cirnls  infixo  nec  divinitatis  substantia 
esse  videretiir.  Verum  Dominus  ncRetlemptor  noster, 
peractis  dispensationis  suac  mysteriis ,  tnnc  primum 
tpte  in  profectum  Oftema  ctaritati$  emortno  et  intm  n- 
jftilmtm  nhm  ctfrperi  divtme  natnrm  tribnU  rofiMf? 


relur  quod  Vcrbi  est.  Ncc  laieret  illud  tract.  Paal. 
cxLiii,  num.  7  :  ipsi  habittd  serviH  id  donatur,  «I 
quod  erat  { Deus  Yerbnm )  esset,  in  forma  $eHicet  Hd 
e$set;  etiamsi  idipsum  in  Psal.  cxli,  num.  8,  iion 
baberemus  apertioribus  verbis  sic  explicatum  :  M«e 
ei  aDeo  retribntio  esf ,  «1  ei  corptrri  qnod  aeenmpsit, 
Paterna  glories  donetnr  Oftemita».  Gul  etlain  deinccpt 
obscurum  erit  quod  legit,  Ghristum  anle  rcstirrcctio- 
nemrfnos  intra  secontinere,  nuncvero  Deiim  tantum 
esse?  Quis  enlm  non  statim  advertet  rftiof  vocari  di* 
versas  naturas  naturalibns  proprieiatibus  suis  affoc- 
tas?  Nec  majore  negotio  intelligetur  Ghristus  per 
glorlim  bi  naMir»  PaierM  rodiiBae  ooilateiD,  enpti 


PRiEFATlO  GENERAL1S. 


Oi 


ofemimtem  tlispenuiioHh  noviias  intulvrat,  Qiiippe  A  f^ffwn  Dei   Verlmm  eognitione  riirsns  implcvU ;  el 


uuitalem  olTendil  omnc  dissiiliiim.  Cliristus  aut<!ni 
ciijus  una  crat  cuin  Piilre  naturalis  conditio,  unn  i)ea- 
tituJo,  ulpote  qui  una  cuin  eo  impassibilis,  omnipo- 
Mit,  arterniis,  semper  in  splendore,  scmper  iii  gloria 
et  cUritale;  ccepii  ab  illo  dissiJere,  cum  carnis 
oosir»  infimiitates  assumens,  racius  esi  inflrmus,  |ias- 
•iliilis,  mortalis,  atqiie  despectus.  Contra  in  unit:item 
prislinam  secundutn  assamptum  honiincin  rcdiisse 
dicitur,  cum  exuta  mortalitate,  susceptaque  f)ei  glo- 
ria  desiit  esse  infinnus,  passibilis  aliisque  buniaiiaB 
natirae  conditionibus  obnozius.  Ez  quo  sequitur,  ut 
tiinctaaliim  Deuset  honio  fuerit,  cum  naturales  Dei 
iHMiiDisque  proprietales  in  se  conjuncias  liabuit : 
id  qood  ita  dictum,  non  quia  ipsi  post  |»6rceplain 
resiirrectionis  gloriam  desierit  csse  suUs»taiHia  bomi- 
nis;  ledquia  homo  reputntur  Deus,  cuin  abjccta  in- 
firmitate  atque  obscuritate  qaie  nataram  ipsius  coii* 
•equilvr,  gleria  qnai  Dei  propria  esi  ci  nbiig<Tit. 
Nam  natur»  sicut  ei  rormas  Dei  nomine  llilarius  n:iiu- 
ralem  Dei  gloriam,  qiiam  interdum  etiam  formam 
§hrw^  et  HMium  neturw  poiioris  al)sqiie  ulla  ambi- 
guitaie  mincHpat,  quoiies  de  gloria  ei  sermo  est  in- 
telligit  (Li6.  iK  di  Trin.  n,  59,  tt  lib.  xi,  if.  43). 

I9i.  Vcrbis  illius  sic  iilustratis,  explanari  cuinmo- 
dius  jam  fiossiint  obsciiriora  veterum  dicia,  maxime- 
qve  Gregerti  Nyss.,  tom.  ii,  pag.  17,  et  Or.  4  conira 
Eunom*!  p.  584,  aliisque  locis,  in  quibus  sic  adstruit 
asauropti  hominls  diTinitatem,  ut  veritatem  corporis 
Donniliil  eonculere  videatur.  Ncqiie  vero  Hilario  uni 


fumc  ad  immutnbiliinlem  eorroborans,  non  natura,  sBd 
qHniitate  dieinam  effecH^  perpetuo  iliam  proprh  m§' 
nans  tpirm,  ac  tam(iuam  aquam  vifii  quaHtate  ad  vim 
ae  firmitatem  temperans,  Nam  ideo  revera  faeiHs  est 
homo,  Ht  graiia  nos  constituat  deos.  Neque  ignorari 
voluit  Hilarius  qua  railone  rorpori  nosiro,  salva  ip- 
sius  naturse  veriiale,  naiuram  diviiiitntis  invt^hendam 
diceret.  Quippe  in  Psal.  gxviii,  lii.  17,  num.  iS, 
inenicm  suam  cxplic»t  liis  verbis  :  Faciem  Domiui  ad 
iltnminationem  suam  Propheta  orat.  Hx  majestule  enim 
et  tullu  videntis  nos  Oei  tumen  aecipi^nus,  et  defle.tns 
in  nos  miserieardite  suof  wltns  ad  graliam  spiritatis 
tirtutis  irradiat,  Vel  certe  cum  JHdicii  die  aderit^  eum 
visibitis  in  gloria  pateinai  majestatis  assisiet;  lunc  nos 
B  facici  sucb  lumine  illuminabit.  Vt  enim  quetdam  meialta 
atgue  gemmee  NAtURiE  bo<c  fulgorem  in  ea  ,  gm  sibi 
proxima  sunt ,  refundunt ,  et  mmuiantem  spedem  tx 
eicina  sui  speeie  prmtant ;  et  ut  Mogses  excontempla* 
tlone  gtoriw  Dei  lumen  accepit^  ita  nt  honorem  glorlce 
suee  eontemplari  populus  non  posset  :  sie  ei  Propheta 
sertmm  se  Dei  eonfitens  Hluminari  precntur,  et  eonfor^ 
Mts,  seenndum  Apostolum^  effici  glories  Dei. 

193.  Ilae  qui  pcrpenderit,  nuilum  patietur  scan- 
dalum  ,  cum  apiid  llilariuin  variis  in  locis  legel, 
Christnni  »ecuiidum  assumptum  hoiniiiem  in  foinia , 
in  natura  ,  in  genere  nalur»  ,  in  nniiate  naturu;  Dei 
per  gloriam  exsistere ,  ut  i/i  ipso  Deus  el  hoino  jam 
ambo  unum  sinl ;  vel  quod  ideni  cst,  cum  perresur- 
rectionis  gloriam  nasci  ad  id  quod  ante  tempora  erat , 


singulares  sunt  inemorati  loquendi  modik  Dixit  et  C  sedquod  in  lempore  totum  non  crul,  iiem,  gigni  ad  id 

quod  suum  fuit ,  gigni  ad  perfectum  Dei  filium ,  et  pen- 
nas  suas  sumere  y  in  Spiritum  evolare,  in  spirilalem  re- 
dire  naturum,  lolum  Dcum  fier%{ln  PtuL  liv,  ntim.  7; 
/.  xi  de  Trinil.t  n.  H).  Ilxc  enim  omnia  cuin  taiitiiin 
soneiit  plcnam  atque  perreclam ,  qnanium  bominl 
licet,  euin  Deo  conseni^ionem ;  illibata  humamc  na- 
tiirx  vcritaie  ab  co  dicia  sunt.  Ilanc  auiem  conscn* 
sioneiii  iii  eo  priescrlim  coiistiiuit .  iit  corrupilonis  , 
mortaliuiisetinnrmilulis  loco  snccedant  incorruptio, 
iaimorialil.is,  Virtus  ac  splendor  xtcrnse  clarliatis; 
divlnae  profsus ,  non  human.-c  naturx  proprietates. 
Quas  ut  obtihei  quisque  ex  naturx  divingB  consortio, 
)t;i  etiam  obtinuissctChristus  liomostatim  ut  a  Verbo 
assumptus  est,  tiisi  Verbum  naliir.e  sux  viitutem  ob 


Ambrosios,  lib.  i  de  Yirgin.  c.  $  :  Verbum  caro  fao- 
Pim  eif,  «I  caro  fieret  Deus  :  et  lib.  de  Fide  resurrcct. 
n.  91  :  TiMC  (  ante  reKurrectionem)  secundum  carnem 
kamo^  num  per  owmia  Deus;  nunc  enim  seeundum  ear- 
nemjam  Mnnatimus  Christum.  Quid  illud  Augustini 
jii  Psal.  XXXV,  n.  44,  de  i|»sa  etiam  anima  nostra  : 
Cum  aeeepta  fuerit  ilia  ineffabilis  lalitia^  perii  quodam 
modo  mens  hunuma^  et  fit  divina?  Iloc  ipsum  egregie 
illustrat  Bernanlus  k  lib.  dediligendo  Deo,  c.  iO.  Ibt 
enim  prselocutus  de  perrccta  charitate,  quam  in  solis 
bealis  perfectam  esse  posten  deciarat,  virtutein  illius 
acnaturtm  exponit  in  liunc  modum  :  Sic  afiei^  dbi- 
rKABi  eei,  Qmomodo  siiUa  aqum  modiea:  muito  infusa 
frino  deficere  a  se  tota  vtdefur,  dum  et  saporem  vini 


et  eolarem;  et  quomodo  ferrum  igniium  et  can-  D  dispcnsaiionis  mysteriuin  cohibtiisset.  Scd  hoc  cx» 


den»  ignis  similtimum  fii ,  pristina  propriaque  forma 
axuimm ;  et  quamodo  solis  luce  perfusus  aer  in  eamdem 
iran$f»rmatur  luminis  ciaritatem^  adeo  ul  non  tam  t//if- 
wffMdii,  ^iHMi  ipsum  lumen  esse  videatur  :  sic  omnem 
tane  in  sanclie  humanam  affectionem  quodam  ineffabili 
modo  neeeue  erii  a  senwipsa  iiqueseerey  alqUe  in  Dei 
pemims  iransfkndi  voluplatem.  Alioqnin  quomodo  om^ 
ma  tti  omnibus  erit  Deus ,  si  iii  HoamB  de  hoiiimb 
QtimiDAii  sunaEHiT?  Jfoftf^il  substantia,  sed  in  alia 
(orma^  aHa  florta,  aiiaque  potenUa.  Eamdem  bominisi 
utitadicam,  deificationein  Maximus  Martyr,  cap.  20» 
de  Tbeohigicis,  cap.  iO,  divinis  verbis  sic  expnssitt 
Jlamam  tmmmakm  mM  togidiione  vaeuanam  ham 


pielo,  laxata  (ul  ita  dicain)  naturte  divinac  virttis  hu- 
manam  longc  inreriorem  it:i  superavil,  ut  penilus 
intra  ipsam  absorpla,  hoc  isl,  prjcdictis  propriciali- 
bus  divlnis  circumvesiila  ,  niliil  pric  se  nisi  divinum 
tulcrit.  Tum  catcri  homines,  cum  proptersoclctalem 
Ciirnis  cuni  Chrisio  coiijuncli  sint ,  ab  eo  in  se  ipsos 
circumfluenies  etcipient  divinas  illas  qualilates  :  qui- 
bus  enicietur  ,  ut  et  ipsi  glori;r  Christi  conformcs 
fiant,  et  sic  Deiis  sit  omnia  in  omnibus.  Hx'C  tota  est 
llilarii  de  gloria  Christi  hominumque  doctrina ,  ca- 
th()lic8B  fldci  nihil  reptignans,  ctsisingulafibus  loqucn- 
di  modls  enuntiata. 
191.  Quanquam  non  obscuresignificatySeseadhQS 


§3 


PRiEFATIO  GENERALIS. 


96 


loqueiidi  modos  §criplurnriim  aucloritate  impulsum,  A  graniium  bealiludinc  non  alicnum  csse  conricictur 
ac  praesertim  rum  Terbis  Joan.  xiii,  3i :  Deus /loiion 


fica^t  eum  in  u ,  tum  liis  Piiii.  ii,  11 :  Dominus  Jesus 
tfi  gloria  Dei  Palris,  ei  quilms  lib.  ix  de  Trin.,  n.  4i, 
hoc  conQcit  argumentum  :  Quem  enim  in  sese  Paier 
glorificavit ,  in  ejus  gloria  confiiendus  est :  el  qui  in 
Palris  gloria  confilendus  est^  et  quem  in  se  Pater  giori- 
ficavit ,  in  his  une  dubio  intelligendus  est  esse ,  quibus 
Paier  est ;  cum  et  in  se  eum  glorificaverit ,  et  in  gloria 
ejus  sit  eonfitendus.  Non  enim  hic  tanlummodo  in  gloria 
Dei  est,  sed  in  gloria  Dei  Patris  est;  neque  glorificavit 
gioria  exteriore  ,  ud  glorificavit  in  sese.  In  eam  euni 
qucB  iua  e%t,  gloriam  resumendo^  et  eam  gloriam  quam 
apud  eum  habuitf  eum  et  apud  se  glorificat  et  in  sese.  Et 
quasi  vim  hujus  seiitenliae ,  Deus  honorificavit  eum 


L  Quomodo  RHarius  regnum  Christi  a  regno  Dei 
distinguat. 

196.  Utrumquc  illud  regnum  disccrnerc  videtiir 
leinporibus,  locis,  nominibn»,  ac  be:itiludinis  gradu. 
Et  Cbristi  quidem  regno  non  aliud  attribuit  tcmpiis, 
quam  quod  a  morte  ctijiisque  justi  ad  diem  judicii  ex« 
ciirrit.  Inde  aiilein  incipit  regnum  Dei  juslis  conce- 
dere.  Ilaquc  regnuin  Cbrisii  est  in  animas  justonim 
corporil)ussolnla:«,  regnum  vcro  Deiin  cosdem  justos 
resurrectionis  gloria  donatos.  Ilis,  ut  in  Psal.  cxLyni, 
n.  7,  declarat,  non  in  hoc  scbcuIo^  nequein  ture,  sed  ia 
superioribus  locis  sedes  beati  iHius  regni  est  constitula, 
At  regno  Chrisli  (puto  quia  solis  animabus  constai^ 


in  u  noiidum  satis  expressisset,  hanc  rursum,  n.  42,  B  quibus  non  congruat  locus  corporeus)  corporeum  locum 


sic  explicat  :  In  se  enim  Deus  gtorificavit ,  id  esl ,  in 
ea  natura  qna  Deus  est  quod  est^  ut  sit  Deus  omnia  in 
omnibus.  Similia  sunt  quae  ex  aliis  Joan.  xvii,  3» 
Terbis  deducit  in  eodero  lib.,  n.  39»  ubi  ait :G/ori- 
fica  vero  me  apud  /e,  non  ideni  est  quod  Glorifiea  me. 
Non  enhn  semetipsum  glorificari  tantum  i/ii,  ut  sibi  aU' 
quid  sit  proprium  gtoriee ,  rogat ;  sed  apud  umetipsum 
Patrem  glorificari  ab  eo  precatur,  etc.  Ex  aliis  verbis 
Pauii,  Y.  g.  Resurgel  eorpusspiritale^  Absorpta  est  mori, 
til  sit  Deus  omnia  in  omnibus ,  et  siniilibus  expressae 
8unt  Hilarii  de  Gloria  Cbristi  homiuumve  locutiones. 

§  Vi.  DE  REGNO  CHRISTI  A  REGNO  DEI  PATR1S  DISTINCTO. 

195.  Cum  ad  gloriam  Christi  pertineal  rcguuin  ip- 


non  ita  diserte  adscribit.  Nisi  forte  verbis  tract.  psal. 
cxx,  n.  16,  qiiibus  sancti  regno  Cliristi  gaudentes 
traduntur  in  sinu  interim  Abrahce  coUocati^  quo  adire 
impios  iiiterjectum  chaos  inhibet,  corporeum  locum  in- 
tclligendum  sentiainus.  Longe  magis  aniinas  corpo- 
nim  cspertes  is  decet,  in  quo  alias  situm  esse  docet 
Doniiiii  regnum  :  ut  pax  et  unanimitas  sanctorum  sit 
locus,  in  quo  fcliciter  rei|uiescant.  Quia,  inquit  in 
Psal.  cxLvn,  n.  2  :  Domini  nostri  regnum  in  pace  et 
unanimitaie  sanctorum  est  (et  factus  est  in  pace  lociis 
ejus) ;  convenins  ille  beatorum,  qni  Dei  (rectius  Domini) 
regnum  est ,  Jerusalem  tanquam  civitas  pacis  est  dictus.. 
Neque  negaverit  quisquam  b:cc  ad  regniiin  Christi 
rcferenda  esse,  ciim  de  ea  Jerusalem  siiit diita,  quae 
sius,  sicque  de  eo  loquatur  Hilarius,  ut  dimcullates  c  per  resnrrectionem  nondum  consiimmata  sit,  de  qua 


non  desint;  imperfecta  ineritovideretur  ^uperiordis- 
putatio,  nbi  cas  conse(|ucntcr  in  bis  prxludiis  com- 
planare  aut  sallem  praemonstrare  conarcinur.  Porro 
Christum,  pro  du|ilici  natura,  duplici  eiiam  ralione 
regnantem  considerat.  Et  de  divina  quidein  ipsiiis 
naiura  uld  dixit  in  Psal.  lxy,  n.  12 :  Illa  ut  semper  est 
dominans^  ita  et  dominabitur  umper ;  n.  13,  de  huntana 
subjicii  :  (Jnigenitus  Dei  Filius ,  etsi  regnavil  semper^ 
non  tamen  semper  regnavit  in  corpore,  Neque  de  hoc 
sempiierno  Cliristi  regno  ulla  est  disceptandi  causa. 
Ubi  enim  Hilarius  unam  Dei  unigeniii  cum  Palre  glo- 
rtam,  virtiiiem,  potestaiem  ac  naiuram  esse  demons- 
trat,  nullum  in  utriusque  regno  discrinien  ponendum 
esse  procerto  consiitiiii.  Insiiiuta  igitur  quxsiio  totn 


nimirum  proximcsubjicitnr :  Civiiatem  vero  hane  vivis^ 
ut  ait  Apostoius,  lapidibus  exstructam  sanclorum  costUM 
conformis  glorios  Dei  ex  resurrectione  eonsummat. 

197.  Quod  ad  nomina  attinet,  regniim  Dei  Patris  t 
Filii  regno  duobus  prxseitim  adjunctis  distinguit:aut 
enim  illiid  coelestc  regnnm,  curasitnm  ipsius  respicit, 
ant  cum  sevum,  (eternum  cognominat.  Quippequod  in 
psal.cxLiv,  n.  16,  et  in  psal.  cxlviii,  n.8,r^^fiicm  ir- 
ternum,  inpsal.cxx,  n.  16,  regnumcaleste^regnumcoe- 
hrum^asternum et  beatum  regnum^eX  prologo  iii  Psalte- 
rium,  II.  11 ,  sancttBcivitatisetcoelestisJerusaiem  tempora 
nunciipari  nudis,  ad  unum  Dei  rcgnuni  liaud  dubie  per- 
tinct.Regnum  aulem  Christi  quamvispluribusacmagni- 
ficis  titiilisappellet,  nusquam  tamen  CGsleste  auta^ler* 


est  de  regno,  quod  Chrislo  homini  in  lempore  obve-  D  „„„,  ;«|uodquatenus  nondicat,  inferius  explicabimus. 


nit.  Ut  autem  dignoscatur  quando  in  Scripluris  do 
teinporario  Cliristi  regiio  sormo  sit ;  banc  in  codem 
Traciatu  tradit  regulam :  Vbi  designati  et  tanquam  de- 
monstrati  s4Bcuti  dominatio  continetur;  tempus  iilud  os- 
tenditur^  quo  glorificalo  in  gloriam  Dd  corpori  et  nomen 
Dei  donatur  ei  regnum.  Uode  intelligere  est,  Christum 
in  corpore  regnare  tum  coepisse,  cum  in  corpore  glo- 
riam  accepit.  De  lioc  Christi  regno  tria  pneserlim 
quxrenda :  primo  quomodo  illud  Ililarius  a  regiio  Dei 
distifiguat  :  deinde  qui  Millenariorum  alioruinqiie 
eis  afQiiium  non  fuveat  errori  :  postremo  qoa  in 
re  velit  cnm  Dci  tum  Clirisli  regna  siia  esse.  Uiide 
euroarecepia  Ecclesia».  Ode  de  sanctorum  hinc  mi- 


198.  Quaiiquam  hoc  etsi  nusquam  regnuin  oeter- 
num,taineii  in  Psal.  lvu,  n.  6,  requiem  {Blernam  vocat. 
Inter  hac^  inquit,  justi  cujusque  ,  tanqnam  Laxari  in 
AbraiuBsinu  requiescentis,  lostitiamonslralur...  LoBtiiia 
justi  est^  cum  viderit  vindictam ;  quia,  peccatoribus  pu- 
niendiSt  deduclum  se  per  Angelos  in  iETERNAM  REQiiiEif 
imtaiur.  Et  hanc  quidem  rei^uiem  in  Dei  suscepiione 
sitam  se  sentire  in  psal.  liii  ,  n.  10,  sic  significat : 
llabeat  itaque  hanc  innocens  religio  fiduciam^  ut...  si 
quando  injust(e  mortis  vis  afferatur,  excedentem  habita» 
cuto  corporis  nnima  sciat  in  Dei  susceplione  requieuere, 
Ibi  tamenmallemiistnitisrfp/ioneDomtnt;  utstisc^p/io 
Domini  id  esset,  quod  euslodia  Domini  in  his  Iraet. 


97  PRiEFATIOGENERALIS.  98 

Ps:il.  cxx»  n.  46  :  Exevnla  autem  de  corpore  adintrot'  \.  coiisortiiim  concupiscit ;  niliil  indc  conficiliir,  ut  regni 


tKiM  regni  calettit  per  cdstodiam  Dominl  fideles  reter- 
wukuntiir^  in  nnu  scilicet  interim  Abrahw  collocali, 

199.  Ex  duobus  superionbus  locis  definiro  sic  li- 
ceret  illud  Filii  regnum  :  Requies  est  aeterna  animse 
justae,  i|U£  excedeiis  babitaculo  corporis,  in  suscep- 
tione  Domini  requiescat :  ant  ex  postreino,  Sinus  est 
Abrabae,  in  quo  fideles  ad  introitum  regni  coelestis 
percusiodiam  Domini  rcservanttir.  Regnum  idem  jani 
ez  tract.  Psal.  cxlyu,  n.  2,  vocnri  audivimus  conven» 
imn  beaiorum ,  sanctorum  cfBtum^  civilatem  vivis  Inpi* 
dikus  exstructam^  qux,  quia  civii.is  esl  pacis,  Jerusa-' 
ientdicta  sit.  Rursnin  in  Psal.  ii,  n.  48,  sedts beatorum^ 
iuP>at.c\Lviii,  n.  S^sancta!  Jerusalem  regnum  beatum^ 
et  in  Psal.  gili,  n.  5  (itiii  forte  alium  senserit  llHarius 


Cbrisli  et  regni  Dui  diversa  beatiludo  demnnstreiur. 
202.  Id  forte  comprobabit  eflQcacius,  quod  in  Psal. 
cxLviii,  n.8,  de  Christi  regno  iiXilllwlsanctorum  est 
regnum,  per  qnod  regnante  Domino  nd  beaium  reqnum 
Dei  Patris  adscendent ;  et  mox  :  lllis  proprius  hic  hym- 
nus  est,  qui  per  hoc  sanctw  Jerusatem  regnum  beatum 
mtemo  regnoproximi,  post  regnum  DominiJesu  Christi^ 
in  regnum  Dei  Patris  Domino  congregante  iransibunt ; 
et  ad  Ciilcem  :  Hic  ergo  populus  est  propinquans,  regno 
Dei  Fatris  per  regnum  Filii  Dci  proximus.  liegnat 
itaque  Dominus,  tradilurus  Deo  Patri  regnum;  nonre* 
gni  potestate  cariturus,  sed  nos,  qui  regnum  ejus  sumus^ 
Deo  Patri  traditurus  in  regnum,  Regni  traditio^  iiostra 
provectio  est;  ut^ui  in  regno  Filii  erimtu,  in  regnoquo- 


locum  latrotti^  aliutn  cceteris  justis  coneessum),  terra  vi-  B  (f^^  simus  et  Patris :  digni  per  id  regno  Patris^  quia 


uentium,  paradiu  incolatus,    et  regnum  hcereditatis 
Ckriui  C(»gnominalur. 

20J.  Hinc  non  obscurum  est«  eum  hiiic  Christi  re- 
giio  non  requiem  laiitum,  sed  ct  beaiitudinem,  Ia*ti- 
tiam,  gloriam  et  honorem  allribuere.  Quod  in  Psal. 
cxviii,  lit.  18,  n.  iO,  confirinai,  ubi  de  Lazari  beato 
excessu  liaec  hal»et :  Abrahce  sinu  contiuetur,  et  mise- 
rtam  vitce  laboriosce,  bealas  quictis  honore  demutat.  Ilu- 
jus  tamen  felicitaiem  regiii  Dei  beatitudini  coxquare 
Don  videiur.  Namcum  prologo  in  Psalterium,  n.  il, 
Iriplicem  gradum  ad  salutein  disiinguat;  rcgnoChristi 
Don  dat  nisi  secundum,  ei  regno  Dei  supreniiim  rc- 
•errat.  Cum  enim  primus  gradus  sit  ad  satutem  in  no- 
kominem  post  peccatorum  reniissionem  renasci; 


digni  regno  erimus  et  Filii ;  proximi  tum  Palris  regno^ 
eum  Fitii  erimus  in  regno.  Qiiis  enim  eo8  in  eodcm 
beatitiidinis  gradu  consiituat,  qni  Dco  propinquant, 
et  qiii  ad  eum  pervcnerunt ;  qui  regno  a*terno  proxi- 
nii,  ct  qui  illud  sunt  consecuii,  quibus  nonnibil  su« 
perest  adscendeniluin,  et  qui  sumniuin  bcatitudinis 
apic4?m  obtiniierunt?  Sed  in  quo  sita  sit  iiia  diversitas 
prius  quain  peniiius  investigenms,  removcndae  sunt 
nonnullae  suspiciones,  quae  e  verbis  superioribus 
oriunlur. 

II.  Hilarius  a  SiiUenariorum  aliorumque  eis  affinium 
errore  vindicaiur, 

205.  Cavendum  in  primis,  ne  cum  Hilariiis  docet 
dique  post  pcenitentim  confessionem  regnum  itlud  Do-  Q  P^r  regnum  Filil  ad  regtium  Patris  perveniri,  id  eo 

intellectn  dixisse  existimeiur,  quo  asserit  Irenxus, 
lib.  V.  cap.  32,  Christi  regnum  esse  principium  incor- 
rupieUCy  per  quod  regnum^  qui  digni  fuerint^  paulatim 
assuescunt  capere  Deum.  Hoc  quippe  dixit  Ircnaeus 
Papiae  ejusquc  sequaciuin  chiliastarum  errore  imbu- 
tus :  a  quosanc  procul  est  liilarii  sententia.  Illeonim 
Domiiii  regnuiii  in  spiritalibus  deliciis  constituit,  puta 
in  pace  ci  nnanimitale  sanctorum,  in  Christi  consor- 
tio  ei  beiiediciioiie  Dei;  isii  in  terris  ac  voluptalibus 
terrciiis  :  ut  merilo  Augustinus,  lib.  xx  de  Civ.  Dei, 
c.  21,  n.  2,  earnales  illos  mille  annos  vocct,  qui  iii 
carnalium  rerum  affiuentia  ponuntur.  Deinde  apud 
istos  regnum  Christi  non  adeuiit  sancti  iiisi  post  re« 
surrectionem  universam;  apud  illum  autem  eo  gaudet 


i  fn  sanr.UB  iitius  civitatis  Jerusatem  lempora  reser* 
1 ;  et  postea  consummata  in  nos  ccelesti  gloria  in 
Dei  Patris  regnum  per  regnum  Filii  profidatHus,  ctc. 
Rorsum  iu  Psal.  lxii,  n.  7,  tripliccin  mcmorans  vi- 
Um,  in  saeculo  nimiruin,  in  AbrahrR  sinii,  et  in  coelo; 
hanc  quam  misericordiam  voc:il,  quia  per  inisericor- 
dlam  Dei  pr^eparatur,  duabus  aliis  meliorem  asserit : 
Esi  enim  rita  post  vitam^  qua  in  Abrahce  sinibus  viven- 
dum  est,  in  qua  Dei  nomen  paupcris  quietc  benedicilur^ 
tecundumiltud  prophetiB,  Nonmorlui  taudabunt  te,  Do- 
wnne^sed  nosquivivimus^  benedicimus  Domino.  Snper 
koM  igitur  vitas  misericordia  ea  est^  quce  quod  ocuius  non 
fMil,  nee  auris  aiufivtl,  nec  in  cor  hominis  adscendit, 
kss  qm  Dominum  diligunt  prasparavit, 
201.  Itaque  Hilarius  vidcri  aliquoinodo  poiest  re-  D  Ju^^u^  quisque  statim  post  moriem.  Pncterea  ejus 


gvum  Christi  sic  speciasse  veluti  niedium  quenidam 
tUiam,  miseriarum  quas  hic  patimur  expertem,  sed 
Dondum  ejiis  consortem  felicitatis,  qiiae  nobis  incoelis 
proroissa  est.  Quocirca  in  Psal.  cxis,  num.  i,  nobis 
de  m<irte  nostrorum  non  dolendum  essi;  hinc  probat, 
qaod  nostrorum  abscessio  spei  communis  sit  accelerata 
properaiio;  et  n.  ii,  docet,  Christi  jussu  acceleratio- 
I  Tegtd  coelestis  orandam  esse,  cum  ab  eo  prxcipia- 
ut  dicamus,  Adveniat  regnum  tuum :  quasi  spe 
no»tra  non  simus  potituri,  nisi  cum  consummaiis 
ooinibus  sanctis  regnum  Patris  adveniet.  Cuin  tamen 
itrumqiie  illnm  locum  maxime  conlirmct  verbis 
Pduli,  quibos  dissolutionem  corporis  sui  et  Christi 


opinionis,  qua  saiictos  in  regno  Christi  detiiieri  di- 
cunt,  donec  paulaiim  assuRscant  capere  Deum,  nulla 
est  apud  Hilarium  vel  tenuis  umbra.  Postremo  Chi- 
liast»  sic  cognominati  sunt,  quod  mille  annorum  cur- 
riculo  regnum  Domini  in  terris  disterminarent :  quod 
Hilarius  nullo  cerio  locorum  ant  lemporum  spatio 
defiiiit,  sed  indeflnite  ad  judicium  u^que  protendit. 
204.  Neque  vero  in  his  tract.  Psal.  cxx,  n.  i6  : 
Exeuntes  auiem  de  corpore  ad  introilum  regni  codestis 
percustodiam  Domini  reservabuntur^  id  existimandus 
est  sentire,  quod  Lactantius,  lib.  vii,  c.  21,  ubi  ha- 
bet :  Nec  tamen  quisquam  putet  animas  post  mortem 
protinus  judicari.  Omnes  in  una  custodia  detinentur 


09  PHAFATIOG&NEBAUS.  iOO 

doitec  lempui  adveniat^  quo  masdiuus  Judex  meriiorum  A  Clirislo,  noD  secas  ac  iile,  regiumdl  finom  praeseribere 
faciat  examen,  Elsi  eitiin  iii  iiiia  euelodiw  voce  cum 


illo  coiisentiat»  in  ea  tatnen  iutelligenda  longc  dissi- 
dei  :  cum  custodia  apud  Ltctanlinm  locum  quemdam 
ciaiiso  carceri  &iinilero  sonet,  apud  llilariuin  autem 
prolectionerii  Domini,  ex  cujus  societate  sancti  ab 
emni  inalo  prot<'gantur.  Unde  in  Psal.  cxix,  n.  1,  do- 
cel,  niliil  uobis  a  sxcuii  liolentia  lunendum,  cum 
Ckrieli  comoriium  mors  aequkral,  Sed  et  uterque  b4>c 
niaziine  discrepat,  quod  curo  Luctantio  in  una  cuslo- 
diii  detineanlur  aniiiue  omnes,  jitstT  et  injostac,  et 
qiiidem  nullo  praevio  judicio ;  Hilario  in  custodiaDo- 
iiiini  reserventur  un»  anima;  fideles  alque  justxv  et, 
ut  iii  Psal.  Lvu,  n.  7,  innuit,  prsRmisso  antea  jiidicio. 
205.  Laanntii  opinioni  afOnis  esl  ^ffertuUiani  seii- 


videaiiir?  Qui  etiam  sibi  ipse  consiat,  cimi  ki  Psal. 
Lxv,  n.  15,  doeel,  Cbristnm  sxculo  doniioaiiimmy 
cnm  evacua»erit  omnem  principatum  ei  polestatem,  qood 
non  fiet  nisi  exlreino  judicio ;  postqunm  In  Psal.  lx, 
n.  5,  Iradidil,  euro  rognaturum  esse  donec  ponat  iM^ 
roicos  suos  sub  pedibus  snis,  ut  tempus  ilbidr  quo  emm 
regnare  donec  ponal  inimicos  suos  tub  pedilms  tuis 
oportei^  a  generadone  usque  in  generaUonem  sit  eom» 
prebensum^  hoc  est,  ut  ibldem  exponit,  a  lemporo 
mortalitatis  nostne  ad  ilbtd,  quo  immortalia  corpora 
recepturi,  in  oetemam  vitam  regeaerandi  siimoa?  Qnt 
in  uiio  loco  jiidinium  novissimtim  regni  Christa  ini* 
lium,  in  altero  ftnis  sine  ptigna  intelligitar? 
208.  Nec  pugnat  ille secum,  nec  Marcelii  errori  favel» 


tcutia  (TertulL  tih,  de  Amwa,  n.  ^),  qiui  licet  mar»  B  Nam  itt  alibipassiin,itaetinipsumroetPsalmum  lzt. 


lyribns  paradisuin  conccdat,  reliqiias  tamen  animas 
ftt  recesiu  iuiimo  et  in  ipsa  tma  operto  et  intra  ipsam 
clauso  in  diemDominidetinet.Sed  liancdistinrtionem 
igiiorat  Hiiarius,  qni  non  martyres  solos,  scd  jiis'os 
oiiino.s,  non  in  sublerranea  iiiferoram  obscuritale, 
sed  in  beaUi  quieiis  bonore,  Cbristi  consortes  facit. 

206.  Sed  ne  Vigilaiitio  qaiilem  suffragatur,  qiiem 
Hieronymus  {Hieron.  cont.  Vigilant.),  ubi  inemoravit 
suiitire,  vel  in  sinu  Abrahm^  vel  in  loeo  refrigeriit  vel 
subteraram  Dei  animas  Apostolorumvel  Martyrmn  con» 
tediise,  nec  pos$e  suis  tumulis  et  ubi  voluerint  esse  prw- 
sentesy  eum  subinde  sugillat  bis  verbis  :  Senaioricevi» 
delicet  dignitaiis  sunt,  ut  non  iuter  homicidas  telerrimo 
careere,  sed  in  Ubera  eustodia,  in  fortunatorum  insulis 


nuni .  1 5,Gbristum  etiam  modo  regnare  eoncepiis  verbis 
proliletur.  Neque  docet  euro  a  jiidicio  regnaturum  sim- 
plieiier,  sed  regnatnrum  Rolum;  atregnomipsius,quod 
niodo  princepe  mundi  hujns  nonniliil  pertarbat«  tunc 
iniegrum  etabsoluium  ruiurum  sit,  et  a  nuila  adversa 
poiestaie  distrahendu:ii.  Tune^  inquit,  solus  in  virtuie 
sua  saculo  dominabitur.  Nunc  enim  fuamvis  regneiy 
lamen  prineeps  hujus  sesculi  petiit  «i  modo  trities 
Apostolos  cerneret ;  et  sunt  spiritales  neqmtim,  adver-^ 
sum  quas  s^^talibus  nos  armis  beatus  Paulns  instruxit, 
lliiic  salis  significat,  se  iion  inira  tempas,  quod  ad 
judicium  excurrit,  regnnm  Cbristi  eoerctare.  Sed  et 
in  Psal.  Lx,  ubi  dixit :  in  mterno  regno  eonsedentens 
oportet  regnare  donec  ponat  inimieos  suos  sub  pedHMti 


et  4:ampis  Elysiis  recludantur.  Tu  Deo  Uges  pones  t  G  tiiis,  pmdenter  cavens  ne  cum  If arcelto  regni  fiMm 


7ii  Aposlolis  vincHla  injicies,  ut  usque  ad  diem  judicH 
teneantur  custodiOf  nec  sini  eum  Donuno  suo,  de  quibus 
scriptwu  est,  Sequuntur  Agnum  quoeumque  ierit,  Si 
Agttus  ubique ;  ergo  et  hi,  qui  eum  Agno  sunt ,  ubique 
esse  credendi  sunt,  Et  cum  diabolus  et  deemones  toto 
vagentiir  orbe^  et  celeritau  nimia  ubique  pressentes  sint : 
Martgres  posi  efu»onem  sanguims  sui  area  operientur 
inclusi,  et  inde  exire  no»  poUrunt?  Et  vero  llilarium 
cuui  Hieronymo  potius  facere  quis  neget?  Cum  eo 
quippeSanctos  non  solum  Cbrisii  comites  esae  asse- 
rit,  sed  et  in  Psal.  cxiiv,  n.  5,  prxdicat  eosdem  nos- 
tri  esse  mtores  alque  custodes.  Imo  lib.  xi  de 
Tnn.,  n.  3,  inter  testimonia  divinilaiis  Christi  iUud 
noo  siiet,  qood  hunc  apostoLorum  ei  wsarttfrwm  per 


asserere  exislifnetur ;  adjecit,  non  ut  rex  ipse  litm 
non  sit :  sed  cum  tradiderii  regnum  Deo  Patri^  eonre» 
giwbii  his  ipse  qui  reges  sunt.  Ita  dum  expendimiM 
quid  sit  regnum  Deo  iradi,  et  qiio  modo  Christus 
regno  nnn  cedat  quod  Patri  tradiderit,  sensim  sum 
sensu  discimus  qoid  sit  regnum  Dei :  qiia  parte  dis* 
tincte  percepta,  mioiu  erit  absiruaum  qaid  fliiariiit 
de  Cbristi  regno  sentiat. 

III.  /n  quo  Hilarius  situm  velit  regnum  Deif  in  quo 
regnum  Christi, 

209.  Regmun  Deiest^ui  ipee  defintt  in  Pftal.  v, 
n.  42,  ubi  peeeatum  vineitur^  ubi  mors  pmmiiur^  ubi 
non  regnat  hostis,  Mors  autera  non  perimitur  nisi  per 


mtutum  operationes  resonani  sepulem,  Qttainain  autein  D  gloriosaiH  resurrectionein  ,  secunduoi  iilud  Augusiini 


sanctorain  tumulis  ederentur  virtutum  operattones, 
iib.  in  ConsUntium  n.  8,  sic  explicat :  Saiutus  o^i- 
que  beatorum  mariyrum  sanguis  exeeptus  est^  et  venO" 
randa  ossa  quotidie  tesiitnonio  muU ;  dum  tn  itis  dm^ 
manes  mugiunt,  dum  eegritudines  depeliwsiur^  dum 
odmirattonum  opera  cemuntMr^  eie.,  ut  ODn  dubium 
sit,  quin  preces  nostraa  coram  sanctorum  tuinulis 
.[iisasapprobarit,  seiiseritquaeos  illaspo8seperci|iere, 
iisque  perceptis  ea,  quibus  iodigefflus ,  pro  sua  pie- 
tale  apud  Doininum  iiobis  impetrare. 

207.  In  qiio  igiiur  regnum  Filii  a  Mgno  RMrls  dis- 
ccrnit?  Aut  quoBiodo  ei  saiiem  errori  ooii  Ahreijt»  ob 
^ueu  lUroelbiSQUm  damiiaiusac  dsposiiHs  fiiit;  ma 


Serni.  253 ,  o.  5  :  Morieiwr  ei  in  nobis  mars  :  sod 
quando  f  1%  fine  seeculif  in  resurreetione  mortsiorum. 
Unde  et  Uilarius  paulo  p<i6t  allata  verba  subjieit :  Uec 
nobis  erit  regnum  Deij  eum  otmubus  viiiorum  nosirorum 
aculeis  contusisiabes  erit  corporem  iufirmiuuis  aksorptu. 
Dei  Igitur  regnum  gioria  est  eorporis,  eui  asrs  ooa 
amplios  domiostura  sit,  ssd  beaio  et  xteroo  Yita : 
adeo  ut  Cbristttm  Deo  patri  regmim  tradere  nihil 
aliiid  sit,  quam  glori»  corports  sui  nos  ceoCorflMi 
efficere.  Nec  laiei  cur  lioe  reg04im  Dei  vocet,  curve 
dicat  ei  a  Cbristo  tradi.  Naio  eum  aeterniias  Dei  j^re- 
pria  sit,  ejus  proprietati  nos  subjicit  Gbristus,  eoBi 
acleroos  efiiciu  Qoe  leosu  explicuis  UMaiitts  iradl* 


lei  PRiGFATK)  GENERAUS.  |«i 

lionem  regm»  ea  nihil  Clirisla  demi,  sed  nobis  mul-  A  libos  iiegari  indldem  non  hAbebls,  airt  eerte  qui  Ini- 


Imii  acquiri  aoii  immerlto  lcslntiir  in  his  lib.  xi  de 
Trin.  n.  39  :  Tradet  $rgo  regnuni  Deo  Palri :  non  ita, 
ianqHom  iraden$  poutate  concedat ,  ied  quod  iios  con- 
formei  gloria  corporis  $ni  [acli  regnum  Dei  erimus. 
AoM  enim  ait,  Tradet  $uum  regnum;  ud,  Tradet  re- 
gnnm^  efeclo$  no$  per  glorificationem  corporis  sui  re^ 
gnum  Deo  lraditwru$,  Quibussimilia  suBt  isihurc  Tracl. 
Ps.  cxLviu,  n.  8,  j:im  superius  relata  :  Regnat  Uaque 
Domittus  tradituru$  Deo  patri  regnum;  n$n  regnipote$' 
iate  cariturne^  $ed  nos^  qui  regnum  €ju$  $nmu$ ,  Deo 
pairi  iradituru$  in  regmm.  Rcgni  iraditio  nosira  prth 
uctio  est.  Cnimvero  sl  regnum  Deo  tum  irademur, 
cum  glori.e  corporis  Chrisli  eflicierour  conrormcs ; 
Iradiiione  illa  mulium  accedcl  nobis,  sed  Christi  re- 


quaagentes  ad  novisslmNnijudiciiiniappeHat,  parijnre 
eredoiidiis  sit  eniiiinnin  vindictam  ad  illom  diera 
prorogatam  arbilrari.  Si  vero  vcrboftim  superiorum 
ordine  reriiin  ordo  signiflcetiir ;  sanciis  ante  Dei 
proveiiit  »dspectos,  quam  Chrisio  ad  jiidicium  vc- 
nienti  obviam  caRl  radeoque  antejiidicinm  etin  regno 
Christi  laeiem  Dei  eoniemplantur.  Sed  de  illo  Christi 
regno  si  qiiid  espiscari  distinctins  liceat,  indagemus. 
2H.  Occnrrit  1*  in  Psalm.  ii,  n.  i2  :  Chri$tu$  re- 
gnat  in  noki$,  cum  par  eum  ip$i  dominorum  in  no$  jure 
regnamu$.  Quod  licet  generalias  dictum,  el  ad  eos 
eoapUri  posse  videalur,  qm  adhtic  in  carne  degant; 
qiiamdiii  tamcn  nobis  est  non  modo  ndversus  spin- 
tales  nequiti;!^  sed  et  adversus  carnem  et  sanguincm 


gno  luhil  detraheiur  :  immo  cum  banc  gloriam  ab  eo  '  assidiia  coMuctatio,  qnjs  nos  pleno  et  absoloto  dornl 


simus  mutuaturi,  ei  tum  longe  absoliiliussubjieiemur. 
Apertius  et  boc  approbari  sic  potesl :  Chrisius  nes 
regnain  tradil,  cum  reges  eflicit;  reges  autem  efncit, 
cum  Dei,  qui  maiimua  est  rex,  hasredes ;  hmredes  au- 
tem  Dei  nos  constituit,  cum  stii  cohaeredes.  Neque 
hxc  nostra  suni,  sed  Hiiarii  ipsius  in  Psal.  ii,  n.  iS, 
aic  seiiteotiam  suam  explicantis:  Qui  hwredu  Dei  pa» 
iri$^  coharedee  auiem  Donuni  nostri  Je$u  Chri$ti  erunt^ 
per  id  quod  ceigrno  Regi  cohoeredee  suni^  id  necesu  eU 
conee^saniur  ui  rege$  $ini,  Atqoi  Cliristo  de  hiereditate 
et  gioria  ipsius  nihil  tum  peribit :  nitiil  igitur  et  de 
regno;  sed,  ut  loquitur  in  Psal.  lx,  n.  5,  eonregnabii 
ifi$e  qui  rege$  smil,  cum  hac  scilicet  speciali  gloria, 
quod  lii  ab  ipso  habeant  ut  roges  sint.  Ei  tunc  tfuem' 


ndmodum  ipse  regnans  in  gloria  corporis  snhjicienti  **  ^^<>  suhjeeti  poierunt  introire :  necesse  e$t 


$ibi  umver$a  eubdetur ,  ita  itoi  giario!  regnanti$  corpo- 
ri$  $UM  $ubdemur ;  nt  in  ea  $imu$  claritate^  qua  regnai 
in  earpare :  quia  corpori  ejus  conformes  erimu$. 

310.  Ilaque  cum  Hilarius  a  millenariorum  opinione 

loRge  sit  aiienus,  cuiiique  regniim  Dci,  quod  saoctia 

tauium  post  resurreclionem  concedit,  gloriam  intel- 

ligal  corporis;  nibil  vetat  quominus  sensisse  existi* 

metur,  xternam  beatitudinem  ipsuinque  Dei  conspeo- 

tum  sanctis  statim  a  morte  indulgeri.  Neque  aliiid 

conficitur  ex  eo  quod  ait  lib.  xi  de  Trin.  num.  39  : 

Tradet  antem  Deo  Pairi  regnum^  ei  tunc  quo$  regnum 

Dea  iradiderit^  Deum  videbuni.  Iiide  enim  non  magis 

sequilur  ut  non  antea  viderint,  quam  cimi  in  Psal.  lxt, 

o.  13,  ducet  Cbristum  tunc   saiculo  dominaturum 

ciim  cvacuaverit  oinnem  priiicipatum»  non  sequilur 

ut  non  ante  dominatus  sit.  Idem  dicendum  de  his 

UacU  Ps.tl.  LXUy  num.  5 :  Hoe  ammee  desideriunt^ 

kac  $iii$  spd  eju$  et/,  ui  Dei  sibi  proveniai  ad$pectu$^ 

«I  fttaiii  primwn  rfiptu$  in  nubibu$,  Dea  Chrielo  obtiam 

aleeaiue  appareat.  Imo  ut  hinc  coQcludatur,  verbis 

ut  Dei  $ibi  protemai  adspeciue,  judicii  diem  notari  vel- 

ul  quo  optatufl  sanctis  Dei  iniuitus  obveniat ;  priua 

iaipairandum  esl ,  haec  ad  idem  (empiis  pcrtinere,  ad 

quod  siibsequcntia,  ut  quamprimum  raptus  in  nubi' 

Juii,  etc.  Sed  et  hoc  obtento,  consignatam  habebia 

diem  valde  inScripturis  ti^latam;  qua  Dei  conspectua 

oiiivecao  justoruni  ccaltti  concedendua  sit :  at  banc 

beatitiidiutM  sanclis  aingulis  (luotidie  a  nolna  migraB- 


noriim  in  nos  jurc  regnare  concedat?  Qualenus  autem 
hoc  jiisti  per  Chrlstom  obtmcant,  necdum  eiploratum. 
S12.  Liquidius  nonnibil  pr»  se  ferl  tractatos 
Psal.  Gxix,  n.  I,ubi  IHIarius  nixus aposiolt  verbis, 
Cupio  di$$olvi  H  e$u  cum  Christo,  disertis  verbis  elo- 
qiiiliir,  qiiod  justis  consortium  Christi  mor$  acqnirat. 
Neque  alinnde  quaerendum  patamiis,  car  regnum 
Cbristi  nuncupet  tenipus  illud  quod  jtistorum  mor- 
tem  excipit,  quain  ex  Hlo  Christi  consortio  quod 
apostoliis  dissoluto  eorpore  sibi  sperat.  Ipsum  etiam 
inodom,  qiio  justos  carne  eiutos  intelligat  cum  Chrfsto 
babitare,  in  PsaL  xci,  n.  9,  aliis  ejosdem  apostoli 
verbis  sic  explical  :  Opartet  antem  cognosci  quidem 
quomodo  in  requiem ,  qnam  impii  non  adibunt,  pii  et 

enim  spem « 
qu^  maiis  negain  e$i ,  6ofiis  relinqui.  Sed  $i  Christu$ 
Dei  requie$  esl,  ergo  hi ,  ^t  tn  Chrieto  eruni,  eruni  in 
Dei  requie.  In  Christo  velle  es$e  se  Apo$tolu$  clamat^ 
dicens :  Sequor  atitan,  $i  apprehendam  in  quo  et  appre- 
hensns  sum  ,  etc. ,  et  mox  condodit :  Ergo  per  con* 
juiciionem  camis  assumpim sumus  in  Chritto ;  nos  qul- 
dein  [inlei  iin  fide,  saiicti  aiilein,  ut  rta  dicam,  re. 
Omne$  emm,  inquit  el  in  Psal.  xin,  n.  4,  cttrrrmtfs  op- 
prehendere  in  qno  apprehensi  $nmn$  a  Clm$lo^  id  e$t^ 
inteniri  in  ejn$  eorpore  quod  ex  nobi$  ipse  prcBSumptii^ 
in  quo  ante  constitntionem  mundi  a  Patre  $umu$  eiecti^ 
in  quo  reconciliali  ex  <m'mtaf ,  et  acquieiti  i«m«s  ex 
perdilis,  in  quo  apostolue  enm  damno  univer$orum 
eptat  inveniri  dieene,  Et  omnia  arbitrer  ut  stercora ,  ui 
^  Christum  tuerifaeiam,  et  inveniar  in  iito. 

S13.  Qnid,  quseso,  hxc  sibi  volontf  Nisi  nostra 
nos  Tallit  opinio,  Hilariua  PauK  verba,  Capto  di$$olti 
et  eue  cnm  Christo,  ex  istfs  ejnsdem  apostoli,  Sequar 
autem  $i  apprehendam  in  quo  et  apprehentne  fam,  in- 
terpretatus,  sensit  sandos,  carire  deposita ,  eami 
quam  Christus  ex  nubis  assampsit  conjungi,  in  eaqoe 
requiescere  doiiec  proprium  corptis  recipiant  :  ei 
hanc  sanctorum  in  corpore  Christi  requicm,  regnmn 
Christi  nuncupavit.  Intelleetuin  biinc  conflrmat  quod 
in  verba  Psat.  xiv  :  Qm  requiescei  in  monte  sancto 
tuo,  sic  edisseril  n.  5  :  Quid  $ubiimiu$  Chri$to ^ quidee 
excetsiu$  Deo  nostro?  Mon$  autem  eju$  e$t  ittud,  quod 
ex  homine  eorpu$  auump$itf  in  quo  nune  habitat  et  sa« 


105 


PR.£FATIO  GENIi:RALIS. 


104 


blimt  et  exeelni$  iuper  omnem  prineipatum  ei  poie$ta-  A  corpori$  Cliristi  fieri  consorlem  :  deinde  hoc  ab  eo 


tem  el  omne  nomen,  El  posl  puica  ;  Si  ergo  rrquiei 
no$tr(B  $pe$  omni$  esl  m  Cliri$ti  eorpore,  el  cum  in  monte 
$it  qHie$cendum;  monUmjion  atiud  poesumus  intelli' 
gere,  quam  corpue  quod  $uscepU  ex  nobi$,  Ad  illud 
enim  po$t  habitationem  Eccle$i(e  $canditur^  in  illo  in 
Domini  sublimitaie  requie$citur,  in  itlo  cum  angclorum 
c/iorts,  cum  et  no$  $imus  Dei  civiias,  $ociabimur,  lllud 
quippe  quo  po$t  habitationem  Ecclesim  ^candttur,  niliil 
aliud  inielligere  esl,  quam  quo  proxime  posi  moriem 
roigrant,  qui  in  Ecclesiat  sinu  el  chnrilate  obierinl. 
Qiiam  gratiam  nobis  precaiilur  posirema  haec  ejusdem 
Tractalus  verba  :  Habilantee  in  Eccte$ia,  tandem  in 
gloria  corporie  Chrisli  quie$eamu$. 
214.  Huc  referri  poiest  quod  cap.  4  in  Matth.  n.  3, 


iiiier  homiiics  qui  in  carne  degant,  et  eos  qui  corpus 
exuerint,  discrimcn  siatui,  quod  iUis  ad  Ghrisii  re- 
gntim  patens  aditus,  his  in  eudem  jam  incoiatiis  con- 
cedatur.  Ex  quo  ctiam  conse(|uitur,  eorum  masime» 
qui  ex  l)ac  vit:)  migraverint,  proprium  esse  ut  in 
Giirlsti  regoo  habiteni ;  qiianms  alii  quoqtic,  obin- 
dtiltum  eis  jus  pateniemque  adituni,  in  corpore  et 
perinde  iii  regno  Christi  esse  interdum  pra-dicenlur. 
Quocirca  in  Psal.  u,  n.  19,  Judaeos  quia  a  jure  illo 
cecideruiit,  et  iiifidcliiate  sua  adiium  sibi  paientem 
prancluseruni,  avut$o$  vocat  non  modo  a  Chri$ii  cor^ 
pore,  scd  ei  ex  illo  beatuudini$  regno.  Imino  in  Psal. 
cxviii,  lil.  45,  n.  12,  fideles,  qui  in  pecc:«tis  demo- 
rantur,  a  coelo  cadere,  coqne  coeli  peccatores  esse 


h:ibet :  Beati  mites ;  quomam  ipsi  hareditabunt  terram.  d  ubi  aftirmavit  in  bunc  modum  :  Qui$qui$  ccsti  doctrinm 


Mitibu$  lerrw  hmeditatem  potticetur^  id  e$t,  eju$  cor- 
ports,  quod  ip$e  Dominu$  a$$ump$it,  habiiaculum. 
Ni^que  jam  obscuriim  esse  debei,  qiiod  in  Psat.  lxii, 
n.  4,  roemoratis  nonnuliis  sancti  viri  viriuiibus  adji- 
cit :  Non  ni$i  per  hoec  probaU  (qui  fuerint),  vel  fli- 
$umpti  habebuntur  a  C/irii/o,  vet  ei  obviam  rapientur 
in  nubibue.  Eorum  enim,  qui  probatae  vitac  ruerint, 
pro  diverso  tempore  (|U0  liinc  esccsserint,  merces  di- 
Tersa  ratione  enuntialur  :  ut  si  immiiiente  judicio 
obierint,  curo  propriis  corporibus  obviain  Chrisio  iu 
nubibus  rapiantur;  si  ante,  a  Christo  assiimpti  in  ejus 
corpore  reqniescant.  Aut  certe  (qiiod  codem  reilii), 
saiiciorum  eorumdem  duplex  st.itus  distinguitur,  ut 
prhnuin  post  hanc  yiiam  habeanlur  a  Ghristo  as- 


sumpti  et  in  ejus  corpore  requiescant;  ac  deinum  ju-  C  i,,^,.,  acquirat 


et  $piritali$  yratias  particepe  factu$ ,  in  peccato  demo- 
rabitur^  non  terrce  peccator  e$t  ille^  $ed  ceeli  :  iiaiic 
dicii  sui  rationem  subjicii  *  Omne$  enim  credente$  in 
$e  Dominu$  no$ter  Je$u$  Chri$tut  coexcilavit  et  colto^ 
cavit  in  C(Ble$tibu$  :  ex  quibu$  qui  decidet,  tamquam  coeli 
peccator  arguitur.  Sicui  igiiur  haeredes  vocamtis  filios 
sive  quibus  patris  obiigerit  lisereditas,  sive  quibus 
tanluin  desiinata  slt;  iUi  et  llilarius  in  (.hristi  cor- 
pore  ac  regno  habitare  dixit  curo  cos  quibus  lianc 
gratiam  meruit  Ghristus,  tuiu  eos  quibos  illam  con- 
cessit.  At  quantum  distat  inter  haeredttatem  desiina- 
tam,  et  acquisitain ;  taiituin  distare  credidil  inlcr  ho- 
mines  quibus  habitundi  in  Christi  regiio  potestas 
facta  est,  et  liilcr  justos  quibus  con$ortium  Chritti 


dicii  die,  propriis  corporibus  receptis,  obviam  Christo 
in  nubibus  rapiantur.  Eodem  sensu  in  eodein  loco 
pro  diverso  illo  statu  sancti  dicuniur  apparentee  Fitio^ 
vel  tuuepti  a  FHio  :  puta  app:irentes  Filio ,  dum  ei 
obviam  in  nubibus  rapiuntur;  suscepti  autem  a 
FiliOy  duin  in  ipsius  corpore  requiescunt.  Hiiic  in 
memuriam  revocatur,  quod  supra  ex  tract.  Psal. 
Liii,  n.  10  audivimus,  excedentem  e  corpori$  habita- 
culo  animain  in  $u$ceptione  Dei  (vcl  Domini)  requiet' 
cere,  hoc  est,  a  Filio  suscepiam  esse,  donec  recepto 
corpore  in  nubibus  ei  obvia  appareat. 

215.  Uilarius  quidem  in  Psal.  lxi,  n.  5,  necnon  iii 
Psal.  Lvui,  n.  6,  et  alibi  in  ununi  respiciens  jus, 
quod  a  Christo,  ex  susceptione  carnis  nostrse,  uiii- 


216.  An  vero  sancti  illi,  quibiis  nova  qnadam  ra- 
tionc  contortium  Chri$ti  mor$  acquirit^  aliter  in  Cbrisio 
habiteiit,  quam  (|uod  ei  per  dilectioiiein  coboirenies 
in  beaia  corporis  illius  coniemplatione  coiiquies- 
cant ,  donec  propriis  corporibus  receptis  gloriae 
corporis  illius  conroriiies  efficianiur,  ut  non  ex- 
plicai  Hilarius ,  ita  nec  definire  libet.  Aliis  etiam 
definiendum  perniiitimus ,  ulrum  eis,  pneter  corpo- 
rum  gloriam,  nibil  ad  beaiitudinem  deesse  senserit. 
Quanquam  quid  eis  dcsidcrandum  ,  hi  Dco  fruaiitur? 
Aut  qui  eos  Deo  frui  non  seiisit,  quos  cum  Gbi  isto  el 
in  Cbristo  esse  credidit?  Utenim  raiiocinatur  Grego- 
rius,  lib.  iv  Dial.,  c.  2^>,  veriias  per  se  testatur  : 
Ubicumque   fuerit  corpn^^   illuc   congregabuntur  et 


versis  hominibus  factum  est,  ut  in  glorioso  ejusdem  1>  aquilis    :  quia   ubi  ip$e   redemptor  no$icr  e$t  cor- 

corpore  habitarent,  generatim  ait,  homines  in  Christo 

coexcitutos  et  a  dexiris  Dei  in  coclestibus  collocatos 

esse.  At  habitationis  hujus  gloriam  eis  solis,  qui  iii 

Christi  fide  ac  dilectione  ad  mortem  usque  perseve- 

rantes,  ab  indulto  jure  non  ceciderint,  obtingere 

haud  ambigue  in  Psal.  li,  n.  17,  declarat  his  verbis  : 

Qui  enim  non  manebit  in  Chri$to,  regni  Chri$ti  incola 

mn  erit.  Non  erit  autem,  non  quod  $ibi  non  patuerit 

ineolatu$ ;  univer$i$  enim  patet  ut  con$orte$  $int  corpo- 

ri$  Dei  atque  regni;  quia  Verbum  caro  factum  e$t,  et 

habitamt  in  nobit^  naturam  ecilicet  in  $e  totiu$  humant 

genm$  a$iumen$,  etc.  Ex  eo  quippe  loco  observare 

est,  1*  unum  Hilario  et  idem  esse,  re^nt  Chri$ti  et 


pore^  itluc  procul  dubio  coltiguntur  ju$torum  animag. 
Et  Paulu$  :  Cupio  di$$olvi,  et  esse  cum  Christo.  Qici 
ergo  Chri$tum  in  cmto  e$$e  non  dubitat^  nec  PauU  am" 
mam  inccelo  ettenegat.  Hoc  cerle  non  negarit  Hila- 
rius,  qiii  cum  Christum  in  coelo  esse  iion  dubitet, 
niliilominiis  ibi  justos,  ubi  Christus  est,  post  mor- 
tem  esse  arfirmat.  Nam  ciim,  inquit  lib.  ix  dc  Trin. 
nuin.  50,  Pater  velit  credentet  in  Filio  vitam  cptemam 
haberCt  Fitiut  vult  itlic  ubi  ipte  tit  ette  credente». 
Niti  forte  cohabitare  Chritto  non  tit  astemilat.  Si  aulem 
Ghristo  cohabitare  vita  aeterna  est,  a^teriia  igitur  vita 
potiimtur  qui  cum  Ghristo  sunt.  Atqui  ex  sententia 
llilarii  ciim  Christo  sunf  >  qui  in  regno  ejiis  suut :  illi 


io5  rn/trATio 

crgo  poliunlur  viia  actornn.  l^olo  l  el  illinc  Iioc  iilind 
coiifici  arginnenliiin.  Qui  Clirisio  coliabitani,  illic 
sunt  ubi  Chrislus  esi  :  alqiii  Cliristus  est  in  coclis  :  in 
cuelis  ilaque  sunl  qui  Clirislo  cohahitant.  Porro  qui 
in  regno  Chrisli  sunt,  Clirislo  cohahilanl :  ilii  igitur 
paritersunl  in  coelis. 

217.  Praterea  eos,  qui  post  h;inc  vilam  Chrihti 
coiisorles  ficri  merenlur,  facieni  Dci  intucri  in  Ps;il. 
cxLii,  niim.  9,  nontjhscuic  signin^al  his  vcrbis  :  i\o/i 
averlas  faciem  a  me;  cl  similis  ero  deiccndentibus  in  la- 
cum.  Lacum  poenalem  inferorum  locum  Scripiura  com- 
memorat,..,  Ergo  nisi  facles  Dei,  qui  uliiiue  Clmslnt 
est,  qui  imago  Dei  invisibilis  estj  unicuique  sanclo  ad- 
fuerit;  erit  illis  similis,  qui  voenw  inferni  depulati  e 
vita  hac  sine  spe  quieiis  excesserint.  Unde  in  Psai.  cxix, 
n.  4  Ailain  jani  gloi  ia  doiiaiuin  dicere  non  duhiiat : 
Adam  confessus  ,  veniw  reservalus  ,  glovificatus  in 
Christo  est, 

il8.  Aliunde  eliani  conslat ,  nunquain  eam  llilarii 
seDtentiam  fuisse,  ui  nullisancto  antcjudiciuin  coiluin 
patcret.  Hujus  hodieque  incolas  eshC  qui  in  pasbi(nie 
Doinini  resurrexerint,  se  existiinare  declarat  in  Psal. 
II,  n.  26.  Neque  euiu  de  Dimiini  sui  benignitute  tam 
male  sensisse  credidcrim,  ut  cum  in  PsJ.  lxvii, 
Dum.  !27,  narret  ouin  Virtulibus  coelestibus  animisque 
Sanctorum  iter  ejus  prwemiibus  coelum  conscendi^se ; 
Cbrisius  heatos  illos  Sanclorum  aniinos  itineris  sui 
coinites  passus,  cos  secuin  in  patriam  coelestcm  reci- 
pere  dedignatiis  sit.  Inimo  etiam  posl  Chiisti  in  coelos 
adscensum ,  pt  otomartyrem  Stcphanum  eo  se  rcce- 
pisse,  ac  Tenienti  ei  a  Paire  iu  primoribus  ctioli  oc- 
cursum  esse  innuit  in  Psal.  lviii,  num.  G,  ut  ibi  ob- 
servabitur.  Hanc  quoquc  calcrorum  Mariyrum  si)ein 
fuisse  ul,  mactatis  corpot  ihus,  iii  coelum  cvolarcnt, 
sic  in  Psal.  lxv,  iiuin.  S5,  lesiincalur  :  Per  hwc  igi- 
tur  genera  pwnarum  marttjres  in  fulei  testimonium  cor- 
pora  sua  holocausta  voverunt^  ut  in  Dei  domum,  id 
eiif  in  calesiit  domiciUi  habitationem,  consummaiis 
hostiarum  suarum  $acrificiisi7itroirent.  Cerle  si,  ut  ait 
Anibrosius,  episi.  29  ad  Irenxiim  ,  num.  8,  ipse  est 
DominusJesus  summum  bonum;  a>gre  admodtim  per- 
cipi  potesi,  quomodo  ii,  qiiihiis  consortium  Christi 
mors  acquisivit ,  non  fruantur  summo  l^)iio,  aut  non 
summe  fcliccssint;  inaxiineexseiitcntia  Hilarii  supe- 
riore  §  ezplicata,  qua  Christuin  etiain  secunduni  ho- 
minem  totnm  Donm  profitelur.  Et  vcro  libio  x  de 
Trin.  n.  34,  latronein  Chiisli  rogiii,  quod  confc^sus 
fuerat,  sic  consorteni  facit,  nt  in  co  nm  (|unlenicuin- 
que  felicitatem,  sed  consummatw  bcatitudinis  delicias 
sit  adepius. 

219.  llanc  de  jnstorum  a  n(d)is  migrantium  slatu 
dispulationem  curiosius  prosccuti,  an  eis  coelum  con- 
tiouo  donari  flrina  Ccclesio!  tmdiiione  deinonsirari 
possei,  inquisivimus.  Hinc  n<»n  modica  paiata  erat 
dissertatio,  in  qua  primo  quid  de  martyrihus  tum 
quid  de  cacteris  juslis  majores  nostri  senscrinl,  expo- 
nebalur.  Scd  nc  prjcfalio,  quae  modum  jam  excessit, 
in  imineDSuin  crescat,  et  ne  extra  Hilarii  nostri  fmes 
excurrere  videamur,  eam  supprimendani  duximus.  Si 
Patrol.  IX. 


GENEU.MJS.  m 

A  qui  taincn  do  fidc,  qiia  ca^lum  a  Christo  apertum 
snnt  lis  nuinijuam  npn  pnlcre  crcdiinns,  adhiic  dnbi- 
l;in{ ;  nliro  hic  expendunt  ipsi  mdmenta  praccipua, 
qnibiis  oamdem  in  Ecclesia  semper  vi.^uissc  nohis 
conslilil.  El  martyres  quidiMn  coelo  gandere  gra*ci 
latinique  Palrcs,  si  paiicos  excipias  qui  millenarit>rum 
crrore  inibuli  sunl ,  magiio  conscnsu  doceiit.  linino 
fidcin  nosirani  jam  ;cvo  siio  rccepiam  probal  Irenaii 
aliue  Tciiiilliaiii  lahor,  iit  cain  e\  animis  ridelium 
extDrqiicanl.  Tuin  siiiCLTii  marlyruni  acta  relcgcntes, 
vix  uimw  repericnt  Justinuni,  qiii  non  h;icspe  passus 
iiit,  qiiod  niorieiiscoeluminigiarcl.  Ihtnclidcm,  ()uam 
conccplis  verhis  plerique  prolitei  lur,  sa?pc  Oeus  vi- 
sis  ccrtiorem  fecit.  Adeo  vero  public:i  erat.  iit  mar- 
lyres  Clirisii  de  ea  ct  a  judicihiis  suis  inlerrog.itos,  ct 

B  abeihnicis  popnlis  iriisos  Icgninus.Ncc  levc  ejusdem 
lidei  teslimonium  est  pia  plehis  christianx  coiisue- 
tudo,  qua  ad  mariyres  fesliiiare  solchanl,  cosqiie  ro- 
gare,  ut  cuni  ad  Dcum  in  caliim  pervenissent ,  sui 
apud  euiii  mcniores  csse  dignarentur.  Quid  eos  nie* 
morcinus  qui  martyrum  acta  conscripscruiit,cum  ilhis 
coelo  ac  Deo  potiri  qiiain  plurinii  signincenl,  ne  unus 
qiiidem  negel?  Denique  fidciii  camdcm  (diin  iii  publi- 
cis  Eccicsi.c  precibns  consignatam  noii  neg:ihil,  (|ui 
antiquumOrdineni  l\\  mauuni,  aiii  Missale  Colihicuni 
lib.  iii  de  Liluri^ia  Callic.  eiiiluin,  mcnonSacramcn- 
tariuin  Gailicanum,  quud  e  in>.  anle  ai.nos  inilie  exa' 
rato  toni.  i  Musa^i  iialici  inscrlum  cst,  alia(|ue  id  ge- 
nu<>  sncru'.  aiitiiiuitatis  monumenla  consulct.  Jam  vcro 
cum  coelum  non  sangnis  no.-^ter,  sed  chnrilas  apcriat; 

C  co  mariyribus  aperlo  ,  caileiis  quoque  juslis  pateic 
fucile  comprobalur :  idque  ie\era  Palruin  corunidcm 
auctoritate  et  iisdem  fere  arguincnlis  c^mipertum  ha- 
buimus. 

§  Vll.    DE  JtDICIO     NOVISSIUO  :  AN     ALIQUOS     HILAKIU9 
AB  EO   EXCLUSGRIT. 

220.  Scripsit  non  it;i  pridem  vir  celcbcrriuius,  lli- 
larii  dc  judicio  novissiino  non  ferendnm  esse  ciro- 
rem.  .\c  licetin  quo  situs  sit  ille  crror ,  ihi  non  de- 
claret,anlea  lanien  s;itis  significalhanccensurainsuani 
in  id  cadere,  quod  in  Psal.  i ,  n.  16,  aii  :  Cum  enim 
dicit :  I  Qui  credit  in  me  non  judicabitur,  i  excmit  judi- 
cio  fideies;et  cum  snbjecit:  i  Qui  auiemnon  credit  jam 
Djudicatus  ett,  i  non  admisit  ad  jHdicium  infidelcs;  ct 
nuin.  i7  :  Sed  adempto  in  credentes  non  credcntesqne 
judicio,  causam  Dominus  judicii  ei  auctores  in  quos 
judicari  necesse  esset ,  adjecit,  Sunt  enim  aliqui  inter 
impios  piosque  qui  medii  smty  ex  utroque  admixtiy  neu- 
tri  tamen  proprie,  quia  in  idipsum  constiterini  cx  vtro- 
que ;  nec  fidei  admiscendi,  quia  sit  illis  aliqnid  inftde- 
Ulatis  insertum;  nec  infidelitati  deputandi,  quia 
aliquid  habeant  et  fidei.  Et  post  pauca  ;  Hi  ergo  judi- 
cabuntur,  qui  neque  ut  pii  non  judicabuntur,  neque 
jam  fuerinl  ut  impii  jndicati.  Quod  rursum  iii 
Psal.  Lvii,  n.  7,  explicat. 

221.Jamolimni(mueiatOrigcnestom.i.edit.nuetii, 
p  42  nounuUos  his  verbis  i  Psalmi :  Idco  non  resur- 


m  VWMFXm  GENEKALIS.  108 

tjenl  iinpii  Injudkmm,  addiiclos  csse,  tU  iinpiorum  A  ccl,  qiios  nihiloniinus  infcrno  ultore  intcrim  cxcipi 
jiidifium  negnrenl.  Ihijus  loci,  inquil,  auctorifale  frcti      ac  puiiiri  prolilelur. 


8'mpliciores  quidam  ex  fidclibus,  Jiecjant  inalos  resur' 
reclionis  compotes  fuluros,  nul  Dei  judicio  difinandos. 
Et  iii  iuiuc  quideni  scopuluin  iiiciilissc  vidiMur  Lac- 
lanlius,  lib.  vii  Div.  Insiif.,  c.  20,  iil»i  de  juilicio  ox- 
iremo  scrihit  :  Sec  tanicn  universi  tum  a  Deo  judica- 
binitur^  sed  ii  lantum  qui  sunl  in  Dei  religione  versati, 
Nam  qni  Deum  non  agnoverunt^  qnoniam  sentenlia  de 
his  in  absolutionem  ferri  non  potest,  jamjudicati  dam- 
naliqite  sunl,  sanctis  litlcris  contntantibus ,  non  resnr- 
recturos  impios  in  judicium.  Judicnbuntur  ergo  qui 
Dcum  srierunt,  et  fncinora  coruin,  id  est^  mala  opera 
cum  bonis  collala  ponderabuntur  :  ut  si  plura  e(  grn* 
via  fuerint  bona,  justificentur  ad  vitam  beatam  ;  si  au- 


223.  Deindc  lioc  codem  loco  msiiliit.i  quaestio  nos- 
Ira  non  mediocrilcr  illuslrnlur.  Quid  enim  esl,  Inie' 
rim  unumquemque ad judicium  aut  Abrnham,  reservaly 
aut  posna?  Noniie  hoc  unum,  cl  fideles  nimiruoi,  qui 
iii  AI)rali.T  siiiu  locali  miiii,  ot  impios,  quos  inrernus 
ultor  .Miscepil,  novissima  die  de  iutegrecoram  suin- 
mo  judice  sistendos?  Imiuo  eiiam  hoc  ipsi^  in  Psal, 
Lv,  n.  7,  plaiieaffiruinvil  in  liuiic  u.oduin  :  Cumom^ 
nis  caro  redempta  in  Chrislo  sit  ut  rcsurgat ,  et  oinnein 
assistere  aiite  tribunal  ejus  necesse  sit ;  non  tainen  om- 
nibus  gloria  el  honor  est  promiscuus  resurgmdi.  Quo- 
circa  lib.  iiide  Trin.  n.lC),  verba  Cbrisli ;  Clarificame, 
sic  expoiiii ;   //(cc  carnit  deprccatio  est ,   in  qua  eum 


temmnla  superaverint,  condemnentnr  ad  ptpjiam.  An  B  hdicii  die  compunctum  et  de  cruce  recogniium  uniiersi 

viTO  in  eunidem  impegerit  Hilarius,  nunc  expendeu-      VMcbimt. 

22i.  Sicui  igilur  ab  eo  errore  ,  qiio  siuipliciores 
iionnulli  malos  resurreciioitis  compotcs  fuiuros  nega- 
ruiit,absolviiur  lliiarius,  cuin  oinnetn  cariieni  resiir- 
recturam  aflirmat ;  iia  el  cum  omnem  anie  tribunai 
Christi  sistcndam  significai,  noii  esi  unplicandus  cum 
iisdein,  qui  rursum  maios  Dei  judicio  non  digiiandos 
exi^lim:»ruiil.  Quorsum  euim  oiuuis  caro  pro  Cliiisli 
tribunali  sislenda  ,  nisi  ut  ipsius  sciiienliam  cxoi- 
piat?  iJoc  ililario  ita  persuas!iui  ,  ul  dc  justis  el  im- 
piis  ,  qiios  iiitorim  ad  juiiciuiu  aut Abraham  reser- 
vat  :iul  poeua,  loco  memoralo  asserat  ,  Judicii  dies 
beutitudinis  retributio  esl  ceterna  ,  vel  pwnce.  Quomodo 
p  >rro  poenai  vel  beaiiiudinis  rctr»biitio  esl ,  iiisi  per 


dum. 

222.  Obscrvnndum  esi  i*"  duplex  ab  Hilario  judi- 
ciuin  disliugiii,  ununi  scilicet  iu  consuniniatione  iiiun- 
di,  ct  alterum  postmoriem  cujus!|uc  homiiiis.  Iliijus, 
vel  ctiam  utriusque  memiuit  in  Psnl.  lvii,  n.  7,  ubi 
hajc  Psalmi  ejusdciu  vorba  :  Vtique  est  Deus  judicans 
eosintcrray  sic  enarrat  :  Dicens  ergo  homo,  anfruc- 
tu$  sit  justo,  non  ambigitur  expectare  judicium  ,  jnsto 
tamen  jain  in  terris^  quia  per  Angelos  in  Abrahce  sinum 
deductus  sit,  judicato.  Ibi  quippe  jiislum  jain  in  lerris 
judicalum  hinc  ptobnt,  quia  per  Angelos  iu  siuiim 
Abrahiv.  deducius  sit,  (luod  noii  sine  praivio  judicio 
ractuin  csL  De  alicro  autem  iulerpretari  lioei ,  quod 


adhuc  exsppclari  pnedicnl.  Nequc  soluin  justum,  sed  C  ^ciiteutiam  cotideuinaniisaulreinuneraiilis?  Itaque  iu 

et  inridelem  aiitejudiciiim  novissimum  jiidicnri  iii  eo- 

deiii  loco  subiudearfirmnt  iii  Imncmodum  :  Cum  ergo 

sanctus  non  judicandus  .sit,  qui  in  ritam  sit  transiturus 

ex  morte,  et  infidetis  jam  judicatus  ad  poenam  sit,  in- 

teUigitur  in  eos  reliquum  esse  judicium ,  qui  pro  gesto- 

rum   qualitate     inter   peccata    fidemque   medii    sint. 

Qiiaiido  au^e.ui   impiiis  judicatus  ad  posnam  sit,  in 

Psal.  II,  n.  48,  dcclaral  disorlis  liis  veibis  :  A'o»i  ino- 

rosa  ha*c  ira  est^  pcr  quam  de  justa  via  pereunt  :  ne 

quis  sibi  interim  in  posiio!  lucro  iiuer   worns  judicii 

blandiiitur.    Jn  breci   nainque  cxardescit  irn.  Excipit 

cnim   nos  statim  idtor  inlernns  :  ct    decedentes  de  cor- 

pore,  si  ita  vixcriinus,  confeiiim  de  via  recta  perimus. 

Testes    nobis    evangelicus  divi's    et   puupcr^    quorum 


illa  die  ul  juslos   ita  ct  iiiiquos  scnsit  judicandos 
esse, 

225.  Prailerea  si  quid  ex  tract.  Psalini  cotifici- 
tur,  dicendus  est  uon  iniquos  tantum  ,  veruni  etiani 
saiicios  a  novissiino  judicio  reniovisse.  Alqui  liquel 
cuui  sancloriiin  uiMiiiiioin  nb  extremojudicio  cxisli- 
lunsse  immuncm  :  unin  iu  Psal.  cxviii,  lii.  5,  n.  12  , 
ne  ipsaui  quideni  excipit  Dei  lunircm  ,  quam  tamcn 
Civleris  hoiniiiibus  sauoiilniis  merito  j:ra*celIeiilom 
sniis  iuiiiiii  dum  :iil  :  Si  in  sevmtatem  judicii  capax 
illa  Dei  Yiryo  ventura  cst ,  desiderare  quis  audebit  a 
D.o  jndiiariy  Porpcrnm  igititr  coiicluditur  ex  trac- 
tnlui  psaluii  ,  llilanuiii  im;)ios  noii  opiuatum  cssc 
jiidicaud(>s.  Ei  voro  aliiid  omnino  sotint  quod  cnp.  5 


nniim  Angeli  insedibus  bcatorum  ct  in  Abraha:  sinu  lo-  ^  in  Mallli.   n.   12  .  soribii  :  Si  gcntibns  idcirco  indul- 


cuverunt ,  cUum  statim  pocna:  regio  susccpit»  Adeo  au- 
teni  sUitini  poinu  mortuum  exccpit.  ut  etiam  fratres  ejut 
adhuc  in  snpcrnis  mancrent.  Nihil  illic  dilartonis  aut 
ntorw  est.  Judlcii  enitn  dies  vel  beatiludinis  retributio 
est  aiterua,  vel  poence  :  tentpus  vero  mortis  habci  inierim 
unumquemiue  suis  legibus,  dum  ad  judicium  unum' 
quinnqueaut  Abrahamreservut  ^aut  posna.  Hui:c  IdCiini 
ex  solido  describere  noii  piguii,  qno  oonfirmclur 
quod  superi  iri  §  diximus,  niliil  vetare  qiioiuiuus 
ililarius  sancios  anie  jiidiciuin  coelo  donatos  sciisisse 
cxislim  tur,  rpmmvis  in  Psal.  cxx,  n.  IG  soribnt,  eos 
ad  introiium  refjni  coelestis  pcr  sustodiam  Domini  reser- 
vari.  Impios  euini  pnriter  ad  j  idlcium  reservari  do- 


getur  aternilas  ,  ut  mox  igni  judicii  destinentur,  etc. 
Deum  euiiii  legimus  reddeuduiu  iiifidelibus  ictertiain 
corporum  subsiantiam  ,  non  ul  coullnuoatde;int,  sed 
ut  nwx  desiincntur  igiii  ;  iiondum  dictnm  ,  sod  mox 
dioeiidnui  iolelligimiis  seniouliam  supromi  Judicis  : 
(|unm  iii^upor  iiolni  verbum  subseqiieus,  quo  eos  non 
siii:plioiierigni,sedigf»ii;«r/»fif  tradendoscssedeclara- 
lur.  Iluo  facit,  quod  in  Psnl.  ii,  num.  44.  infideles 
iuipoeniieuie.«que Judaos  n  Niuiviiis  el  regina  Ausln\ 
gener.iiiiuque  a  snnciiscriminosos  quosquc  judican- 
dos  nsst^ril. 

•  226.  Quid  igiiur  sibi  vult ,  (iitod  eos  alias  judican- 
Uos  iiegat  ?  Ut  ha:c  compoiiantur,  v«rl)i  judieio  du- 


109  PRiCFATIO  GKNiiiRALIS.  i\^ 

plcx  visosl  (lislinguen<):)>  Nam  cumadtim  juii  cis  so-  A  pnucis  coinpleclftmur,  lripi«)X   Iiominum  slntns  est 


jiei.  specinri  lamen  potesljuilex  aut  ut  scntenliam 
dicens,  :iul  ni  cn  de  quibus  senteuliaui  dictnrus  est 
oxnminnns.  Si  priore  sen.su  lioc  veibum  accipi:is  «  fa- 
tc  ur  llilnriusimpios  jndicandos  :  si  posloriore  ,  ne- 
gai.Sin  lianc  distinclioiiem  respucris,  cauidem  vor- 
1)01  uni  pugnnni  nou  uiodo  iiv  divcrsis  loci.s  offi^ides  , 
^cl  ctinhoclpso  lib.  vi  dc  Trin.,  n.  1  :  Judicalurui 
ilfSd  dc  omnibns ,  et  pro  luajeslaiis  succ  miserkerdiii 
pfBJia  ntcritum  igtioraiUi  modcraiwus  errori,  neganla» 
$e  non  judiccd>il  uiique  ,  tednegabiL  Nam,  sccundum 
lia'C  ,  Dominus  judicalurus  dd  oimibus  ,  nciiue  lameu 
dc  oo)niliU3  csl  judicalurua  ,  s.d  luganlu  se  nonju^ 
dicabil. 
"lil,  Cur  anlcin   pios   cl  iiMpios  uon   judicaudo» 


diaingucinlns:  jiislonim  scilicet,  qni  statim  a  morte 
sunl)e;ailndincdon'4uiur;  im(>innim,({UOS  ex  kac  vita 
excodenles  iurenius  ulior  cxcipit;  et  eorum,  quiinler 
iitros(|uc  medii,  soi(i»sun^  iucerti  ad  jitdicium  usque 
pcrnnuicnl.  As>ist  nt  oiunes  pro  tribnusdi  Cbrisli » 
jnsti  qtiidcm  ct  impii ,  nl  cis  a^U^riia  vel  bcatitudinis 
^cl  p(rn;i!  relribnlioctMinrmelur  :  al  de  iis,quliii 
ni<'<lio  slMtu  vcrsauliii',  propric  cril  judicium,  cun» 
(in:i'S!iouo  niiiiinim  ct  ex.u)Mue.  Ii;ic  senienlia  probe 
inlclircta,  cxpliori  commodins  potosl ,  qtiod  C;esa- 
rins  ;ipiid  Auguslinnui  ,in  Append.  Sorm.  77,  nnm. 
4  ,  linbcl  :  Ad  judicium  enini  uou  veniioitj  nec  pagani  ^ 
nec  hcrrelici ,  nec  Jtidwi  :  quia  de  ipsis  scriptum  esl ,. 
Qui  non  credilj  jam  judicatus  est,  Nec  alitid  fere  sonal. 


pvioreinfclbclu  dheril,  ipse  in  l^sa!.  i,  nuin  i7,  de-  B  quud  nomiualim  de  iiajrclicis  FiriMiliauus  apud   Cy- 

priaiiuu),  e|»ist.  75,  loqnilur  :  Quos  omim  manifeslum 
esl  a  semelipm  damnatos  esse ,  et  anie  diem  jndicii 
inexcusabilcm  senteniiam  advcrstis  semeiipttos  dixisse, 
2*29.  Ad  caindem  opinioneui  rerercndum  videlur 
quod  ail  Cypriaiius  (*p.  53  ad  Anioiiianum  :  Aliiid  esi 
ad  veniam  siare,  aliud  ad  gloriam  peroenin ;  aliud 
missum  in  cnrcerem  non  exire  inde  donec  solval  noviS" 
rmnrn  quadrantem^  aliud  slalim  fidei  el  virtutis  acci' 
pere  inerctdem;  aiiud  pro  peccatis  longo  dolore  crucia' 
tum  emundari  et  purgari  diu  igne ,  nliud  peceuta  omnia 
passione  purgosse;  aliud  denique  pendere  in  diem  judi- 
cii  ad  sententium  Domiui,  nliud  stalim  a  Doinina  caro- 
nari,  ln  cdilis  qnidcm  legilur  pendere  in  die  judicii  : 
Sed  i  nni  conjeetarcmn^)  legendum  esso  m  dfei»,  con- 


t'arnl :  Quid  enijn  nt*cesse  est  jndicare  credentem  ?  Jur 
dicivin  enim  exumbitjuis  exislil :  el  ambiguitate  udemp- 
/fi,  judcii  non  desidcraiur  cxamen.  Ex  quo  ne  infideies 
qnUiem  necesse  esl  jndicari  ;  quia  aiubiguitas  quinin' 
fidclcssinlnonrcscdit  :  ct  iioc  quidciu,  inqiiil  ad  reui 
iisstram  cuin  Uilariu  prorsus  c<-nciiiens  Paulinug 
pocm.  7 : 

Oaoniam  imndneiiteui  pra^ferent  mortis  notam 
Siguuin  suluiis  nou  gereules  fronlibus. 

Q\iod  non  ita  diclum  cst ,  (|nnsi  Dco  qniiiqnam 
« Irscnrum  sit.  Noii  in  Dcum  ,  scd  iii  judicandos  ,  aut 
cl!.im  in  oos,  qni  judlcio  assislcnt ,  cadil  illa  nmbi- 
g«  las  :  ideoqnc  lantum,  nt  cum  Origcne  loqnamur  , 


iiet  illa  dis<fuisilio  ,   tit  eorum  quwa  nobis  aclasnnt  q  sjjiiQCcrj,^.^ 

coH»eii ,  eur  pann  vel  honore  afpctmnr,  perspectum  ha- 

Ipenmns  (Orig.  edit.   Unet.  t.  i,  p.  o4i>).  Neque  loiiga 

cril :  Voitns  enim  Dens  ,  nt  ibi  lcin  docet  idcm  Ori- 

gci»e«  ,  qmcumque  totins  teinporis  decursu  (Uta  stintt 

ift  oiitnfNm  wKrwiorinifi   rcvocare  ,   nt  rerum  a  se   bene 

rel  mule  gesiarum  qnisque  conncius  sii ,    id  virtnte  itief' 

fMH  efficiet»  Tnin  nhl  (uiM.ue  ptrspcctn   eruut  a  s« 

bcno  vel  male  gesiii  ,  iniiiuonim  inlidclitatom,  iucit* 

n;u»   01  impoftnileivtiam  jiidicabit  cotidcmnabitqnc 

oeilata  eisbononimrides,cltarit:is  ei  poenitcniia.  Ilne 

raiiowe  Hilarius  in  Psal.  ii ,  inim.  U  ,  explicat  qu» 

p::cl«  lH)nit  u4  lerriwjndiccs  siul  ceti€cdelur.  Qu.i  in 

tc  mm  imuu3  a  LnctMiitio  drssidel ,  quam  cmn  et  ma- 

lo>  rcrurieciuros  el  in  judicium-  {Jnie  est,  ul  judicen- 

ffcr)  rrsurrcciuros-docet. 

21i8.  llaiic  illius  de  judlcio  uovissimo   doclrinnm 
haud  panin*  iUu^lrali^tnd  PanUni  NoL  |K>em.  7  : 

liicirco  lali  dlvldculnr  ordine 

Hoioittiini  per  orl)eiu  dissipatorum  greges, 

tijudicaudi  uon  resurgabt  iwpii , 

Qui  itcutgaruul  tlcbiiuin  cuUuiu  Dco, 

Scd  [rti(>ii'U(U  :  uaiu  siium  criineo  viJcus 

Nvu  in  JigebiL  (iua»uooe  deiegi , 

Ouoniani  iuMiiineniem  |)ra»fereBl  morlis  nolam 

Sigiinm  salulis  «ou  gf»reiiie*  fronllbus. 

PcMuratiur  aulciii,  et  uoii  inipius  lameo, 

Ouic  inagna  lurl^a  esl,  non  resurget  gloriu», 

VVrum  resurgt>i  dej.utaiida  examiiii :  . 

Nec  enim  seckrc  cum  i.iisjudex  polest 

Ciusas  siiorum  reddiuirus  acluum, 

\erieqtte  gestis  aiit  prolmndus,  aut  reus. ; 

Itaqiie  ut    Ililarii  dc  extremo  judicio  sentcntiam 


nensi  opiimx  nola?  ms.   conjcclnra  nos- 
ira  coiinrmnln  c>t  A«lco.iuc  Cyprianns  eo  loco  disiiii 
gniteos,.qui  cum  non  ^int  iia  boni ,  nt  coronanri  st» 
tim  increanlur,  pendeni  inrerii  usquo  in  drem  judict^. 
(iion  ul  censel  Pamelius,  particulnris,  scd  generulis),, 
doncc  sentcntin  Doiniiii  poeuis  aui  pra^miis  sclernis 
digiii  prounnlicniur.  Sic  ad  monieni  Uilarii  uilide  ex- 
plicaiiinr  Cypriani  voriia  ,  in  quibus  illustrnndis  mulli 
erudili  de>udarunt.  Hiiic  nulluin  icie  diibinm,  quiu  ea 
nnn  sntis  iniolloxerint,  (pii  (^ypriannm  loio  loco  a 
n(d»is  nllnio  de  solis  paMiilenlibus  ,  quorum  slatiuu 
cu'n  martyrnm  condiiioiic  coiiferat,  loeutnm  esso. 
volniil.  Loquitur  qnidem  dc  pccniteniibus  sub  piimifr 
illis  Yorbis,  i4//u<i  esi  ad  vcniam  stare  :  iis(|ue  osten- 
dit  longc  alio   loco  eos  ab   Ecclcsin  baberi ,  qni  in 
^rriminibus,  nut  (pii   in  sancliiale   vitain  degeriutt^, 
ndcoqtie  pcccatis  per  pamilentiam  babenas  non  laxaKh 
Doiiiccjis  voio  probat  iion  aliler  ca  in  re  Ecclesiam  s# 
gcrerc,  quam  Dominus  ipse  posl  exaciam  vitam  nog- 
traii)  scsc  cr^^a  nos  geiii,  cuin  aliis  slntim  fidei  ct 
vinulis  mercedcm  largiiur,  nlios  iu  carcerem   mittit 
doncc  reddant  novissimuni  qu^tdra^item  ;    alios  ,  qut 
pccciUa  omnla  passione  pnrgnrunt,  stntim  coronait 
alios,  (|uibus  muUn  restan^  emundanda ,  diutino  igne. 
purgat  et  emuudni.  lliuc  uon  fru^ira  censuit  Pamelius 
cum  nliis  bene  iiiullis,  Ecclesiue   de   igne  purgatorio 
lidoin  00  Cyprinni  loco  approbari.  Eaimicm  iion  m:^ 
nus  c-oidirniant ,  qua^  nlii  Patres  de^igne  judicii  tradi* 
doruut  :  de  (|uo  nobis  dissercnduin. 


ili 


§   VIII. —DE  ICNE  JUDICII. 


rU.4£l'ATI0  GtNKRALIS.  i\% 

A     255.  Alsicul   omncs  ignc  judicii   prohaiidos ,  iia 


!250.  Existuiil  vni-i;v  dc  igne  judicii  qtneslioncs :  l**  an 
eumHiiarius  aliique  Paircs  oainilms  oninino  subeti:i- 
duniscnserinl,  2^  unde  hoc  scnscrint,  5"  an  credido- 
rinl  saiictos  ab  co  poenx  qnidquain  passuros ,  A^  an 
illum  ignemopinali sint  aliumab  eo forc,  quo  diabolus 
cum  suisiti  u^ternum  csl  cruciaiidus,  posireino  nn  cx 
eoruindein  opinionc  nemo  antc  judicium  cjus  poena 
affligatur.  Singula*  paucis  sunt  perdtringendx. 

251.  Igncm  judicii  omnibus  sul)cunduni  sc  existi- 
marc  satis  indicat  Hilarius  in  Psal.cxviii,  lii.  5, 
num.  l^,  nbi  ail  :  An  cum  ex  omm  olioio  verbo  ratio- 
neni  simus  prmtituri ,  dieni  judicii  concupiscemus  ,  in 
quo  nobis  esi  illeindefessus  ignis  subeundus,  in  quo  sub- 
eunda  sunt  gravia  illn  expiando!  a  peccatis  anima:  sup  - 
plicia  ?  Beata  Maria:  animam  gladius  (flammcus)  per- 
transibit^  ut  revelentur  multorum  cordinm  cogitatiO' 
nes  :  si  in  jndicii  severitatcm  capax  illa  Dd  Virgo  ven- 
tura  est,  desiderare  quis  audcbit  a  Deojudicari?  quasi 
diccrcl :  Si  ab  hoc  ignc  iic  sanclissima  qiiiJem  Dci 
maler  futura  c>t  iminuiiis;  quisab  co  sc  iinmuiicm 
forc  pnefidat?  Cuin  Hil:nio  consentiunl  Origencs  ho- 
mil.6  iii  Exod.  ei  in  Psal.  xxxvi  homil.  5  :  Lacian- 
tius  lib.  vii,  cap.  *21  :  Ambrobius  hi  Psal.  cxviii , 
serm.  5,  num.  i4  :  Panlinus  Nol.  cpisl.  28, 
II.  2,  el  Poem.  7;  Cujsarius  Arelal.  in  appeiidice 
Serni.  Augusiiiii  iOi  ,  nuin.  4  et  8;Eligius  Noviom. 
liomil.  8.  Ea  demuni  opinio  ita  apud  vclcrcs  rcccpta 
fuit,  ut  Ambrosiiis  iu  Psal.  cxviii,  scrni.  20, 
num.  i2,desancto  Joannc  cvan^elista  scribat :  De 


iioii  omncs  cjus  viin  paiiicr  scnsuros  cssc,  inagiio 
consensu  pra^dicanl:  Lart:intius,  lib,  vii,  cap.  21  : 
Qitcs  autem  plena  et  pnfecta  jusdtia  incoxeril ,  ignem 
itlum  non  seniicnt  :  Orii'cncs,  liom.  5  in  Psal.  xxxvi: 
Omnes  nos  nd  illum  ignem  venire  necesse  est,  Etiamsi 
Paulus  sii  aliquis  vel  Petrus,  venit  tamen  ad  illum 
ignem  :  sed  illi  tales  audiunt,  Etiamsi  per  ignem  trans  • 
eas^  flammu  non  adurel  te;  Ambnisiusdicto  seiinone 
20,  miin.  i5  :  Qui  habuerit  hic  charitatis  ignem,  illic 
ignem  gladii  timerc  non  poterit:  et  mox  de  Pctro.  Sed 
illCt  inquil ,  examinabitur  ut  argentum ,  ego  examina" 
bor  ut  plumbum  Quippe,  nl  loquiiur  Pauiiniis  cpist. 
28,  viros  iiios  Pelri  similcs  ignis  ui  commendalos  sus- 
cip:ens  biando  lambet  atiactn  :  ct,  ul  lial)cl  Eligius 
B  homil.  8  ,  tanta  fncultate  ilti  igni  prwvalebunt,  quanta 
charilate  fidei  et  diiectionis  <  hrisii  in  vita  custodierint 
prtvcepta,  Apposilc  itaqini  a  Grcgorio  Naziaiiz.  snb 
iniliiim  Or.  26  a|)pi>llatur/gms  itte  postremus  ,  qno  nos- 
tra  omnia  expendentur  ,  aut  puygabnntnr  :  ulpoic  (|ni 
cum  sordcs  purget ,  cxpcndal  taiitum  ac  probctsanc- 
titatcm.  Dnpliccm  illani  biijus  ignis  propriciatcm 
tangii  Cirsarins  in  appcndicc  Sermonum  Angustiiiiy 
Ser.  15,  n.  4  :  Vt  ergo,  hiqnit,  sunctum  Jacob  Deus 
nostcr  vcliit  aurum  purgatum  in  judicio  prwsentaret , 
priusab  illo  omnes  maculas  peccatorum  absiersit;  utin 
co  ignis  ille  arbiter  quod  exureret  invenire  non  possei  : 
et  sciin.  i04  in  cadeiii  appcndice  num.  8  geiicratim 
iui  :  Aurum  f  argentum ,  tapides  pretiosos  superwdi'- 
fuantes,  pcr  ignem  Hlum,de  quo dicil  ApostoluSy  Quia in 


morte  ejus  aliqui  dubitaverunt  :  de  transitu  per  ignem  C  igneDominirevclabaur^absqueultaxiolationetransibunt. 


dubitare  non  possumus, 

232.  Illi  hi  hanc  opinioncm  aljicre,  adducii  tum  cx 
verbis  Pauli  1  (^or.,  iii,  i5  :  Uniuscujusque  opus  quale 
iit  ignis  probabil,  tuin  niaxiiuc  cx  ioco  Gen.  iii,  24, 
in  quo  Deus,  Adam  el  Eva  c  paradiso  cjoctis ,  in  in- 
troitu  eju>  Chenibitn  cum  gladio  flimnico  cullocass^3 
legilur.  Uiide  nciiiiui  ad  paradisum  viam  csse  arbi- 
iraiisunt,  nisi  pcr  flamiiieuui  illuin  gladaim.  Iloc 
cerlc  non  obscurc  inuuit  .Ambrosius  his  laudaii  ser* 
monis  5  verbis  :  Est  ctiam  baptimtun  in  paradisi 
vestibulo ,  quod  antea  non  erat ;  sed  postea  quam  pcc- 
eator  exclusus  esl ,  cijcpit  esse  romphwa  ignea  quam 
posuit  Deus :  et  scrni.  20,  iu  cuindcin  Psal.  cwiii, 
nuin.  14  :  lllo  igitur  ignco  gladio  iniquitas  exuretur. 


25i.  Si  autem  absquc  nlla  xioiaiione  aut  uiora 
igiicin  hunc  Iransibiint,  quibusmhilsupereritpurgan- 
duni,  sequilnr  ut  quibus  plurcs  abslergcndo!  crunt 
pcccatorum  niaculu.',  acriiis  viin  ejussentianl,  aut 
ctiain  in  co  detineantur  diuiius.  Iloc  pnc  ca;teris  do- 
cci  EuscbiiGalliciini  homilia,  quam  Fausti  Regiensis 
essc  Oitinamiir.  In  ca  porro  legerc  est :  Quanta  fuerit 
peccati  materia ,  tanta  est  pertranseundi  mora  :  quau' 
tum  ixegerit  culpa ,  tantum  sibi  ex  homine  vindicabit 
quKdam  flammce  rationabilis  disciplina  :  et  quantum 
stulta  iniquitas  gesserit^  tantum  sapiens  ptxna  desceviet; 
qu£  vcrba  rursum  habes  dcscripta  in  Appendice 
Aiigustini,  scrm.  252,  n.  5. 

255.  Pro|Her  discretionem  ,  qua  ignis  ille  cmn  pec* 


Quocirca  Teitullianus  Apologet.   n.   47,  paradi.sum  D  caia  puuiat,  reveretur  sanciitatem,  cognomiuatur   a 


dennit ,  locum  amxnitatis  recipiendis  sanctorum  spiri 
tibus  destinatum,  maceria  qnadam  igneoi  iltins  zona  a 
notitia  orbis  communis  segregatum,  Hnc  spccial  illud 
ejuhdem  hb.  de  Anima,  nuni.  55  :  iVu//»  romphwa 
paradisi  janitrix  cedit ,  nisi  f/tit  in  Christo  deccsserint. 
Porro  Hilarius  cum  quod  Mari;e  pro^dixit  Siineon, 
Animam  tuam  perlransibil  gludins,  de  flammco  illo 
gladio  pertranseundoliiterprelarclur;  indc,  ob  prac- 
^nceptani  de  ejusdem  Yitginis  pros  cuiiciis  liomini- 
bus  ineriio  ac  saiictilute  0]>inioiicni ,  non  inalc  con- 
clusit  ncuiini  non  timendum  judicium,  ac  nciiiiiiem 
quantalibet  sanctitaie  prxdituma  gladiiflammci  pro- 
batione  immuncm  tore. 


Fauslo  ftamnia  rationabilis ,  cl  supiens  pxna;  a  Pau- 
lino  cpist.28 ,  n.  2,  ut  et  in  altera  appeiulicis  cpis- 
lolaad  .Marcellam,  i>iw«flpi€iii;  a  Cxsario  Arelat. 
laudaio  serm.  15,  f^/ii«  arbiter  :  quo  nomine  rursum 
donatura  Paulino  ^ol.poem.  7. 

256.  Qux  cuui  i  a  sint,  cx  verbis  llilarii ,  Si  inju- 
dicii  aemitatem  eapax  illa  Dei  Virgo  ventura  est , 
advcrsus  gloriam  ac  sanctitatem  piirissimai  Dei  geni- 
tiicis  niliilconflcitur.  Non  ejiiin  obscure  signiGcat  se 
Scriptur.e  aucloi  itatccoactum ,  ut  illam  in  judicio  per 
gladium  flammeum  pertransituram  connicretur.  Ex 
quo  dum  concludit,  Desiderare  quis  audebit  a  Deoju- 
dicari^  inniiit  ncminem  beata^  illi  Virgini  ut  sancti- 


113 


ra.f.FATIO  GENIT.ALIS. 


\:A 


laicjln  el  piivilegiis  compnr;«iulnm  csjic.  Al  qua»  ex  A  q»o  mciliaiilo  Dco  p(»liimir,  rolardori?  Q  i.i  de   llln 


lcgc  coininiiiii  per  fliinmam  pi?rlr.«nsiljil ,  laiilo  pcr- 
Irnnsibit  gloriosins,  (|iinnto  inngis  ill:vsn  pcrlran^iiiit.Si 
enim,ni  loquilnr  Fau^liis  iKmiilia  l.iiidala  ,  illuc  juhli 
velul  pcramanos  gurgileSyinceiidiii  uniurnm  suam  m/(« 
tnuiibus ,  transmenbunt.el  iniacta  ignibus  corpora  ipsis 
lionoripcanda  erunl  pa*/iis,  qnia  uon  iuul  oucraia  peccnlis; 
qiianio  inagis  lioc  de  beaia  Vir;.iiic  Ililariiiin  scnsisse 
cxi^liinandiiin  csi?  Quod  cnim  ipse  Cicdidcril,  liomi- 
ncin  nd  cain  innoceiiiiam  piTvciiiro  po.^sc,  nl  ci  ab 
illo  igne  nibil  liiiKMiduin  sil,  liquel  ex  codcin  Trac- 
Intulit.  3,n.  13,  ubi  notans  Propbctam  non  jiidi- 
ciuin  flcsiderarc ,  sed  concofiiscerc  dcsiderare ;  desi- 
derii  bojus  raiio  in  quo  sita  sil ,  sic  ixplicnl :  Scili' 
cei  ul  in  tanta  inunoceniin  maneat ,  ut  tnlo  jam  el  sine 


niixielate  dicam,  qua  interim  incdius  ille  siatus  cru- 
ciatiir,  doiicc  ninim  ain<>re  an  odio  ,  poeiiis  inferni 
an  C(B  i  <;;>Uiliis  di^nus  sit,  novlssimo  jiKlicio  acripiat? 
:2r>9  Si  pr.i'tcre.1  pcrpendaiurquodi!!  P.sal.  cxxxviii, 
n.22,  ail  :  Unmanoi  istalex  cst  necessiUitis ^  ut  conse- 
pnliis  corporibus  anima!  ad  inferos  desccndant;  confi- 
cictiir  priino  ,  cnm  ab  iiaclcgo  iiiimiinom  scnsisse  ije- 
miiicm  ,  maxiinc  iild  adjccta  rnerinl  subnexa  :  quam 
descensioncm  Dominua  nd  consunimationem  veri  liomi" 
nis  non  recnsnvit.  ticinde  fncilc  intclligeinr,  idco  buic 
b*gi,  (pmni  (.lnistiis  implevii  nl  vcrum  iiominem  scse 
pcr  omnin  demonslrarct ,  crrleros  boinincs  ab  Iliiario 
dici  n(^ccssario  obnoxios,  qnia  omnes  post  mortem 
pcr  igm'in  snnt  probandi   iilrum  (ibrisli  rcgno  digni 


vietu  judicii  terrorem  desiderct,  Wxc  i)\)Si}ryi\ssti  \i\\CT-  B  sini ;  t|iioinadinodum   oinnes  omnii.o  iii  diejudicii, 


crnt,  iil  piis>iiiiu.s  Pra^snl  iiiiemcrai;e  Viigiiiis  bono- 
rem  illibalmn  voUiisreos:ciidcrctur. 

i37.  Minoris  niomciiti  csi  scire,  utrum  codein 
ignc,  qiio  cruci^mdi  siml  rcprobi,  cxpiand;e  biiil  pcc- 
calorum  reliqui.r.  Divcrsiim  euin  fore  discrlis  verbis 
ilocet  Fnusliis  liomilia  l-.iidaln.  Neqiic  niiiius  perspi- 
ciin  sniit  b;cc  Aniluosii  in  Psal.  cxviii,  serm.  3 ,  ver- 
ba  :  Alius  est  i%te  ignis ,  qno  exuruntnr  peccnta  non  ro- 
luntaria^  sed  fortmta,  (iuem  paruvit  servis  sms  Doini- 
nus  Jesus^  ut  eos  ab  ista  commorutioiie ,  quce  perinixta 
est  mortuis  ,  emundtt :  alius  iste  ignis ,  quem  dcpufavit 
diubolo  el  angelis  ejns.  Unde  ciim  llilariiis  judicii 
igiicm  ignem  indefessnm  iinnciipal ,  non  inm  ignis  liu« 
jus  xternitalein   specmsse  iiitclligcndus  esl,  (|uam 


corporibus  rec(!ptis,  pcr  ignem  suiii  transiluri ,  niite- 
quam  nd  rcgniim  Doi  Patris  pcrvcbaiitur.  lloc  con- 
ccsso,  noii  iiiiicianduinest  eos,  ia  cuibus  ignisille 
niulta  concrcmanda  rcpererii ,  tain  diu  iii  inferis  dc- 
tiiieri  et  crucinri ,  ()unm  diu  purgauda  cis  fueril  ali- 
qua  pcccaiorum  maciila. 

2i0.  Ne  vero  ciii  {uam  ab  llilario  :)liena  vidcatur 
li.TC  noslra  iiitcrprctniio;  Origeiiis,  ipsi  (iit  notuin 
esi)  fainilinris,  siibjicicnda  suni  verba,  qiiibus  aperte 
adstruilur,  quod  apud  illum  ininus  explicnium  est. 
Porro  Comincnlariis  in  I  Kcg.  xviii ,  edit.  Iluet. 
png.  3  » ,  irndil  liiiic  longe  fcliciorem  esse  nostrani , 
quam  (^oruin  qiii  aiite  Cbrisium  vixcrutit,  conditio- 
nem,  quodnulii  corum,  non  Abrahc,  non  patrlar- 


iiaturam  ,  qua  vis  ejus  vel  loiigo  ureiidi  ministerio  ini-  C  cbis,  iion  propbelisdaimn  sii  co  ubi  lignum  vitr  erat 


niine  debilitilur.  Tertuliiamis  vcro  Apologel.,  ii.  48, 
de  judicio  agensjug»  iguis ,  ignis  a^wrni ,  eijugis  ju- 
dicii  nieminit :  scd  ibi  in  solos  iCiTObos  rospicit. 

^58.  ResUil  de  expialoriis  pocnis  ante  jndicium 
qu;csiio  i-xtcris  iion  levior,  quae(|ue  ab  Augusiini  n'VO 
siio^  jani  adveisnrios  patiebaiiir;  qiiibus  ille  respon- 
dcl  lib.  XXI  de  Civil.  Dei ,  c.  Ib  :  Quisquis  iijitur  cupit 
pnnas  evadtre  sempiternas ,  non  solum  baptizeiur,  ve- 
rim  etiam  justificetur  in  Cliristo ;  ac  sic  vere  transent  a 
diubolo  ad  Cliristum.  Pnrgutoria^  autem  poenas  nullas 
futuras  opiiictnr^  nisi  (proxiiiie)  nnte  illud  uliimum 
iremcndumque  jndicinm.  Ipsc  auiem,  cum  banc  eis 
opiiiioiiem  liberam  i;iciinu(ue  permittat,  sesealiicr 
sciiiire  po^tca  iion  (iissimulat.   Jain  eiiun   noimibil 


pr.Tiergredi.  Nos  vero ,  inquil,  qui  in  sceculorum  con^ 
summationem  adveniinus  ,  hnbemus  quid  eximium  ultra 
cateros.  Quidillndest?  Si  ex  liac  vita  excesserimus  boni 
et  probi ,  non  unanobiscum  peccatorum  sarcinis  con- 
ductis ,  pertransibimns  flammeum  gladium ,  nec  in  lo- 
cum  illum,  in  quo,  qui  ante  ejus  adventum  quieverant, 
Cltristum  exspectnbant ,  deveniemus.  Pertransibimut 
nullo  nobis  a  flammco  itlo  glndio  damno  illato,  Vnius- 
cujusqne  rero  quale  opus  sit/ignis  ipsc  probabit,  Si  ali- 
cujus  opus  combustum  fuerit  .  damnum  contrnhet^  ipse 
vero  salvabitur  sic  qunsi  per  ignein.  Perlrunsibimus 
ergo,  ctc.  Qui(lclaiiiis?Clirislinnisnntej(idicinni  con- 
ccssiim  est  ad  paradi^um  pervcnire  :  co  tamen  nemo 
ppfvenit    nisi    pcr   gladium     flnmmcum.   Sed     per 


co.ifectumest,  iiiide  llilarii  ca  de  re  scnlcnlia  cx- D  ig"^-'"  ^II*^"^  «^'ii  i'^*^^'*^*^^^^'"^  ilhesl,   aliis   dainnum 
plicetur.    Ab  eo  quippc  audivimiis  ,  uiium(|uem(pie      infertur. 


slatim  a  moric  judicari,  ac  prxtiT  oinnino  bonos  nut 
rmniiio  innlos ,  qnoddnin  disiingui  bominuni  genus 
inlcr  u  rosfjue  mcdiuin.  Singiilis  ctiam  sortcm  nttri- 
buitdiversnm  :  ut  cum  cx  ipsinsopinionc  iinpiossia- 
tiiii  excipiai  ullor  iiifernus,  jiisiis  autcm  consortiiim 
Christi  innrs  acquirat,  eoruin  qui  iiiedii  sunljiidi- 
cium  ad  Domini  diem  rescrvptur ;  non  quod  ignoret 
Deus  quid  mcreaniur,  sed  qu  )d  abiori  consilio  illis 
non  revclauduin  censeat.  Jam  vcro  quis  ncget  vei  ex 
liac  Hilarii  opinione  consequi ,  ut  niedius  illc  status 
non  leves  pcenas  pntiatur?  An  levis  poeua  est  ani- 
mac  ad  fruendum  Dco  creal» ,  a  consortio  Christi , 


241 .  Pinculares  quoqiie  flnmmas  probat  Terlullianus 
ad  calcem  libri  de  Anima.  Ubi  eniin  ostendit  a^quum 
esse ,  ut  cum  anima  in  bene  aiit  mnle  nctis  priuins 
babcat,  priina  etiam,  nonduin  rcccpta  carne,  aut 
pleciatur  aut  recrcetur ;  tandein  concludit :  In  suni' 
ma  cum  careerem  illum ,  quem  Evangelium  demons» 
tral ,  inferot  intelligamus ;  et  novissimum  quadrantem , 
modicum  quodque  delicium  mora  resurrectionis  illic 
luendum  interpretemur  :  nemo  dubilnbit  nnimam  ali^ 
qnid  pensare  penes  inferos ,  talva  returrectionis  pleni- 
tudine  per  carnem  quoque,  lliiic  coiinnnniur  (\wd  sn- 
perlore  §  obscrvalum  csi  in  hapc  Cypriani  vcrbi  : 


il5 


rn.iiFATIO  GENKRALIS. 


416 


Aliud  missinn  in  cnrcerem  non  exire  inde  donec  hoivat  A  giMicrc  miiUa  prT^clare  sic  cdisscril ,  til  sc  cos  incor- 


novmimum  quadrantem ,  atind  italim  fidei  el  mriutii 
accipere  merctdem ;  nllud  pro  peccatis lomjo dolore cru- 
cinlHm  emundari  ei  purgari  diu  igne^  elc.  ca  iiiinirum 
non  de  poenilcniilKis  vivis,  scd  de  ndelibiis  defunctis, 
qHibusnuiniiiil,  aui  aliquid  purganduin  supercst, 
dicla  cssc.  Alionun  Patrum  ca  do  re  scnteniias  con- 
snllo  prmcriinns.  Non  eniin  lain  aninius  esl  Kccle- 
sia!  de  piirgaloriis  pOBnis  ndein  probare,  quam  illu- 
slrare  Ilil.iriisenlcniiain  ,  eanique  huic  fldei  consen- 
Uuieam  dcinonslrare. 

]  IX.  —  AN  HILARIUII   FUGERIT    RERUM  SPIRITALIUU  NO- 
1ITU.   QUID  DK  GRATU  SEN6ERIT. 

iiS.  Jam  noiavinius  llilariumaClaudiano  Mamerto, 


poreos  sensissc  palain  faciat.  Ccrtc  licci  quosdani 
tamquam  lege  proprivris  officii  id  privilcgii  obiiiicre 
tesiclur,  ut  throho  Dci  Jissir.ianl ;  omncs  taincii  rc- 
pr;c<-ciitnt  vclul  ix  coinmiini  conditionis  suu;  sorie 
assistentes  ante  clarnntem  Dei^  throno  Dei  assistentts ^ 
et  continunta  voce  iw  Dei  laudibns  permanentes.  Et 
cum  cos  in  ctelis  tlirono  Doi  scmpcr  assistcrc ,  ac 
beata  illius  visionc  nunquam  iion  gauJcrc,  proiit-r- 
eaqne  deot  in  coelo  nuncupari  senlial  (/»  Ps.  cxviir, 
lit.  6,  n.  8;  in  Ps.  cixix,  n.  7;  m  cxxxvi,  n.  \\\  in 
452,  n.  17);  eosdem  lamcn  ob  ea,  qnoi  DcUs  pcr  illos 
fn  terris  agit,  hic  vocai  (Plernas  beatnsque  viriutes,  ii- 
lic  divinorum  ministeriorum  atixf/ia,  islliic  oculos^  au» 
res,  manus  ac  pedes  Dei.  Sed  iie  id  in  coniumeliam 
lib.  III  de  Stalu  animac  c,  9,  reprehensum,  quod  ni-  B  Dei  cedat,  prudens  subjicit ,  inicrcessione  itaque  ho- 


bil  crcaluin  incorportuin  dixisset.  Censurse  huic  lo- 
cum  praibuere  verba  cap.  5  in  Matlli.,  n.  8:  Nihil 
est ,  quod  non  in  substantia  sua  et  creationc  corporeum 
sit :  et  omnittm  sive  in  coeto  sive  in  terra ,  sive  visibi' 
tium  sive  invisibilium  etementa  formaia  sunt.  Nam  et 
unimarum  species  sive  obtinentium  corpora,  sive  cor- 
poribus  exulantiumj  corpoream  tanien  naturw  suas 
substaniiam  sortiuntur;  quia  omne  quod  creatum  est^  in 
atiqno  sit  necesse  est.  Et  quidem  6i  soli  in  Malthitum 
Commentarii  superessent,  racilc  daremus  illum  con- 
sensisse  cum  Mcthodio  apud  Photlum  in  fluc  cod. 
tZA,  Cassiauo  coll.  7,  c.  i5;  Theophilo  Aiex mdrino 
conlra  Antln opoinorphitas  apuJ  Gennadium  ,  ac  de- 
niqiie  Gcnnadio  npud  Augustinum  de  doginatibus  cc- 


rum  non  natura  Dci  eget^  sed  infirmitas  noslra.  Neque 
silet  quoi  niodis  innrmltnti  nostra;  opituleniur;  et 
dum  quoddam  recensel  obsequii  genus,  seu,  ut  vo- 
caty  jusiificationem  circa  Angelos,  eos  propter  im- 
pensa  beneflcia  nonnullo  a  nobis  cultu  honorandos 
innuit.  Sed  Iiis  non  multum  iinmoramur.  Obiter  etiam 
notanius  qui  gloriam  ipsis  cxtra  operis  mercedeiii 
concessam  declaret.  Li/m,  inquit,  non  laborantia  ne^ 
que  nentia  significari  intelligenda  sunt  Angelorum  coS' 
lestium  clnritates,  quibus  extra  liumance  scientioi  eru- 
ditionem  suique  operis  mercedem  a  Deo  glorim  caudor 
induttus  est :  ne  quid  ex  proprio  tabore  aul  arte  e.xis  - 
timarcntur  habuissc.  Jain  vero  quis  coiisentiat,  lianc 
iiilario  aul  carnalem  aiii  ininus  claram  rnii»sc  ango- 


cles.,c.  \i;  qui  oinnes  Dcum  soluin  incorporetiiii,  G  licu!  nalurac  cognitionem,  qua  illos  iii  coelo  simul  ct 


ca^leras  vero  natiirns  corporeas  pronuntlant.  At  cuin 
aliis  iii  scriptis  alias  n  divilia  natiirns  spiritales  di- 
sertis  veibis  ac  pluribns  locis  adsti uat ,  iniquuui  c.st 
ex  uno  obscuro  de  vera  illius  sentcntia  dijudicaiv. 
Nihilo  tainen  minus  vix  reperirc  cs^t,  qui  Claiidiani 
ccnsuraiii  emendcl,  nec  llilarium  intcr  eos  reccn- 
sent,  qui  corporcam  honiinis  animnin  tradidcruiit. 
Immo  non  sutis  clnram  ci  fuibse  rcruni  spiriialinni 
notiliam  nUf)crrime  scriplum  est :  rectcnc ,  iiunc 
videamus. 

^45.  Tres  tantum  in  lerum  naliira  cognoscimus 
subslantias  spiritales,  Deuni,  Angelos,  hominem  se- 
cunduui  auimain.  Et  de  Deo  quidcm  quantam  scicii- 
tinm  adepluB  sit,  testcs  fcre  snnl  singuhu  0|)crum 


iii  ierra,honiinibus  opein  rercntes  assisienlcsque  l)i'o 
consiliuil  {!n  Psal.  cxxxvii ,  n.  5;  iu  Psai.  cxx,  n.  7; 
in  Psat.  cxviii,  lit.  1  ,  n.  42  ;  c.  5  in  Mntih.^n.  \\)1 
245.  De  variis  Aiigelorum  ordinibus  nihii  venirct 
observanduni  nisi  Coteleriiis  iii  lib.  viii  Consii*. 
Apost.  pa^;.  512  noiasset,  in  his  llilnrii  lib.  ii  dc 
Ifxn.,  w*  ^\  Archnngeti  ncsciunt  ^  Angeti  non  audic- 
runt ,  scecuta  non  tenent ,  s:cculoruin  nomine  noxum 
Angeiorum  ordinem  dcsignnri.  At  opinioni  iilius  as- 
scntiri  prohibcmur  1",  quod  cuin  Hilarius  soepissiine 
varios  Angelorum  enumeret  ordines,  nusquam  inlcr 
cos  snncula  cognominet.  Deinde  Coniiiienlariis  in 
Psnhnos  sx'pe  ei  ennrrandnm  occurrit  siccnli  noincn: 
sed  ne  in  uho  i|uideui  loco  iiilcrprctationcm  ad  Aii< 


ipsius  paginai.  Qnis  eniin  de  eo  aliius  scntil,  (|iiis  ^  gelos  dcfleclil.  Immo  iii  Psal.  lxv,  n.  12  ei  15  vitn 

loqiiitur  inagniriceniius?  Sed  el  dc  Angelis  lam  inulia 

tradit,  ut  vix  eliimiium  de  iis qiiidquum  scintur,  (piod 

ille  noii  clare  docucril.  Sive  enim  coium  naturain , 

siveonicia,  sive  gloriam  speclenius  :  qiiam  perspi- 

cua  illius  de  siugnlis  docirina!  Non  enim  eos  laiitnm 

dicit  naturcB  nostra  poiioris^  sed  et  apeite  pnrdicat 

spiritates,  incorporales ,  et  ex  tinlura  sua  immortalcs 

quippe  (lui  ex  ea  quam  adepti  sunt  nntUrcB  suw  sorte , 

ut  sini  semper  accipiant  (I). 

2U.  Ouod  nd  ipsorum  oriicia  attinei ,  eum  all.i  ergn 
DeUm,  alia  erga  homines  obcani;  de  Ulroque  illo 

(1)  InPsal.  cxxxvii,n.5,  cap.  li.inMatth.  n.  11, 
Augclos  ftpiriuics  ci  incorporeos  senolt. 


vocis  octoivdata  opcracxpendetis,liac  nescil  quidqiiam 
iiisi  dclerininalum  tcmpus  signincnri.  Quod  indicio 
cst,  eum  Gracorum  quTiimdain  ivoms  aut  ignoia^se 
aut  rcs|.'Uisse  :  ul  rcvcra  lib.  vi  de  Triu.,  n.  9,  rc- 
spttitVoIcniinixonas, quos  ibi  ccterniiates^  non  sncuta 
nuiicupal.  Poslremo  sxoula  alias  ctiain  meinornt. 
scd  ne  vel  seinci  hoc  nomine  Angclos  inlclligit.  Nisi 
forle  cutn  in  eo  ipso  lib.  li ,  n.  15,  alt ,  Transeuntur 
tempora,  transmittuntur  sacuta,  tottuntur  cetates;  ct 
niox ,  Meus  autem  piscalor  illitteratus^  indoctus ,  /;W 
a  tempore,  solutus  a  sceculis  est,  vicit  omne  principium; 
et  iib.  VI,  11.  57:  Sncramentum  occultum  a  scecutis  per 
Uteiationeni  (Pelrus)  didicit ;  sxcula  Aogelos  dixeriti 


117 


PRiEFATIO  GENERALIS. 


118 


1)011  tempora.  Itaquti  quod  a  Propheils  simpHcius  ,  a  A  qnameiuu  in  tonta  natnra^  ac  vUie  $u(e  ralione  formasse 


iwculo  non  est  auditum^  id  ixlhio  loco,  sacula  non  te" 
nent^  eleganltT  ab  Hilario  dici  arbiirainur. 

2i6.  Si  a  boiiis  ad  pravos  angclos  veniamus,  am- 
plus  eril  iocus  suspicicndi  quain  muUipIex  fuerit  il- 
lius  de  eorum  malitia,  pole^UUe,  artibus,  ac  lor- 
ineiiiis  scientia.  An  vero  iiatura  eorum  spiritalis  sil, 
incertum  eum  fuisse  quis  suspicelur;  cum  iion  inodo 
audierit  eos  pssim  spintales  nequitias  nuncupari , 
sed  et  in  Psal.  civiii,  lit.  1,  n.  8,  logerii,  diabolum 
puncfo  temporis  omnem  amplitudinem  mundi  hujus 
obire ,  quo  liabeal  uude  nos  accusei?  Cui  cnim  na- 
turae  taula  pernicilas,  nisi  spiriiali?  Quodiibet  cor- 
pus  in  parles  qiias  cogiture  valeas  subiili^siinns  at- 
que  mobiIi>simas  comminue  :  sane  itu.i(|uain  ei  da- 


Qiiod  pcrinde  est  ac  .«.i  dicerel :  Quid  liuinaiix  divi- 
nxquc  natursc  conjiiuclionrm  veluli  repugnantem 
respuilis?  ccrlc  minus  dissidenl  Deus  et  bomo  sc- 
cuiulum  nnimam ,  quam  aiiiina  ei  corpus.  Animx 
eiiim  et  corporis  genus  esl  omnino  diversiim :  ai 
vero  qu^nvis  infiiiilis  perfcctioiiuiu  gradibus  aiiima 
a  Deo  siiperetiir,  non  diversum  lamen  ulriusque  gc- 
iins  est.  Poiuil  aiitiMii  corpus  cum  anima  conjuiigi : 
pol(;sl  igilur  et  Deus  cuiu  lioinine. 

250.  Nomiiii  iion  probabitur  Uxc  interprelaiio,  ma- 
xiine  ubi  in  codcm  loco  legerit,  quod  veluti  insitum 
impressumque  omuibussity  diviuam  inesse  nobis  ani- 
marum  origiuem  opiuari :  cum  non  exiguam  in  se  coe- 
LE^Tis   GENenis   COGNATIONEM   mens  ipsn   cognoscat. 


bis,  ui  omneiu  mundi   liujus  aiiiplitudp.ieiii  puncto  B  Yerbum  cniiii  cailesiis  loeo  divini  ililario  usiialum 


lemporis  obeat.  Hanc  tamen  llilariu^:  diabolo  cimce- 
dit  poiestatem ,  quamvis  ejus  vires  adventu  bumiiii 
obtrilas  et  confractas  cs^e  fateaiur.  Sic  eniiii  euin 
posl  judicium  gravioribus  suppliciis  addice:iduiii  do- 
cel,  ut  eliam  nunc  virtute  Dei  tactus  fumety  Ucet  uon- 
dum  totus  uratur  (in  Psal,  cxliii,  n.  II  ).  Qur  siini- 
liiudo  dticla  e>l  cx  ligno  nondum  penitus  arcoiiso, 
iii  qiiod  ignis  suppositus  vim  ruam  exsererc  incipiat, 
ac  fumum  jam  exprimat. 

247.  ila^c  de  angelitis  niluris  pra^Iibata  surficianl: 
ex  quibus  llilarium  non  in  oninium  nalurariiin  spi- 
riialiuin  noiitii  caligasse  non  minus  TKiuet,  qu.im 
constat  cum  prieter  ber.m  arKiiiid  iiicorporeuin  as-  e- 
rulsse.  Si  |ira^lerea  consulantur  irjclatns ,  Psal.  lii  , 


es^e  ibidem  (I)  ali  |uot  exeiiiplis  o^lendeiur,  sicque 
liic  usiirpaii  aniecedoiilia  satis  declarani.  M  vero 
nisi  aiiima  no4ra  .spiriius  sil,  sicut  Deus  est  spiri- 
tus;  qiiai  iii  ca  divini  generis  cognatio,  (|MUi  arftni 
las?  Uiiiie  sieut  illaiii  superius  iiicorpoream  apeiie 
docei ,  ciiin  natuia  a  cor|)ore  dissoiianieiii ;  iia  ei 
iiunc  cuiii  divini  generis  (ognalione  praHlilain  ir.  - 
dii ,  spiiilaJotii  caiii  esse  noii  ininiis  plano  sigoKicnt 
Neque  eniiii  aniiuabiis  cailcslis  goiieris  cognaliDncni 
divinamque  inessc  origiiiem  ideo  dixii,  qiiod  cuni 
Prisciliiiini^lis  apinl  Aiiguslinum  bur.  70,  (.uamiiliot 
aiiiiiiain  opiiiaieiur  ess(;  pariem  Dci,  (jiisdem  nat  na» 
ei  subslaiiii.e  cujus  esl  Dons.  Quippe  licct  Origenos 
(Troii>  bii.us  suspi(ioiio  laboraril,  illiiin  laiiien  so  oa 


n.  7,  neciion  lil.  10,  Psal.  cxvin,  n.  6,  el  Psal.  cxxix,  C  in  rominiihc  sooi  tuiii  osscosiendii,  duiii  non  ex  biib- 


n.  4,  5,  rt  6,  ubi  iiumaiiam  atiiinani  noii  iiiodo  spirita- 
lis  (quod  fortedubiuin  oinne  i:Oii  solveret),  s(id  el  in- 
corporalis  es>e  naiur.o  srrpius  repelilur;  porsiiasuiii 
erit  apiid  oiiuies,  illiim  nibil  senjsisse  corporenm,  (luod 
corpore  vacare  cogiio^camiis.  Sed  bano  illus  de  ani- 
ime  noslrx*  natura  sentciitiam  iioiinullis  argumenlis 
illusirare  el  confirinare  opera;  pniiuin  esl. 

248.  Ac  piimo  qiiidein  sese  off^rt  illud  lit.  \6,  P^al. 
cxviii,  n.  6,  quod  liomo  iuteruam  el  externam  iu  se 
naturam  dissonantem  alium  ab  alia  contiueat,  et  ex 
duobus  generibus  in  unum  sit  animal  rationis  particeps 
constilutus.  Qiii  boiho  ex  duobus  generibus  constitutus, 
qul  noturam  dissouantem  aliam  ab  ulia  coutiueat ,  si  iit 
corpiis,  i(a  aiiimam  sortiius  est  corporcani  ?  Nonno 


siaiilia  ,  cx  afflatu  Dei  [c.  10  in  Mattli.  ,  n,  24),  el  de 
thesauris  potesiatis  divimv  [iu  P.^al,  lxvii,  n.  22,  hb. 
10,  de  7'ri/?.,  n.  20),  Imc  esl,  ex  una  Dii  oninipoton- 
lia ,  aniniam  ortiiin  babero  et  opus  Dei  esse  tesiaiiir. 
Mittiinus  el  Io(OS,  (luibus  divisionem  iu  Deuiii  tillo 
pacto  ( adore  iiegal.  Scd  si  animam  ex  subsiantia  Doi 
noii  credil,  non  miuiis  persuasiim  ei  oral  illani  ex  sub- 
siaiitia  bominis  nequaqiiain  posse  oxistere.  Nani  oum 
eos.quiCliristnm  ex  \iiginecarnein  simiil  elaniinam 
assiimpsisse  cont-ndcbant,  vebeincnter  abhorrcns  :>ii : 
Quasi  vero  si  tantum  ex  Yirgiue  assumpsisset  corjus , 
assumpsisset  quoque  ex  eadem  et  auimam ;  cum  auinia 
omnis  opus  Dci  sit ,  caruis  vero  generatio  sempcr  ex 
rarne.^iit;  ac  sobinde  ccr;o  assevoral,  Veibnin  ox  se 


aninia,  qnaniumvis  sublilis,  si  tameu  oorpor<>a  cogi-  j)  nssiiinp^^isse  aniinam  ,  qna;  utique  nuuquam  ab  homine 

leliiir,  unius  ejusdcmque  geiieris,  cujus  est  corpus, 

foi*e  dicenda  est?  Muiabil  forle  subtiiilas  speciem,  at 

eam  uiii  generi  partej»  corporea;  subjicieni :  adeo(|ue 

hoiiio  non  duo  in  se  rerum  geneia,  non  naturam 

aiiam  ab  alia  dissonantem  continebil. 

249.  Tantum  autcm  inier  ulranHjiie  illam  snbslan- 
tiam  discrimen  perspexil,  iit  in  Psal.  lxi,  n.  5,  in- 
niial,  inajore  miracnlo  corpus  rum  anima  in  bomiue, 
qoam  bomincm  cum  Deo  in  Cbristo  copulatum  osse; 
et  ciim  primum  ficiiim  sii ,  ambigondom  non  osse, 
quin  fiorl  polueriCallcrum.  Quasi,  inquitndversus  pbi- 
loso|.b'>8 ,  qui  Deo  asouinpti  liominis  coosorlium  dc- 
traliebanty  diJIUiUus  Oeo  kit  assumpsisse  liominem, 


gigueutium  origiuibus  pra^betur :  vi\  tiorniiliit  dubi- 
tari,  qiiiii  cam  ab  botniiie  pra^beri  nullaienus  pi  sso 
coiiseal.  En  (juo  cvidonior  spq'ii(ur,  ut  animnni  mi- 
niine  corpoream  oxistimaril.  Nam  qiii  corporoam 
cxislimal,  cnm  (|Uoqiie  dividi,  el  ad  modum  carnis 
propagari ,  ndoojuc  n  parentibus  prxdieri  posse  con- 
codil  ncccsso  esl. 

2;M.  S»d  qiiiil  conseclnrin  soclanuir;  ciim  ipsc  in 
Psal.  cxviii,  lil.  iO,  n.  G,  siiam  do  nniiiue  simjillci- 
lalo  ei  cuiii  (livina  i:alijrn  cognaiiiiio  ^cnlontiam 
|lanc  (liliK  idcque  declarcl?  Ibi  qiiij^pe  Gor.csis  vorba, 

(1)  In  not.  ad  n,  12  tracl,  Ps,  cxix. 


llfj  PRiflFATIO  GENKRAUS,  120 

(|irje  hominis  inslilulionem  narrstnt ,    acute  cxpen-  A  numquam  ul  non  sit  abo/etnr  {natura  qnidem  Dei  m 


dcns,  triplicem  dislinguii  Dei  opernlionem  ;  primam, 
qna  aiiimnm  solo  vcrl)0  el  post  habiuim  quodam 
modo  de  ea  condenda  consilium  creaverii ;  alleram  , 
qua  de  accepto  pulvere  f«>rnjaverit  corpus ;  poslre- 
mam  ,  qna  uiinmque  copulaveril.  He  anima  vcro  cum 
suhjicit :  Priwum  opus  non  hnbet  in  $e  assumptw  alte- 
rius  naluros  originem,  incorporale  est  qnidqimi  tum  de 
cousilii  senlcnlia  inclioatur ;  fit  enim  ad  imagincm  Dei : 
disTie  significat  animam  T  neque  diviurn  neque 
alicujus  alirrius  subsl.uiliin  p:iriem  esse ,  deindc  cam 
csse  incorporalem ,  dt^mum  illam  ideo  iucorporalcm 
credeiuiani  csse,  (piia  haud  dubie  nd  iinngiuem  l)ci 
facta  sil.  Unde  perspicuuin  est,  Hilarinm  nnini.T  cum 
diviua  nalura  cognntionem  iii  hoc  pncscriim  existi» 


his  omnibiis  est)  ^  neque  nt  alibi  adsit^  decedit  aliunde, 
253.  Iii  lioc  posieriore  loco  po^scnt  forte  isthirc , 
mobilis^  movens,  citius^  sublilis^  ad  corpoream  nnlu- 
ran»  refcrri,  si  sincrct  intermedia  vox  incorporeus. 
Nciue  vero  obscnrum  csl  nuimum  idco  ciium  et  sub- 
tilein  dici,  qiiod  dicto  citius  uunc  ultra  Occanum  est  ^ 
nunc  in  ccelos  evotat ;  sicque  evola,  ut  cum  aiibi  ad' 
sit,  non  decedat  atiundc.  Ita  cli;»m  rcspcctu  voliinlalis, 
quae  lib.  viii,  de  Trin.,  n.  12,  moius  mentis  dcfinitnr, 
comiiiode  intelligiUir  movens  et  mobilis  nniiiius.  Quain- 
qunm  neque  poterit  hnrum  vocuui  anibiguitate  dccipi, 
qui  proxime  in  eodf-m  loco  legcrit :  Anima  humnna  in 
hac  scnsus  sui  mobilitate  ad  imagincm  Opificis  sui  facta 
€8t :  dum  natnram  Dei  mobilitas  anima*  perennis  imiti  - 


mjiSie  sitain,  quod  illn,  siriili  Deus,  incorporalis  sit.  B  mr,  nihii.  in  se  habet  corporai.e,h//ii7  terrcnum^  niltit 


Quod  ii"  7  connrmat  liis  verbis:  Divinum  in  eo  (piimo 
operc)  et  incorphrale  condendum,  quod  secundum 
imaginem  Dei  et  simililudinem  tum  fiebat:  exemptum  sci- 
licet  quoddam  in  nobis  imaginis  Dei  est  et  similitudinis 
institutum,  Est  ergo  in  hac  rationabili  et  incorporali 
animoi  nostra  substantia  primum  quod  ad  imaginem 
Dei  factum  sit^  elc. 

252.  Uberiiis  in  Psal.  cxxix  quntenus  homo  ad 
iinnginem  Dei  condilus  sit  explicat.  Ac  primnm  qui- 
dem,  inquit  n.^Jntelligendum  cst  Deum  incorpora- 
lem  esse,  neque  ex  partibus  quibuidam  atque  officiis 
membrorum ,  ex  quibus  unum  corpus  efficitur^  consis- 
tere,  Legimus  enim  in  EvaugeliOy  quoniam  Deus  spi- 
ritus  est ,  invisibilis  scUicet  et  immensa  atque  intra  se 


grave,  nihil  cnducum,  ^amcxwn  «luisquenuiinuni,  prop- 
ler  voliiutalis  inotum,  mobilem  dici  posse  sci:it;  sic 
cum  pnrt'  rea  hic  cognomiuarinuditproplorincbilila- 
icm  scnsiis.  Haic  porro  mobilims  cum  ariionem,  non 
levittiem  aniini  sonet;  ideone  pereunis  ab  llilnrio 
dicta  est,  quod  perpetuam  csse  inicHigeret  aiiimaQ 
nosirx  cogilationcm ,  qua  Opificem  suum  nunquani 
oliosum ,  nunquam  iion  operauiem  imiletur? 

254.  Ilnnc  altcram  impressai  in  animo  noslro  ima- 
ginis  Dei  notain  allnto  loco  memorat,  quod  niniirum 
sit  wternus,  Animai  autem  n'lA»rn'tatein  atquc  immor- 
taliintem  cum  et  fideet  rniionesibi  compertam  teste- 
tur;  pnctcr  sncrarum  litterarum  audoritatem,  hanc 
unnm  dicti  sui  rationcm  alTeri,  qiiod  illam  Deus  ex 


manens  el  ceterna  natura.  Dbi  ubscrvare  cst  id  Hilario  C  mera  boiiitate  sun  coudideril,  nec  id  in  bonitatem  ejus 


spirilum  non  esse,  quod  non  sit  expcrs  partium. 
Proseqiiitur  deinde :  Deus  autem ,  qui  et  ubique  et  in 
omnibus  est^  totus  audii^  totus  videt^  totus  efficit,  totus 
mcedit . . .  Virtus  ergo  Dei ,  qu<e  wqualis  et  indiscreta 
est^  officiorum  ac  membrorum  habet  nomina;  ut  virtus 
qua  videty  oculi  siut  ^  virtus  qua  audit,  aures  sint^ 
elc.  Sic  pono  propugnala  simpliei ,  incorporea ,  spi- 
ritalique  Dci  iiatura,  n.  4,  Anihropomorpliiiis  oc- 
curril,  qiii  ob  verba  Genesis :  Faciamus  hominem  ad 
imaginem  et  similitudinem  nostram ,  Deum  corporeum 
volunt,  qunsi  homo  ad  imaginem  Dei  non  esset,  si 
esset  Deus  incorporeus :  rcspoiidetquc  hominum  tn- 
stitutionem  naturis  duabus  contineri,  animas  scilicet  ei 
corporis ;  quarum  alia  spiritalis ,  alia  terrena  est ;  eos 


matitiw  cadat,  ut  in  nobis  hoc  suum  munus  quo  nasci* 
mur  interimat.  Porro  autem,  uti  lib.  i  de  Trin.,  n.  9, 
loqiiitur«  non  esse  hoc  dignum  Deo  ratio  ipsa  suadebaty 
scilicct  ut  quod  fecil  abolcret,  arguinenhim  .«anc  va- 
lidum  et  efficax  homini,(|uinnimnm  incorpoream  nul- 
lisque  partibus  coiistantem  pro  corto  ponat,  quique 
inde  eam  a  nulln  vi  croata  dividi  aut  interimi,  sed  ab 
uno  lnntum  Deo  nt  institni,  itn  vi  dcstrui  posse  con- 
ficiat.  Secus,  immortales  quoquc  bcstias  esse  eodem 
argumeuto  coiicluderetur. 

255.  Adeoautem  llilariopersunsum  erat,  animnin 
simpliceiu,  individu.tin  ac  parliiim  experteni  esse,  nt 
in  Psal.  cxviii,  lii.  19,  n.  8  el  9,  dcclnrnlnrus  quo- 
modo  Deus  iiicorporalis  totus  ubicumque  est  el  non  pro 


vero  non  ex  utraque  illn  sui  parle  obiincre  ut  std  l^  pnrte  usquam  est,sed  in  omnibusomnis  est,  Yalui  mu^'\s 


imnginem  Dei  sint,  alins  Deiim  pariter  ex  auinia  et 
corpore  compositum  cogit:induin  csse.  Tuin  n.  5  nbi 
aniinam  interiorem  houiinem  et  corpus  cxteriorem 
ab  A}M)sloIo  vocari  observavit,  illi  soli  id  piivilegii 
attribuit,  ut  Dei  in  se  imnginom  exhibent.  Ac  tan- 
dcin  n.  6,  in  quo  ipsn  Cre:ilorem  suum  iuiitetur,  ex- 
ponit  his  verbis :  Ergo  ad  imaginem  Dei  homo  inte^ 
rior  effeetus  est  ralionabitis ,  mobilis^  movens^  citus^ 
ixcoRPOREUS ,  subtilis,  aternus,  Quantum  in  se  esl, 
speciem  naturas  principalis  (divin.-e)  imitatur^  dum 
transcurrit ,  dum  drcumvolat ,  et  dicto  citius  nunc  «/- 
tra  Oceanum  est^  nunc  in  coetos  evolat,  nunc  in  abyssis 
est^  nunc  OrienUm  Occidentenufue  perimtraty  dum 


iiota  mngisque  familiari  ulaiur  comparatioiic  aiiimoe 
humauie,  qu:c  iii  meuibris  omnibus  tota,  lota  adest 
singulis,  iisque  pr.Tcisis  ipsa  pnrcidi  nescil.  Vbique 
est  Deus  modo  animm  corporalis,  quw  in  membris  dif- 
fusd,  singulis  quibusque  partibus  non  abest,  Etiamsi 
privata  qnmdam  ei  et  regia  in  toto  corpore  sedes  est^ 
tamen  in  medultis,  digitit,  artnbus  infunditur,  eic.  Ilac- 
t«nus  quiilem  hoc  loco  obtinncral  modo  animoe  incor^ 
poratis :  sed  cx  inss.  praiferendum  duxiinus  corpo- 
ralis,  Neqiie  vcro  obsciirum  csi  cur  aiiima  hic  cor- 
pornlis  dicntur.  Nam  cum  nngelos  spectare  liceat 
velut  animas  acorpore  Iiberas,vcl  cerlequseque  ani- 
ma  liumana  aut  corpori  deviiicta  slt  aut  soluta;  nec 


m 


PniflFATIO  GLNERALIS. 


m 


animacorporc  sohra,  ncc  angoli  idonci  esscnl,  qni  A  niiseriarum  gcnus  cccidisse  nihiio  rarius  inculcat. 


Dci  valilc  simpllcis  majeslaieni  ubiqne  prcsenlcm  il- 
lustrarent.  Ad  lioc  nuiem  percipiendum  unice  con- 
dueit  animac  ctsi  ex  natnra  simplicis ,  in  siiigulis 
tamen  corporis  sui  membris  i)r:i*scntis  coguilio.  Undc 
planum  est  animam  hic  corporalom  dici  propier 
habimdinem  ad  rorrus  cui  uniia  sit  alque  sociata. 

256.  Iia  et  qui  vocis  corpus  muliiplicem  vim  apud 
smtiquos  ctapud  ipsummet  Hilarium  receptam  cxpen- 
det,  vorbis  ipsius  iii  Maith:ruin  non  movebiiur,  ut 
eum  ibi  animarnm  nntur.im  corporcam  sensi&se  cxis- 
limct,  quas  pliiribus  in  loois  spirilalc^,  iiirorpoialcs 
el  parliuin  oxpei  tos  esse  taiii  diserlis  verbis  :<sseril. 
Quani  autcm  variis  mudis  corporeum,  quid  iiiteiligi 
qiieat,  ipso  cap.  5.  iii  M:ilili.  cxponctur.  Scd  quod 
Hilnriiis  nd  calcem  lib.  viii.  dc  Triii.  ei  initio  lib.  ix. 
de  corporali  in  Cliristo  divinitaiis  hibiintii»nc  cdis- 
serit,  non  parum  coiifercl  ad  dirflcilis  hiijiis  loci  in- 
lcUigeniliin.  Cuin  enim  ibi  corporalem  diviniiatom 
interpretetur,  qu.r,  uiia,  vera,  plena  :ic  tota  sil ;  (Di- 
vinitas,  inquit,  lib.  viii,  n.  56,  corporalis  in  Cliiisto 
e$t  non  ex  parte^  sed  totn  ;  neqtte  portio  esty  sed  pleni' 
tudo) :  sio  et  coiporetim  iioii  pleno,  n'ii  intogro  sitqne 
perfecto  opponere  commode  intelligitnr ,  cuin  in 
Mattli.  .lit:  Nihil  e$t  qnod  non  in  stibstanlia  sua  et  crea- 
tione  corporeum  sit ;  et  otnnittniy  sive  in  coslo  sive  in 
terra,  sive  visibilinm  sive  invisibilium  eleinenla  [ormnta 
sunt :  nam  et  animarum  species  ,  sive  oblineutium  cor- 
pora  tive  corporibus  cxsulaulinm,  corpoream  tainen  na- 
tura;  suo!  substaniiam  sortiuniur,  Imiiio  menieni  siiam 
saiis  explicat,  dum  priorcm  Iiancsontentiam,  Nihilest  C 
quod  non  corporeum  sii,  liis  aliis  vcrbis  ro.pctil,  et 
omnium  elementa  (orntata  sttnt :  ut  iilic  iJ  corporcum 
sil  quod  hic  formatttm :  rormatum  autem  id  dicat,  (;uod 
nouesl  iiirorme  et  imperfectum.  Ex  quoconficietiir  id 
Hilariuin  sibi  veile,  omnia  soilicei  Deiopera  bona  esse 
atqiie  porfecta,  el  nullicorum  quidquam  decsse,  qnud 
ad  subslautia!  inicgriiatein  necessariuin  sit  :  iinlequc 
illum  apposiie  curiositatein  eoruiii  retundere,  quibiis 
cum  D^i  promissis  indubitatum  esse  dcbuisset,  nni- 
nias  ciim  corporibus  in  aileruum  esse  victuras,  in- 
quironiibus  lain^n  ncc  asscqiieulibiis  quomodo  vic- 
lurx  esscnt,  ambigua  efncicbaiitur  Dei  proinissa. 
Frusira  ii;itur  adducilur  hic  locus,  qiio  corporcam 
anima*  nostrac  naturaiii  asseruisse  apprubeiur  ;  cum 
ineo  ncc  de  ipsa  animcc  natura  sermo  sil. 

ij7.  Lcvioris  momcnti  est  altirum,  qnod  alii  no- 
laruni  cuni  prxter  communcm  opiuionem  sapuisse. 
Onamvis  eiiim  ut  volunt,  et  ut  verba  ipsius  in  Psal. 
lil.  10,  ot  in  Psal.  cxxix  sonant,  aniinam  pnnii  ho- 
minisaliqno  ante  corpus  inti.Tvallo  conditam  credi- 
derit :  id  tamen  de  prinio  homine  opinaius  csl  iii- 
noxic,  (iuod  de  posieris  ipsius  nec  dixit,  nec  dicerc 
Jiret;  cum  hiiic  Ecclesi;c  de  origiiiis  peccalo  fides 
non  pariim  l.ibclactaretur.  In  bac  vero  ipse  nunquam 
nutavii.  Ac  licet  de  homine  passim,  maxiraeque  in 
Psal.  cxxxiv,  n.  ii,  mngnifice  admodum  loquaiur; 
ipsum  tamen  |>eccaio  prinii  liominis  a  pristico  stiiu 
suo  cecidiiise^  coque  casu  in  omne  innrmilatuni  ac 


2o8.  Iliiic  per  .sc  cxuritnrquajstio  c;£teris  jam  ab- 
solulis  noii  infcrior,  quid  niniirum  Hilarius  degraiia 
seiiseiit.  Mera  sophismaia  sunt,  iiec  refutationem 
mcrcntur,  quoi  Sculteius,  p.>g.  410,  reponit,  ul  ipsius 
de  libero  arbiirio,  de  justificatione  et  bonoruin  opo- 
riim  merilis  a  Bcllarmino  allaia  tesiimonia  eliidat. 
Ui  eniin  probet  bonoruni  operum  merita  intordiim 
ab  Ililario  excludi ;  opponit  prima  ipsiusverba,  cap. 
7  iii  Ma:ili.,  n.  ^  :  Salus  gcntiitm  omnis  ex  fideest,  ac 
reticet  subiicxa,  et  in  proscepiis  Domini  vita  est  uui' 
versorttm,  Rursum  ovarc  sibi  videtur,  quod  cap.  8, 
n.  G,  legat,  remissum  e>se  a  Chrisio  quod  lex  laxare 
non  poterat;  fides  enim  soLKJustificat.  Qiiasi  vero  hoc 
Hilarius  ulio  seiisii  dixerit,  qiiam  qiio  dictum  est 

B  Koni.  III,  ^S,  jtisiificttri  hominem  per  fidem  sine  ope» 
tibus  legis.  Ubi  sauc  Panlus,  iili  Augustinus,  c.  14  de 
fidc  ci  opcribus,  n.  i21,  noiat,  non  Itoc  agit^  ut  percepta 
ac  professa  fideopera  jttsiitia;  contemnantiir,  sed  ut 
sciat  se  (juisqite  posse  per  fidem  ]ustifica\%  etiamsi  le* 
gis  opera  non  prcecesserint.  Quid  auiem  de  fide  operi- 
bus  destituta  seuticnduin  sit  Hilarius  in  Ps.il.  li, 
II.  15,  luculentcr  aperil  bis  verbis  :  Si  quis  incredulus 
nnli  in  corpore  Dei  ftterit,  vel  et  credens  maneat,  fruc- 
tibus  tamen  fidei  suiv  careat ;  eradicabitur  aut  ob  infi' 
delitatem,  atit  ob  sterililntem  frttctuum  negatorttniy  quas 
quidein,  aliique  biijusiiiodi  plurima  qui  audicrit; 
S(ulteto  euniy  inconslanli  scntenlia,  opera  modo 
commendassc,  modo  respuisse  affirmanti  niimqiiam 
assciitictur. 

!259.  Non  desuiit  alii,  qui  illuni  gralix  necessita- 
tem  ac  naiuram  nou  saiis  iiossc  affirment.  Ne(|ue  his 
iiegandum,  eum  aliqnot  iii  locis  videri  iionnihil  tri- 
buere  voluntati,  quod  graliaj  miiiius  esse  Ecclcsia 
doiiidedocui^  Scd  clipsi  fatcaulur  ncccssccsi,  l^^ge- 
neraleni  Iiuniani  g<'ncris  inorbum  ei  miniiiie  lainisse, 
^^*  neque  iiicomperlam  ipsi  fuisse  incdici  necessilati  in, 
5**  persuasumei  fuisseeiquod  (c.  \SinMaith.yn.  10, 
et  cap.  ^O,  n.  7)  gralnila  sit  jiistincatiouis  gratia,  et 
qiioil  in  jusiilioaiis  conciipisceiitia  (in  Psal.  cxvm, 
itt.  15,  i{.  6)  rcmaneat,  adco  iit  hi  niiUo  hic  sit  (in 
Psnl.  Lii,  n,  11)  perfccta  bonitas,  iii  uullo  (in  Psul. 
cwiii,  lit.  5,  n.  6)  porfecla  mandaioruin  cuslodia, 
iii  nuiIo*iectus  indeflcxusque  Umm  secundum  primi 
hominis  naturam :  4<>  euni  ad  vitain  n)lernaiii  conse- 

^  qticudam,  ad  repcllondas  lenlaiiones,  ad  tolerantiam 
maloruin,  ad  prxccpta  Dci  non  soliim  exsequenda 
opere,  sed  et  iutolleciii  assequenda,  nd  inlelligendas 
Scripturas,  ad  laudanduni  Dcuin,  nd  credcndum  (lib. 
VIII  de  Trin.y  n.  50  et  in  Psal.  cxviii,  lit,  I,  n.  li)  et 
oranduin  (in  PsaL  cxlii,  w.  10)  gratiam  liomini  sen- 
sisse  necessariain.  Dcinde  si  dubitani  utruiii  probata 
perspectaque  ei  fuerit  voluntatis  iiosine  pcrvcrsiuis 
et  iiilirmiias.  audiaiit  in  Psal.  cxvin,  lil.  10,  n.  18« 
dicenlcm :  Ul  fidem,  ita  et  humilitatcin  ac  modestiam 
discere  a  propheta  nos  convenit ,  oraute  ut  sibi  imma' 
culatnm  cor  fial....  Hocigitttr  immaculattim  fieri  de- 
precatur,  unde  tot  tantorumque  vitiorum.quasi  exqW' 
dam  fomite^  initia  suggeruntur ;  et  lit.  17,  n.  H  :  Si 


123  PRiflFATld  GENERALIS.  151 

mhil  impi^tlimenli  uaquam  ocnmerel ,   ii  adversante^  A  subrepeulium  illecebrarum  aculeis  coeperit ,   Deus  snu' 


iibi  non  undique  adesseiit,  suis  ipse  vinbns  in  en  qim 
agere  vellei  confirmarelur,  Sed  ubi  insidio!  suni,  vbi 
bellum  esl;  opns  est  potioris  auxHio,  ne  in  se  dominciHr 
omnis  injn^titia  :  legf^Mt  ei  h  s  siinilia  Hl.  3,  ii.  C, 
aliisiiuc  locis.  Ex  qiiihus  ]»l:uiinTi  cst,  llilnrium  non 
cam  lanlUMi  griliani  noMs  iircossnriani  cxlslimassc 
qu.ii  iiiiollectuin  ilhislrct,  scd  et  qu.r  ailjuvel  volun- 
lalcm.  Unde  in  Psal.  cxxvi,  n.  13,  voluntalis  s.bi 
relicia;  infirmilati  ilolorem  scienlia  addi  sic  explicai  : 
Cum  enim  veriiatis  cognido  volunttilem  nostram  ad  pro- 
fectum  consequendce  utilitulis  instiget,  et  natnrcc  con- 
snetudo  volHntalcm  scicniem  se  proficere  oportere  dcti- 
neat ;  profectus  sdentiWy  profcctus  dolvris  est. 
!2i)0.  li  ip^i  postea  aiididnt  cnp.  it  in   Mattti.  n.  8 


per  oratus  exaudiat ;  el  lii  Ps:il.  cxLiv,n.  li  :  To- 
lis  itaquc  in  Dcum  alHsi  et  cadentes  oculis  ad^pectaut , 
nequc  quisquam  ita  de  se  confidai  ,  ut  non  scmper  ca- 
dere  ,  s<mpcr  se  vereatur  altidi.  Dcnique  ex  vcrbi'» 
Iract.  Psal  cxviii ,  lil.  14  ,  n.  20  :  iV«  quod  a  mulih 
dici  sccpe  solet ,  rationis  aliquam  habeat  aucloritnlcm  , 
cum  asserunt  proprium  Dei  munus  esse ,  ut  quis  in  Dei 
Tebtts  atque  operibus  versciur  ,  excusantes  infidelitafi)! 
suam  ,  qnod  cessante  ergu  se  Dei  voluntate  mancaut 
infideleSt  eic.  apnarci  docirinam  mnc  coinniu:  cni 
fuissc  ,  qna^  oinnia  hona  nosiri  Dci  dona  es?e  cn^dc- 
ret  ;  liinccju»»  infidelcs  plurimos  p.  rtiiiaci;e  f-Uir  cx- 
cusandu'  ans;»m  .irripuisse  ,  quod  a  Dto  nt  fidelrstis- 
sent  necdum  ossent  conseculi.  El  eoruni  (luideui  im- 


doceiitL'm  ,   Christum  invenisse  est  gratnitum  ;  et  in  B  probilaiem  duiii  vincerr  coiinlur  llilaiius  ,    nojimilla 

Psal.  cxviii,  lit.  6,  n.  4,  advcrsus  humanain  insolfii- 

tlam  proponentem  ac  laudan^cm  Prophetie  exemplum, 

qui  onmia  mlt  a  bonitate  Dei  in  se  inchoari ;   de  quo 

cl  n.  2  scribil  :   Misericordiam  itaque  primum  depre- 

eatntest  ,   dehincsnlutare.  Salns  enim  nostra  extuise- 

rirordia  Dei  est^  et  bonitatis  suw  hoc  munus  in  nobis  csi ; 

ei  inde  coepit  oraiio^  nnde  et  salus  inchoat  deprecantls, 

Tum  redeanl  ad  llludTraci.  Psal.  li,  n.  *20  :  Stultitios 

atque  impielatis  extremw  est,  non  iutelligere  se  sub  Deo 

et  ex  Dco  vivere  ,  sed  in  his  quce  geril  el  expectat ,  sua 

magisvcUeconfiderepotettate;  cumsi  quid  illud  in  se  si/, 

ex  Deo  sit,    Ad  Deum  itaque  spes  omnis  nostta  sit ,  el 

eonfessio   (an  conlisiol)  omnis  in  Deo  sit,   Deliinc  oc- 

currel  in  Ps.  cxxiii ,  n.  2  :  Quis  enim  relictns  est  nobis 


hahct  quac  ad  liin:«lioris  cl  a(  curalioris  Tlicologijc 
normam  nnn  sniis  cxacla  sint.  Yoriiui  en  loco  sim!- 
libusque  si  non  lam  r|uid  soncnt  veiba  illius  ,  qu:ini 
quid  iis  sitii  velil  a<tend:imus  ;  nou  l.ilebilouin  hoc 
lauluin  cavero,  no  cuui  M:inich:ois  libcrum  arbitriutn 
destruere  existimelur. 

^62.  Sane  in  boua  voluiil;ilo  quid  a  Oco  ,  qnid  a 
nobis  essel ,  non  sat<s  dist<ngiioiis  ,  Inmc  a  Doo  d.iri 
iiogavii  ,  qnatenns  bocdonum  liberlatcm  tolloiot,  et 
Inrcrrct  necessilalcm,  uti  ipsc  I.  vindc  Trin.,  n.  12  , 
dedaralhis  verbis  :  Non  utique  (dodil  Deus  volui.li- 
tetn ,)  qna'  si  dala  esset  ,  non  haberet  [idcs  pioanium  , 
cum  fidtm  nobis  necrssilas  affixa!  voluntatis  infeirel, 
Sod  siinparticularit)nsillislocis,iriquibus:idiueud'in) 


gloriandi  locus  ,   recordantibus  omnia  ex  Dco  esse;  cl  C  liberuni  arbitiium  niiire  inlontas  osf,  uouniliil  tribnlt 


inox  !  Sinonin  omnibusopus  est  Dei miserivordia;  etiam 
omnia  nubis  tanquam  ex  nostro  sint  gloriemur ;  et  n.  5 : 
Ad  hunc  hubitantem  in  nobis  gaudia  nosna  refertimus  , 
huic  si  qttid  in  nobis  est  dcbeamus^  a  beato  Panlo  cdocti, 
uihil  nostrum  existimandum  diceute  :  Quid  enim  habes 
quod  non  accepitli  ?  Inde  ad  iraciatum  P.^almi  cxxVi 
progrossus  ,  unde  bonorum  oporuui  iuitium  ,  unde 
pcrsovcrantia  sil,  sic  discos,  n.  5  :  Deueuutem  inania 
humani  opetis  Propheta  esse  opera  prophelavit.  Scil 
inutiles  esse  humanarum  custodiarum  vigilias  ,  scit  in 
cassumesse  consurgentium  matutinas  tolUciittdinPS...A 
Deo  ergo  domus  esl  cedificanda  quoe  maneat  ;  quia  nisi 
qu(B  a  Domino cedificata  sitnon  manebit,  A  Deo civitas 
ett  custodienda  ,  ne  pereal ;  quia  nisi  a  Deo  cusioditasii 
eivitas  ,  dlntetur, 

261.  Plurima  identidem  recur^ont  liujusmodietem- 
pla.  Niinc  quippe  homines  considerat  velul  allisos 
ct  ad  lapsum  (iionos  ,  qtiibus  novus  semper  casus  , 
nova  pcccali  plaga  sempor  immineat  (m  Psat,  cxliv, 
n.  II  ;  m  Psal.  cxlii  ,  n,  A).  Nunc  animam  eliam 
sancti  ,  lorra»  comparat  ,  quac  sine  aqua  arida  et 
infecunda  est  ,  etirrigari  se  scmper  iiubre  ptuvicc  rosles- 
tis  exspectat  {in  Psat.  cxviii,  tit,  6,  n.  4).  Et  rum  oerto 
8ciret ,  homiueln  continuo  Dei  egere  auxilio  ,  hanc- 
que  spei  nostr.T  doctiiuam  CdSC  orcdcrrt  ,  ut  Deus 
oratus  el  misereatur  et  satvet  :  aplissime  concludil  iu 
Psal.  LXiii,  n.  6 ;  Vigitandum  erqo  in  orattone  Dei  est^ 
et  seniper  orandum  ;  nt  cum  fatiguri  anima  it  affiigi 


voluntali ,  qiiod  sola  non  \  otost  si?io  Oei  gniii »  ;  cx 
doolrina  ,  qu:e  per  oinnia  ipsius  soiipta  diirusa  e<t  , 
consni  eum  omncni  operum  gbuiaui  giati:o  Dei  ad- 
scribcndaiii  consuissc,  niliilqiie  ei  iiog:iS«',  i.i  i  *\\:(n\ 
li!)or:alom  noslram  evericrot.  Ei  v«ro  sic  nbiq-se  lo- 
quitur,  qua-i  jam  oxtitissonl  gr.ui:e  hosies.  Vix  euim 
ullos  laudat  viriuium  nctus  ,  (lui»  nos  staiim  itifirmi- 
laiis  iiosliaD  memorcs  osso  ,  ot  i-i  quid  agoi  (luinsit , 
Vires  a  Dcu  sporare  ;  si  qtiid  boiie  a(  tuin  ,  hoc  ad 
ejusdcm  auxiliimi  referre  comuionoat. 

263.  Plura  exigerel  tanti  momonli  maieria  ,  plnra 
cliam  paraveramus  :  sed  leotorem  scriipiilosis  in  l*e- 
bus  diuliusdisiinuisse  lueliis  est.  Si  quid  in  liis  elti- 
cldatum  ,  quod  :*ntea  non  sa.is  paiebat ;  graliim  hi- 
D  beai  llilario  ,  cujus  opc  magis  qualn  nosirl  ingcuii 
viribus  freti  hoc  opus  snscepimus.  Si  quem  aultin 
ofTendit  prolixilas  ;  ignos''al  alTootui  ,  quo  sauclis- 
simi  (lonressoris  auctoiitatoin  injcolif;  siispicionibus 
nomiihil  imminutam  sux  integritali  rosiituore,  sioiibc 
Operum  ojus  lcolionem  omnlbus  uti  iorem  pijesiarc 
conati  suuitis.  Sed  seiisa  cxpliculsse  non  sufnolei  , 
ni>i  exponamus  ol  gesfa.  Ea  qnldcm  pfope  omuia 
luin  in  froiite  uniiisoujiisque  Oporis  ad  siugiilas  ejiis 
lucubritiones  illuslrandas  ,  luin  iu  nolis  ad  easappn- 
sitis  rotiilimus  :  veruiii  omiies  particiilas  roc<illigore, 
el  ex  illis  uiium  quasi  corpus  oouciiinare  jiivai  ;  ut 
contiiiua  serie  digesta  vii.e  cjiis  narratio  sub  uim 
coiispeciu  iu  hoc  limiue  rcprxsenteiur.  Sit  licet  ru* 


H5  VITA  S.  IIILARII  KX  IPSIUS  POTISSIMIlM  SCRIPTIS  COLLErTA.  i2G 

dis  dclincaiilis  ponicinu>,  leciornm  animos  cxcitabil  A  fellil  vcl  unum  Rnnini  lcslimonium  ,  ai  ud  qnem  Hi- 

larius  aiidil ,  vir  ualura  Ivnis  et  plncidiis  ,  simulqiie 


lecrcabilque  maieiii  grandior  ,  rerum  gestarum  va- 
rlclas  ,  diclorum  denique  vcrilas  ,  quam  cx  purissi 
mis  foniibus,  cx  llilario  nimirum  ipso,  cl  ex  prohalis- 
sinus  auctoribus  dopromcnius.  Ila  vcro  inignioribus 
illius  raclis  ,  (\ux  suboculos  cadunl  ,  referendis  dabi- 
mus  o|)eram  ,  ul  sancti  D<  cloris  animum  pro  moduio 
ex))nmere  teniemus  ,  videlicel  inlaniinalos  n  |)ucriti.i 
inores,  in  epidcopali  uiuuere  snnclitalcm  ,  docirinam 
el  erudilioiicm  ,  cgregiam  in  dicendo  scrihendoque 
facundiam ,  zelum  pro  lidc  inircpilum,  adversus  hx- 
relicos  pracscitim  Arianos  divinum  prope  robur  ,  In- 
frnctam  duris  adversisque  iii  rcbus  pnlienliam,invic- 
Um  dcniqiie  iii  omncs  p:itici)liam  ,  maiisuctudincm 
nc  lenilatem  contra  qiiain  nonnullis  bacicinis  ,  (|ui 
Itilarium  non  peiiiius  norunl ,  persunsum  est.  Ilanc 
▼ero  persuasioiiem  ,   iil  obiler  id  dicamus  ,   satis  re-  B 


cruditus  ,  ct  ad  persundendum  commodissimus  :  ut  (|ui 
fidei  veiilalemnon  modo  eioqucntia  cl  erudilioiieani- 
misin$j)irabai,  sed  cliam  leniiaie,  mansuetudine,  iu- 
diilgentia  el  ad  aliorum  coiitumaciam  nccommodaia 
oralidue,  qu:e  opiima  coiiciliaiidu;  veritaiis  ratio  esl, 
in^iiiuarestudebal.  Iliucdc  rigorcdisciplin.enonniiiil 
rciuillebat  aru|uaiido  ,  ul  ad  Ecc!csi:c  sinuin  pi:) 
qiiad:im  faeilitaic  rcvoearct,  quos  aul  crror  aul  igiio- 
raiitia  scduxer.il.  Hinc  modo  liouioeusion  liomoiisio 
pixferebat ,  modo  ncfaiidas  AiiouKCOium  blasplie' 
niias  paiieiiler  excipiebal  ;  ui  omncs  boc  leiiinu  uto 
Cbrislo  lucri  faierel.llxc  inaniecessumbreviierdicta 
^urnciant,  i\ux  ubciius,  I)co  ruventc,  liunc  expiican- 
du  sunt. 


VITA  SANCTI  HILARII 

PICTAVIENSIS  EPISCOPI 

EX   IPSIUS    SCRIPTIS   AC    YETERUM    MONUMENTIS   MJNC   PRIMUM    CONCINNATA. 


Capct  PRluuil.  1.  fliladi  ortus  :  an  ex  Christianis 
pareniibus  sit.  —  Clarissimuin  Ecclesix  sidus,  Ilila- 
rium  iii  Galliis  ortum  habuisse,  ncnio  uuquani  nega- 
vit.  Quls  emm,  Inquit  Auguslinus  (Aug,  lib,  i  contra 
Jul.^  cap.  5),  ignorat  llilarium  episcopum  Gnllum?Ei 
vero  ex  Aqiiiiania,  (|uaiii  Sulpicius  Scvcriis  (Sulpic. 
$ub  fin.  dial.  i),  Ammiano  MarccHino  libio  xv,  cap. 
II,  sufrr>gante,  caetcras  Galliarum  provincias  urba- 
niime  lunc  superasse  slgiiincat,  cuui  oriuiidum  essc 
npiid  omnes  convenii.  Nequc  soliiin  Galtus,  sed  ct 
Pictavis  genitns  ab  llieronymo  nicir.oratur  {llier. 
pra'f.  in  lib.  ii  Comm.  ad  Gal ).  Cui  ciim  pror>us 
ronsentiat  \en:iiilius  Forltinatiis  (  Yenant.  lib.  viii, 
carm.  i  et  Ub.  ii,  c.  16),  ncc  repugnct  Fortunatus 
aliiis  (si  tamen  .ilius  vilrc  llilarii  scriptor) ;  ea  illi 
civitati  non  est  racile  imminuenda  gloria,  qiia  de 
tanti  viri  non  modo  episcopatu ,  sed  et  ortu  sese 
decoratam  arbitralur.  Eum  quidem  Burgenscm  vo- 
cat  S.  Antoiiinus,  Saussaios  vero  in  pago  Claro  m- 
tuni  affirinat :  sed  rct  entioribus  scriptoribiis  qiiis  nou 
anieponat  Hieronyuii  atquc  Vennniii  aucloritalem? 

2.  1(1  quodain  ms.  noii  admodiim  nniiqiio  Cardina- 
lis  Ottoboni,  pater  Ililarii  Francarius  appellatur.  Tra- 
dit  (luoquc  Bouclictus  (cap.  0*.  Annal  Aquit.),  tiimu- 
latn  parcntum  Hilarii  ^O  anuis  aiitcqiinm  opus 
suiim  cderet,  lioc  est  circiter  an.  1500  in  parocbiali 
a*deapud  Clissonium  llil.irlo  sacfa  rcpertum  esse,  iu 
qno  idcui  nomcii  ijisiiis  patri  allribiiebatur.  Sid  quid- 
quid  sit  de  parentum  nominlbu!^,  cerie  in  dubium  re- 
vocari  non  poiest  generis  illius  ctaritudo,  qui,  For- 
lunato  tcste,  <  apud  Galliranas  fainilias  liobiiitalls 
lampadc  non  ob^curus,  imo  magis  pra;  cxleris  gra- 
lia  gcoeroftltatid  oruatus  (uit.  > 


5.  Cetcbiis  bic  orilur  qiin^siio,  utruiu  Cbrisiiaois 
parenlibus  natiis  sil.  Negaiit  plerique,  cl  opinionem 
suaiii  ipsu  librorum  de  Trinitaio  exordio  connrmanl, 
in  quo  iiarrarc  videlur  llilarius,  quo  pacto  ad  Cbris- 
ihux  fidei  iioiitiam  pervei:eril.  Ac  priiiio  quidoin 
pr.iniittit,  eircuuispicienii  sibi  quodiinm  essei  pr  - 
prium  liiiman:!'  vitii*  nc  religio:>uni  ornciiim,  unde  uiilis 
^  ct  (»pianda  vita  efncerelur,  sta  im  alTuisse  oliiim  al- 
que  opiileiiiiam ;  sed  b;rc  se  bum:iiia  felicitalc  indij^iia 
sensisse,  qii^e  n  belluin:c  oblectationis  consiieliidine 
noii  muliuin  essent  aliona.  Tum  sibi  conim  .vciiten- 
tinm  consideranli,  qiii  bcne  agere  atque  intelUgere ,  id 
demum  bene  vivere  esse  opinabnnlur ,  cam  etsi  iniiius 
ineptam,  iiondum  lamen  ad  beat<:  vivcndum  ^aiis 
idoneam  sibi  visam  e.sso  declarat  {num.  2)  :  ciim  illi 
beaiam  vitnm  intra  semelipsos  continercnt,  i|.sius 
vcro  aniniu>  sese  efferret  in  Dciim,  cui  se  lotum  ipse 
dvberety  cui  famulans  nobilitnndum  se  exisiiinabat,  nd 
quem  omnem  spei  sua:  opinionem  referret,  in  cujus  bo' 
nitate  inler  tantas  prmentium  negotiorum  calamitnies 
tanquam  lutissiiuo  sibi  portu  fniniUnriqne  requiescevct 
{itum.  3).  Exinde  vnrias  pbil  isoplioriini  de  Doo  opi- 
nioncs  sc  expcndi^sc  ail,  null  imque  probasse  ;  qni:i 
ciim  plcrique  muliiliidincm  colerenl,  ipse  in  Deo  wi- 
fnl  nisi  wternum  potensque  esse  venerandum,  et  oinui- 
potvntinm  (Cfernitnteinque  non  nisi  penes  unum  esse  pro 
ccrto  baberct.  Dciniim  eam,  ijuani  anxle  adoo  qii;vri- 
labal,  noliiiain  veluii  casu  se  adeplum  esse  lcstaliir 
(num.  -4)  iu  buiic  modum  :  Ha^c  igitur,  multnque  alia 
ejusmodi  cum  aniinoieputnns^  incidi  in  cos  libios,  quos 
a  Moyse  atque  a  pioplictis  scriptos  esse^llcbracorum 
religio  tradebat.  Quibus  cx  libris  qu:\ntun)  profere- 
rii,  subiude  narral  (num,  5),  se  ueinpe  adtuiciawv\\ 


«7 


VITA  SANCTI  IIILARII 


m 


qiiam  vcrba  Exodi  jii  :  Ego  snm  qui  sum,  naUirai  di-  A  naiivilalem  vocnta^  et  ad  ccelcslem  regenerationem  cb- 


vinsp  iiiromprelicnsibilcm  cognitioneiii  nplissimo  ad 
inielligcnlinm  hnmanam  scrmone  significarcnt;  ac 
poslea  se  ex  Esai  xi.,  12,  el  lxvi,  i,  Dcum  iinnien- 
6um  ;  exPsul.  cxxxviii,  7,  ulira  rcrum  intelligcntias 
infinitum,  et  cx  Sap.  xiii,  5,  tolius  pulchriludinis 
piilchcrrimum  didicissc. 

4.  Ilis  lecti!>,  jam  noii  iiicertus  fluctuabat  nnimus 
quis  colciidus  essel ;  fatignbaiur  tamcn  partim  siio, 
pnriim  corporis  me(u  (wnm.  6et  1) ;  quia  ipsi  suberat 
naliiralis  sensus,  ul  pietntis  professionem  spcs  aliqua 
incorrnpt»  bealiluilinis  nlerct,  qiiam  sancia  dc  Dco 
opinio  (*t  boni  mores  iiKTercntur.  Scd  ex  Evnn^elii 
Joaniiis  iiiitio  mcns  licpida  et  nnxin  plus  spei  invenit 
quam  c\specl.'ibat  :  ex  quo  primum  ad  cognitionem 


tinendam  polestati  suce  permissaesf,  Inin  oxisiimandns 
esl  loqui  dcsua  rccenli  per  biptisnuim  rcgciiera- 
tioiic,  qunm  gratulnri  so  iii  ca  rcligioiic  in^litutumy 
qun  nova  aniini  nniivitas  iion  iiilcrilura,  diviiiaque 
corporuin  posl  haiic  viiam  .rogcneralio  spcranlur ; 
eo(|ue  sc  liberatnm  mctu,  quo  anlca  se  faiigatum 
dixil,  nc  aniniuscorpusve  inierirenl. 

C.  Ne(|uc  «•nicaciiis  cx  anlii|uis  probnnl,  llilnrium 
in  adoltn  diimiaxnt  mtntc  Chri-tinnis  niystcriis  fiiissc 
iniliatiim.  Ila:c  qnidcm  Lsainc  vi-rba  Gloria  Libani  ad 
te  veniei,  iln  cxponit  nienmyinus,  iil  cum  (.ypriano, 
qiiem  idoloriim  ciiliui  diu  mandpniiim  fiiissc  non 
inficinndum  est,  Ililnriiim  nosiriini  (onjungat  :iique 
compnrei  in  hunc  modiini  :  Vir  sanctus  el  etoquentis- 


Dei  pnlris  imbuitiir  ()n(m.  9  ^/ 10);   dcinde  (|uod  an- B  stmus  nmrtyr  Cyprianus,  et  nostri  temporis  confessor 


tca  naturali  seiisu  dc  Greatoris  sui  aelernitnie ,  infini- 
lale  etspecic  opinabniur,  propriuin  es<e  etiam  Unige- 
nito  Dconccipit;  nudit  ))Oslremo,  nnicuiqne  csse  Dei 
Filio  potcstatem  ficri,  ac  propiercn  Vcrbnm  cnrnem 
factum  essc,  ut  per  Deum  Verbum  cnrnem  fnclum 
caro  prodccrct  iii  Dcum  Verhum.  Unde  cum  landcm 
concludnt  :  llanc  itaque  divini  saeramenti  doctrinam 
mens  loita  suscepit,  in  Deum  proficiens  per  carnem,  et 
in  novam  nativitatem  per  fidem  vocata,  et  ad  caetestem 
regenerationem  obtmendam  potestati  su<b  pcrmissa  : 
inuuere  videliir,  se  in  Ttate  jnm  provecta,  ex  Scrip- 
lurarum  lectione,  a  geniili  rcligionc  ad  Chrislianam 
perductum  csse  (num.  11). 

5.  Vcrumtnmcn  quod   Fortunalus  de  illo  scribit 


Hilurius,  nonne  tibi  videntur  eicelsa:  quondam  in  sce^ 
culo  arbores  cedificasse  Ecctesiam  Hei?  Scd  npertum 
cst  hoc  un')  ililniium  et  Cyprianiim  iina  conjtingi, 
quod  aniho  cxce!s;e  fuerinl  arbores.  Al  vcro  Cypria- 
iium,  qna  gcntilem,  non  excclsnm,  sed  humi  pcaius 
repontcm  nrborcm  exstilissc  quis  negel?  Unde  nec 
ab  llieronyino  diciinliir  excelsce  quondam  in  gentili^ 
tate  arboreSf  sed  in  swculo  :  ut  Clero  opponalur  sac- 
culum,  iii  qiio  cum  nobilitatc  generis,  dnctrinae  splen- 
dore,  nc  siiigiilnri  morum  probltate  claruissent,  lo- 
tim  illain  glorinm  suo  in  Clerum  transitu  ad  Ecclesioc 
utililntcm,  dccus  cl  ornamcntum  Iranstulerint.  Ncquc 
mngis  esl  ohscurum,  quid  Augiistinus  sibi  velil  his 
verbis  :  JSonne  respicimus  quanlo  auro  el  argento  et 


{lib,  I,  n,  5).:  A  cunabulis  tanta  sapientia  primiiiva  ejus  C  vesle  su/farcinutus  exierit  (te  jEgyj)io  Cyprianus  doctor 


Inctabatur  infantiaf  ut  jam  tunc  potnisset  intetligi , 
Cbristum  in  suis  cansis  pro  obtinenda  victoria  necessa- 
rium  sibi  miliiem  jussisse  propagari,  hoc  potius  sonnt, 
llilarium  vidclicet  jam  ab  infaniin  Christuminduisse, 
et  Christianani  doctrina  cum  Incte  snxissc.  Ne(|iic 
bis  repiignal  lihrorum  dc  Trinilate  exordinm.  Cuni 
enim  in  eo  selcctis  Scripturnc  (eslimoniis  ostendatnr, 
quanlo  apiid  fldeles  potlor  sil,  quam  npud  pliiloso- 
phos,  sci(miia  Dci;  nMniis  sapit  hominem  qui  primn 
fidel  stiae  tyrocinia  narret,  qiinm  doctorem  in  sacris 
proranisquc  lilteris  vcrsadssimuin,  qui  aut  gentilcm 
philosophum,  sub  lypo  sui,  quibusdam  veliiti  gradi 
bus  nd  Chrisliannm  religioncm  promovere,  aut  se  ip- 
sum  in  religione,  qua  jnm  essei  imbutns,  aliiori  rc- 


suavissimus  et  martyr  beatissimusy  quanto  Lactautius, 
quanto  Victorinus,  Optatus,  l/ilarius;  et  ut  dc  vivis 
taccam,  quunto  innumerabiles  Crccci  {August.  lib.  ii 
de  Doctr.  Cbri^t.,  c,  40)?  Evidens  cniiii  cst,  non  iiic 
superstiiiosum  culium  jEgypti  vocahulo  ab  co  signi- 
ficnriySed  inundnnam  doctrinani :  nna  cuni  pricstaotes 
illi  viri  cgregic  exculli  ac  ditati  essent,  toios  ilhis  tlicsnu- 
ros  qiiosex  Eihnicorunilcctionedccerpsisscnt,  posi- 
modiiiii  iii  usus  E<*cIcsi.i>converterint.  Sedsi  id  ininiis 
liquerct;  Optato.qucin  nuii(|iiainnon  Chiislinnnin  le- 
giinus,  civlerisnddito,  cosnoii  siiperstiti(Uic,scdali(pia 
alii  ralionc  inlcr  sc  coiiiparari  inanifestum  esset. 
7.  An  igilur  idoloruin  ciillui  aliquando  deditus 
fuerit  ililarius,   vnldc  inccrtnin  est   :  quod  ne  pro 


rum  conteniplatione  inngis     nc    magis    confirmarc  ^  certo  haberciur,  non  liiigniMli  niiimo,  paulo  diligen- 


stiideat.  Snne  tam  s.igncis  aninii  vir,  qui  fortnila  .sa- 
(Toruiii  I.brorum  lectioiie  abslrusissima  qua^que 
Christianx  religionis  mysieria  per  se  clarc  dilucide- 
quc  pcrciperc  valnerit,  de  Deo  non  tunc  prinium 
coepisset  mngnilicc  scntire,  ciim  ad  Exoduin  perve- 
nisset.  Multa  quippe  continet  Genesis,  qii.-c  mnjcsln- 
tcm  Dci  alqiie  gloriain  niirince  commendnnt.  Anle 
etinni,  qiinm  altigisset  Esninm,  in  aliis  lihris  occnr- 
risscnl  plurima,  qu:e  quain  dc  Deo  cx  Exodo  conec- 
ppiai  opinionem  confirmasseni.  S(^d  nec  usquam 
Hilnrius  sese  gentililntis  erroicm  dcposuisse  nicnii- 
nit.  Nnni  cnm  verbis  supcriiis  jam  allaiis  ait,  cam  sc 
abicriter  siiscepisse  doctrinam,  qua  mens  m  uovam 


tius  tract:indiiin  censuinius.  Qnod  cni  n  Vinrcntius 
Bellovacensis  ncS.  Antoninussciibuiit,  cum  op/miifm 
iemper  (uisse  Cbristianum  ,  non  ininiis  csl  probahilc, 
qiiam  quod  vulgo  cxisiimnnt,  cum  nb  iiicunabulis 
Cbrisii  Icgi  non  fuisse  suhditum  (Vinc.  BelL  /f^.xiv, 
c.  25;  S.  Anton.  tit.  xi,  c.  5). 

Cap.  II.  8.  Ilitarii  eruditio^  fides,  et  vivendi  ratio 
donec  ad  clerum  adsciscotur.  —  Mngnns  illc  Hila- 
rius,  qucm  ciim  iis  qui  in  sutuIo  scicini.c  ntquc  iiisi- 
gnium  virlulum  laiide  fl(<ruerunt,  compnrnndum  Cnsc 
Hicronymi  el  Aiigustiiii  testiinoniisconstat,  si  rcecn- 
lioribns  qiiibiisdam  habenda  fidcs,  priniis  annis  ob- 
tuso  fuit  iiigeiiio  :  sed  Roinam.  'ttque  iiide  iii  Grat- 


K9  EX  IPSIUS  POTISSIMUM 

ciuin  profecius,  deoennnli  studio  nssiduo,  n.iiuralcm  A 
diffieuilalem  vicit,  el  rarsc  snpicnliae,  erudilionis  ac 
eloqiienliic  ornnmenia  conseciitus  est.  Ulut  esl,  iiiio 
ore  prrdicniii  velercs,  et  scripla  ipsins  confirrnant, 
illum  ingenii  non  minus  mngnitudine  praesiiiisse, 
quam  acumine.  Sane  ad  id  persuadcndum  idonci 
suiU  uni  de  Trinilaie  libri :  qiioriim  si  prinuis  ante 
cxteros  scriplus  C(mcedatur  (ad  qnod  probandum 
srgiimentn  non  desuni),  stupenda  videbitur  iliius  ani- 
mi  anipliiudo,  qnippe  qn\  tnni  vnsium  Oims  vcl  ab 
ipso  exordio  accurate  adeo  coniplccti  tamqne  exqui- 
sitc  delinenrc  valuoiit. 

9.  An  Rom»,  nn  eiinm  in  Grxcia  ingenium  opli- 
manim  artium  studio  cxcoiucrir,  non  leniere  asse- 
rueriui  :  maxime  cuni  Hicronymus  scripto  iiiandavc- 
rit  {Hier,  epUt.  i  al  Ru$!.)^  siudia  tunc  in  Galiiis  B 
floreiUistima  esslilisse.  Taiilam  vcro  eioqucntin  nc- 
quisivii  gloriam,  utab  oodcin  Hieronyiiio  vir  lonipo- 
ribus  suis  diserlissimus  el  eloqnciitiu;  Rbodanus  ap- 
pellnri  meruerit  (Prasfat,  in  iib.  ii  Couwi.  ad  Gal.  et 
epist.  141).  Poctic:e  quoque  dcdii  operaui  :  eninque 
arlcin,  r|iinm  .id  prnvos  et  iinpnros  usus  muiti  detor- 
queiil,  ad  celebraiidas  Dei  Inudes  el  ad  apostoiornm 
gesta  martyrumque  ccrlnmina  dccnntnnda  adiiibuil. 
IUuni  quamdam  dumiavat  grxcnrum  liltcrnrum  nu- 
rulam  cepisse,  et  ad  obscnriora  Origenis  verbn  inlei- 
ligeiida  Heliodori  presbyicri  0|)era  usum  essc  aucior 
est  Hieronymus  (f/fer.  epist.  1 41  ad  Marcellum),  sod 
eo  latilum  in  loco,  in  quo  non  saiis  circunispccle  lo- 
cutus  esse  merito  jndicciui-.  Ibi  eniin  pras  niinio  crga 
Uilarium  revereniia!  aflcctu,  cuin  rcprebcnderc  non  C 
auderet,  quem  crrasse  snspicabauir ;  prius  de  co  ex- 
cusando,  deqiie  errnto  iii  nlteruni  irniisrercndo,  quain 
de  vera  illius  sententi;i  expendcnda  co<;iinvit.  Sed 
neque  ei  in  Oricntein  dcporlnto  Ilciiodoruni  adh.e- 
sisse,  neqiie  illnni  toto  cxsilii  sni  lemporc  n  scriptis 
Grxcornm  evolvendis  abstinuisse  crediderim.  El 
Hieronymus  qnidcni,  ni  fallit  conjeciura,  llilarium  in 
grxcis  iittcris  tenuiler  vorsatum  esse  iion  aliunde 
judicavit,  qunm  ex  libro  de  Synodis,  in  qua  vcrsio- 
nes  ipMus  nonnibil  iutricata;  videnlur  et  noii  sniis  li* 
berx  ct  expcditcc.  Si  quid  tnmen  in  bis  viiii  cst,  in 
scutem,  qua  SiTip^it,  commode  rereras.  Tunc  eiiim 
cilra  interpretandi  lcges  excurrere  sibi  videbnnlur, 
quotics  eumdcm  verborum  ordinem  non  retinorent. 
Unde  cum  multas  Orientnlinm  fidei  conressionum  D 
versiones  circumferri  non  ignorarel,  novam  tamen 
ipse  cudere  aggressus  est  .(/t6.  de  Synod.  n.  9),  quod 
Hlaniin  ex  grceco  in  laiinum  ad  verbum  expressa  trans  • 
laiio  afferret  plerwhque  obscuriiatem.  Eum  quidem 
modo  vixcogiinverisgmrcx  liltern;  lenncius  adhnerere 
poiuisse  :  sed  hinc  coiiccdas  uecesse  est,  illum  in  co 
fcribendiSgenerenonnuIlasibi  pcrmisisse,  qu:emajorcs 
ipsiussibi  licere  non  exisiimnbant.Ycrumsiqnis  lin- 
gux  grxc.Tperiii:i,nemopliiIosopbia  eum  excelluisse 
negnvcrit. 

iO.  Ohvariasopes^qunsexhac  disciprma  in  Eccle- 
sie  ulilitatem  transiulit,  non  immerito  dixit  Au* 
gU!itinus  (Aug.  lib.  ii  de  Doctr,  clir.,  c.   10),  cuni 


SCUIPTIS  COLLECTA.  m 

mulio  auro  argentocpie  sulTarcinaliini  ex  ifigypto  ad 
Ecclesinm  transiisse.  Ila  vcro  cas  iilimcs  et  ab  omni 
fo^cc  purgatas  scriplis  suis  admiscuit ,  ul  niliil  in  eis 
profanuin  ,  niliil  offendas  sacerdote  non  dignum. 
Sed  et  anicqnam  nd  hnnc  digiiitntem  promoverctur, 
non  soln  contenius  eruditione  philosophicn,  mores 
etiam  ad  perfectas  phiIosopiii£  leges  composnit. 
Imo  ab  infanlin  ,  Fortunato  si  credas  {Fortun.  iib.i, 
n.  3),  divina  quadum  sapieniia  lactabaiur. 

il.  Vann  lamen  et  sterilis  evnsisset  mulliplex 
illius  scientin ,  nisi  eam  fides  fecundasset.  Ilanc 
porro  eum  bapiismo  nbunde  percepisse,  ex  snbjcctis 
constabit.  Sed  quandonam  boc  snlulari  sncramcnto 
initiatus  sit ,  iiicerium.  Hoc  nnum  conslat ,  baplis- 
mum  ipsius  non  paucoriim  annorum  inlervallo  epi- 
co(>aium  prnscessissc  :  siquidem  ipse  ail  (lib.  de 
Synod.f  n.  91) :  liegeneratus  pridcm,  et  in  episcopatu 
aliquantisper  manens  ,  fidem  Nicwnam  nunquam  nisi 
exsulaturus  audivi.  Quo  ex  loco  eorum  forsan  juva- 
retur  sententia  ,  qui  llilariiim  Cbristinnis  ortuin 
parentihus  noganf,  nisi  apiid  omncs  esset  inconfes&o, 
id  iis  temporihns  moris  oblinuisse,  ut  in  proveciani 
aetatcm  bajttismns  sxpe  differretur. 

12.  Verum  eo  lestimonio  luculenier  probai ,  Ni- 
coiiium  concilium  ,  quamvis  novo  Consubstantialis 
vocabulo  ,  nibil  tamen  novum  decrevisse  :  cum  ipse 
aiitequam  Nicxiium  synibolum  audisset ,  eamdem 
doclriiiam  lum  ex  verbis  evangelicis  quibus  bnptis- 
nms  traditur ,  tnm  ex  apo>toIoruin  symbolo  quod 
anle  bnptismnm  discitur ,  seniper  intellexerit  cre- 
dendam  ,  ac  firine  credideril.  Qiiocirca  Constantio 
auctor  csl  {Ub.  ii  ad  Const.,  n.  i  cr  7) ,  ut  si  quidcm 
Nicainis  decretis  snhscribere  timeat ,  primam  et  so- 
Inm  evangolicnm  Hdem  in  baptisnio  confessam  intei- 
lcctninque  relineal.  El  iniiio  lib.  ii,  de  Triu.  quc- 
riiiir,  quod  cuni  Trinilatis  inysieriuni  baplismi  ver- 
bis  satis  aperte  cssct  decluratnm  ,  Ariani  coelestium 
veiborum  simplicitalem  pro  volnnlalis  sno:  sensu  , 
non  pro  verilatis  ipsius  absolutionesuscipcrent,  nli- 
ter  inierprciantcs,  (|nam  dictoium  virius  posiularcl. 
Alias  eis  etiain  exprobrat,  quod  fidei  noii  adhxreanl 
aposioloium  symbolo  consignalas ,  siiie  cujus  pro- 
fessione  ncmo  baplismnm  percipit  :  Fides ,  inqnil 
{Ibid.  n.i}),  scribendn  est ;  quasi  in  corde  non  sit. 
Regenerati  per  fidem  ad  fidem  docemur  :  qmsi  regene- 
raiio  illa  sine  fide  sit.  Chrislum  post  baptisma  disci' 
nius  :  quasi  baptisma  atiquod  esse  possit  sine  Christi 
fide  {lib.  de  Synod.,  n.  63).  Contra  Gallicanis  epi- 
scopis  grntulnlur,  qnod  neccssurium  iion  habuerint 
cpiscopi  legere ,  quod  regenernli  neophyti  tenerent 
corde  atque  crcdcrent.  Ipse  vero  quam  nlie  eamdem 
in  regeneraiioiiis  sune  Sacramenio  imbiberit ,  variis 
modis  enuntiat.  Modoenim  nii  {lib.  \ide  7'rm.,  n.  21) : 
Jnte  ita  credidi,  per  le  ita  renatus  sum  :  et  exinde  tuus 
ita  sum;  modo  vero  {ibid. ):  His  immedicabiliter  jhi- 
butus  sum  :  et  ignosce,  omuipotens  Deus  ,  quia  in  his 
nec  emendari  possum  ,  et  commori  possum ;  et  p:iuIo 
nnte  ( num.  20)  :  Hosc  enim  ego  ita  didici,  ita  credidi^ 
et  ita  confirmaUB  nientis  fide  teneo ,  ne  aut  possim  crc 


t31  VlTA  SANCTI  mimi  15^ 

(Lre  nlUer  t  aul  velwi,  Dcmum  cur  nlilcr  crcdero  ac  A  cularis  ratiunculas  sccum  despicianl,  ndboilatur  lU 

vcibis  :  iVo/i  ncQure  quod  sleierit^  qnia  per  inteUigeulics 


(ioccri  non  pos^it ,  cani  ad  calceni  lib.  u  ad  Cuii* 
si:nti.  reddii  ralionem  ,  quod  c.i  (ides  et  evaiigelicx* 
dociriii:c  et  ri»generalioiiis  sur  syuiboUi  coiisenlaiiea 
hil.  yua;  rj»tio  cuni  ii.i  c;rteros  fidei  iiQStra!  articulos 
pnrilcr  vnioai ;  neino.  jure  dubi^rit  (|^uu/  cl  paii  i^ 
coru^n  vciitatcm  persp.ica.citile  pciielrani ,  et  acl 
defcudendo^  siiigulos  xquali  sc^per  con>tantia  fucrit 
iiistriictiis. 

13.  Qui  pliilosophiwn  fidei  subjecerit  {lib,  i  de 
Tri;i.,  fi.  i5).  — Tanto  (idei  luuilue  per  bapi^sui^uQi  illu- 
slratus,  nullis  un(|uam  vanx  philosophi;e  fallaciis  iu 
rrrurem  nbdiici  potiiit :  sed  praecepto  parei^  apo- 
stolico  :  Videle  ne  qnis  vos  spoliet  per  phiiosophiamy 
lioc  se  efT:(Cto  adversus  oinnia  hnmame  rationis  ja- 


iufirmituL'm  cousittentis  non  comeqwtm  introiium; 
ei  id  iiuidcm  maxime ,  cum  iiuiltariim  Dci  operatio- 
num  cxcniplo  habuerii,  iiiid^  crcderes  Deum  efficere 
posse,  quorum  iutcliigi}re  e/jiciinCum  non  possis.  l}i- 
lerins  ctiim  progreditur.  Si  ouiin,  iuquil,  boiuinuui 
inielligeulia  ad  conspicabiUAres  el  corporeas  courclatur, 
quauto  uingis  ad  invisibiles  ct  divkns?  Si  Cbri:iiL 
corporei  juiiuis  clauiiis  ingressum  ratione  non  assc- 
quimur ,  quanto  uiinus  a>ternaia  ipsius  cx  s^terno 
rnire  generalionem  ? 

15.  Eadcm  ratiun^,  lib.  vni  de  Triu.,  n.  Vi,  oni- 
m^in  iii  Cuchnrislix  sacrauienlo  de  cnrui&  ac  san- 
guinis  veiiiate  ambigendi  occasioncm  praccidii.  Sed 


cula  veluli  clypeo  muiiivit :  Hespuii  captiosas  ei  inu-  J^ex  alinto  cxemplo,  quod  cx  ipsis  llilarii  sentcntiis  nc 


liLs  philosoplnn' qumstioues  fides  constans ,  neque  hu- 
mmmrum  ineptiarum  futLiciis  succumhpus ,  spoUum  sfi 
pritbei  veriius  falsitali,  IJt  eiiim  in  vera  philosopliia 
vidit,  ulira  nnlurcB  humuuw  intclligentimn  a  Deq  geslUy 
non  succumburtt  rursum  uuluralibus  meutinm  s,eusibui : 
quia  infiuitx  aiternitalis  opcraiio  iufiuitam  miiieudi 
exignl  opiniouem.  Qux  infinilns  cuin  dcsit  humamc 
nieiiii ,  niiiil  ci  suppetit ,  uude  divina  mystcria  asse- 
qiiatur.  Vidit  eliaui  huninnnm  rniionem  ,  8i(|uidem 
cr(;at)  est,  perfectnm  iiou  posse  esse ;  adeoque  ncc 
comprelicndere  Crentorem  :  Non  enim,  inquii,  conci" 
piunt  imperfecta  perfectnm  (lih.  iii,  w.  24). 

14.  llanc  uui  fidei  glorinm  ntiribuit ,  ut  ad  ra 
corIcsii  ipsius  virlute  pervenint  homo  ,  ad  qiiaj  pcr- 


yerbis  i<:ter  se  iemperalis,  iiun(|uam  trtmcn  alienum 
in  sensum  desoi^ris  illustraviufiis ,  iuielSigcre  cst 
quain  caute  Qdei  ^co;  ulos  deciinari'  ;  et,  quoiuoJo 
cxtra  nietns  rajiiouis  erum;  ens,  suiltus  siL  facius,  uk 
obsequeudo  Dei,  verbis  sapiens  evaderet.  Dlinnm 
siulti  iani  prudcntis  vestigli  premerenl  iiosiro!  hujus 
xtatis  liaTctici ,  ncc  fidei  soliditali ,  qiiam  inlemera- 
inin  scrvai  Ecclcsia  ,  innnes  quasdam  raliones ,  scu 
poiiiis,  ui  iia  loquar,  speciosas  hallucinniiones  nntc- 
poncrent.  Mox  s:\ue  iiiira  Ccclcsiai  sinum ,  qucni, 
miscre  disrumpuni,  regicdcrcntur.  Eain  porro  unani 
ab  Hilnrio  improbari  priidentiam  hiMnanam  *  qua) 
fidei  nesciat  subjici ,  hic  interiin  monilum  vol|iniUS« 
donec  inscqucnii  ca[die  ostcndamus ,  quaiui  fieceril 


tingere  propriis  virihus  non  valet.  Camque  ob  cau-  C  fidem  doclnm  ,  sive  scienliam  qna;  fidui  famulftur. 


snm  Chrisliniios,  qiii  fidei  inletlectuin  subjiccre 
norunt,  sapientibus  mundi,  a  quibus desipere  putantur, 
niullo  sapientiores  esse  hinc  demonstrnt,  quod  in 
nrraiin  longe  nltiora  penctrent.  De  hnc  illoiuiu  sa- 
picMite  siiiltilin  lib.  v,  initio,  libenter  ipse  glorialur : 
ct  iiierito  quidem,  qiiippe  cui  ad  summam  sapientinm 
hnc  it';r  fuit.  Qiii  aulem  fidc  naluralem  phiiosopliinin 
dcvicerit ,  operos  prelinm  est  vel  uno  exemplo  dc- 
nionsirare.  Audrt  ex  Cvaugelio  :  Christus  posl  re- 
siirrcctionem  corporeus  ,  non  simulatus  ant  fallax , 
clansam  domum  in  qua  eranl  discipuli  cougrrgmi , 
iutroiiit.  Slaliin  ei  a  philosophia  suggeriiur;  An  con- 
ttructa  parielum  penelrans  ct  solida  lignorum  ,  naturani 
eornm  impenetrabHem  transcurrit?  Ciii  Hilnrius  cprisi 


16.  Hcereiicorum  consortia  devitat.  —  Sumino  illo 
iniemerntx  fidei  scrvandx  studio  impulsiis,  a  catJio- 
lic:e  rcligionis  ho^lihus  sic  abliorruii ,  ul  cum  a  Ju- 
daMirum  vel  huirelicorum  convivio  nbsiinere  Forlu- 
iinius  suo  ctinm  :cvo  difficillimum  csse  testetur,  ipsi 
iion  soliim  m(;nsn  ,  scd  neque  salulatio  fuerit  cum  hi$ 
pratereunti  communis  (Fortun.^  lib,  i ,  n.  5;.  Cnm 
tanicn  agendi  ralionem  ,  quam  I:iud;tbilitcr  teuuit 
Inicus,  postea  prudens  r^misit.  Cpiscopus  euim  fac- 
tus,  ut  hocrcticos  Chrisio  lucrifnccrel ,  nec  criininis 
loco  duxit  queinquam  cuin  liis  ornre  :>ut  colloqui, 
nec  ipseeorum  colloquia  recusavii  (Ub»  in  Coust.^u.  i). 

17.  Cum  nuicm  iion  ignoraret  fideni  morluam  esse, 
nisi  per  chariiniem  opeielur  (in  Psal.  li*,  ?i.  16), 


assciitieiis  :  Nihil  equidem  ,  inqiiil ,  cedit  ex  solido  ,  f^  homiiicsque  non  solum  propier  infidelilniem  ,  sed  et. 

ncque  per  nnturam  suam  aliquid  lamquam  lapsu  insen- 

sibili  ligna  et  lupides  admittunl.  Tuiii  illa  veluii  jain 

viclrix  ur|;el :  Dicamus  ergo  fuctum  non  fuisse  ,  quia 

intelligentinm   facti  non  apprchendimus ;   et  cessante 

sensu  nosiro  facti  ipsius  cesset  effeclus.  Verum  sapieii- 

tis  siulliti;e  armis  iiistrucius  Hilarius  siultnm  iTlnm 

snpicmiam  calcat ,  eique  Tictorin  de  qua  sihi  jam 

pliudebat  erepia,  lidenter  succlamat :  MihiimperUo^ 

et  lautum  de  omnibus  Deo  ul  sunl  ab  eo  dicta  credenti, 

ralionem  istius  facti  nc  reposcas.   Dominum  audio  :  ei 

quia  his  credo  quiv  scripta  sunt ,  scio  quia  adstitil  Do  ■ 

minus  clausa  domo  in  medio  discipul[>rum.  kt  posl- 

inodum  omnes ,  ut  vanas  inanesque  prudcntiu;  scc- 


propter  slc^rilitniem  a  Christi  corpore  eradicandos 
csse :  primum  ecclcsiasticis  regulis  el  evangelicis 
institiitis  nnimuin  informaiidum  irndidit  :  tum  seip- 
sum  propria  disciplina  ita  coercuit  inKmsus,  ut  irre- 
preliensihilis  iii  leinplo  Christi  sacerdos  jam  tum 
prxparnri  viderclur  ;  ila  se  variis  pielatis  operibus 
cxcrcuit,  ut  ndhiic  in  laicali  proposilo  poutificis  gra« 
tinm  divino  nuiu  possideret.  Deni(|iie  Dcum  ,  quo 
pleiius  erat,  iii  alios  etiam  eflfudit.  Nunc  enim« 
Fortunnio  losie  ,  alios  de  confessione  snnctar  Trini- 
latis  informnns,  nuiic  alios  promissione  regni  OB* 
Ie»tis  invitan^ ,  uiio  verbo  omnes  de  pio  rcligio- 
nis  op^re  commonens,  non   cessabat  in  plebem 


135  EX  IPSIUS  POTISSIMUM  SCRIPTIS  COLLECTA.  ni 

viM'b:i  vorifalis  fincUim  fi<lei  rcuiindnnlia  jcminaic.  A  non  liabclanl,  vel  non  exisliinabnnlnr  h^ibcrc,  saMx* 


18.  Tai.lo  virodgnini  l)t  us  irihuit  spo;i';iin  ,  cx 
qiia  lilinm  nnioun  nomine  Abram  piorreavii.  lHius 
qnippe  ncmicn ,  geiui»  ac  vil;c  scriem  (|ii:imvis  nulia 
iiobis  monnmenla  proiruierint ,  piclUi  m  lamen  ,  cl 
i:i  divinis  T<)\n\^  iulciligiMnlis  sijj^ici.al  in ,  ip.-cno  i  in 
i.ccia.:(lis  iivani;<'lu'is  CDusiliii  slniliUMi  llilanus  ipsc 
s:»lis  comuiemlavll;  cum  filir  resiribcus ,  o:imque 
sub  ;viiii;niaiibus  ci  parabolis  quibnsilam  ad  inctlcs- 
ri;ini  ;ic  virginitaiem  coborlans  ,  jiibcl  eain  ,  si  qnid 
per  ;rl:»iem  minu-i  imelligai,  malrc-m  inierrogarc. 
Cui  eiiiin  b:vc  iion  s  n  nl  p  i^simam  malrcm  ,  i\i\x 
omui  >a'CMli  spe  abjccia ,  in  id  uuum  cum  coajuge 
cinispir.  ril ,  nl  Dci  culini  ei  obsc<iuio  quod  sibi  cral 
chavi^simu:n  niauciparel?  Lnde  :uljicil,  iiibil  caui  in 


in  saciMduiium  eligcbantur  mariti.  Qnos  (aiiirn  ca 
leiic  ordiuaios  essc  ,  nl  ab  operihus  nupliarum  dein- 
crps  ab>liucicnl ,  liiorouynio  arfirmanli  (lltervn.^ 
lib.  1,  coht.  JoviaiuH.)  ncKare  iion  au>iis  eslcoi  liucn- 
li:L'  quainvis  adv«  rsariiis  Jovinianns  ,  adeo  ui  volens 
noleis  coiifesMis  sil,  nou  poue  es$e  episcopum  ^  qui 
in  epi.scopalu  filios  [acial :  alioquin  ti  depreliefitus 
fueril,  non  quasi  vir  tenebiiur,  sed  quasi  aduUer  dam- 
nabilur,  Eiimdem  Ecclcsia!  morem  tncninr  Siricius 
Papa  cpisi.  nd  Himerium  Tarrac.  c.  7,  Innocenlius  I, 
C|nst.  ad  Virtiicium,  c.  10,  el  Ambrosiiis  bb.  i  Orfic, 
c.  oO,,  n.  2)7,  cl  episl.  03,  ad  VctccU.,  n.  63. 

21.  Gryita:i  tneudacium  de  CanoniciB  S.  Ililarii.  — 
Hac  se  lege  ad^iiiui;!  libcnicr  passus  cst  Hiiarius, 


votis  mag is  liabcre  ,  (jnam  ul  filiam  opiimis  moribns  B  qui  virgiuilaicm  ei  conlinenliam  quai^ii  Uicerel,  a  ias 


snisrursuin  quujlammodo  goiieraret,  ac  Dco  parcrel. 
Cap.  111.  49.  Episcopaluni  suscipii:  (\uid  de  ejus  mw 
nrre  he.itia' :  qui  eo  funyatur.—  Sic  Hdarius  coimnbio 
junclns,  quasi  ei  non  adslrirlus  vivcbal,  oinui  scicu- 
liarumgtMer!inslrucli>simus,  vilic  pndiilalc  pnrisri- 
n.ii^ ,  iulogriiale  fid»i  alqne  consiamia  iiis  gnis  , 
;i!>luans  zdo  animaiuin  ,  omnibus  deuique  dolibus  , 
qiias  .^b  er»isc(i)o  Taidus  de>idcrai,  mnaius;  cum 
concordanle  populi  voce,  aut  potius  Dei  Spiriiu  proda- 
maute .  vir  olim  nujstcriis  deputatus  ,  oli(juaudo  sacris 
alfaiibwi  sacerdos  electns  est  (  Fortunal.,  lib.  i .  n.  k). 
Ijimi  iii  episcopalu  Pictavcnsi  Mixcniium  S.  Maxi- 
iiiiiii  rrairem  exccpisse  Luims  Fcrrari«n >is  scrbil  in 
«•JMsdem  .Maximiui  viia  :  quo  aniio  ,   ncc  illc  ,   ncc 


cliaiii  liiculenLer  proijavii.  Filia  nauKpic  unica  illi 
crti  ct  inaAiinc  chara :  cui  cmu  bni:esiis  nuptiis  \ir- 
giitilatcm  pKvfereudani  pcrsnaslssei ,  eani  praMiia- 
inra  monc  sibi  pruTipi  maluit  ciim  pra;claru  hujus 
viiLulis  propusilo ,  qiiam  cum  illiiis  pcriculo  diutius 
vivcrc  (V.  epist.  Hilarii  ad  Abram.n.  7,  elFortunat.^ 
n.  15).  Noqiie  lepugnaniem  ea  in  re  experlus  est 
uxorcm  ,  qu:c  caslo  dtgua  conju^^c  ,  pari  studio  ,  uti 
jain  notatnm  ,  in  aniorem  coiilinenliae  conspirabat. 
iud  Mida  bic  potiiis  quain  lefclicnda  Grynsei  (eineri- 
t:)s ,  qui  sola  Irctus  meiidacissimi  raniiliaris  siti  auc- 
t(M-italc  ,  anirmavii  sancluni  lliiarium  Pictavensibus 
Canonicis  nuptias  permisiBse.  Quasi  vero  llierony- 
mus,  rcrum  lliiarii  curioMis  indagiitMr  et  admirator, 
inisqiiam  alius  n^tal.  A  plnrimis  qiiidiMii  (  xislimattir  C  j.oi;  anl  ii^norare,  aut  dissiniulaie  poiuissel,  lam(|ne 


aiino  dumiaxai  355,  c;  iscopalumsuuipsissc;  h''\  cum 
iis  qn:c  anle  exilium  cpiscopus  cgit ,  nou  bcne  con- 
seiilit  Iktc  opinio  [Vide  infra  uuui.  29  et  30).  Auclo- 
rilis  enim.  «iin  anno  355,  visus  csl  iii  Eccb^sia  pol- 
lerc,  el  piibbca  sanclilalis  ipsius  fama,  quoj  foisilan 
Iniigc  anlc  hmic  aniium  ,  Maninum  a  Galli:c  fiiiibiis 
mi  i|»suin  cvocavii ,  poi-tuliuU  ni  ali.juol  anuis  auica 
ipi-.copabMn  diguilalcm  sil  adci>tus.  Nrqnc  buic  ra- 
liiini  adveisatnr  ,  qnod  cx  liluo  dc  Synodis,  n.  01, 
afr.Tunl :  Hegeneralus  pridenij  et  in  episcopatu  atiquan- 
tispcr  mnncus  ,  fidem  Nicaniam  nunquam  nisi  exsuln- 
tnrus  audivi :  cum  his  vcrbis  id  unnm  conficialur , 
twu  lantnm  ten.poris  ab  ordi:iaii«>nc  llilarii ,  quau- 
lum  a  bapiismo,  ad  cxilinm  ipsius  efnuxiss(\  Ccrle 


fidcnlor  advcrsns  Vigilaniium  diceie,  Orientit  Eccle- 
siw ,  jEgxjpti ,  et  sedis  Apoitolicce  aut  virgines  Clericos 
accipiuni ,  aut  continenles.  Certc  qui  Irgitimuin  fili:c 
co:ijngiuni  lanlo  stiidio  di.ssuasit ,  noii  ita  compara* 
lus  cr.a  ,  ut  nuplias  ClHricis  conlra  fas  el  lcges  h!c- 
rlcsiic  icrmitlerel.  Sed  rcliclij»  iiujnsmodicalumniis, 
voriora  saiicti  Pncsulis  aensa  cxploremns. 

2-.  lCpi»copi  officium.  —  l)c  cpiscopali  gradu  magni- 
licc  iiiimodiim  bcnlicbai.  Cuinqiie  se  apud  impcrato- 
rciu  commeudare  vcllei,  hoc  ab  eo  primmn  impera- 
lor,  laiiquam  qiiod  omiii  revercntia  digiium ,  audiil : 
Episcoput  ego  sum.  Sic  enini  episcopiiin  speclabat , 
vclul  perfectum  Ecclesiw  principem,  qui  perfectis  maxi- 
marum  virluium  bonis  iustriii  debe:itet  oniari  {tib.  ii 


lUu^  aliquantisper  nd  quiiique  anl  sex  annos  exlcn- ^  a(/  Constant.,  i«.  2;  lib.  yinde   Trinit.,    n.   1).  llli 


derc  avpic  licct ,  ac  inlra  niiiiin  CMncludcic.  Immo 
quo  lalius  paiebit  lucc  particnl a  ,  eo  ci  il ,  cfficacius 
liilarii  argumentum  ,  iit  insinuol  Gallorum  fidem  de 
Pairiset  Filii  ?rqua!iiale  non  a  Nic:cna  synndo  coe- 
pissc;  si  (piidem  ca  syuodiis  Galliis  ita  ignola  crat, 
iit  ip.e  prilemregenpraius,  inler  episcopos  cliain  ali- 
finandin  s<  dcrit,  priusquatu  de  illa  quidqnamandircl. 
20.  Hoc  salicm  ex  allato  Io<  o  plaiinm,  enm  scilicct 
jtixla  Apostoli  pr.recplnm  non  neopbytiim  fiiisse  , 
ciiin  a  popido  Piclavensi  in  episcopum  cooplatus  est. 
Nonduin  quidem  e  vivis  exccsscral  illius  uxor;  sed 
ea  t«Uic ,  quia  virgines  aut  non  t mti  erant  quauti 
erant  necessarii ,  aut  opera  virginitati  congruenlia 


1ICC  viia;  imioceiitiam  sino  scientia,  nec  sine  sanc- 
tiiate  muliam  scicnliam  sufficere  exislimabal :  quia 
ciiui  ad  alionim  nlilititem  sit  institulus,  iis  non  pro- 
<Iost  quos  docere  nesciai.;  sicul  et  sierilis  est  doc- 
triiia  ,  a  qua  dissidv^at  vita.  Viilt  igiiur  iu  sacerdote 
pro!)ilas  ac  scientia  scse  mutuo  fiilciant  et  ornenl,  ut 
el  vita  ejus  ornetur  docendOy  et  doctrina  vivendo  :  cum 
et  inuocens  sibi  tantum  proficiat,  nisi  do€tutsil;ei 
doctus  sine  doctrinm  sit  auctoritate^  nisi  innoeens  sit, 
Ab  ipsis  pncsertim  episcopis  exigil  fidem  non  nudam 
aique  inopenx  raiionis,  sed  quo:  adversus  hsereticos  hu* 
manis  docliinis  pra^.sidentes  conttuntem  rgtiHealoM' 
tendi  securitatem  (lib,  xii  de  Trinit.^  n.  20.  Vide  et  /i6. 


J55  VITA  SANCTI  IIILAmi 

VIII,  w.  2  );  quseqiie  sapienlia  s.Tculi  lanK»  supcrior  j^     2o.  Mauljiei  lonlum 


sed  ct  Joannis  Ev.ingelium 


nuigna  cx  parle  cxposuit.  Cam  euim  Joauues  Evau- 
gulium  eo  consilio  scripserit,  ul  Chrisii  assercrel  di- 
viuitalem  ;  Hilario  in  illoabundesuccurrit,uudeeam» 
dem  dcrenderet.  Sensimsiue  sensu  dilapsi  sumus  ad 
libros  de  Triniiate,  in  quibus  ille  el  populoscaiho- 
licai  fidei  veriuite  inslruendo,  ei  adversus  hajrctico- 
ruiu  arles  obslru^ndo ,  duplex  clMi^ti^iui  Doctcris 
munus  absolule  explevil;  sed  ad  alia  nos  votal  rc- 
rum  ordo. 

Cap  IV.  26.  Uiiarna  Mcdiolancmi  sijnodoad  Bilei' 
rensem  gesta.  —  Ariaua  lues,  quru  lot  iu  Oiirnie  slra- 
ges  edideral,  iu  Occidenlem  pcrvndere  ,  quauidiu  rc- 
rum  polilus  est  Consiaus,  omniuo  uon  valuit.  Nicx- 
uum  cliam  concilium  llilario  i<;norare  tnnc  Irmporis 
3  licebat.  Al  Consianle  morluo  doleioque  Mngueutio 
(die  10  duf  11  Augustian,  353),  huicquoqucorbisp^irti 
pax  brevi  erepla  esi.  St:itim  namquc  Cou^tauiius 
Arelale  (die  10  Oclob.  ejusdem  anni)  se  rccipicus  , 
conciliuui  ilIuccoegil,(|UO  et  Ari;ni:c  Uxvcsi  snb^cribi 
pra>cepit ,  ct  Alhauasiuiu  condeiuuari.  Qnibus  jussis 
obteniperare  cum  recusasset  Puulinns.  Treviroruni 
cpiscopus  (Fragm.  i,  n  6);  ab  Arianis  cpiscopis  indi- 
gnus  ecclesia,  dignus  exilio  a  rege  est  judicatus. 
Quid  pnt>terea  iu  hac  syuodo  geslnm  sil  ,  ignoratur. 
Illius  euim  ucia  qu;c  Hilarius  Ariminensibus  prsmi- 
serai,  uiagno  historiu)  damno  excidcrunt.  Sed  hsec 
inierim  initia  fuere  malorum ,  qu.i;  hacresis  Ariaua 
Constautiiiultn  auctoritalc,  Vaieute  pra'scriim,  Ursa- 
cio  atqueSnluruiiiO  agcutibiis,  in  Occidenleminvexil. 
^7.  Bicnuio  post  Couslauiius  concilio  Mediolnni 
habito  nulluu)  modum  tcnnit ,  nt  extinctionem  Nica;- 
nx  iUhi  procurarct ,  el  extorqucrct  Aihanasii  cou- 
demnationem  (  Athauas.  ad  SoliL  p.  851  ).  Rclucta- 
bantur  apostolicx  sedis  legnli,  ac  dicebanlnou  licerc 
per  Canoucs  absentem  inaudiium  condemnarc.  Qui- 
bus  ille  :  Mea,  inquil,  voluntas  pro  Canone  sit.  At  lc- 
gnti  rcgis  sermonem  niagis  horrcnies,  quam  minas  ac 
supplicia  ,  exilium  suscepere ,  ne  verilatis  et  inno- 
ceuliai  cau.sam  prodercnl.  Alios  quoqneeadem  invol- 
vit  senientia  (Atlianas,  Apoiog.,  p.  692).  CxMcri  au- 
tcm  episcopi  vim  non  vulgarem  gravesqne  coutumc- 
liassunl  perpesbi.  Iluicuccont  ilio  iutcrfucrit  Ililarius, 
an  ab  eo  absens  rueril;  nccnoncur  eo  nou  convenc- 
rit,  aut  si  couvenerit,  cur  in  illo  mali  niliil  sitpassus, 


sit,  quaulum  res  huinanas  vincunt  divine;  ui  ijnania 
rernm  divinarum  humanarumque  discretio  est,  tanta  «/- 
tra  terrena  studia  ratio  ccelestis  excedat ;  qux  demuni 
crediios  curae  ipsorum  populos  et  ad  omne  officii 
chrisliaui  genus  instruere  vaieat ,  et  adversus  os  lo- 
qucntium  iniqua  obstrucre, 

23.  Uocrile  defungitur  /iiiflno.  — Hilarius  nihil  dc- 
erat ,  unde  sacerdos  uiilis  ficr  t ,  qui  cum  doclrina 
uon  vulgari  singularem  morum  inlegritatem  cou- 
junxerat.  Slatim  igiiur  ut  episcopalus  apice  sublima- 
tus  est,  veriialis  cibum,  quo  aiitea  in  sccreto  cordis 
pascebatur,  plebi  sua;  dispensare  non  cessavit  :  ut  de 
illo,  cum  Galliis  nostris  cxsilio  ereptus  est,  dixerit 
Paulinus 

Dum  Pictavorum  doctor  floreret  in  oris, 
lodomilis  tradeus  populis  pnecepla  salutis,  etc. 

(Lib,  I,  Carm.  de  Vila  S.  Martini.) 

De  se  ipse  narrat  Hilarius,  lib.  i  de  Triu.  n.  14 :  Quod 
sibi  credebat  (auimus), permt/itslermm  impositi sacer' 
dotii  etiam  cceteris  prmdicabaty  munus  suum  ad  officium 
pubiicce  saiutis  extendens.  Quo  iu  loco  cum  episcopum 
repenie  audis,  queni  proxime  ante  sequebaris  velul 
iii  vcro!  religionis  inquisilione  adhnc  laborantem ; 
eum  iii  superioribns  prima  Christiau.i:  vitiB  smc  ini- 
tia  descripsisse  vix  credideris.  Hoc  obiter  not:ito,  qui 
muntis  suum  ad  officium  publicse  salutis  extendebat, 
iuspiciamus. 

24.  Scripturas  popuio  exponit.  —  Ab  Evangclio  Mat- 
ibxi  expoiieudo  iion  sine  causa  videiur  docendi 
exordium  fecissc.  Qiiamvis  enim  oiuiiis  scriptura  di-  q 
vinitus  inspiraia  utilis  sil  ad  docendum ;  quia  tameii 
in  veteri  Teslamenio  est  occultatio  novi  ct  in  novo 
nianifestalio  veteris  (August,  de  Catech.  rudibus , 
c.  4),  liujus  expositioui  ulilius  prxmittilur  illiiis  ex- 
plicaiio.  At  vero  iiiter  libros  novi  instrumenti  primum 
locum  obtinel  Matthaei  Evangelium.  Hoc  porro  Hila- 
rius  coram  populo  Pictavensi  interpretatus  esse  ,  ac 
deinde  conciones  suas  in  publicum  cuii>isse  tanto 
existimatur  facilius,  qiiod  uousingula  verba,ut  inter- 
pretes  soleut,  seorsim  expeudat;  sed,  quodmagisest 
coucionanlis,  omittal  nonnulla ,  alia  paucis  perstrin- 
gat,  el  alia  copiosius  tractet  (lib.  vi  de  Trin  .  n.  1). 
Sed  quemadmoduui  declarat ,  se  ad  libros  de  Triui- 
tale  scribendos  ea  studii  aique  officii  sui  permotum 
esse  necessitate,  qua  ul  Ecciesio!  episcopus  evangeiias  D  qua?ri  potcst,  tcmerariuni  esldcfinire.  lllucadireno- 

luisse  eain  ob  causam  potuit,  ob  quim  Euscbius  Ver- 
ccllensis  eo  venire  primum  recusarat.  Forle  ctiam  ei 
pnrsenti  pepercit  Constanlius,  ne  Gallorum  animos 
exasperaret. 

28.  Hiiariusspretisprivatis  commodis  fidem  tueri  sta» 
tnit.  —  c  Dum  ita  pcrtnrbarentur  omiiia,  el  veritas 
Arianorum  dolis  obscnrareiur ;  Hilario,  sicui  et  c;ele- 
ris ,  facia  est  polestas ,  ut  florerei  in  sxculo  olio 
domeslico  fruerelur,  redundarct  commodis  omnibus, 
regia  etiam  gloriaretur  familiarilate ,  et  singulis  uui- 
versisqueet  publice  et  privatim  in  EcclesiaD  domiiiaiu 
gravis  efficeretur;  simodo  imperatoris  voluniaii  ob- 
scqucns,  vcrilaiis  cvangelic;e  dcfcnsii.mem  dcserercl. 


pradicationis  ministerium  Ecclesij;  se  debere  sentie- 
bat;  iia  etiam  non  duhium  est,  quin  eadem  ratione 
adduciussit,ut  privatas  conciones  in  unum  Commen- 
tariorum  corpus  redactas  publicas  faceret :  ui  nimi- 
rum  non  uni,  sed  loti  Ecclesiae  prodesset.  In  his  non 
lanlam  in  explicandis  litterr  sensibus  ,  quautam  iu 
enieiidis  mysticis  operam  collocat :  vel  quia  hoc  po- 
pulis  ea  xtaie  potissimum  saperet,  vel  etiam  qnia  id 
eis  magis  conduceret.  Et  vero  cum  Scripturai ,  qux 
variis  sunt  seusibus  fceta;,  omnium  manibus  tcrercn- 
tur,  et  unicuique  passim  obvii  essent  litterae  sensus ; 
pnidentis  ac  sollicili  Pastoris  erat  quosdam  apcrire 
riicunditiores. 


J37 


EX  IPSIUS  POTISSIMUM  SCRIPTIS  COLLECTA. 


158 


Ipsi  eiiam  succurrebat,  nnde  se  apud  vulgus  ab  omni  A  pisse  credat,  qui  quamvis  nulla  proprix  sedis  prero- 


dedecore  Ilberarel,  cui  faciie  erat  judicii  corruptelani 
excusaiione  alieoi  arbitrii  defendere,  et  sub  difficul- 
late  publicae  inteliigentiae  mentiri  probitatem,  immo 
cumipsefidesuapiaculohaeresis  tenerelur,  conscien- 
litt  reaiam  blandimento  ignorantisR  consolari.  Verum 
inania  baec  dclusae  mentis  solalia  per  fidem  et  spem 
Christi  in  simpiiciiate  cordis  manens  charitas  non  tu- 
lit ;  nec  siTit  eum  injuriarum  omnium  pro  Cbrisii 
confessione  tolerantiam  iion  prxferre  ambitiosac  in 
reatus  silenlio  conscientix  ( Fragm.  i,  n,  5).  In  coeli 
quippe  spem  assumptus,  ac  Deo  per  charitatem  inse- 
cabili  admixtus  affectu ,  nuila  terrenorum  cupiditate 
{Fragm.  i,  n,^et  5),  nulla  vi  ssecularium  motuum 
dissolvi  potuit,  ab  eo,  aut  dividi ;  sed  nunqu:im  incer- 
tus  quid  deligeret,  fortiter  dixit:  Nomini  Dei  ac  Do'  B 
mim  Je$u  Chritti  adlicereo,  quamvis  cum  illms  ctmfos- 
sione  mihi  ferenda  sinl  oninia  niala  ;  iniquorum  socie- 
tatem  et  infidelium  consorlium  respuo ,  qn.nnvis  mihi 
cum  bis  bonomm  oniniimi  affluenti.i  sit  sperandn. 

49.  Pruden$  decretum  pro  Ecclesite  satute.  —  Hoc 
aninii  proposito  cum  proprine  conscientiae  fecisset  sa- 
lls,  prospicienduin  sibiduxit  Occideniis  incoluniiiati. 
Mulii  enim  lerriti  minis ,  ac  fraude  dolisque  decepii , 
Arianorum  communioiiem  susceperant  in  concilio 
llediolanensi  :  mctuendiiinqHe  erat ,  ne  brevi  totus 
orbis  Christianiis  eorum  contagione  contatninaretur. 
Cui  maio  ul  occurrerel,  stalim  post  Eiisebii,  Luciferi 
ac  Diimysii  exilia  ,  hoc  esi ,  post  praedictum  conci- 
lium,  toiius  mali  auciores  Saturninum ,  Valentem  et 


gaiiva  conspicuus,  tanisctamen  intcr  Gallicanos  cpi- 
scopos  fuitauctoritatis,^ut  leges  ipse  conderet,  alii  li- 
benler  sequerentur?  Rursum  si  verba  superiora: 
Ego  gravissimum  pdei  periculum  longeantea  prcBvidens^ 
ad  id  tempus  referantur,  quo  a  Salurnini ,  Valentis 
et  Ursacii  comniunione  se  separavit;  longe  anle- 
quam  hoc  pr.TStaret ,  episcopiis  fueril  necesse  est. 
Uuiimquam  h.neceiiain  ita  inielligereestutgravissimum 
fidei  pericnliim  prneviderit,  non  (|uidein  longe  anie- 
quam  a  pnrdiclis  se  separaret,  sed  longe  aiitequam  li- 
brum  in  quoea  enarrat  scriberet.  Sic  certe  :ib  anno 
355  inier  episcopos  emicuit ,  ut  eum  ahhinc  G<llia- 
rumepiscopicatholici  velulcaput  ac  patrem,  hacretici 
vero  ul  prnecipuum  liostem  semper  respexerint. 

30.  Immo  etiam  antea ,  si  Sulpicio  non  neganda  fi- 
des,  tanta  fuit  Hilarii  fama,  ut  nec  Martinum  ad  Rhe- 
num  militanlem  fugerii,  quo  minus  eum  spiritalis  vitae 
sihi  ducom  deligerel.  Ea  porro  Siilpicii  verba  sunt 
(Sulp.  in  viia  S.  Mariini)  :  c  Martiiiiis  exinde  relicta 
miliiia  snnctuin  Hiiariiim  Piciavae  episcopum  civltatis, 
cujus  iiinc  ifi  Dei  rehus  spectata  et  cogniia  fides  ha- 
bebolur,  expi^tivii,  et  aliquandiu  apud  eum  commoratus 
est.  Tentivit  autein  idem  Hilarius  iniposito  diaconii 
officio  sihi  eiim  artius  implicare,  et  minislerio  vincire 
divino  ;  sed  cum  sipissinie  restiiisset,  indignum  se 
esse  vociferans  ,  intellexit  vir  aliiori<  ingenii  hoc  eum 
modo  possi^  conslringi ,  si  id  ei  oflicir  imponerct ,  in 
quo  qiiidam  lociis  injuriie  videreinr.  Ilaque  exorcis- 
tani  eum  esse  praccepit.  Quam  iile  ordinationem ,  ne 


l]r&acium  a  fidelium  commuiiione  separandos  decre-  C  dcspexis-e  tanquam   humiliorem  viderelur ,  non  re- 


-vit,  indulia  cateris  eoruin  consorlibus  rosipiscendi  fa- 
cultate.  De  lioc  decreto  sic  ipse  loquitiir  (lib,  in  Con- 
ffaiif .,  n.  2) :  Ego  gravissimum  fidei  pericutum  tonge  an- 
tfa  prcmdenSy  post  sanclorum  virorum  exilia  Puutini^ 
Eusebii,  Luciferi,  Dionysii.a  Satumini  el  Vrsacii  et  Vfl- 
leniis  commumone  me  cum  Gallicanis  episcopis  separa' 
rf ,  indulta  cmteris  consortibus  eorum  resipiscendi  fa» 
euUaU ;  ut  nec  pacis  abesset  voluntas ,  el  principalium 
morborum  fwtida  et  in  corruptionem  totius  corporis 
membra  pfOfideMia  deseearentur  :  si  tamen  hoc  ipsum 
keatissimis  confessoribus  Christi  editum  decretum  tum  a 
nobis  manere  placuisset.  Decretum  hoc,  quo  cum  co- 
luDibae  simplicitaie  ac  mansuetudineconjungitur  pni- 
deiitia  serpeniis,  cum  sacerdotali  sapienlia  sii  omni- 


piidiavit.  Nec  inuUo  post  adinonilus  per  soporein  ex 
voluniale  snncii  Hilarii,  in  Pannoniam  profecius  est  : 
muitisque  ab  eo  adstrinctus  lacrymis  et  precibus  ut 
rediret,  nioestns  abiii,  conlesiauis  fra«res  mulia  se  in 
liac  peregriiiatione  passurum.  Hinc  inatrem  gentilita- 
tis  ahsolvit  errure,  patre  in  malis  perseveranle.  Tum 
ab  Arianis  mulia  passus,  et  ad  exiremnm  de  civitate 
exire  conipulsns,  cum  inira  Gallias  quoque  discessu 
sanrti  ililarii,  quein  ad  exiliuin  haereticorum  viscoe- 
gerai,  lurbatiim  Ecclesiani  comperisset,  Mediolani  sibi 
monasierium  slatnit.  »  Certe  cum  llilarius  anno  356 
releg»tus  sit,  vix  arctius  queunlquam  intra  unum  aU 
terumve  annum  constringi  tot  Martinl  gesta,  quae  illius 
exilium  praecesserint. 


no  dignum  ,  eo  eiiam  placei  amplius,  quo  modesiia  ^     31.  Sulpicio  quidem  refragari  videntur  Foriunaius 


majore  sanctis  confessoribus  approbandum  perinit 
lilur.  Quam  auiem  «quum  semper  visum  sit ,  super- 
vacaneum  est  singillatim  demonslrarc.  Certe  posl 
Arimiiien>econciiiuui  a  variis  synodis  receptum  ,  et 
a  Lihcrio  Papa  C(mfirmaium,  nunnuam  nisi  a  schis- 
natiris  reprobaiuin  fuit.  Hilarius  hiijusauctor  merito 
videri  poic^t  ac  moderator  praecipuus,  quaiiivis  haiic 
gloriam  sibi  ipse  soli  non  arrogci.  Neque  alia  videiur 
causa ,  cur  in  eum  nominatim  Saturninus  tantum 
odium  conccperit,  ui  non  longo  post  intervallo  illum 
Bitcrras  vcnire  cogeret ,  et  inde  in  Phrygiam  confic- 
iis  caiumniis  amandaret.  Quod  si  iuest,quis  eum 
inter  episcopos  a  paucis  lanlum  diebus  sedere  coe- 
Patrol.  IX  . 


vitae  Hilarii  scriptor,  Venantins  Forlunatus,  quem  ab 
boc  alterum  esse  nonnulli  volunt,  et  Gregorius  Turo- 
ncnsis.  Quippe  Forlunaius  in  vita  sancti  Hilarii  tradit, 
Martinuin  ,  posl  sancti  confessoris  ab  exilio  reditiim, 
exorcistam  fuisse  constilutnm.  Venantios  aiilem ,  ubi 
sancii  Manini  precibus  ac  meriiis  iniiam  ouni  harba" 
ris  pacem  cnarravit ,  illum  repraesentat  iion  ad  Hila- 
rtum  convolantem,  sed  siiperaulem  Alpes,  et  per 
agrum  Mediolanensem  in  Pannonias  properaniem.  De- 
rouin  Gregorius  Turonensis  (lib.  i  Hisl.  Fratic^  c.  39) 
Marlini  velut  Inminis  in  Gallia  receus  exorieniis  tunc 
primum  memiuit ,  cum  narravit  Hilarium  ad  propria 
redire  permissum.  Secum  etiam  ipse  pugnat  Sulpi« 

5 


m  VITA  SANCTI 

cid$,  CUftt  pfoxlme  ^niea  scribit,  Hartinum  sub  Con-  A 
stantio  primum,  ac  deinde  sub  Juliano  miliiasse,  ne^ 
que  anie  impetrasse  missionem,  quam  barb.irorum  le- 
gati  Jilliaaum  apud  Vangiones  ageiitem  de  pace  coii- 
veni^Sent.  Nam  quod  llilarli  exilium  aiile  Juliani  in 
(jefm:ini:im  advenium  coniigeril  sequenii  capile  evi- 
dentef  demonsirabiiur. 

52.  Verum  Sulpicii  licet  in  notis  chronologicis 
conslgnandis  diiigentiam  desideres ,  non  est  tameii 
cuf  accitses  in  rerum  gestarum  nnrralione  sinceriia- 
tem.  NullUS  etinm  ambigendi  locus  est,  quiii  sincera 
ac  minime  inlerpolata  ad  iios  pcrveneril  illius  lucu- 
bratio  ;  Cum  t^aulinus  (qui ,  ut  Gregorius  Turon. 
teslis  e^t ,  acceptis  a  Perpeluo  Turonensi  episcopo 
ejusdem  Sulpicii  (lib.  l  de  Mirac.  S.  Uart.,  c.  2)  in- 
diculis  siricia  oratione  persecutus  est,  quod  ille  so-  B 
lutSi  exposuerat),  memorata  Martini  gesta  eodem  or- 
dine  percehseat.  Haec  Igitur  aut  Talsa  omnino  sunt , 
aut  id  tmum  falsum ,  Martinum  videlicet  sub  Juliano 
iHtlltasse.  Quis  non  boc  potius  concedendum  opinelur, 
quam  altefum  ?  Facilior  enim  esl  in  unius  imperalo* 
rift  homin^,  qdam  in  tanta  rerum  serie  lapsus.  Neque 
hujus  aevi  scHploribus  inusitatum  est ,  ul  sub  uno 
itnp^fatore  gesta  ad  aiternm  referant.  Et  Sulpicio 
(th  VUa  saiuti  Marlini)  quidem  singiilare  ac  novissi- 
mtlm  Martini  in  beilo  adversus  barbaros  factum  nar- 
ratUfo  eo  facilius  subrepsit  Juliani  nomen  ,  quo  cla- 
riOra  ac  praesentiora  tum  essent  illius  adversus  Ala- 
mannod  gesta.  Unde  non  respuimus  quod  ille  ait , 
Martinum  occasione  arrepta ,  qua  impemtor  donati- 
vimi  erognret,  missionem  petiisse.  Ai  hxcad  Juliani.C 
tfempora  referendi  repugnat  Ammianus  Marcell. 
lib.  XVII,  c.  7,  repugnat  et  Julianus  ipse  apud  eum- 
dem  Marceliinum,  lib.  xx,  c.  9,  dum  testanlur  maxi- 
ihum  an.  358,  exorlum  esse  tumultuin,  quod  sudori^ 
bus  GaUicanis  milesexhaustus  nec  donativummeruil  nec 
sl^pendium  :  eumqu»".  tumultum  landem  sedaium  esse 
non  largitione  donativi,  quod  Constantius  erogari  more 
ibtito  non  permitlebat,  sed  blanditiarUm  gefiere  vario, 

S5.  I^rxterea  si  Mariinus  anno  Chrisii  397,  el  ut 
auclor  esl  Gregorius,  xtatis  snx  81  vivere  desiit ,  sl 
etiam  non  falsus  est  Sulpicius,  cum  illum  anno  a^ta 
tis  suae  quinto  decimo  raptum ,  calenatiim ,  el  sacra- 
iftentis  militaribus  implicalum  esse  scrip>it;  sequilur 
ut  anno  Chrisii  316  naliis  ,  et  anno  ejusdem  Domiiil 
iS\  militise  adscriplus,  ^ntc  legitima  confecerit  sti- ^ 
pehAia  ,  quam  Julinnus  Caesaream  adeptus  esset  di- 
gnii&tem.  Poleral  igitur  secundum  leges  romanas 
ahiiO  &5i  missionem  petere.  Si  aiitem  militise  emeri- 
tab  annis  biennium  adjicias ,  quo  tribuni  sui  precibus 
^Viclus,  solo  iicet  nomiiie,  miliiasse  dicitur;  eum  saltem 
afiini6  $5S  midiiam  dimisisse  concedas  iiecesse  est.  fit 
%iiih  ieum,  qui  ad  inililiam  per  vim  raplus,  ad  aliaiuTi- 
Vehdi  rationeiii  anhelabat,  ante  emerilai  miliiix  an- 
nos  missionem  pctiisse  longe  probabilius  est,  quam 
enieriiam  in  eodem  vivendi  genere  diutius  perslilisse. 

ii.  bemum  qui  observarit  quanto  sludio  Martinus 
a  sita  th  Pannoniam  peregrinatione  Hilarium  expetie- 
rit,  vix  ambiguum  ei  eril  quin  eumdem  Cliristi  con 


HILARIl  m 

fessorem  ,  antequam  exsularet ,  convenerit ;  et  ali- 
quandiu  apud  eum  comrooratus  ,  ex  ipsius  voluntate 
profecius  sil  in  patriam ,  alia^iue  prxstilerit ,  qu£ 
Sulpicius  Paulinusque  narranl  (Paulinus  in  vita  S. 
Martini).  Quid  est  enim  quod  Pannonia  expulsus, 
Gallica  ora  petii  ?  cur  cum  audit  Hiiarium  e  Gallia 
niotum,  Gallium  ulterius  non  cogitat,  sed  Mediolani 
monaslerium  sibi  slaluii  ?  an  quod  eo  timeret  ire  , 
uude  Ariani  sanctum  virum  exiurbare  poluerant?  At 
in  lialia  quanlo  magis  ii  ipsi  poierant,  qnorum  opera 
Eusebiiis  Vercellis,  Calaris  Lucifer,  Liberius  Roma, 
imo  ei  Mediolano  Dionysius  erant  expulsi?  Cui  non 
credibillus  est,  eum  Hilarii  precibus  et  lacrymis  ad- 
sirictum,  ut  ad  se  post  peregrinationem  rediret,  ipsum 
unum  in  Galliis  quairitasse,  ul  fldem  suam  liberarel? 
Neque  alia  animo  succurrii  causa ,  cur  cum  in  Galli- 
naria  insula  sedem  fixisset,  statim  lamen  ut  compe- 
rit  sancio  praesuli  induliam  esse  redeundi  potestatem 
(Stt/pic,  p.  Si96),  non  modo  Romae  tenlarit  ei  occur- 
rere,  sed  et  i|)sum  inde  jam  egressum  e  vesligiis  sit 
proseculus  ,  donec  ad  eum  perveniret.  Si  quid  inde 
conricitur  ,  concedendum  est  Martinum  aliquandiu 
cum  Hilario,  aniequam  exularet,  commoratom  esse; 
adeoque  iion  falsa  esse  omnia  qux  Sulpicius  de  pri- 
mis  Marlhii  annis  scribit,  ul  inmen  Juliani  loco  subs- 
tiluendum  sil  allerius  imperatoris  nomen  sub  quo 
ille  militarit.  Hinc  neque  quisquam  inficiari  poterit , 
qiiin  eliam  ante  aniium  S55  magnum  jam  fuerit  Pic- 
lavensis  episcopi  nomen. 

35.  Eo  ipso  anno  3.^5  cum  barbari  rupta,  ut  loqui* 
tur  (apud  Amian.f  tib.  xv,  c,  8),  imperator,  limitum 
pace  in  Gallias  efTusi  eas  foede  vastarent ,  cumque» 
\ictore  (lib.  de  Ccesarib.)  teste,  limeret  Constantius, 
ne  quid  lum  apud  Gallos  naiura  praecipites  novafetur, 
ncc  deessent  (Hilarius ,  lib.  i,  ad  Coustant.^  n.  3) 
susurrones ,  qui  meticulosi  principis  suspiciones  au- 
gerent;  Hilarius  misso  imperalori  lilbello  timorem 
illius  iia  lenirc  curavit,  ut  res  Ecclesia:  ea  occaslone 
agcret.  Exsiat  etiamnum,  etsi  forte  non  integef,  hic 
libeIIus,quo  cum  Constantium  ceriiorem  fliciat  quiela 
esse  omnia  ,  nec  ullam  esse  seditionis  sifspicionem  ; 
in  id  tanien  polissimum  inciimbit ,  tit  ecctesiastica 
ndei  ac  disciplin^  factum  injuriam  propulset.  In  pri« 
mis  enim  Imperaiorem  cuin  verbis,  tum  lacrymis  dc- 
prccaiur  :  1*  ne  calholicne  Ecclesiafe  a  fralribus  gravis- 
simas  sustineaht  perseculioncs;  1*  ne  a  provincia- 
rum  rectoribus  caiiSt-e  clericorum  cognoscantnr ; 
3*  ut  poputi  episcopos  lib(>re  sequanttir  catholicos  , 
neqne  per  vim  cogantur  subjici  Iiscreticts ,  demum  ut 
egregii  sacerdotes  in  desertis  aui  in  exilio  defienti 
ad  suas  sedes  revocenlur.  Quse  omnia  cum  plurldm 
nominf^  postiilel ;  conjeclura  esl  libellum  hunc  ab  ed 
ex  Gallicanorum  cpiscoporum  consensu  missum  esse, 
vel  etinm ,  quo  niajoris  esset  ponderis ,  a  plurimis 
esse  subscripium.  His  precibus  eam  Baronius  ad  ann. 
355,  n.  18,  legem  atlribuit,  qua  cavctut  ne  episcopo-  j 
rum  caus:e  ab  allis  quam  ab  cpiscopls  cognbscantur.     | 

Caput    V.  S6.  hiterrensi  stjnodo  tlilarii  ge$ta  et    J 
Hinc  Bilarius  plura  ^rSfe  {fragm.  ii,   / 


exilium 


141  El  IPSIUS  POHSSIMUH  SCRlPTlS  GOLLEGTA.  142 

II.  4;  ef  Sulpic.  pi§.  26i),  et  imperaioris  bencvolen-  A  ipsius  procurala  sunt ,  tam  apcrte  falsa  erant ,  ut 


liam  colere ;  h«relici  vero  magis  ac  magis  tlmere , 
ne  eomm  lisresis,  quse  ex  deccpta  Corislantii  rell- 
KUnie  finice  pendebat,  tanti  Tiri  consilils  fuiiditus  rue- 
ret.  luqtie  Saiumlnus  Arciatensium  episcopus,  vir 
8nne  pesMmtn ,  et  ingenio  malo  pravnquc  ,  qiii  sanis 
enmiUis  Siatutlsque  s.i1ubribus  inipiissime  coiitradi- 
eebat ,  eiqiie  uei|Qitin  nihilo  Inferiores  Drsacius  et 
Talent ,  ciifA  decteto  proxlme  .tdversus  se  ndminailin 
€dito  eommoti ,  ttim  fioc  Iltlarii  IHiello  denuo  cxci- 
tati,  eom  fmycul  amandandnm  constilmmt.  Pessimum 
hoc  emisilittm  Biterrensl  conventicuto  adoriuntiir. 
Qood  enim  trihos  lllis  epi.scopts  anctoribns  congrega- 
tmtisii,  satis  indieat  Hilaritis,  Ctim  iis  pncnominatis, 
fllalim  dedartiti  «^  per  facthnem  eorvm  pseudoapo$to* 


praesentem  eum  ,  cujus  ministerio  exuiavit ,  usque 
ad  coiifessionein  falsorum  qiia:  gessit  adducere  para- 
tus  semper  fnerit.  In  proiiipiu  enim  eranl  Constantii 
litlerx,  quibus  cum  circumveiiiuin  probaret.  Aderat 
cl  Julianus  Cacsar  rerum  gesUrum  lesiis ,  qui  quod 
aeiain  lurpiler  iiludi  sit  passiis,  plns  In  bac  exilii 
senleniia  contumeliai,  quain  cxiil  ij)se  itijuriac  pcrtu- 
lcril. 

58.  Ex  hac  Uilarii  narraiione  cuin  pcrspicuum  sit 
Julianuiii ,  jam  Cu^sarem  reiiuntiatum ,  aut  Biterris 
liut  non  procul  fuissA,  dum  bxc  iii  ea  urbe  gereren* 
tur ;  baud  difnciillerdcprebendere  est  bnjus  Biierren- 
sis  syiiodi  tempus.  Quippe  ceriis  bisiorix  monumen- 
lis  consiat ,  Julianum  die  8  idiis  nov.  Arbeiione  ct 


l^riiiK  ad  Bieif€n$em  tynoinm  cofnptdtum  eue{lib.  in  g  LoIlianoCoss.  id-,  est,  anno  355,  Cxsarem  Mediolani 


Cdncuml.,  «.  2;  lib.  de  Stfnod.,  n.  2.  et  eont.  Auxent.^ 
H.  7).  Qtiod  mitem  congregatvm  sii,  m  ip^i  perniciem 
molircnliir ,  exftvs  detnonstravit.  Saturiiinum  huic 
^ftiis^«,  eamquc  ob  caosam  ab  Hilario  exilH  sul 
«nciorem  non  scmel  .ippelUiiitm,  opinamnr.  Adi*rant 
ci  €X  Gallia  aliquot  sin»  fidei  episcopi ,  qiios  remm 
Ibi  a  se  gestaruni  lib.  de  Synod.,  n.  S,  testes  appel- 
ht.  De  lii<  foiis  aniim  lilud  refert,  quod  eo  compul- 
wm,  oogniliofiem  Arianee  hsreseos  demoostrandft 
obtttHi ,  61  iiigerend»  patronos  palam  denuntiavit ! 
•ed  hi  timeiKet  f  nblio»  conscteiiti» ,  andire  a^  eo 
ingeoia  noluenint.  QuffiJham  fraeteree  ibi  ab  ipso  in- 
feeie  tint,  quave  ratione  ingesia  Bini,  Fragm.  i,  n.  5, 
nerrere  videtur  bii  ver bis  :  Rapim  enim  tune  hwc  per 


dicium,  et  inde  calendis  decemb.  egressum  in  Gallias, 
Vieniiae  commorutum  esse  ad  mensem  junium  anni 
!^56 ,  quo  in  Gcrmaiiiam  profectua  ,  easdem  Gullia- 
ruiii  regioiics  aiite  annuro  360 ,  non  repetieril.  Ex 
quibus  cerio  colligere  est ,  Biierreiisem  «onvenlum 
aiino  356,  anie  mensein  juniuDi  acium  esse»  Nec  ab 
his  abludit  computatio  ,  qua  Sulpicius  exilii  Hilarii 
aiinos  nuinerat.  £o  enim  leste  qiiarlum  jam  exilii 
aiiiium  agebat,  cum  ad  Seleucicnse  concilium  voca- 
liis  esl.  Atqui  niense  septeinbri  anni  359,  celebralum 
Tiiil  Seleuciense  concilium.  Igiiur  ante  mcnsem  sep- 
tembrem  aniii  356  Hilarius  fuit  relcgalus  (lib.  de 
Synod,^  n.  2) ;  quoiniervallo  anle,  ex  aliis  adjunctis 
licel  dijudicare.  Ad  haec  Hilarius  librura  de  Syiiodis 


mt  m^erebentur,  torrufHio  Evan§etiormm ,  depravatio  ^  se  scrlpbisse  significat  cuni  in  exilio  lotumjam  trien- 


lUtei,  el  mmwUM  Cttrimi  mmini$  blenpkema  confe$sio. 
Ei  mecem  fuH  in  eo  mrmone  omnia  e$$e  prmpropera^ 
intompoeita  ,  confiua  :  quia  qmanto  no$  impeneiore  cnra 
mudienlkm  qumeremue  i  tanto  illi  perlinaciore  $tudio 
m$$iUmtk$  coniraireni.  Gontre  Satuminus  com  suis 
AiiMneni  eonieaimitionem  tegiubat.  Quod  enim 
^reltMsi  tynode  osBpermit,  hac  Biiernensi  iu  pro- 
eeeuti  mni » M  mib  uno  litolo  utramque  Sulpicios 
amiftfehondemlim  judicaril.  Borsnm  t>pponebai  Rt- 
Iftriut  Sirdicentie  getta ,  et  nntarntes  epi^copot  Hs 
IM  verbit  oonffrmtbet ,  qoibos  pe^tea  qnosdam 
Ipiave  Itfiot  inerepavli  :  ij^tmme  to$  negabith 
Aiiumam^  eicjm  damalhnm  «  vobn  ¥alen$,  Urea- 
emf  f  Smimmu  ea^fnnl ,  mb  Oeio ,  lfea;imino  >  Jti/fo 


ntttiH  excgissel :  bunc  autem  scripsit  exeunie  anno 
558,  aut  sallem  359  ineunte  :  et  binc  igilur  planum 
est,  Hllarii  exilium  inlra  anni  35t)  iiiilia,  proindeque 
antc  Juliani  adversus  Germanos  expeditionem ,  con- 
tigisse.  Quod  cuiu  in  dubium  revocari  nequeai ;  ne< 
que  negandum  ,  allalum  Sulpicii  locum  ,  quo  Martl^ 
num  mibSione  a  Juliano  impeirata  ad  Hilarium  sesu 
recepissc  tradit ,  nonnulla  emendatione  indigere. 

&9.AtquamvlsArianorumdiicescQmapudJulianum, 
tum  apud  Gonstantium  prxtexucrinirelegandi  Bilarit 
causam ,  eam  unam  ip>is  fuisse,  quam  ipse  Iib.  de  Sy« 
nodis  altmgit  bis  verbis :  Coegerunt  no$  ad  voluntatem 
exulandif  dum  impielatis  imponunt  nece$$itatem ,  Gal- 
licaiios  cpiscopos  celare   non  potuerunt.  Quodrca 


rmUkm  cmmmnhnemf  {Fragm.  ti,  n.  i8.)  Sed  qoi  ])  apud  eos  minquam  impeirarunt,  ut  lii  locum  ejuty 

cni  (lib.  deSynod.^  n.  2),  fide  ac  spiritu  cobxrebaut, 
alius  sufficereiur.  Vnde  vere  Hilarius  apud  Constan- 
tium  sCdC  episcopuin  dicit:  In  omnium  Gatlicarum  ec" 
clesiarum  atque  episcoporum  communione,  iicet  in  ed-' 
tio  permanentem,  el  Eccle$icB  adhuc  per  pre$bytero$ 
$uo$communionem  distribuentem  (tib.  2,  ad  Corut.^n.  i). 
Imo  a  Saturnino  Gain  exinde  ita  abborruere ,  ut 
suam  ei  communionem  consiaiiter  ncgarlnt,  donec 
tandem  post  concilium  Ariminense  in  eadem  Bilerrensi 
Civilate,  prater  h(cre$i$  infamiam  mttUi$  alque  infandie 
criminlbus  convictus  et  Eccle$ia  ejectu$(Sulp.,  p.  265), 
]asttfs  In}Osie  inHnaflum  latx  sentenlix  poenas  dediu 
40.  fn  ijuem  iOiUtii  relegatus  sit  HHarius.  —  Sanc- 


I  nnlit  ncione  potoit ,  oednre  coactus  eet  oalum- 
■litv  eem  Mnse  Mrtfm  i^Mare,  ei  falsis  sy^iodi  non^ 
lits^  «liud  Oensttnilifm  per  Impios  bomflnes  detatiis, 
Milii  lOMentiam  evcefil^ 

37.  Qeodoam  foerit  errmen  cujus  reus  posinlatus 
otl,  ttlot«  Sed  veritatit  inlmicit  Uinc  facile  fiiit ,  ex 
I^RVMo  «vlUtmm  titln ,  Mem  iHiils  ^  integritatcm 
«nt^ieitm  ilacere  :  qoasi  ea  ^  qua  apod  Gallos  polle- 
teiv  miciofilaie  td  tediiionem  eoncttatidam  abntere- 
tur  (tib.  u ,  nd  Gonetant.^  n.  1).  Ipse  se  qnodam 
jnorio  tif  niiictt  4ntiMnlatom ,  «rnod  f mH^iamt  aliquid 
mn  moda  epktco^  nmctiime,  $ed  ei  iaid  hifegritate 
fMstfMf  ;(Mf.,  n.  ^  Gerie  ooailt,  qme  In  exHinm 


145 


VITA   SANCTI  HILAUII 


141 


lum  Chrisli  confessorem  in  Phrygiam  deportatum  A  lavil  Augusliniis  in  Psal.  c,  n.  ^,  proptermedicimm 


essc,  Hieronymi,  Sulpicii  nc  Fortunali  lcslimoniis 
compertum  est :  an  in  ullum  ccrtum  locum ,  laici. 
Scribil  ipse  modo  se  intra  decem  provincks  Atianas 
consistere  ,  modo  se  Gallis  de  plurimis  nomana- 
rum  provinciarum  urbibut  significasse  quid  in  Oriente 
agerclur.  Ipsi  ctiam  Galli  anno  558,  ei  rescriben- 
tes,  litterarum  suarum  lentiludinem  de  exilii  illius 
longitudine  ac  secreto  constitissc  asseverarunt :  et 
excusationem  corum  accepit  Hilarius.  Unde  intel- 
ligere  est,  niillum  certum  exilii  locum  ei  constitutum 
esse.  Cum  illo  paiiter  in  Pbrygiam  relegatiis  est, 
Tolosanus  antistes  Rodianus,  qui  quanlum  infirmis 
proficeret  foriium  societas ,  in  se  expertus  est.  Nam 
cum  naiura  esset  lenior  (Sulpic^  pag,  248),  nec  tain 


esse  sanitas.  Propter  correptionem  atiquam^  inquil » 
ienemut  not  etiam  a  fratribut  noslrit ,  et  non  cum  ei$ 
convivamur,  ut  corrigantur.  Cum  extraneit  polius  con^ 
vivamur,  cum  paganit ,  quam  cum  liit  qui  nobit  htgrent^ 
ti  viderimut  eot  male  vivere^  ut  erubetcant^  et  corri' 
gantur.  Ubi  igitur  Arianorum  correpiio  ex  concesso 
quam  ex  negato  eis  catbolicorum  commercio  promptior 
sperabatur,  hociilis  negarenon  debuit,qui  ecclesiasti- 
carum  legum  spirilum  lilterae  praeponendum  scicbat. 
42.  ExiUo  tuo  veritatem  manifettam  fieri  gaudet,  — 
Nondum  eos  bic  appeliamusy  qui  Hilariuro  natura  le- 
nem  noii  credunt;  quique  eum  quadam  exilii  impa* 
tieniia »  sub  specie  pietatis,  in  conVicia  contra  Aria- 
nos  erupisse  suspicantur.  Illi  grave  non  erat  exi- 


propriis  viribus,  quam  Hilarii  socielate  iion  cessisset  g  ijuna,  quo  veritatem,  quam  unice  deperibat,  illuslrari 


Ariaiiis ,  eamdem  tameii  confessionis  gloriam  tum 
llo  est  partilus.  His  de  Biierrensis  syiiodi  gestis , 
quantum  ex  verbis  Hilarii  expiscari  licuit,  delibalis  , 
quae  ipsius  in  exilio  studia  fuerint,  exploremus. 

Cap.  VI.  41.  Bilarii  in  e^lio  ttudia  ac  gesta  ad 
/inem  an.  558. — <  Fortissimus  Clirisii  confcssor  exira 
Gallius  factus ,  locum  non  animuin  mutavit.  Neqiie 
eniin  eum  adversnrii  ipsius  vel  acerbiorem  vel  aniino 
inagis  fractum  ac  nuUntem  expeni  sunt,  neque  qui 
aui  error  aul  timore  lapsi  eraut,  elatiorem.  Sed  ubi 
iii  exilium  ejnctus  est,  ita  de  Cbristi  confessione  sibi 
nunquam  decedendnm  decrevit,  ut  neque  bonestdm 
aliquam  ac  probabilem  ineund;e  unitatis  ratioiiem 
respuendam  slatiieret.  i  (lib.  in  Contt.,  num.  2.)  Tum 


pcr<piceret.  Namque  intuens  in  hanc  Apostoli  pro- 
phctiiim  :  Erit  enim  temput,  cum  tanam  doctrinam  non 
tustinebuntj  non  modice  graiulabatur  :  quia^  inqiiit, 
iniquitat  te  per  lioc  exilii  nottri  temput  ottenderii,  quo 
veritatit  impaiient  tanx  docirinoe  prmdicatoretf  ut  »€• 
cum  desideria  sua  coacervet  sibi  magistrot,  retegat  :  f jci- 
lio  nostro  lcetaniet  et  gaudentet  in  Domino  contti» 
titse  ffi  fio6is  pleuitudinem  apostoticce  prophelice  {Ub.  x 
de  Trin.^  n.  4).  Rursuni  siia  forie  contentus  ac  ketus 
exclaniat  alio  in  loco  (tib.  de  Synod.,  n.  78)  :  Exule- 
mut  semper^  dummodo  incipiat  verum  pradicari.  Eo 
qiiidem  consilto  orthodoxae  fidei  pnecones  in  remo- 
tas  regiones  abiegant»  ui  sana  doctrina,  cujus  impa- 
lientes  suni,  pariier  cum  eis  exulet  :  ac  lioc  frustra 


hoc  eiiain  sibi  proposuit,  ul  qiiamvis  tesus  et  gravis-  c  sperant.    Non  enim  cum  eorporibus  notirit  exulani 


siniis  a0«*ctus  injuriis,  de  teinporibus  tamen  minime 
quereretur  (tib.  x,  deTrin.^  n.  4).  Id  vero  consianter 
adeo  prxKtiiit ,  ut  quarto  exilii  anno  dicere  ei  licue- 
rit ;  E^nde  nihit  in  tempora  matedictum^  nihit  in  eam^ 
qu(B  tum  te  Chritli  ecdetiam  mentiebatur,  nunc  autem 
antechritti  est  tynagoga,  famosum  aui  dignum  ipsorum 
impietate  seripsi^  aut  tocutus  sum  (tib.  in  Const.,  n.  2). 
Illuin  quidcm  ad  scribendiim  sollicilabaiit,  et  amplis- 
simam  ipsiiis  eioquentl.x  materiam  niiitistrabanl,  quoc 
ubique  terrarum  patrabant  Ariani  facinora  ;  at  pluris 
intercsse  sentiebat ,  ut  ne  vel  levissiinain  iinpatientis 
aninii  suspicionem  praeberet.  Non  enim  ignorabat, 
homines  asperioribus  verbis  sanari  vulgo  non  solere; 
eaque  nulli  esse  usurpanda ,  nisi  cum  caetera  ,  quae 


vincium  et  detentum  esse  potuit  Dei  verbum  (ibid.^  n.  8). 
Imo  ad  eorum  errores  coiifutandos  ac  propiignan- 
dain  lidem  ni»jorn  orta  exiliiiin  pr.rbcl.  Prima  illa 
exilii  sui  oti.i  libris  de  Triniiate  conscnbetidis  cum 
consecrasse  nullum  fere  dubium  est.  Urgebat  eiilin 
charilas,  ne  Christi  adversarios  de  absent  a  paslorum 
proficere  diutius  sineret*  Incoeptum  laiiieii  opus,  ab- 
S(»luto  leriio  libro,  aliquandiu  in  ermisii  •  qiiam  diu 
niniiruin ,  ut  opinari  licet,  eum  delinuerunt  »lia  ma- 
joris  niomenti  negoiia.  At  ubi  totuni  perfecit,  non 
jam  liniere ,  ne*  cuin  verilatis  pra.*conibiis  vera  fldes 
exularet;  sed  quod  h;ec  ipsius  anianiibus  non  oc- 
culta  aut  ohscura  esset,  gratulari  ac  dicere  (lib.  x 
de  THit.y  11.  4) :  Litet  nunc  a  muitit  coacervantUmt  tiki 


Cleinenliasuggeril,tenusseladhibuis8etqueremedia.  D,„fl^i,„.^,,^ojo^^^f^^a:afrt;  noit  tamen  a  sanette. 


Quanta  autem  ipse  indulgentia  sit  usus,  probant  quae 
luiic  temporis  permisit.  Ea  quippe  sunt ,  quae  nisi 
excusaret  legum  omnium  moderutrix  cliaritas ,  vix 
possent  a  nimia  e^^clesiasticae  disciplinn  remissione 
vindicari  :  <  Nam  criininis  loco  non  duxit ,  quem- 
cumque  catholicum  cum  Arianis ,  suspensa  licet  sa- 
CMmentorum  communioiie ,  colloqui  »  (ibidem)  aut 
iii  una  ecclesia  orare,  iisque  pacem  inter  salutandum 
opiare :  quamvis  aliud  postularet  concilii  Laodics- 
ni  5  canon  pluribus  aliis  confirm.itus ,  non  oportet 
cuni  hapreiicis  vet  schitmaticit  or arei  (Vide  iO  can. 
Apost.  ei  2,  can.  1,  tgn.  Antioeh.  ei  Carthag.  iv,  can. 
70,  72  et  75).  Sed  severiores  illas  leges  apprime  no- 


id  est,  fidei  orthodoxas  amantibut^  qwbutque  prmdica-' 
tionit  veriiat  exulabit :  toquemur  enim  extulet  per  hoM 
librot^  et  termo  Dei^  qui  vinciri  non  potetl^  tiber  es- 
currel.  Librorum  illorum  uiilitatem  eleganter  expo- 
suit  Rufiiius  ( lib.  i,  e.  51 )  his  verbis  :  Librot  de  fide 
nobititer  tcripiot  edidit^  quibus  ei  heereticorum  vermt' 
/tas,  et  nosirorum  decepdones  et  male  credulam  «tmpU- 
citatem  ita  diligenler  expotuit^  ut  et  prateniet  et  longe 
potilos,  quibut  ipte  per  u  ditserere  viva  voce  non  pote^ 
ratt  perfectitiima  intlruaione  corrigeret. 

43.  Uairetim  horrent ,  lenit  ett  in  eot  qui  errant.  — 
Si  quid  autcm  in  liis  libris  asperum,  boc  in  unos  illos 
cadit  numero  pauciores,  quos  caeterorum  duces,  se- 


445 


EX  IPSItS  POTISSIMUM  SCRIPTIS  COLLECTA. 


i46 


daclores  simplicitim ,  et  quadtm  impietalis  volun-  A  ethnicos  puhlicanosquc  jussisscl ,  sibi  quoque  apud 


Ule  iii  lin>resi  obsiinalos  adverteliat.  Inlerdum  enim, 
iDquil,  indulgmem  oficiosuntque  eise,  non  perfecte  est 
eharitatis  (Hiiar,  lib,  ix  de  Trin.,  n.  25).  Ipse  vero 
cum  fidei  integritafem  perrecte  amaret,  de  iis  loqui, 
qui  hu;re8im  omnibus  nialis  artibus  propugiiabant, 
non  tine  horrore  poiuit.  At  rrgacxleros,  quos  iguo- 
rantia  in  errore  detinebat  (lib.  vi,  n.  2  et  15),  mise- 
ricordia  (lotius  qiiam  ulla  indigiiatione  nrfectus  , 
omni  qua  potiiit  raiione  eis  siiccurrere  conatus  est  : 
et  quo  magis  eos  ad  emendationem  procUves  speravit, 
eo  etiam  propensiore  cura  ad  explicanda  eis  pl.mius 
Mn  no^iir.^  mysteria  incubiiit.  Imo  erga  omnos  eo 
ruit  modt^ratus,  quod  odiosuin  seciae  Arianae  nomen 
toio  0)»ere  siio  si^uerii. 


eos  tacendum  consliliiii,  nullam  deinceps  nisi  ex  iin- 
polluta;  conscientix  testimonio  qureriians  consolatio- 
nem.  lAd  hsec,  nnno357,  cnmuliiseidoloris  accessit 
{Ibid,  n.  2),  cuin  reseivii  Osii  Cordubeiisislapsnm,  ac 
blaspheniiamSirmii  editam :  uudo  hneresispiiblicanuc- 
toritate  prorumpens  jam  veluti  vicirix  palam  profi* 
tcricoepit,quod  anlea  furtiin  et  in  augulis  mussitabat. 
46.  Quantum  recreetur  ex  faustioribus  Galliarum 
nuniiis.  —  Veruin  Deus,  qui  scrvos  suos  aliquando 
probat.  nunquam  lanien  diutius  oinni  consolalione 
destituit,  haud  modice  recrcavit  Hildriuui ,  cum 
aniio  558  ineunte  ab  epist  opi<  Galliaruin  alqiie  Dri- 
lanniaruiu  acceptis  liileris,  didicit  eos,  negata  huc 
usque  Satuniiuo  cominiiiiione  •  ipsi  fide  ac  spiritu 


4L  Librum  Job  eiarrat.  —  Inter  fructus  eiilii   ip-  B  colijcrere;  neqiie  so?um  non  cessisse  Saiuniini  minis. 


sius  recenseie  licei  landatas  ab  anliquis  illius  in  Job 
lucubratioiies.  iNani  quamvis  quaecunique  sacris  pagi- 
nis  scripta  suni,  ad  iiosiram  consolaiionem  scripta 
tint;  apiior  lamen  esi  libri  hujiis  meditiiio  ad  feren- 
dos  exilii  labores,  et  ad  ronslautiam  illain  obliiien- 
dam,  qiia  intcr  aevi  sui  prapsules  inaxime  eniiuit. 

45.  Quanta  patialur  ex  tristi  EcclesitB  facie.  —  Jam 
ex  quo  bi^atoi  vit.-e  spem  coneepit ,  propria  incom- 
moda  nul|:i  repulare  didicerat,  certosciens  praesentis 
vilae  aenimnis  ad  ea  pervenit  bona ,  quorum  amore 
flagr.ibai;  idque  rcnim  praBseniium  loleramiain  im- 
niortahiatis  pra^mium  expetentibus  esse,  quod  pueri- 
tiae  hiformand^e  litieras  quod  aegris  medicinam,  quod 
naurragis  naiaium,  quod  adolescentibus  disciplinam , 


potestatibns ,  bellis ,  sed  et  niissam  e  Sinniensi  oppido 
infidelis  fidei  impietateni  damnasse.  Qiianta  ex  his 
niintiis  l.Ttitia  pcrrusus  sit,  lestis  e>t  ipsiiis  liber  dc 
Synodis,  in  qiio  ciim  passim  se  prodaut  animi  sancie 
Ixtaiitis  vehcmentissinii  affectus,  s.-rpc  timen  ei  ver- 
ba  videntur  deesse,  quibus  gaudiuui  pro  sensu  siio 
tesieiur.  Gaudium  hoc  nonnihil  tenii>crabaiit  min.T , 
poteslales  .ac  belln,  quibus  Saiurninum  :idhuc  per 
G.illias  grassari  audiebat.  lis  tameii  miiius  movehatur, 
quibus  fortiter  a  fratribus  suis  resisti  ccrtior  fiebat. 
Noii  enini  tam  lugendi  qtiam  gratulandi  causat  sunl 
calamitates,  qiiae  viriuie  suscipiuntur  ac  superaiitur. 
Ei  porro  Salurnini  bella  tuin  proximc  post  Bitcrren- 
se  concilium  inleiilata .  lum  anuo  iuscquenii  deiiuo 


quod  militiam  imperaturis.  At  quaiito  dolore  crucia-  C  excilata  esse  valde  probabile  est :  primum  quidein. 


bamr,  eum  quas  ubique  eileret  b.-eresis  Arianastrages» 
aui  Intuebatur  ipse,  aiit  ex  aliis  audiebat?  Quam  sacpe 
flevit ;  cum  earum  regiouuni,  in  qiiibus  exulabai,  sia- 
tum  conleroplabatiiriiamiscrum,  utvel  interepiscopos 
▼ix  occurreret,  qui  vere  Deum  cognosceret,  et  sincerae 
fidei  nouniilla  retiiierct  vesiigia^  Nam  abique  Elusio, 
inquil,  et  paueis  cum  eo,  Asiana;  decem  provincice^  in- 
ira  quas  consisto,  vereDeim  nesciunt  (lib.  de  Synod.^ 
n.  63,  ibid.^  n.  i).  Anxietaies  bnud  pariim  auxit 
summum  Gnllorum  silcutiiitn,  quamvis  iis  quid  cnm 
Orientis  episeopis  fidei  sludiique  esset,  rrequeiiler  de 
plurimis  Romauarum  provinciarum  urbibus  signifi- 
casset.  Tum  vereri,  ne  in  tanto  ac  tam  plurium  episco- 
pomm  eatamitoscB  impietalis  periculo^  taeiturnitas  eo* 


ut  qui  Hilario  aiictore  communiouem  ipsi  negnverant, 
eam  illo  submoto  redderent;  postea  auteui,  iit  missa 
e  Siriniensi  oppido  fidei  formula  ab  omiiibus  suscipc- 
retur.  Alia  pnrtcrea  ei  fuit  nominatiin  in  Ecclesiatn 
Tolosanam  sa;viendi  occasio :  ut  cum  sanctiis  illius 
antistes  Rodanius  exnl  lii  Phrygia  vilam  finisset, 
omnem  moverit  lapidem,  quo  Arianus  in  ejus  sedcin 
intruderetur.  Ncquc  deest  conjcctura,  ad  id  tempus 
referendam  esse  persecutionem,  qua,  Hilario  teste , 
Tolosae  clerici  fuslibus  ccesi ,  diacones  plumbo  e/tit,  et  in 
ipsum  Christum  manus  mifsas  ( lib,  in  Constnnt.  n.  ii). 
Ex  earum  occasione  litierarum ,  quibus  et  de  Saiur- 
nini  violeiitia,  eideGallorum  in  retineuda  fide  eon« 
stantia  certior  factus  est  (lib.  de  Synod.^  n.  5),  signiii- 


rniit  de  poilutce  atque  impiatee  conscientia:  esset  despe'  D  carunt  nonnulli  episcopi ,  sese  ab  eo  cupere  rescire 


tatione  suscepta.  Quod  ei  tanto  luctuosius,  quanto 
Galliam  ardcntius  adamabai,  non  modo  ut  patriam 
eharissimam,  sed  ui  selectam  baerediiatis  Chrisli  por- 
lioiicm ,  qucc  bactenus  prope  omnis  ab  haeresls  Aria- 
nx  coniagione  inconiaminata  permanserat.  Stat  ta- 
men  in  fide  siia  immotus,  et  omnibus  licet  ab  ea  dis- 
cedentibus,  Ipse  ne  leviter  quideni  nutat.  Neque 
eliam  ira  praecipiti  in  gentiles  suos  efTervesGit,  quos 
et  suspicatur  lapsos,  et  a  se  frequeiiter  admonitos 
cerio  scit  ex  ignoraniia  labi  non  potulsse.  c  Sed  me- 
iiior  domiiilcae  sententi:i* ,  qua  posi  primain  atque 
iteratain  conventionem  eos,  qui  etiam  sub  testimo- 
nio  Ecclesi»  iiiobedientes  exsisterent ,  haberi  sicut 


quae  Orieniales  in  fidei  proressionibiis  gererent  ac 
gessissent,  et  quid  ipse  super  outnibus  eorum  dictis 
seniirct.  Nec  aiio,  uii  videtur,  tempore  ad  eum  dela- 
ta  est  Abrae  cbarissiinae  filiae  epistola,  qua  se  miro 
illius  desiderio  teiieri  nuntiabat. 

47.  Continuo  per  Orientcm,  Hilario  baud  dubie 
monente  et  instiganie,  Gallorum  imperiurbatae  incon- 
cussaeque  fidei  fama  percrebuit,  eoruroque  in  dam* 
nandis  haereiicis  studium  qiiosdam  Orientalium  epi- 
scoporum  sero  jam  ad  aliquem  pudorem  nutritae  exin- 
de  haereseos  auctaeque  commovit.  Hi  exempli  eoruin 
auctoriiate  incitaii  paulo  ante  festum  Pachae  anni  568, 
Ancyram,  ubi  erant  plures  jam  ad  consecrandam  ec* 


U7  VITA  SANGTI  lUUUn  U8 

clesiam  congregali ,  r(uotquot  qiiam  priinum  possuni  \  cnusx'  ^uoc  bonilate  sccurus ,  sic  eliam  bene  seniie* 


convenire  sibi  adjungunt  ,  ei  ea  in  odium  Sirmiensis 
proximeque  secuti  Anliocheni  conventiis  edunldecre- 
ta,  qux  sine  fidei  Nicsenae  professlone  lueri  nemo 
recte  valeal.  In  uno  quidem  ex  poslerioribus  homou- 
sion  damiiant ;  sed  lcgaii  eorum  Sirmium  stalim 
mlssi ,  siTC  catholicorum  graiiam  sibi  conciliare  cu- 
perent,  sive  lioc  decretum  advertereni  cum^f^upeiio- 
ribus  iiiinlme  siare  posse,  iliud  cum  paucis  aliis  sup- 
primunt,  ei  fidel  proressionem  sic  casiigaiam  impc- 
raiori  offerunl.  Imperalor  ipse  dum  hanc  iegatioiiein 
honoriflce  excipit ,  ac  monitus  a  iegatis,  dum  falsita- 
tem  conim ,  quorum  auctoritate  in  invidiam  deduce- 
batur,  adeoque  erroreni  non  tam  suum,  quam  ad- 
horiantium  agnoscit ;  sese  invidla  apud  Deum  liberat 


bat  de  ConsiaiUii  pietate,  ut  si  ei  exponendx  (idei 
potestas  sibi  Oeret;  qucm  ille  haereiicis  bactenu9 
praestiterat  ravorem,  deinceps  in  gratiain  cathoUQO<r 
rum  convcrtcndum  csse  iioii  ambigcret.  Ut  igitur 
votis  polirelur  (vide  5,  Respomum  apotofel.),  Orien* 
lalium,  qui  apud  imperalorem  praepollebant,  benQ 
volentiam  sibi  necessariain  ratus,  propen^iusexinde 
captare  eam  sluduit.  Ac  licet  lioc  se  co  facilius  con* 
secuturum  sperarei ,  quo  cum  Orienialea  Arianis  acr^ 
bellum  Indixissent,  niinus  jam  abhorrereqt  a  calboU- 
cls,  hos  iiiter  et  illos  veluti  medii ;  id  tawen  sibi  artQ 
procurandum  duxit.  Qua  aulem  sit  usus ,  sequentiii 
illius  gesla  explicabunt. 
Cap.  VII.  50.  Quid  Hilarius  a  fine  anni   559 ,  ad 


aique  apud  homines.  Tum  (num.  79  et  81  )  Yalens,  g  concilium  Seleuciense  egerii.  —  Ulkerae  a  Gallicanis 


Ursacius ,  Germinius  ,  aiiique  qul  iii  Potamii  et  Osil 
senieniiam  itu  et  ipsl  {num,  3)  seniientcs  confir- 
mantesque  conce8serant,ac  forte  forttina  Sirinioiion- 
duin  recesscrant,  coacii  rationem  reddere  cur  homou- 
sion  et  homacusion  Sirmiensi  formula  rejecissenlnulla 
se  aiia  excusare  valuerunt,  nisi  quod  his  verbls  quld 
signiflcarelur  ignorareni.  Hac  eorum  excusatione  ac- 
cepta,  compuisi  suntdamnare  quod  antea  Sirmii  fece- 
rant,etfldei  abAncyranis  legatisproposilxsubscribere. 
48.  Laudal  Hilarius  (num.  63)  hanc  Orientalium 
patieiitiam ,  quibus  suffecii  posl  blasphemias  volunia- 
tem  ,  coactas  saltem  fidei  professio.  Quamvis  eiiiin  sus- 
pecta  oiiinino  sit  plerorumque  subscriplio,  ipsi  ta* 
men  gratulandum    videturin    tanla  blasphemantium 


episcopis  Hilario  daise  rescripto  ei  occasioiiem  pr;e- 
bueruut,  quod  vulgojuxia  flieronymum  LiberdeSy" 
nodis  appellaiur,  De  quo  quamvis  speciali  pra^fatione 
agendum ,  silere  tamen  bic  non  licet,  ne  potiori  partQ 
careai  lam  prxclarx  viix  series.  Nam  quae  in  Hil^riuni 
cum  naturae,  tum  gratiae  Itoiia  Deuscontulerit,  ex  nuUo 
alio  monunienlo  perspicies  evidentius.ln  hoc  si  quidem 
emicat  sincera  in  Deum  pielas:  in  Dei  Ecclesiu'que  re-. 
bus  siiigularis  prudeniia  (num,  78),  revereniia  in  regeo) 
(num.  S),  in  palriam  amor,  pacis  ^ludium^  humilita% 
cbristiana,  zelus  secunduin  piae  discrelionis  scienliain 
teinperalus,unoverboomnesqu.i!  piissiinum  juxta  at*- 
que  forlissimuiii  Ecclesiu!  Priiicipcin  deceiit  viriuics. 
51.  In  quo  Orientales  e|  Occidentales  ad  pacem  uiu- 


episcoporum  hceretica  pertinacia  aliquem  ex  his  suscipi  Q  tuam  praparat. — Maxime  ul  oputis  saiisfaceret  GallQ- 


posniienteni.  Neque  ipsiim  fugit ,  eos  facile  falsi  coii- 
viiici  potuisse  :  tum  quod  alias  scinper  fefellisseiit , 
turo  quod  omni  flde  essct  desiitiita  quse  ab  eis  obteii- 
debalur  ignoranliae  cxcusatio.  Sed  vir  natura  lenis 
et  placidus  non  adinodum  queritur  (num.  69)  de  ve^ 
iiia  facilius  data  :  quia  religiosum  est  Deo  sua  reser- 
varBf  et  ignorutionis  error  humanus  tst.  El  cuin  difli- 
cillimum  esse  dicat,  ne  iiomiiialim  Ursacius  ei  Va- 
lens  non  meiiliri  existimentur;  boc  tam  mudesie 
osiendit,  ut  vel  hinc  se  prodat  iniiau  ipsius  mausue- 
tiido.  Sed  ignoscantf  inquit  (ibid.)  mihi  duo  epi' 
scopi  Valens  et  Ursacius^  quod  eos  pro  xtate  atqueexer- 
citatione  sua  ignorasse  non  credo.  Et  difficillimumest^ 
ne  mentiri  existimentur,  qui  se  in  alio  negotio  non  pos- 


ruin,  qui  de  Orientalium  rebus  certiores  ab  eo  Hari 
postularaiil,  exeunleauno358,aut  anuo359,ine|iiiie 
buc  opus  huscepil;  non  sine  demissa  sui  pr^efaiioiM^i 
qua  grave  onus  sibi  imperitissimo  atque  indoctishima 
omnium  imposilum  lestatur.  Id  iii  eo  ab  exordio  hibi 
praescripsil,  utquia  noii  ignoraret  Gallos  OrienlalesquQ 
mutuis  suspicionibus  deiiiieri,  eas  non  augeret,  sed 
imminueret,  et  utrosque  ad  coiicordiain  in  proxime 
habendis  conciliis  flrmandam  pr;epararet.  Hes  saiiQ 
ardua,  ei  caute  admodum  prudenterque  tractanda, 
Ipse  hiijus  difflculiatis  conscius,  noii  iiigenio ,  n(»n 
propria  sagacitate  et  industria  conflsus  est  (num.  6:»), 
sed  ad  consequenduin  quod  ex  uiio  Christi  amore 
tentabat,  opem  divinam  assiduis  precihus  exoravit, 


sunt  nisi  mendacio  purgare.  Sed  Dominus  hoc  magis  D  el  impetravit.  Quippe  non  sine  Dei  ntiiiiine  sic  ser  • 


tribuat ,  ut  nos  male  opinemur^  quam  illi  non  ignora" 
verint.  Qiiam  non  lemere  de  his  judicaverit,  rei  pro- 
bavit  eventus  ;  sicut  et  quod  interdum  utile  esse 
sensii,  ul  hxretici  eiiam  inviii  coganiur  ad  fldei  req- 
tx  professionein,  conflrmavit  suinma  illacoiistaatia, 
qua  tandein  Germinius  propugnavil,  quod  Sirmii  coac- 
tus  subscriplione  sua  ratum Tecerat  (Frag,  xiii.  et  xv). 
49.  Ob  haec  Orienialium  Aiicyrae  ac  deinde  Sirniii 
gesu,  spes  HiUrio  maxima  affulsit  veritaii^  in  eam 
orbis  partem  revocandui,  unde  antea  prope  omnis 
exulabat.  Jamjam  adesse  sibi  videbatur  tempus  il- 
lud  optaium,  quo  imperatorem  ailoqui  liceret,  ac 
toto  orbe  Ariaiiam  b^eresiw  fug^re.  Ipse  epim  dd 


monem  temperavii,  qt  el  sibi  conciliaret  Orientales, 
necjuslam  offensae  causam  Galiis  relinqueret.  lllo« 
porro  sic  judicavit  iraciandos,  velul  qui  ex  niorbo 
convalescerent,  et  in  quibus  ila  esbCi  spes  perfcciae 
saniutis,  ut  xgritudiiiis  priblinae  reliqui;e  noii  dees- 
senl.  Fovendi  adhuceraiit,  adjuvandi  eranl,  et  ab 
erroris  profuiidoassurgenlibusauxiliaris  manus  prx- 
benda,  ut  inde  penitus  emergerenl.  Huic  illorum  iii- 
firmiUli  morem  gerere  cupiens,  eos  modo  excusat, 
ipodo  Uudibus  extollit,  et  ubique  a  coiiviciis  se  absli* 
nei,  Tum  ubi  benigno  sernione  animi  sui  spccimeii 
eis  pra;buit,  verjialem  ita  biaiide  insinuat ,  ut  hanq 
Apn  vftieaut  prpnsu^  r^^pii^re,  Sjc  mm  eis  indulge|| 


U9  EX  IPSIUS  POTISSIMUM  SCRIPTIS  GOLLEGTA.  ioO 

ut  ipsis  ad  veram  fidem  nonniliil  deesse  non  dissimu-  A  benevoleniia,  ab  imperatore  conira  Ursacium  et  Va- 

leiiiem  Orientis  Occidentisque  perturbaiores  posset 


let  (ifMtn.  63),  sic  excusat  quod  uni  fldei  noii  siete- 
rint  ut  eos  longe  beaiiores  gloriosioresque  prsedlcei, 
qoi  perfectam  aliiue  apostolicam  fidem  conscientiae 
professione  reiiiienies,  couscriplas  fidos  buc  usque 
nesciunt :  ita  eos  laudat  qnod  h;ereiicis  resiiterinl,  ut 
neque  laceat  juslae  adbuc  reprvbensionl  esse  ob- 
noxios :  sic  denique  eorum  homoeusiou  prube  iiitel- 
lectum  non  respuit  (qiiod  iiidignum  judicetde  vcrbis 
litigare ,  ubi  de  rebus  ipsis  consensiu  esl),  ul  lamen 
homousion  prijeferendum  et  Nicueiio  Concilio  adlix- 
reiidum  esse  demoiistret.  Iloc  eis  tanium  concedit, 
ut  ad  hujus  vocis  interpretaiionem  si  quid  addendum^ 
communiter,  inquii,  consuiamtu.Poteitinternosoplimus 
fidei  status  condi,  ut  nec  ea  qum  bene  sunt  constituta 
vexentur,  et  qwe  male  sunt  intellecta  resecentur  (n.  ^Q).  B 

512.  Offendit  libri  sui  reprehensores.  —  Ea  ralione 
prudeniissiiiie  cavit ,  ne  Gallorum  aliorumve,  quibua 
ui  cara  adinodum  fidcs  Nico^na,  iia  suspccii  valde 
cranl  novarum  formularum  conditorcs,  offensam  iu- 
curreret.  Non  omnem  tamen  viiare  poiuii.  Mox  enirn 
ej  a  norinullis,  nomiiiaiimque  a  Lucifero  exprobra- 
tuniy  quod  approbaio  houiceusio,  defensores  cjus 
Orientales  orthodoxos  habuisscl,  et  in  laudes  ooruin 
ita  fuisset  effusus,  ut  lurpis  adulationis  noiain  dccli- 
nare  nullaienus  posset.  Id  nou  siiie  speciali  Dei  num 
factum  putamus  :  cum  ex  llilarii  respousis,  quae  e 
mss.  nuuc  primum  erulmus,  illusirentur  multa,  quac 
h.ictenus  non  satis  maiiifesta  fuerant. 

55.  Apologiam  illius  permodestis  verbis  instituit,  — 


audiri,  noii  secus  ac  illi  auditi  jam  fuerant  adversu^ 
Eudoxium  aliosque  Anomceorum  fautores.  Sed  quam 
morum  suavitatem  spirat  illud  ad  objectum  de  simi- 
litudinis  approhatione  responsum?  Saiis  absolute^  do- 
mine  frater  Lucifcrf  cognosci  potuit,  invitum  me  homoeusii 
mentionem  habere.Sed  quiatu  similitudinem  FiliiadPa' 
trem  prcedicabasy  demonstratioejusa  me  fuil  exponenda 
sinevilio(l{€sp.  G).T:mturn  Hilario  siudium  pacis  fuil, 
taiitaergaCotiressoresChrisii  religio^uineab  aliqiio  ex 
illis  dissideret,  sese  ad  eoruiii  etiain  haud  satis  accura- 
las  loqiiendi  raliones  accommodarit.  Uiinain  Liicifer 
Ipsliis  imitator  potius  fuisset,  quamreprehensor.Sane 
confcssionisglorlani  periinaci  schismale  non  turpasset, 
64.  Orienlalium  fidem  semper  suspectam  hubuit.  — 
Ilabent  et  in  his  re^poiisis  scriptores  caiholici  ra- 
rum  ejus  modesliae  exemplum  ,  qua  rationom  iis 
reddere  teneaiiiur,  quibus  forle  aliquid  exscriplis  suis 
displicuerit.  Kx  iisdcm  qiioque  tollituromnisdubiia- 
tio,  habueril  ne  llilarius  Orientales  velul  orlhodoxos 
et  haercsis  minime  suspectos,  necne.  Plane  euim  de- 
claral,  se  suspiciopem  ab  his  nullatenus  ademissc, 
nec  dixisse  veram  ab  eis  fideiu  allatam.  Adjicit  prnc- 
lerea,  so  similis  substantice  piam  intelligenliam  iion 
soluiu  dixisse,  quia  esse  el  impiflm  iutelligerei;  sed 
et  eam  solam  esse  piam  adiuonuisse,  quce  unitatem 
substantioB  prcedicaret.  Qiiocirca  de  illis  |ioc  uniim 
teslatur,  quod  eorum  aliqui  nonnulla  pie  verbis  pr:e- 
ferebaiit   {lib,  in  Couslant.y  n.  12;  lib.  dc  St/nod.^ 


Ac  primo  quidem  hiiic  certius  iunotescit  llilarii  iiige-  C  n.   8) :  at  de  pio  ciijusquam  sonsu  nihil  asseverai, 


niiim.  Quahs  enim  quisque  apud  se  lateat ,  contumelia 
Uiata  probat,  inquit  Gregorius  pa(ia  {lib,  i  Dta/.,  c.  o). 
Nequc  ^graviorem  contumeliam  paii  poluit  vir  recii 
fideique  amantis^imus,  quaiu  ut  prae  adiilaudi  vilio 
lidem  non  rectain  approbasse  insimularetur.  At  vero 
llilarius  nedum  injuriam  injuriis  rcpellit  (lib.  de  Sy- 
nod.^  n.  6),  sed  neque  eiiam  queriiur  de  se  temere 
judlcatum  :  quarnvis  initio  operis  sui  tam  obnixe  ob- 
testatus  sit,  ne  (|uisquaiu  non  comperia  usque  ad  fi- 
nem  ratione  dictorum,  de  se  Judicandum  exisiimaret. 
Totam  autem  culpam  Telul  iii  se  suspiclens,  quasi 
obscurior  ipsius  sermo  Jusix  reprehensioni  locum  de- 
disset,  se  parum  intellectum  respondet  (Respons.  4, 
apolog.) :  idque  modeste  deinonstrat  ex  diciis  suis. 


Eamdem  ob  causam  G.illos  iu  Orienieiu  accilos  lau- 
dal,  quod  seiiitra  cominuuioncni  ipsius  coutinentos  ^ 
cactcris  extra  Gallias  abslinerent :  uc  videlicel  ip- 
caula  eoruin,  qui  liomceusiou  impie  pru^dicarcnt, 
communione  polluerentur.  Ipse  nc  de  B;isilio  (|ui- 
dem  Rleusio,  el  Enstaliiio,  quos  in  primis  comincii- 
dat,  se  siiic  tiinore  ac  suspicione  esse  significai.  Vc' 
reor  enim,  inquit  ad  eos,  nonduni  integram  cssq 
ipsorum  fidein  conteslaiis,  vereor  Orientis  hcereses  in 
tempora  singuia  puHulantes  (num.  90).  Hos  qtiideiii 
ab  Arlaiiis  rccedcre  gratulabaiur,  sed  eosdem  dtj 
fermento  veleri  ali>|uid  adhuc  retiuere  ingeini^cebat. 
Certe  Arianam  docirinam  etsi  darnnabant,  non  suscl- 
piebanl  tamen  caiholicain.  Iiuo  cum  dccrelumadvcr- 


quibus  ita  laudat  Orientales,  ut  non  veram  eos  fidem  P  sus  homousion  edebaiit,  videbantur  Ariaui ;  cuin  pos- 


sed  spem  dumiaxat  verce  fidei  attulisse  praedicet.  Nou 
nriinori  curo  modestla  lauduni  earum,  quas  illis  tri- 
buit,  mysterium  aperit,  hoc  se  scilicet  praestitisse, 
primo  ut  quod  episcopum  maxinie  decet  procacium 
eonviciorum  effugeret  fceditntem  (Respons.  4) ;  «<>  nein 
Ati,  quee  possent  tanquam  excusubilia  defendiy  vidcretur 
calumniari  (Respons.  5) ;  quia  i  eligiosnm  cst  Deo  sua 
rescrvare,  el  ubi  non  est  cvidens  malitia,  de  aliis  lu- 
tius  bene  quam  male  judicatur ;  3**  ut  blandus  allO' 
cutionis  scrmo  illos,  ad  ea  uti|iiis  audienda  praepara- 
rei ,  in  quibus  occulta  qnarumdam  expositionum 
scandala  amarius  atque  probrosius  proderentur  (Res' 
pont,  4^ ;  postremo  ut  hoc  pacto  adjuncta  sibi  eorum 


tea  suppriinebant,  ad  caiIiolic(»s  redire  velle  existi- 
mabantur.  Ea  in  causa  sic  se  gessil  llilarius,  ut  ad 
ejus  exemplum  componere  sc  qnisque  possit,  qiii  of- 
fendil  Iiajrcticos  ad  saniorcm  sententiam  reverleuies, 
quos  lamen  nonduui  conslet  ab  anli(|uis  errorihus 
esse  alieiios.  Tuiu  eniiii  prudentis  esi  benigne  susci- 
pere  ab  hicrcsi  dcncienies ,  et  ad  fidem  orlhodoxam 
alliccre ;  sic  laudare  quod  fccerint,  ut  et  intelligant 
aliqnid  adhucsibi  deesse ;  sicapud  cailiolicos,  ut  al| 
eis  recipiendis  minus  abhoneant,  efncere,  ul  nec  te- 
mcre  eis  credant,necprxcipiiicum  ipsis  c(unmunioiie 
iii  discrimen  fidei  venianl.  Ilac  a^endi  raiionc  llilarius 
etsi  non  omnino  cousecutus  cst,  proxime  tamen  pcrve- 


451 


YITA  SANCTl  lilLARll 


i5i 


nitadiJquodexpetebauExindeeniinOrienUilesbene-  A  divinarum  reruin  instniciissimus,  cum  de  fldediscep- 


voleniiaejuscapii,elin  horumgratiamflexi  suntGnlli. 
IJinc  illi  Conbtaiitiiiopoli  »b  Anomoeis  inique  babili 
ad  llilariuin  siimma  cuin  (idiicia  coiirugerunt,  neqne  eis 
amic.^8  lilicras  abnueruni  Galli  Parisiiscongregaii. 

55.  FUice  virgmUatem  ac  vestium  mode$tium  per- 
iuadet.  —  Tantis  pro  Ecclcsia  curis  disienliis ,  ul  of- 
liciis  suis  nulla  in  parte  deesset,  puellffi  ad  virlulem 
inslilnendae  operam  darc  non  neglexil.  Nequc  cura- 
vit  inntum  militix  suae  stipendium  Ecclesise  persoN 
verc,  et  ad  Gatlicanos  pnesules  episcoputus  sui  in 
Cbrisio  vocem  destinare;  sed  et  iWiJd  sux  Abrac 
cbaritatis  paternae  monimenlum  transmittere  sollici- 
tus  fuit  {lib.  I,  n.  6).  Htijus  nuplias,  Deo  sibl  reve- 
lante,  ul  loquilur  Fortunatus,  vel  eliam  ex  uxori 


tandum  erat  interesset.  »  At  vero  si  generalis  jussio ; 
cur  Lncifer,  cur  Eusebiiis  Vcrccllensis  iion  icguiitur 
accersiti?  cnr  unus  tot  inler  exules  Hilnrins  adesse 
compellitur  ?  Nnm  id  poiius  facuim  Dasilii  Aiicyrani 
opera  (cnjus  nutu  plurima  tum  gerebantur)  :  ciini  ab 
eu  partes  snas  noii  p.trnm  adjuvandas  spcrare,  quem 
proxiine  biidatorem  babuisset.  Ne4|ne  isernt  llilarius, 
qui  mnjtiim  repugnaret,  cum  illusirandx  nc  defen* 
deutloE*  viTitiiis  occasio,  qnam  siudinse  qu.rritabat, 
per  se  obl.tta  viderrinr.  Interea  vero  Deus  sanciiiatem 
ipsius  illustri  signo  declaiavit. 

57.  Die  enim  Dominico  castelli  cujnsdam  templum 
vix  erat  ingressus  (Fortunat,,  lib.  i,  n.  7),  cuin  puelfa 
geniilis,  nomine  Florentia,  multitiulihem  populi  ir- 


litteris    didiceral   ambiri    ab    adoIe>cenie   genere  B  riimpens,  servum  Dei    illuc  advenisse  inagna  vore 


forma,  divitiisque  admodum  spectabili.  Ipse  vero 
inagna  exiii  sui ,  et  eorum  quare  pro  Dei  confes- 
sione  passus  erat,  mercedein  fnre  existimans  (o.  epi$t. 
adAbram.,  n.  2),  si  filiaeChrisium  spoiisum  accipere 
mereretur,  haiic  illi  gratiam  multis  a  Deo  precibus 
impeirarai.  Primum  igitur  ei  sponsi  hujus  tam  pru*- 
clari  amorem  ingeiierare  studet,  tum  ut  illo  ejusque 
donis  sese  dignam  efflciat  bortaliir,  in  primi  que 
persuadct,  ut  abjecta  oinni  veste  serica,  vel  infecta, 
aut  auro  ornaia,  vanos  hiijusiiiodi  ornatus  sibi  ofle- 
reiiti  deinceps  dicat  :  Suffieit  mihi  lana  ovii  meas, 
iufftdt  mihi  color  quem  natura  attulii^  iufficit  mihi 
textui  imumptuoiUi.  Non  mihi  impedimento  iint  iitije 
inutilei^  et  iordidce  margaritce^  quce  exspecto  aliam 


testata  est.  Quas  staiim  ad  pedes  ejns  provoiuta,  iU 
luuique  ut  se  sacrocrucis  signo  Cliristo  iniiiaret  ob- 
testans ,  non  snrrexit  donec  voii  compos  ficret. 
Moxque  cum  Florentio  patre  ac  tota  raniilia  bapii- 
zata,  sanctum  Cbrisii  confessorem  Pictavos  usque  se- 
cuta  est ;  eum  sibi  jam  patrem  solita  dicere,  non  a 
quo  generata,  sed  per  qucm  regcnerat^  erat. 

58.  c  Is  ubi  Seleuciam  venit,  >  inquit  Sulpicius 
(pag.  255),  c  magno  cum  favore  exceptus,  onmiiim 
in  se  aiiimos  et studia  conveiterat.  Ac  prinium  qux- 
situm  ab  co,  qux  esset  Gnllornm  fides  :  qnia  lum, 
Arianis  pnva  de  iis  vulgantibus,  suspecii  abOrienla- 
iibus  h^tbebantnr  trioiiymam  solitarii  Dei  unioiiem 
secundiim  Sabellium  credidisse  Sedexposita  fldesua 


pretioiiinmam,  pulcherrimam  et  utiliisimam  (num  6).  C  juxla  eaqna*Nica;:ceranta  patribus  c«*nscripta,  Occi- 


Is  enim  in  Ecclesia  mos  antiquus  fuit,  Cypriani  libro 
de  babitu  virginum,  et  plurimis  Hieronynii  epistolis 
valde  testatiis,  ut  sacr»  virgines,  abjecto  vestium 
cultii ,  vulgaribus  dumtaxat  uierentur.  Quamquam 
cum  non  ignoraret  pater  sapientia  iion  ininore  quam 
piet;ile  pncditus,  virginitatem  suaderi  posse,  sed  ad 
eam  cogi  neminem  debere;  sic  fllix  commendai  illius 
dcciis,  ut  nuUam  ipsi  necessitatem  imponat.  Imo 
coelesti  sponso,  quem  ei  cooptarat,  non  spondct  quid- 
quam,  donec  ipsa  se  cstcris  eum  anteferre  signiflcarit. 
Qiiocirca  eam,  quibus  potest  litteris,  sibi  rescribere 
jubei  (ntim.  7),  nullo  interrogatOy  ne  forte  si  quem 
interrogasset,  rescriptum  ad  illius  magis  qiiam  ad 
SQum  arbitrium  accommodasse  puiaretur.  Auctor  ei 


denlalibnsperhibuittestimoninm.Itaabsolutisomninm 
animis,  iiitra  conscientiam  coiiiniunionis  necnon  etiam 
in  societntem  receptus,  concilioque  adscitus  est.  » 

59.  Iii  eoconcilio  non  sine  ingenli  dolore  tanttim 
blasphemorum  reperit,  quaiilum  Constantio  placue- 
rat  (Hilariui  in  Constant.,  n.  12).  Ut  lamen  pluribus 
prodesset;  et  dolorem  suum  dissimiilandum,  et  afla- 
bilem  omnibus  sese  exbibendum  esse  exisiiinavit. 
Inierim  quae  unicujusque  fides,  quae  studia  essent, 
diltgenter  explorabat.  Ac  primo  qiiidem  coiisessu,  qui 
anno559,  dieseptemb.  27,  bnbitus  est,  cum  tres  in 
partes  secessisset  concilium,  deprehendit  ceiilum  et 
quinque  episcopos  pro  homoeusio,  pro  anomoeusio  au- 
tem  decem  et  novem  stare,  nec  homousion  constan- 


tamen  est,  ut  si  quid  difflcultaiis  patiatur  aut  in  epi-  ^  lissime  defendi  nisi  ab  unis  ifigypliis,  a  quibus  etiam 
atola,  autin  bymnis  quos  una  misit,consulat  matrero, 
quae  paribus  votis  filiae  suae  sanciitatem  exoptabat. 
Cap.  VII.  56.  Qui  Hilariui  Seleucim^  ie  geaerit. 
—  Dum  baec  domesticae  simul,  et  ecclesiasiicae  chari- 
tatis  pignora  deportarentur  in  Galiias,  Hilarius  quar  • 
tom  jam  exilii  annum  in  Phrygia  agensinterreliquos 
episcopos  per  vicarium  ac  praesidem  data  evectionis 
copia  Seleuciae  adesse  compellitur.  Haec  ubi  dixit 
Solpicius  (pag.  254),  addit  imperatorem  de  eo  nihil 
specialiter  mandasse,  sed  judices  generalem  jussio- 
nem  secuios,  qua  ommes  episcopos  ad  concilium 
cogere  jubebantur,  hunc  quoque  inter  reliqnos  vo- 
nt  es  miscuisse ;  idque  Dei  nutu  iu  gestum,  ut  vir 


Gcorgium  Alexandrinum  excipit.  Et  fatetur  quideni 
aliquos  ex  iis,  qui  bomoeusion  praedicabant,  non- 
nulhi  pie  verbis  prxrerre;  at  neque  hocdeomni- 
bus,  de  horum  etiam  sensu  incertus,  audet  arflr- 
mare  :  cum  contra  ab  anomoeusii  defensoribus  nihil 
nisi  profanissimum  asseri  testeiur.  Quanto  aulem  per- 
culsus  borrore  est,  cum,  eo  pra^sente,  publico  in 
conventu  recitatx  sunt  infandse  Eudoxii  blasphemiae, 
quibus  generationem  in  Deum  cadere  nullaienus 
posse  propugnabat?  0  mtieras,  exclamat  (num  15), 
aurei  m«ai,  qute  tam  funeitce  vocii  ionum  audierunt ; 
hosc  de  Deo  ab  homine  dici,  et  de  Chriito  in  eccleiia 
pra?((fcari /Neque  vero  hxc  patienter  ferre  potuerunt, 


453  EX  IPSIUS  POTISSIMUM  SCRIPTIS  COLLEGTA.  154 

aures  in  iis,  quae  gloriam  Gbristi  spectant,  minus  A  &ensasuapandeniemaudiai;acdeniqueubiarcanato- 


scrupulosx  ;  sed  bis  recitatis  lumulius  exortus  esi,  et 
concilium  iii  diversa  distractum. 

60.  Postridie  qiii  pro  homoeusio  stabant  (Socrat, 
/t6. 11,  c.  59),  in  ccclesinm  qux  Sileuciac  est  conve- 
Dientes,  occlusis  foribus,  perleciaque  Hdei  formula 
qux  Antiochinc  in  encxniis  edita  fuerat,  eam  sub- 
scriplione  siia  coiirirmarunt.  Nullumdubiumest,  quin 
llilarius  una  cum  iOgyptiis  ab  hoc  conventu  abfuerit, 
uipnte  qui  privntiis  erat,  ei  unius  duntaxat  faciionis. 
An  vero  tertio  die  coiicilium  sit  ingrcssus,  aut  cerle 
ex  eo  non  prius  egressus  sii,  quani  cogeiite  Leona 
coniite  rtirsum  omiies  iii  unuui  coiiveuirenl,  plurimi 
dabitanl.  Cum  enim  narret  Socraies  (lib.  ii,  c,  40), 
Acaciunos  primum  ad  concilium  venire  noluisse,  nisi 


lius  sectae  mysieria  solerter  expiscaius  esl.quam  amice, 
ea  inier  se  minime  cohaerere  insinuando,  illuiii  ad  ve- 
riiaiem  reducere  conelur.  Qiiid  vero  de  illa  animi  ae- 
quiiate  ac  temperantla  dicemus,  qua  quod  ab  uno  au^ 
divii,  non  staiim,  ut  vulgo  fil,  totiaitribuii  scct:r ;  sed 
ab  omni  se  assensu  sustinci,  donec  idipsuiu  publice  ex 
consensu  omnium  praedicetur^Socr.  lib,  ii,  c,  40)?  Flanc 
autem  impiamsimilitudiuis  Filiicum  Palre  interprela- 
tionem  cum  Acacius,  toia  ipsius  factione  consentiente, 
quarlo  concilii  consessu  pra>dicnril  ,non  siiie  rati  uie  opi- 
neris,  llilarium  in  eo  cum  cxieris  sedisse.  De  iisenim, 
quae  tum  gesta  siint,  loquitur  veluti  lesiis  oculaius. 

62.  Postero  die  Acacianis  ad  concilium  saepius  ac- 
cersitis  ac  venire  detrectanlibus,  c  hi  (|ui  homoeusion 


prius  f jicerentiir  cum  ii  qui  antea  deposiii,  tuin  illi  B  pracdicabaiit,omiieseosquiinaximesinealiquoimpi&> 


qiii  in  prae^eniia  accusati  erant;  ac  tandem  iis  qui  in 
crimen  vocati  fuerant  egressis,  iiitroisse  :  ex  numero 
eorum,  qui  cgredi  coacti  sint,  lliiarium  extiiissc  ar- 
bitraniur.  At  vero  quis  deposilum  dicat,  cujus  loco 
nullusfuerat  sufTectU)?  aiit  quis  exislimet  in  pra^sen* 
lia  insimulatum,  qui  ma^no  cum  favore  a  concilio  ex- 
eepluif  omnium  in  $e  animos  ac  tludia  conterleral  f  Sed 
Deque  eum  ipsis  Acacianis  invisiim  lacileapprobave- 
rls,  quos  etiam  post  bunc  con^iessum  constai  ipsius 
expiitiisse  colloquium,  et  sua  ei  sccretiorn  sensa  sine 
fuco  aperuis«e.  Sic  ipse  narrat  quod  co  die  gcslum  est. 
61.  Cum  inlellexiisent  el  ^i,  i^tii  dissimilem  Deum 
dieunt,  hnmanas  aures  tanl(B  impieialis  verba  (cujiis- 
niodi  priino  in  conscssu  sub  Eudoxii  nomiiic  recitala 
erant),  non  suscepturas  esse ;  rursum  hi  ipsi  (verba  mii- 
lantes,  non  animum ;  et  ideo)  fallaces  poiius,  quam 
EcclesicB  episcopi,  fidem  scribunt  (ac  tertio  concilii  die 
per  Leonain  synodo  propouunl,  iii  qua)  homousion^ 
el  homttusionf  et  dissimilitHdinem  damnant.  Quod  cnm 
contrarium  ipsis  sensu  audientium  esset :  ipse  ego  quem- 
dam  eorum^  qui  forte  ad  me  pertentandum  accesserat^ 
quasi  ignorans  rerum  gestarum  perconlatus  <tim,  quid 
sibi  vellet  isiud,  ut  qui  unam  subsiantiam  Fiiii  esse  cum 
Palre  dauinassent,  vel  esse  similis  substantice  denegas- 
seni,  dissimHiiudinem  damnarent.  Tnnc  mihi  ait^  Chris- 
tum  Deo  similem  non  esse^  sed  similem  Pairi  esse,  Rur^ 
sus  hoc  obscurius  mihi  adhuc  videbalur,  De  quo  cum 
iternm  interrognreniy  tunc  hcec  ita  loculus  est :  dico  eum 
dissimilem  l>eo  esse^  similem  Patri  posse  inlelligi ;  quia 


taiis  piidore  verba  superius  memorata  loqiiebantur, 
coiideinnaverunt.  »  (Socrat.  ibid.  Hilar,  contra  Cou' 
stant,  n.  15.)  In  eonumero,  inqnitSulpicius  (f)r/^.256), 
fuere Georgius ab Alexandria, Acacius,  Eudoxus, Ura* 
niiis,  Leontitis,  Tlieodosius,  Evagrius,  Theodoliis.  His 
Pnlrophiluui  adjungit  Socrntes(//6.  ii,  c,  40),  aliosijue 
prxlerea  recenset,  quos  a  sua  dumtaxai  coiiimunione 
removere.  Condcmnati  advolaverunt  ad  regem  suum 
(Nilar,  contra  Comtant.n.  15;  Sozomen.  lib.  iv,  c.  23) : 
exceptique  honorince,  impiclates  suas  quanla  poiue- 
ruiit  ambiiione  confirinaverunt.  Inierea  ab  altera 
parte,  ut  erat  mandatum,  decem  deliguntur  legati, 
qui  imperatorem  dc  iis  qiioe  decreverant  certiorcm 
facerent  [Theodoret.  lib.  ii,  c,  i7;  el  Sulpic.  p,  25b). 
Legatos  illos,  quos  iuter  Basilius  \ucyrx,  Eustatliius 
Sebastx,  Silvauus  Tarsi,  et  Eleusius  Cyzici  priinarii 
crant,  Constantinopolim  secutus  est  nosler  llilarius. 
lUi  enim  sic  affccti  tunc  videbantur,  ui  cathoiici  eo- 
rum  consortium  non  viiaudum  existimarent :  adeo  ut 
Alhanasius  ipse  libro  de  Synodis  tunc  tcmporis 
scriplo  cum  illis  veluti  cum  fratribus,  iion  lamquaiii 
cum  adversnriis  agendiim  lioc  argumento  di.monslra- 
rit :  Si  Filiitm  tantum  substantia  Patri  similem  dice* 
rent,  non  continuo  assererent  consubstantialem ;  mm 
stannum  argento  simile  est,  el  aurichalchum  vero  auro  : 
sed  cum  eum  adjiciant  non  ex  alia  subsiuutia ;  quid  his 
aliud  innuunt,  nisi  ex  ipsa  esse  substanlia  Putris,  Ilinc 
et  Seleiiciense  conciiiuui,  quod  mnximam  partem  )is 
coii^taret,  qui  cuni  Basilio,  Silvano,  elc.  conspira- 


Pater  voluisset  creaturam  istiusmodicreare,  qu(esimilia  ^  rent,cntholicum  apiid  noniiullos  audiit :  ct  etiamnum 


sui  vellet,  et  idcirco  similem  Patri  es$e,  quia  votuntnlis 
esset  potius  fiiius,  quam  divinitatis,.,  Hcec  audicns 
hebui,  neque  credidi,  donec  cum  publice  ex  consensu 
omnium  eorum  profanissimce  hujus  siniilitudinis  ratio 
p  adicaretur  (tib.in  Constant.n.  14)?  Hacc  llilariivcrba 
si  aticnliuH  perpeudantiir,  primo  ex  liis  alterutrum  ef- 
(icitur,  ut  aut  tertio  concilii  consessui  non  interfueril, 
nut  eum  illi  inlerfuisse  non  exislimarit,  qui  ad  animum 
illius  explorandum  accesserat.  Deindc  npparet,  eum  ex 
duabus  faciionibus,  in  quas  praeserlim  synodusdisces- 
serai,nuUiaperte  favisse.Tum  mirari  est,  quam  beni- 
gueeumexcipial,cujusexsccrabnturimpietalcs,qunm' 
quc  sedatc  ac  sinc  ulla  disccptationc  ipsuui  h.Trclica 


apud  Sulpicium  cathoiici  concilii  tiiulo  cohonestatur. 
65.  In  taiiia  rerum  perturhatione,  Hilarii  sollicitu- 
dincs  nonnihil  ex  profligaia  Anomoeonim  perfidia, 
sed  non  diu  allevati*  sunt.  Mox  eiiim  Consiantino- 
polim  pervenicns,  rursum  summo  oppressus  dolore 
ingcmuit,  quod  ibi  pauci  plurium  dominati  snnt  (Hi' 
lar.  inConstant.,n,  15).  Sciliccl  novemdecim  episcopi 
qui  impietatem  aperte  profitcbanlur,  iuiperatoris  afii- 
mum  prteverlenlcs,  centum  et  quinqiie  quorum  aliqui 
pietalem  salteni  verbis  pra*ferebant,  adeo  exsiiicre 
superiores,  ut  eos  ipsos  sibi  vicissim  cedere  cocgc- 
rini,  a  quibus  anno  siiperiori  ad  damnandas  impie- 
tates  suas  coacii  ftienint.  Ilebu)  ^cclesix  sic  pessum 


155 


YITA  SANCTl  mL.ARII 


K»G 


euntibus  opem  suain  noii  (iciiegavit  Hilarius :  sed  :if-  A  nici  nominis  prwdica^or  Hilariui,  iit  loquamur  t  uiu 


flictos  episcopos  pro  sqa  humanilate  suscipiens» 
exinde  leiiebrosa  iropioruiii  consilia  Occidemi  tanta 
sapientin  paicrecit,  iit  prope  in  niliiUim  qnox  caderQ 
coeperint :  quod  deincops  eiiarrandum. 

Cap.  IX.  64.  Quid  llilarius  Conttantinopoli  agat,  — 
Conslantinopoii  luni  aderai,  iiuliis  certis  de  se  man- 
datis,  operiens  regis  voliiniaiem  si  forie  nd  exiliuiii 
redire  jubereiur  (Sulpic,  pag.  261),  cuin  Ursacius  eo 
revertere  Arimineiisis  syiiodi  legat  Yalens,  Magdo- 
nius,  Megasius  Gaius,  Justinus,  Opiaius,  Martialis, 
aiilqiie  duo  quorum  noiniiia  iion  occurrunt  {Frag,  x, 
n.  1).  li  ipsi  nd  impiTatorem  jam  vcnerant  ab  Arinnis 
missi :  etcuuiNico^aiin  Tlirncla  orihodoxorum  icgatis 
aiictores  Inpsus  fuissent,redierani  Ariminuin  ut  c;eieros 


concilio  Parisiensi,  ex  qt|o  totnm  banc  iiarraiioucm 
mutuamur,  omiiem  eorum  exspeciaiionem  iion  explc^ 
vit  tnntum,  sed  et  quodam  modo  vicit.  Dulce  eniin  el 
erat  in  tania  blasphemantium  muliitudine  aliquosre-^ 
perire  Cliristi  defeiisores»  el  quamvis  iiondum  ^ati^ 
purgatam  judicarei  eorum  ndem,  noii  desperabat  la-f 
men  abomiii  fxce  liberandam»  qu:t'  tum  hureticorum 
iosectaiioue  prnbarelur.  Non  solum  igiiur  singulai 
quaesibi  ab  ipsis  tradita  fuerant,  misit  in  Gallias;  >od 
et  apud  Gallos  eoriim  in  relinendo  usice  vocabulo 
consiantiam  laudavit;  lestalusque  est  quosdam  ex  iis 
iudignissime  exulare,  et  in  eoruiu  loca  episcnpo^ 
ali(»s  ^ub^titutos,  Denique  se  Auxentiiim,  Ursaciumi 
Yaientem,  Gaium,  Magasium  et  Jiistinum  cxcoinniU'' 


patrespercgrinationistxdiojamemollitosinsiiamsen-  B  nicatos  habcre,  neque  cum  iis,  qui  horum  sectHrenr 


tentiam  pertrahercnt.Quodubiperfraudem  obtiiiucre, 
deuiioConstantinopolimproperarunt,  utquam  primum 
Gonstantius  dc  rebus  a  se  prospcre  gcstis  certior  fi^rcl. 
65.  Ab  Anomosorum  tocietate  titteris  Orientaliun^ 
frustra  delerrentur.  —  Ignorabant  inierea  Orientales 
quid  Arimini  cum  Occidentalibus  agerelur.  El  ciiiu 
partes  suas  eorum  consortio  adjiivandas  iri  non  du- 
bitarent;  mirantur  legalos  eorum  Consiantinopolini 
iiigrcssos  sese  statini  ipsorum  adversariis  adjungcrc, 
Oflicii  tnmen  sui  esse  Silvanus  (Fragm.  xi,  n.  1)  ac 
socii  pulanl,  iit  manifesta  eis  faciant  Seleuciensis  sy- 
nodi  gesta,  ne  forte  per  ignoraniiam  peccent.  llli^ 
igitur  significant,  se  toiius  concilii,  utpoie  cenium  et 
amplius  episcoporum  legatos  e%^e ;  tantas  vero  corum, 


lur  errores,  paccm  unqiinm  habituruiii  nuntiavil. 

67.  Parisiensis  synodi  occasio  et  acfa,  —  Ex  his  II ir 
larii  nuntiis,  qtios  proxime  postqnam  pliirimi  Oricn- 
talium  a  Constanlinopolitana  synodo  e  suis  sedibns 
deturbali  sunt,  ac  proinde  anpo  3G0,  ineunte  nii>it, 
non  minorem  fructum  i>ercepere  Galli,  quam  Oricn- 
tales.  lllienimParisiosstaiim  convenicnies,  stscAri- 
mini  ac  Nicaese  iii  Thracia  fraudem  passos  csso  dc- 
prchenderunt,  uipote  qui  hoc  iino  praeiextu  adducti 
fiierant  ad  supprimeiidnm  usice  vocabuluin,  qnod  al| 
iilo  velienienter  abhorrerent  Orienlales,  eoque  retciUo 
nulla  cum  iis  ineundx  pacis  spes  foret.  Tum  re- 
scripto  ad  Orientales,  hoc  esi,  ad  eos  qui| iii  Oiicnte 
honioeusion  propngnabant,   errorcm  ultro   fatcnlur 


quibus  exsynodi  mandato  renitunlur,  esse  impieiatesi  G  suum,  seque  ab  eo  ciim  ipsoruio»  lum  ttilarii  littcris 


ut  eas  cum  audisset  Impcrator,  stjitim  anat|ieni;iiixari 
grnviier  commotus  praeceperit.  Quod  ita  fraudulenler 
pra^stiium  osse  monent,  ut  Aetio  bxresis  aiictoro 
damnato,  in  hominem  poiius,  qiiam  in  doctriuam, 
lala  sententiu  viderelur  :  ideoque  se  ab  ingressii  ec'- 
Cicsi£  abstinere.  Quare  eos  rogant,  ne  socii  impiorum 
efrecti,  hxresim  intra  ecclesiam  invnlescere  sipant ; 
sed  universa  ut  geruntur  quam  primum  Occidentali- 
biis  nunlient  [ibid,  n,  i).  Ariininensis  syiiodi  legati 
sumptishis  OrientaliMuilegatorumlitteris,  quibus  sub- 
nex»  erant  Anomoeorum  blaspbemix,  nb  horum  so- 
cielate  ininiine  rccesserunt :  sed  tantus  detectaB  frau- 
dulentiac  sux  hypocritas  furor  subiit,  ut  periculum 
dcpositioiiis  in  eum  copstituerint,  qui  eas  suscepernt, 


libcraios  gratnlantiir.  Lscti  igilur  revocnnt,  quod  in- 
vili  ac  sub  falso  ohlcntu  nbjecernnt.  Laudantesqiie 
Orientalrs  qtiod  lionioeusion  tucnntur,  cautc  innuiiut 
eoriim  iniere^se  ut  homousion  d^fendaiit,  quippc 
quod  ablls  ipsis,  a  NiCcnenn  videlicel  synodo  inOriente 
habiia  et  exOrientalibns  mnximam  partcm  constant^', 
contra  Ariomaiiilarum  bnercsim  inventum  sit.  Se  vero 
banc  voceiii,  remoto  omiii  hscretico  sensu  proiitcri, 
verbis  ex  llilario  pcene  conceptis  declarant.  Abrogant 
dciiidc  Ariminensis  coiicilii  gcsta,  cjusque  legatos  tc- 
tius  fraiidis  architectos  communionis  siisc  cxsories 
dcnuntiant,  et  hoc  quidem,  inquiunt,  juxta  fratris 
nostri  Hitarii  professionem,  Damnant  pra*terea  Ano- 
nioeorum  blaspbemias,  quas  Orientales  liiteris  suis 


6ii.Or:entale$HilariioperaGalto$$ibidevinciunt,^J^s\i\)iecer2tni  :  eosque  negant  se  in  episcoporum  nu- 


Sua  autem  sperni  monita  molesie  ferentes  Orientales, 
dolcntesque  maxime  foednm  haeresim  Ariminensium 
legatorum  accessione  roborari ;  rem  totam  cum  Hila- 
rio  commuiiicandam  censeiit,  cujus  jam  experti  ernnt 
huinaniiatem,  pacis  studium,  et  in  rebu9  Ecclesis 
gereiidis  iiidustriam,  diligentiam  atque  magnanimita- 
tem.  Quocirca  datis  ad  enm  liiteris,  qua:  cum  Occi- 
deiit:ilibus  legatis  egerant,  edocent :  simnlque  mit* 
tunt  apograplia  eoruin,  quibus  conati  eraiit  illos  ab 
Anomoeoriim  societaie  deterrere.  Alias  quoquc,  uti 
videiur,  nd  Galliarum  episcopos  adjuiignnt  liuern$| 
quihus  eos  rogeni  ut  prqedictos  legatos  a  communion^ 
ftua  removcaut  (Ff^fn,  xi»  Ut  i)*  TtiDC  p4eli§  ((omir 


niero  habituros,  qui  indignc  exulanlium  sedibns  suf- 
fecti  sunL  Demum  iniermin miur  a  sacerdotii  gr.idu 
dejicieiidos  esse,  quotquot  deinceps  in  Galliis  aut 
conira  Deum,  aiit  contra  Cbristi  unii^eniti  Dci  m:i- 
jesintem  quidpiam  doceri  permitterent,  aut  etiam  lio- 
mousion  alia  quain  exposuerant  fide  ac  sigiiificatio:ic 
proGterentur :  ac  iiominatim  Saturniuum  episcopi  iro- 
mine  indignum  renuntiaiit. 

68.  Synodi  ejusdem  tempus,  Ei  non  interfuit  Hilu' 
nus,  $ed  moderator  tamen  eju$  fuit,  —  Hac  ^implici 
exposilioneperspicuum  fit  tempus  conciliiParisicnsiSi 
de  quo  hacteniis  diversae  et  a  vero  niicna',  rnei  unt  eru- 
diiorum  s^utcntia;,  Qttis  enim  jam  non  videati  cua\ 


157  EX  IPSIUS  POTISSIMUM 

Consiantinopoliiaiia  synodo,  qu.-i^  primis  nniii  560,  ^ 
diebus  celebrata  est,  iia  connexam  esse  hanc  Pari- 
siensem,  ut  iion  necesse  sit,  inlcr  utramque  pius  in- 
terccs>lsse  temporis,  qiiam  opnrtuit,  ul  nuiiliu  Coih 
staiitiiiopoli  in  G;tllias  pervenienle  episcopi  in  unum 
convocareniur?  Namque  Gallis  bicc  uiia  fuit  conve- 
nlendi  causa,  ut  Orientalium  lilteris  roscribereiit.  Al 
vero  has  :ib  illis  proxime  posl  Seleuciensem,  eamque 
consecutain  Cousiantinopoiil*  synodum  acct^plns  fuisse 
id  niaximo  indlcioest,  quud  quid  Oiientaiibus  in  illis 
synodis  fidei  studiique  fuerii,  ibi  prinium  Galli  sese 
didicisse  profiieanlur :  quos  lanien  iiiipnlieiilcs  csse 
decuii  resciendi  quid  ab  illis  gestum  essei;  cum 
Orientis  Occidentisque  concordiain  percuperent,  ejii^ 
que  causa  nonnihil  a  prislino  usu  rcmisisseiit.  Non 
lemere  igilur  eo  ipso  anno,  quo  babiia  est  Consian-  £ 
tinopolit.  synodus,  Parisieiisem  consig<:averis.  Huic 
Hilarium  fnterfuisse  communis  est  opinio,  sed  iiullo 
pacio  probabilis.  Quippe  de  illo  non  velut  priescirc, 
sed  velui  inlernuntio  synodus  consiaiiter  Joquitnr. 
Kt  oflicii  qiiidem  ipsius  fuit,  ut  quu!  Oricnlales  Occi- 
denlalibus  nuntianda  maiidassent,  ipsis  qiiam  primum 
sigiilficaret.  Neiiue  eum  huic  officio  in  re  tanti  nio- 
menti  defuisse  vel  levis  suspicio  esi :  cum  eiiam  non 
rogatus,  pro  sua  singulari  solliciiudine,  varia  Orien- 
talium  studia  Galtis  diligenter  iiota  facere  consucssct. 
Ilis  autem  nunllis acceptis,  Galll  sUitim  Paiislos con- 
veneruiit :  non  expeclato  igilur  reditu  llilarii,  cujiis 
tam  cito  visendi  spes  omiiis  tum  sublata  videbatiir. 
Quanquam  illum  Parisieiisi  synodo  non  modu  iiitcr- 
fuisse,  se«i  et  praefulsse  ea  rationc  concesserim,  qiiod  r 
in  ea  nibil  non  illius  nulu  alque  concilio  actiim  esl. 
Qiiippe  eo  veluti  facem  prx^ferente  crrorem  suum 
agnovere  Galli,  et  in  hnireiicos  deinceps  taiito  majores 
conccpere  saitcti  odii  flainmas,  quaiito  nequius  se  nb 
iliis  deceptos  adverterunt.  Tum  (idem  suaiii  ad  fidcm 
illius  composuerunt,  et  a  coininunione  sua  rcniove- 
ruiily  quos  ille  removerat;  OrienUiles  vero  ad  illius 
exemplum  iia  fraterna  coinplexi  sunt  chariuic,  ui  et 
ipsi  se  homceusion  nun  respuere,  sed  humuusion  ta- 
men  probe  iniellectum  prxlerre  deciararent,  et  illos 
ad  haiic  vocem  suscipieiidam  prudenter  inviiarent. 
fi9.  Scrupuius  circa  lemput  huju$  $ynodi  levalur,  — 
Unus  adbuc  scrupulus  restat :  qui  nirnlruni  llilarius 
Orientales  legatos  eo  ipso  tempore,  quu  eos  Constan- 
lii  voiuntaii  ac  vlolentije  cessisse  alias  scribit,  hono-  [) 
rificis  apud  Galios  tesiimoniis  commendarit.  Veriim 
hiinc  eximii  Pliilostorgius,  ubi  iiarrat,  quud  cum  in 
exiiium  ducerentur,  subscriptiones  mas,  quibu$  Arimi- 
neiiflt  conciiii  fidem  confirmaverant,  revocarunt :  atque 
hi  quidem  consub$tantialem^  ilii  vero  simiii$  $ubstanli(e 
Fiiium  iterum  prisdicarunt  {in  Con$tant,^  n.  25  et  2G  ; 
lib.  y  hi$t.,  c,  I,  apud  Vaie$.  iib,  de  Synod.^  n.  65). 
Neqiie  enim  mirum  est  illorum  tuiic  teniporis  patro- 
cinium  ab  Hilnrio  susceptum  esse,  cui  jucuudius 
nihil  oiiquam  fuii,quam  aliqiiem  ex  fragiiitate  lapsuip 
suscipere  poeniteniem.  Dum  eum  in  Gallias  Orienta- 
lium  mandata  mittenlem  seqiiiiniir,  Parisiot  nos  de- 
duxit  reruin  hUer  s^  cpDaexarum  8^ie9*  Noimullii 


SCHIPTIS  COLLECTA.  i:.8 

tnmen  intercessere  gcsia,  qm  Constaiiiinopuliii)  nos 
revocaiit,  scnuenli  capite  contemplanda, 

CiP.  X.  70.  Heiittui  nHarii  pro  Ecciesia  labore$ , 
dum  Constantinopoli  ver$atur,  —  Anonicei  Ariiiiiv 
nensium  legalurum  ^ocietate  adjuli  nihil  iion  elTe- 
cere,  ut  Orientales,  per  quus  revocand;c  verad  fidei 
spes  quaedam  supercral ,  opprimerent.  Nec  saiis  ei» 
fuil|  quud  ilios  pridie  kalendas  jan.  ad  A<'innnenKis 
perddi^i  subscriptioucm  cuei;i<>8(^ni,  sed  mox  eliaiu 
depositos  in  eiilium  eos  detruscrunt.  Tunc  Hilariiis, 
uii  diximus,  illurum  suscepit  lilteras,  et  in  Gallia^ 
fideliler  transmisit  (Su/p/c.  Sev.,  p.  96|).  Sed  et  cuai 
oplimis  saccrdotibus  aut  metu  lerritis,  aut  exiiio  dc:- 
diictis,  perfidiae  paucorum  cuncti  concedeieut;  ubi 
exireinum  fidei  animadvertit  pericuUim,  ut  de  M^ 
coram  ailversariis  sibi  liceret  discepl;ire,  ab  iuipeia- 
tore  petiit.  lloc  cuin  tribus  libeliis  popuscissc,  pust 
^ulpicium  scribit  Fortunalus  :  scd  uicri|iie  ires  libros, 
quos  etiaiiinuiii  aut  iii  Consiaiitium  aut  ad  Constau- 
tium  habemus,  videlur  conftidi^se, 

71.  S^  non  $ui  causa  ab  exilii  reatu  purgat  {iib.  2  ad 
Conii..  w,  2),  — Eistai  adl>"c  libcllus,  quein  Constun- 
tio  Coiistaiiiinopuli ,  facta  sibi  ipsius  priesentise  op- 
poriuiiiiate,  tradidil,  Abipslus  exurdio  se  iniqua  exi- 
lii  seiitentia  muliaium  probai  :  petitque  ui  pra^sen- 
tem  Saturniuum,  ciijus  minisierio  Qxulabat,  usqiie 
ad  coiifessiunem  faisuruiii  qu;e  gessit  adducal.  Ad 
qiiod  sarie  palriae  desiJerio  minus  inipulsus  fuit,  quaiu 
ne  exulis  numine  iinperaiori  suspectns  a  peiitis  ca- 
deret  {iiff,  de  Syiiod. ,  n-  92).  Non  enin)  de  exilip 
multtjfn  augebatur,  qui  haud  sciensan  tamjucuuduin 
sibi  forct  ab  eoin  Domino  revmi,qiiaiii  securumcsset 
in  eo  mori,  vcriialis  patruciniiiin  luiii  foilitcr  su8ci- 
piebat,  cum  in  exilium  pcllercntur  illius  dcfeiisores. 

li.  De  fide  $ua  cert^$,  de  Q(iqrum  $aiute  e$t  ^ollici" 
tu$, —  Neque  insolentis  aiiimj  est  qiiod  ait :  Non  tam 
ifit/ii  rogo  audientiam,  quam  tibi  atque  Ecclesii$  Dei; 
aut  qitod  bujus  dicii  sui  rationem  reddens  subjicit, 
q^ia  milti  metu$  e$t  de  mundi  pericuio,  de  $iientii 
reatu,  de  judicio  Dei ;  cura  autem  de  $pe^  de  vitat  de 
immortaiitate  nonjam  mea,  quam  (ua,  univer$orumque, 
Quippc  cum  fides,  qiise  vitae  xternae  est  fundamen- 
lum,  una  sit,  nec  possit  variari ;  xternoi  iinperaturi^ 
pliorumque  sa|uti  niuliiim  timebat,  quibu$  facta  e$t  fides 
lemporum  potius  quam  Evangeiiorum,  dum  $ecundum 
anno$  describitur^  et  $ecundum  confessionem  baptismi 
non  tenetur^el  dum  piuns  fidesad  idcaeperuni  esse,  ne 
uiia  $it :  ipse  aiiteui  de  fide  sua  iiequaquan;  eral  iiiccr- 
tus,  qui  quani  ab  Apostolis  ct  Evangeliis  in  baptismo 
acceperat,  illibatam  iiitemeralamque  servabat. 

73.  Mo^et  non  eam  fidem  $emper  veram  e$$e,  qute 
Scripturi$  ni$i  videatur.  —  At  veroimpcratorem  fidem 
tantum  secundum  ea  quo!  scripta  sunt  desiderantem, 
quam  prudens  ita  laudat  ut  moneal  tamen,  neminem 
hcereticorum  e$$ey  qui  nunc  non  $ecvndum  Scriptura$ 
prwdicart  ea^  quibus  bia$pliemat^  mentinturf  El  ciim 
his  verbis  tacite  duceat,  Scriptuiaritm  inlerpnMat|u- 
nem  npn  ex  privato  cujuslil^et  .sensu,  sed  ex  Ecciesii^ 
judipio  peudere;  ideoque  |ieri  u|  haeretici,  quiiinvii 


m 


YiTA  SANCTl  lilLARlI 


160 


ScriplurarumusurpeiUjactitentqueverba,  quia  tamen  A  p/«^«**  locorum  in  quibu$  gesia  rcs  ett,  nosque  aqi" 


Ecclesiam  non  audiunt,  Scripturas  sine  Seripturas 
sensu  loquantur^  et  fidem  sine  fide  prcetendant  (lib.  ii 
ad  Conts.^  num,  9) :  cavenssubindene  Scripturas  ipse 
videaiur  defugere,  easque  bxretici  sibi  favere  glo- 
rienlur  (num.  II);  nibil  se  non  ex  iis  diclurum  pol- 
liceiur:  et  interiin  praebet  S])ecinien  dicendorum. 

74.  Omnia  removet,  quce  pelilioni  obstare  videbantur, 
— Neque,  baereticorum  inore,  posluiai  clam  ac  semotis 
arbiiris  andiri,  sed  sub  puhlica  conscientia,  sub  synodo 
dissidenti^  et  ut  paulu  aiiie  habet.  proesente  synodo 
qu(B  nunc  de  fide  liUgatt  boc  est,  coram  freqiienti  bo- 
minum  multiiudine ,  qu;c  ncquitia  ,  fallendi  arle, 
principis  aulaeqiie  gralia  pliirimum  nilebalur.  Adeo 
lldebat  caiisae!  adeo  se  nd  eam  defendendnm  divina 


mus^  desperatione  {i)  peregrinum,  Quae  enini  illa  loca, 
in  qiiibus  Hilarius  p(»si  Seleuciense  coiicilium  cgit, 
nisi  OrienUiles  regiones,  regiaque  maxime  civitas! 
Profeclo  pcssima  illa  rcs,  cui  tunc  mederi  conlendii, 
in  ea  iirbe  gesla  esl,  in  quam  properantes,  qut  ab 
Ariaiiis  parlibus  missi  siint  legati,  oninia  conflariint 
mala,  qiiae  inde  in  Ccclesiam  defluxcrunl.  Coiistanli- 
nopoli  si  quidem  slrucium  est  con>iliuin,  quo  calho- 
licis  Arimineiisis  concilii  lcgaiis  NicTie  in  Thracia 
priuiiim  diu  detenlis,  nc  postea  everhis,  loiuin  deinde 
coiicilium  in  Arianoruin  sententiam  addiictum  est. 
Ibi  legati  Seleucienses  iniperatoris  violeniia  devicti 
Ariminensi  blaspbemi£  fiibscripseriini.  Merito  civi- 
tas  illa  desperata,  qu.^  veritatis  pra>cones  respuebai» 


qiiadam  saiicii  Spiriius  virtute  impulsum  atque  adjii-  B  nc  si*ctntores  Aetii,  lufensissimos  Ciirisli  bosies,  in 


tum  seiiliebat!  Qnocirca  ut  ouinia  removet  qu»  pe- 
titioni  8U£,  possent  obsinre :  ita  et  eorum,  quae  fa- 
vere  viderentur,  niiiii  omittit  :  dum  imperatoris  ar- 
biirio  permiltit,  quatenus  et  quomodo  jiibeat  eum 
loqui,  spoiidetque  nibil  se  dictururo  nisi  quod  profi- 
ciat  ad  fidem^  ad  unitatem,  ad  ceternitatem,  ad  Orientis 
et  Occidentis  pacem,  nibil  iion  cum  honore  regni  ac 
fidei  regine,  imo  etiam  de  Satnrnino  nihil  locuiurum 
esse,  iiisi  cum  jiissus  fuerit?  Id  vero  Ariani,  qtioruin 
ntitu  atque  arbitrio  princeps  ngebatur,  mniiinopere 
abnuere.  li  nimirum  erani,  de  quibiis  Hilarius  ipse 
loquilur,  lib.  vi  de  Triii.,  nuin.  15  :  Cum  facilis  sit 
adversum  stuUitiam  responsio,  emendalio  tamen  diffi- 
eilis  stnltorum  est  :  per  quam  (scil.  siultiliam)  primum 


se  dominari  patiebaUir  Oespprauc  ei  plenrque  Orien- 
tis  provinci»  quibus  Arianos  episcopos,  iis  qiii  me- 
lioris  spei  erant  ejectis,  Consianiinopornaniis  con- 
ventus  pr:rficiebat.  Hls  igitur  proflccre  se  possA 
dcspersns  Hilarius  peregrinum  opus  iiistituil,  Occi- 
dentis  scilicei  rcgionibus,  a  quibus  peregrinabatur 
maxime  profuiurum. 

77.  Hoc  Opere  Arianorum  in  Occidente  dolis  occut- 
rerestudet,  —  Grave  qiiidem  vulniis  luin  Occidenlali 
etiam  Ecclesire  Ariminensi  concilio  inflicium  eral :  at 
loiige  minus  despernia  crat  saliis  illius.  Nani  ciim  ei 
sese  palam  et  aperie  oslendere  non  auderei  baeresis, 
sed  pacin  ci  unitaiis  velo  roBdltatem  suam  tegere,  ac 
veram  siib  speciosis  verbis  fldem  meniiri  cogeretur ; 


et  ratio  intelligeniia!  non  quceritur,  et  deinceps  ab  intet'  Q  hanc  videbatur  repressurus  esse,  qui  nudani  detracta 


ligente  inlimata  non  capitur, 

75.  Alia  ralionc  Occidenti  prmertim  succurrere  eo- 
gitat.  —  Sic  et  imperatorem  de  fide  alluquendi, 
eumque  ab  errore  avocandi  spe  cecidii,  cum  oblaia 
videreiur  occasio,  nd  quam  ab  anno  et  amplius 
summe  somper  intentus  fuerat.  Ipsi  enim  persu.isum 
eral,  promptissimum  summia  Ecclesioe  inalis  fuiuruin 
fuisse  remedium,  si  ab  b:uresi  Constaniius  retrabere- 
tur.  Hoc  cum  fruftra  tentasset,  nc  prospicerel  quan- 
tam  stragem  cditura  csset  hxresis,  qux  ad  Nicaeiiam 
fidem  evertendam  conciliorum  Ariminensis  ac  Seleu- 
ciensis  auctoriiate  sese  accingeret;  conatibus  illius  ea 
qua  posset  ratione  occurrerc  cogiiavit.  Tiim  nd  hoc 
consilium  suum  nihil  m.v^U  opportunuin  ratus,  qiiain 


larva  proderet.  Eam  ob  causnm  Ariminen>is  ac  Se- 
leuciensis  coiicilii  bistoria  Arianae seciu  in  Occidente 
praesertim  gesla  comprebendere,  et  in  oculis  con- 
spectuqiie  omnium  exponere  curavit.  Ut  enim  aibor 
ex  fructibus,  ita,  Domino  ipso  auctore,  latens  bxre- 
sis  ex  gestis  dignoscitur.  El  quidein  vel  ex  solis  cpi- 
slolis  aliisf|ue  monumentis,  ex  qiiibus  boc  opus  com- 
pacium  est,  Ariuna  liflRiesis  prudenii  cuique  facile 
apparct  in  verbis  fraudulenia  ei  meiidax,  in  aclis 
criidelis  el  inqiiieia,  iii  flde  levis  et  inconstans,  Pa* 
trilius  ac  sibi  ipsi  comraria  :  iisque  notis  a  fide  vera, 
quse  simplex,  pacifica,  sibi  constans,  Patribusque 
consentnnea  esi,  apt>riine  seccrniiur.  Ui  autem  magis 
ac  magis  elucoscai  uiriusque  discrimen ;  Arelaiensi 


ul  simplicem  synodonini  illaruni  bistoriain  texorel ;  D  synodo,  qiia  reus  posiulatus  est  Aibannsios ,  Sardi- 


libruro  illum  suscepit,  qui  ndversus  Valentem  et  Ursa- 
cium  historiam  Arimineusis  et  Seleuciensis  synodi  con- 
tinens  ab  llieronymo  est  inscripius.  Hiiic  enim  effi- 
cicndum  piilabal  ,  fil  unusquisque  judicio  deinceps 
proprio  consistem  opinionem  non  sequerentur  aUenam 
{Fragm,  i,m<m.7);  et  duin  sincera  borum  concilio- 
ruin  gesta  quisque  haberei,  nullus  iis  facile  crederety 
qui  illorum  tanquani  legitima  auctoriiaic  gloria- 
rentur. 

76.  Uistoriam  Ariminensis  et  Seleueiensis  synodi 
Constantinopoli  inchoat,  —  Et  tempus  et  locum ,  quo 
hoc  opus  iiicboavii ,  ipse  nolat  his  verbis  :  Proferre 
m  conuientiam  publicam  tento  opus  grnve  et  multi- 


cerisem,  qua  idcm  absolutus  fuerat;  Arianis  formu- 
lis,Nic:i'n.im;  caque  quae  Arimini  sunl  decrcU»,  pritis- 
qiiam  diris  Coiistaniii  minis  flecterentur  Palres,  iis 
qune  poslinodum  ab  iisdem  inetu  jam  victis  per  frau- 
dem  exiorta  sunt,  opponit.  Praeierea  cum  ex  auclo- 
rum  secUitorumque  moribus  internoscaiur  haeresis; 
hunc  libruro  non  imprudenter  inscripsit  contra  Vrsa'- 
eium  et  Valentem,  omniuro  scilicei,  quae  Aiiana  in 
Occidente  patravil,  aiiciores  acioresqiie  primarios. 
Honim  porro  lam  evidentia  sunt  meudacia ,  Uimque 

(1)  Legi  etiam  posset  :  disparatione :  sicqiie  pere- 
armum  opus  eril,  quia  nos  ad  diversa  loca  deduccl, 
in  qiiibus  babiUc  sunt  diversae  synodi. 


161 


EX  IPSIUS  POTISSIMUM  SGRIPTIS  COLLEGTA. 


m 


manifesla  pravitas  atque    instabilitas   morum ;  ut  A  esittimwrer^  lanium  adhtbui  ad  sileniium  lempom , 


doctriua,  quae  hujusmodi  nitatur  rauioribiis  ac  patro- 
nis,  aut  falsa,  aut  falsitatis  suspecta  meriio  judice- 
lur.  Aliam  indicat  llilarius  ipse  in  Ariana  b.v.rcsi 
HllsiUtis  notam  :  quia  niminim  a  Conbtantii  miuis- 
tris  tw  ubique  ajftlur,  irepidatur,  inttatur,  ut  plane  iiit- 
qmtaUm  auerliomif  obtinendi  labor  et  cura  prodtde^ 
rit  {Fragm.  i,  >i.  4).  Libri  ad  Ariaiias  i  es  eliicidaiidas 
Um  ulilis  tamque  neces*»arii  jarturam  saiis  iiigere 
non  valemus ;  ejusque  desiderium  augent  qua:  Uii- 
dem  et  Pitbaeana  bibliotheca  ediia  suni  FnigmenU. 
Ex  quii)U8  perspicuum  est,  eum  iui  nb  Ililario  Gon- 
sUDtinopoli  inchoatum  esse,  ut  lameu  deinceps, 
quoad  vixerit,  ei  singuia  adjecerit  monumenu ,  quas 
ad  Arianam  liistoriam  pertinerent. 


78.  llium  intermisit,  ut  contra  Cotutantium  icribe-  B  aiiimos  accendit. 


nune  mihi  non  alia  ad  dicendum  causa  quam  Christi 
est :  cui  et  hoc  debui,  quod  usqtie  nunc  tacui;  et  eui  ex 
reliquo  me  intelligo  debere,  ne  taceam  {num.  3).  Sicut 
igilur  diuturnum  sileritium  non  limidi  animi,  iu  ve- 
iiemeiis  serino  non  tumidi  fuit.  Una  eademque 
Ghristi  charitns  eum  et  pruilentor  lacere ,  ei  fortiter 
loqui  docuit.  In  lioc  qnnque  mfideratus ,  qiiod  ubique 
iu  lemperat  sennonein,  ui  non  alia  quain  qux  a 
Gonsuntio  in  Ccclesiam  gesia  sunt  refercns,  a  cx- 
teris  illius  vitiis  noundis  sesc  prorsus  absliiieat.  Sed 
et  martyrium  ipse  toio  animo  spiians,  aliisque  vehe- 
menter  verbo  et  exeraplo  inspirans,  Gaesarea^  ma- 
Jestati  de  suo  jure  nihil  erepium  vult,  dum  ad  con« 
temnenda  GonsUniii  edicu,  quibiis  parere  nefas  erat, 


rH  :  quaraiione permotus.  —  Opus  illud  nondum  erat 
ab^olutum,  cum  intermittendum  judicavit,  ut  vehe- 
meniius  aliquod  praesentiusque  remedium  Ccclesiae 
laboranti  adhiberet.  Gum  enim  alii  GonsUntii  terre- 
reiitur  ediciis  ac  minis,  alii  ementiia  ac  falsa  ipsius 
religione  detiiierentur ;  ea  non  poiiebantur  animi 
lranr{uilliiaie,  qua  exposium  in  eo  libro  rei  veriiatem 
perspicerent.  Interim ,  ui  ilieronymi  verbis  uumur, 
perielilabattw  navieula  apostolornmt  urgebant  venti^ 
(Itutibus  latera  tundebantur^  nihii  supererat  spei  (Hie- 
ron.  aiul.  contra  Liici/er.),  nisi  Gonstantii  impieias  iis 
niaiiife^u  Uerel«  qui  aiictoriiaie  ipsiiis  in  errorem 
abducebaiitur.  Lupus  erat  adversus  Ghrisii  gregcm 
edictis  saeviens  :  sed  pacis  el  uiiiutis  obtentu  pallia- 


80.  Demum  ad  id  valet  hic  liber,  ut  cum  non  decs- 
eent,  qui  GonsUntii  in  colendo  Ghristo  ejusque  Cc- 
clesia  tuenda  religionem  comniend.irent ,  catholici 
eum  haerelicum  esse,  haercsim  lueri,  hxresim  prapci* 
pere,  hxresim  vindicare  adinoncaninr;  adeo<|ue  per« 
suadeanlur  sibi  ab  illo  cavendum  velut  a  lyranno 
Unio  periciilosiore,  quaiito  majus  fidei  studium  os- 
tenUns  verbis,  eain  ex  aniniis  avellere  cogitaret. 
Hunc  enim  librum  ad  Caihoiicos,  et  iion  ut  existima- 
tur  vulgo,  ad  Gonsiantium  ip«um  destinatum  esse 
plaiium  est  ex  ipso  exordio,  in  quo  Hilarius  Fratres^ 
non  Gonstaiilium  alloquitur.  Fralres  illos,  Gailicanos 
episcopos  non  inimerito  inlellexeris;  ad  quos  nou 
gravabatur  scribere,  quoties  contingebat  ali(|uid  novi« 


tus,  ovis  pellem  pra;  se  ferehat  ac  vulturo;  et  sub  C  cx  cujus  ignoratione    nonniliil    cis    extimescebat. 


emenliu  pieUtis  im  gine  non  miiiorem  cladem , 
qiiam  aperu  vi  inferebat.  Tuui  vigilaiitissiinu»  Eccle- 
siie  pnstor  (»fficii  sui  esse  duxit  ovinum  ainovere  pal- 
liuin,  ac  hoinini  sui  gregi  lupum  ostt-ndere.  Derine- 
batur  Uinen  aiiipianiuin  «  cum  ConsUiitio  a  Deo 
daUui  essc  respiciehai  regiain  illam  potestatem ,  cui 
potissiina  esset  reverentia  deferenda.  Ei  hoc  quidem 
respectu  quantum  rctiiieretur,  noii  solum  persua- 
deiit  libolli  ad  GoiisUntium  dati,  aliique  in  quibus 
summa  sempiT  cum  religione  de  eo  loquitur,  sed  et 
Ipsa  proxime  inchoaia  Ariminensis  syiiodi  historia 
{Fragm.  i,  n.  5) :  in  qua  regi,  quia  orone  regnum  a 
Deo  sit,  poiiasiinam  revcrentiam  deferendam  esse, 
conceplis  verbis  memorat.  Tantum  ibi  monet,  regis 


Quam«|iiam  non  negaverim  eum  etiam  eo  ipso  opere 
aeternx  imperatoris  saluii  consnltum  voluisse,  ac 
tentasse,  an  forte  quein  Arianorum  anibu<  ac  prrsti- 
giis  veluti  fascinaium  ac  sopitum  ad  sanam  fidem 
blando  sermone  excitare  nequivcrat,  ad  eani  acriore 
revocaret. 

81.  An  librum  vivo  Constantio  pubticarit.  —  Neque 
deest  conjecturae  locus,  enm  vel  aniicorum  consilio, 
vel  propria  dictante  prudentiu  ac  moderaiinne  ad 
tempus  snpprcssisse  hoc  opus,  de  cujus  utilitate  non 
satis  hibi  consuret,  etid  quidcm  maxime,  cuni  paulo 
post  in  Gallias  redire  permissus,  id  pcr  se  praesUre 
longe  efficacius  valuerit,  quod  per  hunc  librum  pro« 
posuerat.  ita  cum  rerum  gesurum  vcrilate  compo- 


potesute  aliaro  esse  superiorem ,  et  noit  tequanimiter  D  nuiitur  Hieronymi  verba  ,   quibus  eumdem  librum 
judidum  qu$  epuopatibus  arbitriis  admitti ,  quia  CaS'     eontra  Constantiwn  vita  funetum  inscribit,  quamvis 

acrii  Caiori,  Deo  autem  reddenda  qum  Dei  sunt.  - —  - —  -""• "  ii^j:^i.» .,. , 

79.  Evangclicas  huic  regulae  obsequendum  ratiis, 
Consuniii  fidem,  roores  acgesta,qua  Eccleslae  intei^ 
crat  nossrl,  patefacere  Undem  consiiluit.  Rero  ta- 
men,  quae  scandalo  esset  obnoxia,  sese  aggredi  non 
ignorans,  consilii  sui  rationero  sutiro  ab  exordio 
multis  pnibat.  Et  licet  se  ad  scribendum  nullo  hu- 
mans  perturbalionis  vitio  inciUlum  csse  nonnullis 
noDdnm  persuaseril;  nobis  Umen,  posl  tol  proba- 
tissima  moderalionis  illius  exempla,  religio  est  ei  non 
credere  tesunli :  Neque  injuriam  queror,  qui  disnmu- 
toi  tecentem.  Et  qui  ne  quid  ex  cauia  mea  loqui 


eum  anno  quinto  post  Mediolanense  concilium  aimi 
555,  adeoque  Gonstantio  adhuc  soperstite,  scriptum 
esse  Hilarius  ipse  significet.  Si  qui  autem  quo  loco 
scriptus  sii  non  attendentes,  vehementioris  indolis 
parturo  euro  esse  suspicantur ;  mirantur  alii  in  eo 
curo  tanta  naturx  lenitaie  UnUm  fortitudinem,  nec 
ambigunt  quin  quidquid  vebemens  apparet,  ex  fla- 
granti  martyrii  stiidio  proflciscatur.  Hoc  magis  per- 
suadent,  qiis  redux  ab  exilio  cdidit  innatae  mansue- 
tudinis  exempla. 

Cap.  XI.  82.  BHarH  ab  exilio  reditus  ae  labores  ad 
GaUias  ab  heeresi  purgandoi,  — *  Varios  llilarii  co« 


fOi(  VITA  SANGtl  HlLARlt  t6l 

iiatus  ad  k^resim  in  ipsa  regia  ciYitite  lanqiiafii  In  A  cant^  lUkn  ftese  i^ec^pei^at.  tfoe  tgitur  audiio  festinus 


siio  foiiie  compriinendam  cum  diutius  ferre  noil  va- 
lcrcnl  veritaiis  inimici;  imperatofi  per&uasere,  ut 
f  fiast  diicordia  heittinarium  el  pertnrbat9r  OrktUii  re^ 
(iire  ad  Gulliai  juberetur.  Gloriosum  sine  lloc  illlUS 
criiiien»  qu<Hi  iniquos  pr:iTa  sua  pace  gaudere  iion 
sineret,  ei  semioarium  qiioddam  esset,  unde  excita* 
rentur  assidue,  qtii  cuiu  li»reticis  discordareni !  Gon^ 
silii  iiujiis,  quo  in  Gallias  dimissus  est,  Valentcm  ei 
Ursaciuin  auctores  exstitisse  testis  est  Ftirlunatus. 
Qiiod  auiem  Sulpicius  euin  abeque  ext/it  indulgentia 
in  Ga!ti:i8  dimissum  ait,  Tariis  eruditorum  coQjecturis 
locuiii  prxbuit :  illuro  nimiHim  aut  militis  aiieiijus 
custodiae  creditum ,  aui  PicUTis  prohibitum  essa 
cgriNli,  aiit  aliquam  secum  ubiqne  tuliese  exilil  no« 


tun.  At  quaiii  libcruin  ei  fuerit  quoeuniqiie  iibuerlt  ^  lem  non  Aiisse. 


leniatit  ut  optmissiino  m»gi»tro  redeunti  Rinmne  oc- 
Curref et.  At  pium  pastorem  jam  Urbi  eripuerat  ardens 
rcTisendi  gregis  de^lderitiin.  Dignum  eiiain  erai  hu« 
inili  Ghrisii  Gonfessore,  ul  ocis&ime  fugeret  plausus 
ci  honores,  qiios  ei  Ingenii,  scieiili.T  virtuluinque 
splendor,  nt  toi  pro  Kcclesia  impensi  labores  illie 
bierito  ei  pepercraiii. 

85.  Gum  autem  circa  insulam  propinquaret,  quae 
in  iionnnllis  mss.  VaUinariat  in  a!ii$  Dives  appellatur 
{forlunat,  lib,  i,  n.  20) ,  a  vicinis  monilus  eam  ob 
inultitudinem  serpentiim  esse  inhalntabilem ,  ilhic 
pnccedenle  cnicis  auxilio  descendit,  fixoqne  ligno 
serpcntibus  inetam  posnit.  Haec  insula  alia  videtur 
ab  ea,  quam  ex  Martiui  habitaiione  liqiiet  inhabitabi- 


excurrere,  satis  probaut  quos  proxime  a  suo  iii  Gatiia 
rediiu  egit.  Sulpicii  verba  Foriunatam  ]iire  dixeris 
iiitcrpretari  voluisse,  ubi  ait  c  Hilariiim  in  Galiias 
redire  coinpulsum,  cxiliuni  ainplius  se  pail  eil' 
stiiiiasse,  quod  iilic  lenniniim  disceptiiionis  non 
CiMisecuius,  Gcclesio!  perturbaiionem  relinquerM.  » 
(Forfimai.  lib.  i,  n.  8  )  Ideo  etiain  forie  dietus  «st 
absque  exilii  indulgcntia  diuiissus«  quod  iniperiior 
niolesluin  interpellatorein  a  sd  reroovere  eupien^^ 
cuiu  velut  indignans  in  patriam  redilre  jusserit,  donee 
de  causa  ipsius  naturius  deiiberdretur. 

83.  Tum  vero  HilaHum  de  pralio  revertentem 
Galliarum  Ecclesia  compiexa  est;  non  quiilem  post 
G'.in8tantii  ebitum,  qiiod  sOnare  videiitur  Hieronymi 


86.  Otianto  ciim  ptausu  ac  ^vore  Pictivis  exceptiis 
sil,  cogitare  facilius  est,  quain  verbis  enarrare.  Tes- 
tls  est  Fortunains  (num,  II),  eam  tuin  populis  ipsius 
fifctitiain  exstittesc,  quasl  patrla  cum  ipso  eis  rcddiu 
essel,  qui  se  sine  ilto  exules  exisiimabant.  Hilarius 
l|^c  non  modo  charissima;  plebis  snae,  sed  et  dilecti 
diseipull  sui  Maniiil  ^ouspeciu,  eodem  prope  i^m- 
pOlie  est  fecreitUs.  Hic  enim  tiomam  profecius,  iflum 
ubl  Jam  prxteHis^e  audivii»  ita  vesiigiis  persecutus 
est,  ut  non  molto  post  ipsum  Piciavos  perveniret.  A 
quo  cinn  gintlsnime  snsccptus  fots^et  monasterium, 
fiOGogei:icum  (1)  dictuin,  qnod  primum  in  Caltiis  no- 
Vimus,  baud  longe  ab  oppido  Pi^tatensi  ^ibi  cotTo- 
cavit.  Summnm  boc  in  Mariino  Hilarii  desideriom 


dialogo   contra  Luciferiauos  verba;   sed  ut  in  0  quo  magis  consideramns,  eo  persuftdemur  amplius 


in 

Ghronico  accuratius  scribit,  postremo  ejosdem  liiipe^ 
ratoris  aniio.  In  illo  eQiiii  libro  cimimuueni  eccleaia- 
tuni  ex  episcoporum  exulantiuro  reditu  l^ctitiam  de* 
scribens,  Hilarium  al»  iis,  qulbua  Julianus  Augusti 
digniuie  auctus  reditum  ad  ecelesias  permisit^  dia* 
tiiiguere  non  admoduin  curavit.  Quod  ea  fere  ratlone 
fi:cil,  qua  Sulpiciiis  aliiquesic  narrant  PauliMi,  Euse- 
l>ii,  Luciferi,  Diony>ii,  Hilaril,  Rodaniii|iie  exilia, 
nt  quamvis  iribus  diversto  conciliis,  uiio  tameii  et 
eodein  ejectos  eos  crederes.  Gum  Hieronynii  Ghro- 
nieo  consentiuut  Sulpkiua  al^ue  Fortunatus;  quippe 
qiii  Hilarium,  postquam  Goiistantiiioi^iii  liiielluffi 
6UU1II  iniperattiri  obtulissel,  ab  ipsomet  Gouatantio^ 
non  a  Juiiano,  ad  ecdetiam  suaiu  dimiisum  ftiisse 


cnm  boc  illi  vetererti  intercessisse  necessitndinem ; 
caque  vera  esse,  qu«  de  Martlno  apad  Hilarinm  ante- 
qnanl  Cisularet  diversanle  Snlpictus  narrat :  ut  in  eo 
uno  9it  lapsns,  qnod  lutiaiii  nomen  alterlus  impera- 
lofis  loco  ei  snbtepaerit. 

87.  Infnmm  a  martuh  mtmr.*^  Hitarios  ab  exi- 
Ihv  redttt  non  solom  isnnctttate,  sed  et  inirAcutis  co- 
mscdyit.  If^ro  post  aliqnot  dies  ailKcta  ro^ef  dnptici 
Infantis  sui  nmrte,  qui  ctrni  absque  bapiismi  regene^ 
Htione  defnnctus  csiiet  ffreeeentem  mherat  Iteem,  et 
jHBna  fkturi  seecuti  nm  tatebat  {F&rtUn,  Itb,  i,  n.  42); 
Inulti»  ab  flihrio  precibtis  aC  lncrymis  petiit,  ui  A- 
Knro  aM  sf  bf  aui  baptisnio  fedderet.  Qnibos  commoius 
pitts  popiftli  pater,  s^taiiie  plebe  ad  toniueta  rec«r- 
tradunt.  Sftigulis  suffragaiur  Gregorius  TttroiMnsia  D  rit  ofaii«nis  mna  :  neqoe  tt  terra,  in  (f^m  ffrtmmvm 


episcopus  (d€  Qioria  Cenf.^  e^  i.>.  Gm  eiiiiii  ttum 
quarto  exilii  sui  aoiio  Picuvoi  reversum  roemorel^ 
ciiinque  superiutf  cerlia  manitestisque  momeiilia  eou- 
fectum  sit,  ilium  sub  anni  dm  iuitia  relegatum  esae; 
paulo  anu  annum  361  ^  ^ui  GoBSUntii  poatrenus 
fuii«  iiU  ab  Milio  redeoirfi  ^oieaUa  fa«U  aii  »6- 
ce6se  eat. 

81.  Indulti»  ei  potesUtis  fsufm  iara»  per  OccMe^ 
lein  cito  increbuil,  ei  ad  Marttnimi  uscfue  pervenK 
{Sulpie.  Sw.  in  ffim  MUelf  Mariim^,  Ule  ex  Hiyrico 
primuiu  ab  Ariauis,  ac  deinde  e  moMSieriOt  ifinA 
iibi  suuaerat  MedtoUiii^  a^  AUMHio  (^lsia,  iii  4k»su- 
lam  Licustici  asalrts,  quaiA  {Mm^a^  MiiMriaA  vd- 


facebnt,  pntts  surrexit ,  «)n*m  fnfons  a  monuU  sur- 
rexissei.  Noianda  sMl  fioc  In  lOco  FortUMili  Verba, 
qulbns  cttHi  supcritts  dieal^  Itiflintem  absitue  bapiismi 
gratia  deflincitim  pema  fmuti  tmcmH  nan  twrert  (mml. 
15);  iaadeiqae  insuper  Mlarimn^  quod  hoe  prodigio 
oreum  ipo<lavt< ;  suam  de  infanturo  liu|usmodi  pSMiis 
aenteiHiam  saiU  declaras. 

88.  A^nv  M  roMrt  i>fVM  moriem  o />eo  tmp^lfal» --- 
Seripior  idem  non  minus  miraiur  virtuiemi  qua  iile 
Mm  suis  Abr»  uiortem  impeiravti;  quam  quu  red- 
didii  inftmi  rooriuo  viuro.  lllam  essloi  bod  smuIo 

(I)  Vsdgo  <49iifa»  ifiiod  flM>do  Jesuit»  oMmuU 


m  EX IPSIUS  POTtSSIMUM  SCRIPTIS  COLLEGTA.  m 

sd.imnns,  jfiin  ctelefttl  sponso  despoiideni,  modo  ei  A  rlum  iis  conciiiis  interruisse  non  negandnm  est,  ila  ct 
ipsa  eum  sibi  cooptaret.  Uhi  igilnr  illam  ardenli  ejiis 
desiderio  teneri  c(>gil0Vit,  non  conquievll  ab  oraiione, 
donee  ipsa  «fiie  dolorB^  iine  contagio  de  mundi  Indibrio 


nufraret  ad  Chriiinm,  Yix  iuleni  Abram  proprils 
hianibus  venei^ndr  Iradidcrat septilturde, cum  ipsius 
tnuter  cceli  cupida  ab  eodem  postnlavii,  ut  et  ipsa  si 
mererelur,  erepta  de  mundi  crimine  ad  coelestis  regiil 
gloriain  cum  Kiia  transmitteretur.  Quod  assidua  ipsius 
oratione  liaud  miilio  post  obtiuuit.  Sic  cum  llilarii 
eonversatio  in  coelis  esset,  illiic  fesiinabat  ti^iismit- 
tere,  quo8  non  iii  lerris  nisi  propter  coelum  diligebat. 
Uiramque  aulem,  ut  ex  Hildeberto  Cenomnncnsi  tra- 
dit  {Annal,  Aquil.  l,  i^  c,  14).  BouclictUs,  lii  xde 
sanctis  Jonnnl  et  Pdulo  sacra  condidit. 


conccdendum  enni  suporstilc  adhuc  Conslanlio  Pic- 
tJivis  egro.-suin  esso.  Ai  vero  in  exseqnendls  regis 
maiidatls,  (|u;c  tuia  conscientia  faserat,  suspecia  nobis 
esse  nou  debel  illiiis  religio.  Nunquain  igitur  ei  in- 
lerdictum,  ne  Picbvis  egiederetur.  Hilarium  autem 
bon  eam  tantum  anni  360  pnriem,  qua  Calliis  rcd- 
diiiis  esl,  sed  el  ^iinum  S61  ac  forte  subsequentem 
ad  sarciendas  Arimiiiensis  sytiodi  ruinas  insumpsisse 
opinantl  adcrii  Sulpicius  :  qui  cum  hoc  niultis  con- 
ciliis  factum  lestetur,  unum  subinde  memorat  Biter- 
fense,  quo  Saturninus  prfjeier  tkcerem  infamiam  muUi$ 
aique  infnndin  criminibu$  convictui,  Ecclesia  ejectui 
«if...  Paternus  etiam  a  Petrocoriis  aque  vecors,  nee 
detrectant  perftdiam  profiten,  sacerdotio  putsus :  cas* 


Gatlias  ab  heeresis  piaculo  libetat,  —  Sed  si  B  teris  venia  data.  Enim  vero  an  id  sibi  ancioritatis 


magna  illa  miracula,  hocnon  minus  stbpondnm,  quod 
eum  hxreiicis  foriiter  renilcnlem  Dcus  in  sedcm 
sunm  resiiluit,  qiiando  e  suis  ejiciebanlur,  qui  illis 
eiinm  nonnltiil  cesscrant.  Neque  id  sinc  speciali  Dci 
iu  Galli^s  providentia  factum  putem.  Nam  vulnere, 
quod  in  Ariminensl  concillo  excepernnt  Galli,  nuper 
misis  Orienlalium  litteris  deteclo,  desidcrabatur  pe- 
riia  medici  manus,  qiine  illud  alligaret  quam  primum, 
congmisqiie  remediis  sanaret.  Opporiune  tunc  vcnit 
llilarius,  qui  dejectos  rclevnret,  et  pro  inslta  sua  ino- 
deraiione  turbatos  sercnaret  anlmos.  Nec  deerant, 
^t  ferro  et  abscissione  opus  esse  sentirent :  sed  ipse 
oleo  et  indulgentia  iisus,  brevi  omnia  In  pristinum 
f  taiuin  reformavil.  Fortis  itaqtie  el  inviclus  cum  prx- 
Imciis  b;£rciicis  rcsistendnm  fuit,  et  cum  poeniien-  G 
tibus  iiNlulgendum  facilis  et  misertcors,  utruin  animi 
inigniiiidine  quam  pla  qu:idam  commiseratione  plus 
Eeclesi^  coiiiulerit,  apgre  definias?  Foriitudine  qni- 
tfem  liaeresl  in  Gallins  aditum  ante  exiliuin  prxclu- 
leral :  sed  eam,  dnm  exulat,  subdole  introductam, 
ab  eillio  redux  tam  celeriter  expulii  mansnetudine, 
ui  iit  eum  ipsum  annum  560,  quo  ab  exilio  revertii, 
dicat,  ifiefimymns  in  Chronico  :  iiaHia  per  Bilariunt 
Ariminensis  pnBfidice  dolos  daninat.  Quod  qua  ratione 
frctum  sit,  sic  Solpicius  explicat :  Vbi  (Hilarfus)  per^ 
ntensue  eit  orbem  pmne  terrarum  mato  perfiduteinfectump 
dubius  animi  et  ma§na  turarum  niole  eesiuans,  cum  pte* 
rU^ue  tideretwr  non  ineundam  eum  hit  eommunionim^ 
f«i  Ariminertsem  synodum  reeepissent ,  optinium  factu 


sumdre  ausi  essent  Calli,  ui  dum  Consiantius  sectam 
Arianam  tolis  imperii  viHbus  tueretul*,  prd^dpnum 
illius  fiutorem  de  ecclesia  sua  ejicerent?  Nam  cum 
Snturninum  sic  Sulpicius  Ecclesia  ejectum  scribat, 
ut  At-innarlim  pdrtium  vires  duee  rnnisso  infractce  fne- 
rltit ;  lUfic  non  tantum  ab  ecclesiastica  fcommnnione, 
sed  iib  ipsa  ctiam  Arelatcnsi  tode  ejectns  fursse  iniel- 
ligendus  est.  Eum  qiiippe  Parlsiense  concilium  ab 
ecdosiastica  communione  jam  bis  remOtttirt  testatnrj: 
et  tum  nihllo  mngis  fbct^  efanl  paMinm  vircs.  Unde 
et^iSeqtiitUr,  Ut  hbh  habltum  fntn-it  hoc  Bilei^rensti 
fDncillumi  hisi  Ctirti  vlvereOondtnhtiuijam  desiisset. 
Hoc  si  quidem  Vivo,  Samrnium  ab  ee^lesia  sua  expel- 
lere  ntilla  synodonml  Yblijlisset  aucioritas. 

91.  Inier  ncfanda  crimiha,  qnibns  tonViclus  est 
improbus  ille  hd^reticui,  non  mlnimum  illnd  fbll, 
q^  Hilarii  exllium  procurarat.  Tum  insonti  Chrlsti 
confessori  iocus  pResiitos  csi ,  olim  ci  a  Constantio 
negatus,  sycophantam  illum  usqtie  ad  confessionenl 
f^lsohim,  quae  adversus  se  gesscral,  adducendi.  Ita 
jlisto  Dei  consilio  factutn  est,  tit  Salntninus  meritas 
dcpositionis  pdenas  in  ea  ipsa  dvitale  ddret,  iii  qua 
inirinam  adver^us  Hilarinm  exilii  sehtcntiam  per 
fratntem  ae  mendacin  molitns  fuerat.  Eiinde  nomen 
illin^  e  sacris  diptycis  expan^tim  {Anatett.  roHi.  dr, 
pag.  431);  Sailem  in  veieri  episcopoHiin  Arelaten'^ 
Simn  etehclio,  quem  ex  hojus  ecclesiai  dipiycis  ex- 
cerptom  credunt,  tion  comparet ;  sicui  nec  Marciani, 
qui  s3culo  snperiore  Netaiianoadhaeserat.  Sntlirnini 


«rlitfralfu  revo^e  mutios  ad  emendaiionem  et  pasni'^  D  snccessor  volfa  existiinaiur  iaiicltn  GnMicordiu»^  qui 


tenikm^  frequeniibus  intra  Gattian  eotnHlHs,  atque  om" 
mihts  fere  ejnseopk  de  errore  profitentibut  apnd  Arimi. 
tmm  geita  condemnavil^  et  in  slaium  pristinum  Ec^ 
eUnmum  fidem  reformatnl,  lia  enim  ieg endum , 
Hon  aiitem  cnn  vulgata  editione  refotmaht  ct  con^ 
dtmmant» 

90.  8<iliirniiii  depbMo.  -^  Prof4er  httt  Hiero- 
nymi  et  Siilpicii  verba  ininos  ireri  siffliiem  vkleri  jam 
diximus  conjecturam  eorum,  qoi  llilariiiin  edbtque  «n- 
tn  indulgentia  dimissum  iCa  inteliif  I  commode  exi* 
Mimaiit,  tttei  Piciavis  egredi  problbPitffn  t\U  Nmh  sI 
on  ipso  anno  MO  Gailia  fsr  illuifi  ilcrlifrtfieftalls  per- 
ftdia  dMs  IhNiatoiibiii  coneHNs  Aonaf it ;  ot  llrli* 


cortcilio  Vaientino,  aniie  304,  lnterfuii  {dmH^  CkHttk 
tom,  1,  fog,  S5). 

9t.  Hila/titki  Gdltin  wtvermu  Mkmot  temper  prth 
iextrit,  ^  Tandcm  Ariaite  seeiie  lehebris  Hilarii 
fMmdentla  ae  ladisre  dissipatisv  et  ^'eeto  dnce  per 
qnem  ^piifius  mendafeii  Gallorum  phiritnos  f  A  erro^ 
rem  indnxerM,  ttikd  upud  mimii  eomtitH  tinttU  Milarn 
tenvficio  GddUai  nMfmpiaeuio  ke0resiitih0rmas.  Neqii6 
tantiim  tivusi  sed  t  vivis  etiam  subHitus  fatriam  gei>- 
lem  ab  eatlem  h^esl  |mMexH>.  Illius  wpem  etiaiki 
duobus  post  mschIIs  maiMfesid  slgiM  «iiperiis  «M 
primus  FVmmrmit  CkristiMM  m  €liMoveiis. 
^lppe  eiHn  adversus  AlaHeum  Ariamim  Gouhorum 


167 


VITA  SANCTI  niLARlI 


m 


regcm  progredcrctnr,  Piclavis  pharum  igneam  ex  ba-  A  mode  credid<Tis  circa  annf  363  principia  initam  : 


silica  S.  Hilarii  cgressnm  super  sc  advenire  con- 
spexii :  scilicet^  ini|uil  Gregorius  Turon.,.tf<  \lumine 
beaii  confessom  Hilarii  adjulus,  Uberius  hasrelieas 
acies^  contra  quas  sa^pe  idem  sacerdos  pro  fide  con- 
(lixerat,  debellaret  (Greg.  Tur.  lib.  ii  hist.  Franc^ 
c.  37).  Et  vero  staiim  voce  admouitu<,  ut  Tacta  iu  ilio 
venerabili  loco  oraiione  prxlium  comroitiere  festi- 
naret,  tanta  prosperitate^  altero  pro  se  pugnaturo,  pro- 
cessit  ad  bellum,  ut  intra  horam  diei  lerliam  uUra  hu- 
mana  vota  sortiretur  a  Domino  victoriam  {Fvrtnnat. 
lib.  II  Yitas  S.  Hilar.),  Insignem  hanc  victoriam  ubi 
celebravii  Fortunatus,  declarat  hoc  se  Hilario  ipso 
inspirante  sentire,  sciltcet  non  minorem  illi  iu  requie 
jam  posito  esse  c^tholicae  religionis  sollicitudinem. 


maxime  cuni  Georgii  pseudopairiarchye  Aiexaudrini 
mors,  (|U;b  post  medium  annum  362  conligil,  prse- 
cesserit  Alexandrinum  conciiium,  ex  quo  Eusebius 
lunc  lemporis  reverlebalur.  Quamvis  auiem  tes- 
telur  Rufiiius  (ibid.,  c.  31),  duos  istos  viros,  veiul 
magnifica  lumina^  lUyricuni  Jlaliamque  suo  splendore 
sie  radiasse,  ut  omnes  etiam  de  abditis  angulis  et  abstru- 
sis  hmreticorum  tenebrcs  fugarentur  ;  hanc  lamen  HHa" 
rio  laudem  prceeipuam  Iribuit,  quod  cum  esset  nalura 
lenis  et  placidus,  simulque  eruditusy  et  ad  persuaden^ 
dum  commodissimus,  rem  dHigeniius  et  aptius  procu- 
rabat.  Elogium  saiie  miiiime  suspectum  quo  Gillus 
episcopo  Ilalo  ab  Iialo  presbylero  prxferlur.  Sed  si 
hocab  eo  expressit  nianiresta  veritas,  ac  recens  re- 


quam  olim  ei  fuit  cum  in  corpore  degeret.  Faxitcce-  B  rum  gestarum  niemoria  :  quid  est,  qnod  in  primis 


lum,  ut  ejusdem  meritis  ac  precibus  rediviva  pestis 
Ariana  a  Anibus  nosiris  procul  arceatur,  et  in  Fran- 
corum  cordibus  scmper  vigeat  illibata  sanciissimae 
Triiiititis  (ides  ac  veneratio. 

93.  Qitando  et  cur  contra  Dioscorum  scripserit.  — 
Ad  id  tempus,  quo  ad  fugandos  e  Galliis  Arianos 
sancius  Hilariiis  tMm  strenue  incumbebat,  referendus 
est  illius  ad  Sallustium  Guliiarum  pracfectum  contra 
Dioscorum  medicum  liber,  cujus  soliis  titulus  ex  Hie- 
ronyiiii  lucubratioulbus  ad  nos  transmissus  est.  Gum 
enim  in  eo  litulo  Sallustius  lantum  pr.Tfectiis,  non 
consnl  nuiiciipetur  {Ammian.  lib.  xxi,  e.  8 ;  Idem  lib. 
xxni) ;  cumqiie  alias  coiistet,  eum,  anno  361,  a  Ju- 
liaiio  Galliis  prxfeclum,  biennio  post  adscriptuin  m 
Irabe  collegium ,  hoc  est ,  in  consulatu  collegam  C 
cooptatum  esse  :  huiic  librum  uec  ante  annum  361, 
nec  post  363,  scriptum  esse  manifestum  est.  Uuc 
quoqne  facit,  quod  idem  ille  SalluNtius,  anno  363,  ad 
expeditioiiem  contra  Persas  cum  Juliano  profectus, 
ac  subinde  a  Valentiniano  et  Valente  pr»leclus  Orien- 
lis  prvtorio,  Gallias  non  repetierit  {idem,  lib.  xxvi, 
c.  5).  De  hoc  prspfecio  testatur  Suidas,  eximia  eum 
bumanitate  fuisse  praeditum.  Eumdem  nominatini 
a  Clirisiianis  vexandis  abhorruisse  Rufinus  Tbeodo- 
retusque  commonstrant  {Rufin.  tib.  i,  c.  Z^;Theod, 
lib.  ni  Hist.  eccL,  c.  7).  Unde  conjicere  est,  eum  hoc 
libro  conveiitum,  ut  Dioscori  medici,  qui  forte  Juliani 
auctoritate  ac  nomine  in  Gbristianos  immodice  sae- 
viebat,  vioientiam  coerceret. 


nalurae  ipsius  lenitali  hanc  gloriam  adscribii?  Pro- 
fecio  nisi  in  Hilario  singulari  ratione  emicuissel  haec 
virtus,  Rufino  satis  fuissei  majoris  Iiujus  ad  conci- 
liandos  animos  faciliiatis  causam  summ»  illius  clo- 
quenliap  atlribuere.  An  vero  Hilarius  atqne  Euse- 
bius  in  Italia  quidquam  inconsulto  Liberio  egerint, 
non  ausim  affirmare.  Quanqiiam  ex  Fragmento  xii, 
cvidens  esi  Liberium  eodem  reparaiidas  fidei  sludio 
exarsisse.  Unde  sicut  Hilarii  atqiie  Eusebii  opera,  iu 
ei  Liberii  nutu  congregaU  esse  ultro  concesserim, 
qiix»  iu  eodcm  Fraginento  memoranlur  luiliae  atqiie  H- 
lyrici  concilia,  in  quibus  utriusque  geiitis  episcopi 
fraudem  se  Arimini  passos  esse  agnoscentes,  infideli- 
tatis  consortium  abjecerunt. 

95.  A  Lucifero  non  probalur.  —  Sanis  sanctorum 
illorum  virorum  consiliis  Lucifer  Calaritanus  repu- 
gnabai.  Hic  ab  Eu^ebio,  quod  quae  Antiochiae  proxi- 
megesserat  non  approbasset,  nonnihil  abalienatus 
erai.  Ipsi  cliam,  uli  superius  observalum  csl,  jam 
pridem  displicuerai  suinma  Ililaiii  erga  Orieiiliiles  in 
libro  de  Synodis  moderatio.  Ac  licei  eum  ex  pruden- 
tibus  illius  responsis  leiiitum  crediderim;  facile  ta- 
men  recruduit  oflTeiisio,  ubi  illum  cum  Eusebio  po- 
tius  quam  seciim  facere  inteliexit.  Sic  affectus  Liici- 
fer,  et  natura  austeriori  in  clementiam  haud  multum 
propensius,  non  damnare  noii  poterat  Hilarii  iu  reci- 
piendis  iis  qui  Arimini  lapsi  fuerant  facilitatem.  Hinc 
apud  totam  Luciferi  sectam  male  audiit,  velut  qni 
laudem  sibi  in  Ecclesia  partam  interruperit  faven» 


Cap.  XII.  94.  De  Hilarii  in  Italia  laboribus^  et  Lu-  D  prasvaricatoribus,  ut  non  dicamus  et  hcsreticis,  in  quos 


eiferi  sehismate.  —  Intra  Galliarum  fines  continere  se 
non  valuit  Hilarii  pro  caiholica  religione  studium. 
His  igitur  pace  reddita,  transcendit  Alpes,  ut  Italiac 
ac  vicinis  regionibus,  quae  haeresis  Arianae  furore  at- 
qnecontigionelonge  magis  depravatae  fiierant,  consu- 
leret.  Illum  EusebiusabAlexandrino  concilio  Vercel- 
las  rediens,  ac  singulas  quasqiie  Orientisque  aique 
Italiae  ecclesias  abjurata  infidelitaie  ad  sanitatem 
rectas  fidei  revocans^  in  Italia  positum  hcec  endem  erga 
instaurandas  ecclesias  fidemque  Patrum  reparandam 
reperit  motientem  (Rufin.  lib.  i  Hisl.  ecct.,  c.  30),  eique 
ae  in  idem  opiis  libenier  adjunxit.  Specialem  hanc 
duonim  illorum  coiife:>sorum  societatem  noii  iucom- 


eloquentia  tuas  viribut  peroraverat  {Marcellin.  et  Fau$* 
tin.  in  libello  precum),  Contra  apud  eos,  quos  non 
excaecavit  schismaiis  caligo,  gloriam  quam  pristinis 
scriptis  gestisque  roeruerat,  non  tantum  iion  obscu- 
ravit :  aut  interrupit,  sed  et  propemodum  cumula- 
vit :  dum  praelata  veriutis  luce,  et  indulgenliae  fa- 
cililate  oblata,  Ecclesix*  reddidit,  quos  ei  haeretico- 
rum  fraus  ac  terror  abstulerat. 

96.  Quam  iniqua  Luciferi  sententia.  —  Durum  sane 
et  a  chrisiiana  clemeiilia  ac  Hinplicitate  alienuin  vi- 
debatiir,  iis  aut  non  credere,  aut  induigentiam  ne- 
gare,  qui  sine  conscientia  hasretici  ferebafUur^  conte$teh 
banlurque  corpus  Domini  et  quidquid  in  Ecclesia  sanc-^ 


«<»  EX  IPSIUS  POTISSIMUII  SCRIPTIS  COLLECTA.  170 

tum  est,  u  mlni  malt  in  iua  fide  tiupicatos  {Hieron.  A  &uae  minas  potentibas.   Eo  animo  etiam  postea  ab 

eodem  Lucirero  ob  suum  de  Synodis  libnim  repre 


diaL  contra  Lucif,).  Planuin  enim  erat,  eos  uno  pa 
cis  intuiiu  recepisse  Arimini  propositam  fidem ;  iieqtie 
buic  illos  consensisse,  nisi  posiquam  multis  ex  ca- 
tholica  eonscienUa  adjectis,  vocnbuii  consubstantialis 
in  ea  suppressi  Tim  se  satis  siipplevisse  existiroas- 
sent  Unde  siatim  ut  fraiis  in  recepta  rormiiia  latens 
Hilarii  prxsertim  opera  detecia  esi ;  ingemuit  toius 
(Mi$,  ei  Arianum  u  esse  miratns  est,  hoc  esl,  se 
Arianiim  publicari  et  aiidirc  obstupuit,  citm  Ariiim 
Ariique  docirinam  non  tantnm  exsecrareiur  ex  ani- 
mo,  sed  etiam  se  subscriptione  sua  salis  superque 
damnasse  arbitraretur. 

97.  DiscipUna  rigor  quando  lapns  remittendus,  — 
Infietandum  tamen  non  est,  eos  a  peccato  vix  excu- 


bensus,  injurias  injiiriis  non  repulii,  sed  sermonis 
leniiate  ac  rationum  evidentia  (i)  vicit.  Unde  nihil  ab 
Hilario  non  tenlatum  opinnmur,  ut  a  schismaie  avo- 
caretur  Lucifer,  cujus  nmicitia  semper  ipsi  tam  chara 
faerat.  Et  vero  credibilene  cst,  enm  qiii  nulli  pe- 
percit  labori,  qiio  lapsos  erigerel,  quidqiiam  non  mo- 
visse,  ut  (lui  hactenus  tam  fi»riilcr  sletcrat,  non  ca- 
deret?Sed  qiiod  RuOnus  Liiciferi  ipsius  casus  data 
occasione  ail  {lib,  i,  c.  30),  Temere  ccepta  corrigi  (lan- 
tum)  spato  solent,  si  de  ali<|uo,  cerie  de  Lucifero, 
vere  dictum  est,  utpoie  viro  ejus  indolis,  qua*.  facile 
flecti  non  possct. 

99.    IHlarii  auctoritas  idonea  [uit,  quas  Luciferi 


sari  posse,  qni  Arimini  ex  infirmilate  nicaenum  de-  B  schisma  compesceret,  —  No*i  inanisi:imen  Inbor  Hila 


seniere  symbolum,  ut  novam  ab  iis  formulam  reci- 
perent,  qnornm  fides  ipsis  suspecta  merito  esset. 
Terum  ut  non  erat  id  eorum  crimen,  qnod  puhlica 
»c  Inctuosa  poRnitentia  expiari  mereretur ;  iia  nec  in 
eo8  locum  habebant  canones,  Innocentio,  epist.  6, 
teste,  apud  Nicapam  conttituti,  qui  posnitentes  etiam  ab 
infinds  offciis  clericorum  excludunt,  Sed  etsi  poeniten- 
tiaeetiara  publice  fuissent  obnoxii,  horom  tamen  ca- 
nonum  rigor  poterat  eis  prudenler  relaxari.  Nam 
cwn  fateatur  Augustinus  (£p.  185,  n.  44),  quod  c/«- 
ricj  vel  etiam  episcopi  post  poenitentiam  permanere  non 
deberent;  huic  lamen  Ecclesiae  iegi  supplendnm  esse 
monel,  nisi  hoc  pacis  ipuus  compensatione  salvaretur. 
Vt  enim,  inqiiit  paulo  iiiferins ,  cons/trticrcticr  m  Ec- 


rii  fnit :  cujus  indiistriae  sitnul  ct  auctoritati  tribuen- 
dum  videtur,  qnod  Lnciferi  schismati  paiici  adeo  ad- 
haeserinl,  ut  ciim  Hilario  diacono,  Ilieronymo  teste, 
lota  secra  interierit.  Neque  vero  Lucifero  facile  erai 
aliis  persiiadere,  eum  ex  animi  remissione,  et  iion  ex 
mera  charitate  dare  lapsis  veniam,  quem  alias  omni- 
bus  in  periculis  inlrepidum  et  invictum  pro  gloria 
Doniini  stelisse  certo  sciebant.  luio  ubi  causa  pos- 
tulabat,  quam  non  mollis  nc  remissus  fuerit  eo  ipso 
tempore  Italia  toti  conspexit. 

Gap.  XHL  iOO.  Hilarii  cum  Auxentio  congressus. 
—  Partem  anni  362  lotutnque  565  Hilarins  in  Ita- 
lia  egerat,  ciim  Yalentinianiis  rerum  potitus  Mediola- 
num,  Februarii  26die  nn.  561,  pervenit.  Ei  cum  de 


dffta,  ne  quisquam  post  alicujus  criminis  posnitentiam  ^  rebus  a  se  pro  Ecclesia  feliciter  gestis  merilo  po- 


elifieatum  accipiat,  tet  ad  clericatum  redeat,  vel  in  cle- 
ricttiu  maneat,  non  desperatione  indutgentios ,  sed  ri- 
gore  factum  est  disciplina,  Quod  aulem  aliquando  Ec- 
desia  disciplinae  rigorero  uliliter  remittat,  sic  illus- 
trat  instituliimis  exemplo  (niim.44) :  Cif  m  enim  prcecisus 
ramus  inserilur ,  sit  aliud  vulnus  in  arbore ,  quo  possit 
reeipi  ut  vivat,  qui  sine  vita  radicis  peribat,  Ita  ergo 
«I  isti  cum  ad  radicem  cathoticam  veniunt^  nec  eis 
s^unnvis  post  erroris  sui  posnitentiam  honor  clericatus 
ei  episcopatus  aufertur ;  fit  quidem  aliquid  tanquam  in 
eortiee  arboris  matris  contra  integriiatemseveritatis,  etc. 
demum  concludens,  Sic  multitudinibus  per  schismata 
€t  heereses  pereuntibus  subvenire  consuevit  (Ecclesia). 
Lnciferi  lapsum  suhinde  notat,  Hoc  dispticuit  Lud- 


tuisset  gloriari;  nihil  duin  se  fecisse  existimabat, 
quamdiu  superesset  qui  Chrisfi  divinitati  adversare* 
tnr.  Procul  ab  inani  gloria,  sic  contestatiir  se  veram 
pacem  et  amissam  qumrere^  et  turbatam  componere,  ei 
repertam  tenere  curavisse;  ut  continuo  suhjiciat 
(Conlra  Auxent,  n.  i) :  Sed  hujus  ipsius  nos  fieri  vel 
partieipes^  vel  auctores,  ncc  temporis  nostri  peccata  mc- 
ruerunt,  qiiasi  voti  sui  compos  nequaquam  Tuisset. 
Apud  alios  constat  unius  Hilarii  benellcio  Gallias  liae- 
resis  piaculo  liberatas,  ejusdem  pnesertim  industria, 
suavitate,  eloquentia  Italiae  atque  Illyrico  propc  toti 
pacem  redditam,  eoque  in  Occidente  redactam  Arit 
prius  tam  amplam  h:rreditaiem,  ut  ad  unos  Valen' 
tem,  Ursacium,  Germiiiium,  Gaium  atque  Auxenlium 


fero,..  ei  cui  dispticmt,  in  tenebras  ceddit  schismatis  I>  lota  deflexisset.  Hilarius  uniis  non  graiulatnr,  quod  ad 


mmss0  lumine  charitatis, 

98.  Ludferi  ut  amiciliam  semper  coluit  Hilarius,  ita 
lapsum  doluit.  —  Gasum  tanti  viri,  quem  ob  singula- 
rem  constanliam  tota  mcrito  siispicii^bat  Ecclesia, 
Hilarius  haud  dubie  graviter  iiidoliiit.  Quanta  enim 
illmn  revercntia  coluerit,  vel  hinc  manifHStum  est, 
qood  simililudinis  vocabulo,  a  qiio  noiinihil  abhor- 
r^ai,  usus  sit,  ubi  illud  ei  iiitellexit  usitaium  {Apo- 
ioget.  Respans.  5  ef  6).  Nimirum  non  ignorabat 
eoraro,  qui  causam  eamdem  medios  inter  hostes  tue- 
rentur,  valde  neeessariam  esse  animorum  seiitentia- 
mmque  coneordiam ;  hancque  facile  dissolvi,  nisi  qui 
ftui  magisoompoles  sunt,  morem  gerant  sociis  mentis 

PATmOL.  IX. 


tani  paucos  redacta  sit  misera  illa  hacreditas ;  sed 
quod  non  prorsus  sit  extincta,  nihildum  se  profecisse 
arbitratur.  Yires  igitiir  exserit :  seii  illi  nt  ejus  eiu- 
dant  conatus,  etiam  se  tam  impii  magi>tri  haeredes 
negant.  Non  enlni  idem  ille  Satanae  spiriius,  a  quo 
pridem  Arius  exciiHlus  aniinatusque  est,  sese  in  iis 
palam  audet  ostendcre  :  sed  iii  angelum  lucis  transfl- 
gurari  cogitur,  quo  facilius  lateat. 

iOi.  Auxentium  Mediolano  expettere  nitilur. — Hu- 
jus  arte  prae  omnibus  Itisit  Auxeiitius,  nec  tamen  Hi- 
larium  fallere  valuit.  Nam  quanto  magis  enitebatur 


(1)  Lib.  1  Carm.  de  vita  S.  Martini. 


6 


171  VITA  SANOn  H1LARII  tn 

iii  virus  sunm  legerct»  tanto  ille  amplius  iniendebai  A  deruii.  Namque  cditis  lolius  eongr^sttB  fenxH^  et  pn- 


nldctegereu  elut  ab  ipso  velut  a  veuenaio  scrpentc 
Mediolanenfcm  civUalcin,  qux  ob  singulare  in  ca- 
tholicam  fldeni  studium  cliara  ipsi  scinper  fiierat,  libe- 
Nrct.  Gonlinuo  Auxentius  sibi  male  conscius  Valeu' 
tinianum  pncvertit,  ac  vcrbis  scse  catbolicum  mcnti- 
tus,  plebcm  suam  ab  Uilario  perturbari  conquestus 
est.  Klo  audiio  rex  pacis  umans,  suoque  adventu  pa- 
cem  firmare  cupiens,  haud  difticulier  indtictus  esi, 
ut  Mediolanensium  Ecclesiam  a  neinine  perturbari 
edicto  grtvi  prdecipereu  Hilarius  Eccle!»iain  haeretico 
a  calliolico  principe  sub  unitatis  specie  ac  voluntate 
credi  non  sustinens,  Yaleiiiiniano  ctiam  iinporluna 
inicriicllniiine  suggessil,  Auxentium  blaspliemum  esu^ 
et  omfdno  Imlem  Christi  habendum,  eumqut  atiter  cre- 


tefact:!  Auxentii  rraiide,  ut  ab  eo  sibi  caTerent  sin- 
ceroe  fidei  amatores  effecit.  In  hoo  aiiicm  scHpto  qtiid 
magis  mirere?  suminumne  illiu^  iii  defegendis  Va- 
ferriini  baeretici  dolis  ingenii  acuntent  et  Ih  hls  af- 
guendis  fidei  constantiam?  aii  in  excuMtido  fege 
prudeitiiam  atque  moderationem  ?  Legerat  ValenCi- 
nianus  aibi  datam  ab  Auxeiiito  epistolam,  qua  dmn 
haereiicua  ille  Hilariun  atque  Eusebittm  veluti  Mas- 
phemos  traducit  (num.  13  fi  15),  dum  cnncilia  im- 
piorum,  quibus  inclyti  illi  Ghristi  confesaores  injnste 
damnati  fuerant,  probat,  dum  labores  eornm  ad 
restauraiidas  Iuli;e  Ecclesias  aiidiri  tslt  Telnt  schis- 
maticorum  opera,  dum  demum  laudat  AfMin^sis 
ConcilH  geata,  ejusque  fidei  sese  adhsBrefe  gloflalur, 


dere,  quam  rex  ipse  aut  alii  omnes  haberent,  Uis  rex  B  eui  iion  aperte  prodit  arianuro  «nimuin  ?  Mmqoam 

permotus ,  Anxentiuin  cum  Hilario  a  Quaistore  et 

fnngistro  audiri  prcccepit  una  considentibus  epi.scopis 

ferc  dccem,  quos  inier  einicabat  Hilarii  adjutor  ac 

sncins  Eiisebius  Vcrcellensis.  llle  piinium  de  persuua 

calumniari,  ac  nollc  Hilariuin  ut  episcopum  audiri, 

qiicin  qiiondain  Salurninus  dumnasset.  la  promptu 

ci  erat  rcsponsio,  se  nunquain  ab  episcopalu  dejec- 

riimesse;ac  frusira  objici  exilium,  quo  SaiMriuni 

opcra  rnerat  expulsns,  cnin  id  ille  ini<{ue  adco  effe- 

cisset,  ut  inendacioruin,  quibus  ad  lioc  facinus  per- 

venerat,  palam  euin  conviucere  sibi  liccra  a  Con- 

slantio  poposcerit,  ac  novissime  in  Bitcrrensi  conci- 

Fio  conviccrit.  Quid  vero  sit  responsum,  ad  alia  pro- 

peraiis  Hilarius  silciitio  prdctereundum  duxit.  Monet 


tamcn  Hilarius  regem  iniqui  Judicll  refim  postnlat, 
quod  se  repulso  Auxenlium  receperlt  meniimteni. 
Recens  iiijuria  nihll  ab  ejus  calamo  exprimit,  ln  <)tfo 
debitam  regi  rcTerentiam  desideres.  Semper  ffilppe 
•ui  eoiMpoa  nuUi  se  perturbatiofii  permisil,  qtia  te^ 
%m  fidei  ainoeriiateiii  perspectcun  hnbere  Hoii  sliie>- 
retur.  flomo  httiuamw  atque  amafi^  paeia  ftieilcfti 
principi  veniaffi  trlbiiti^  qui  prx  nimUi  htmianilate  et 
«nw  pa«is  ftndio  fpeeearaU  El  qui  alina  Orieniafes 
OfMscopos,  ctiiH  haerctitis  qnaniumvis  firoliablllter 
iHeiii4cH4ibua  credidisMiii«  ideo  taodaTerai,  quod  re- 
Ugiosum  e$t  Deo  $m  retervare ;  seniehtiam  biine  Hofi 
miaaviti  cun  httrelioo  tldcm  non  tam  cito  hiberf  fp- 
sins  in4eresaet.  <}uooirca  YaleiMiniaiitiffl  ^eiisandl 


lantum  tunc  iib  iis  qui  audiebant  decrctum  cssc,  jit  G  sUidiosior,  quani  accusandi,  alc  iltiim  ad  Auientli 


ile  fidc  poiius,  skui  regi  placuerat,  agilaretur.  Auxen- 
tius  bic  in  arte  positus,  Cbristum  Deum  negare  dum 
tiincl,  cum  uiiius  cum  Dco  palre  divinitatis  et  sub- 
stanti»  proliietur.  Professionem  banc  sciiplo  nian- 
(lari  plncct;  et  conlinuo  Hilarius  libelluin  regi  per 
quasslorcm  offcrl,  quo  quid  convenissei  continere- 
tur.  Exindc  Auxcntins  oiniiium  judicio  cogiturquod 
jam  confcssus  erat  palam  proijieri,  et  scripte  coiiai- 
gnarc.  lilo  diu  consilia  sua  versans,  sic  verba  eom- 
poiiii,  ul  regis  (idcm  cludat.  Unde  dcinum  ab  iis, 
quos  versipellis  ejus  malitia  fiigiebat,  spargitur  per 
Jlilarinin  exposila  dissiderc  sententi.u 

103.  Ab    Hilario   reteffitur.  —   Victus  videbatur 
AuxeiiUus  :  siquidem  ex  illo  eoDflictu  neqaivenii 


commanionem  advenlsse  aignilleai,  ni  td  ab  eo  fM*- 
alitum  adjungat  pro  fideieinceritMte^  quain  iHefeiienm 
illum  profiieri  arbitrabaiiir.  Et  ubi  dedarai  Impef^- 
torem  circumventum «  totam  oulpam  iu  AHIteffiiiMi 
«onfert,  qued  nimirom  ^tuji  Ule  9eriffi,  i^at  pm^ii 
faUereeteleetoi;  quasi  limerM  ne  aliqna  1n  eum  aal- 
iem  negligcniiffi  stiapicio  inciderct. 

104.  Amere  iteriUtiU  Aunentii  nefuiikm  iNiriat  cot" 
rii>U,  —  Non  solum  Regi  porcil,  aed  M  Comliibin 
cajtorisque  quorutn  flde  Aoxentiua  abuam  nrat.  In 
HiMiin  illuiH  sycitpbanlam  siylum  aoaK.  DiNis  enim 
idoHKiue  veritatia  ac  sineeritairs  ainor,  qui  aine  ?elie- 
menti  meiidacii  odto  purisalmus  ease  nun  pol^l,  11- 
lius  ei  in  «06  qni  pric  aimpliciiate  deeepli  fuerant 


cvadcre,  nisi  sc  cnm  eo  conseniire  ttnxiseel,  quein  ^  coinmiaeiatlonem,  ei  in  enm  qui  frmdalenler  deee- 


anica  basrclicum  vocitare  consueverat.  Hinc  adver- 
«arii  sibi  snbacti  gloria  in  Hilarium  redundabal.  At 
ille  doinino  suo  qiiam  sibi  nialens  vineeret  dc  victo*- 
fia  gratulari  nesciit,  qu»  ipsi  nihil  confiarret.  Veri- 
IHS  itaque  ne  hostis  Chrisii,  quem  non  mutalum  fcic- 
jNit,  piie  plcbi  cui  pricposilus  erat  insidias  straefet, 
reclamavii  fiHgi  omnia,  fidein  denegnri,  Deum  aique 
boinincs  illudi.  Posthabila  tamen  ipaiiis  admmiilione, 
V:ilentinianu6  jussii  eum  liediolano  cederc,  «t  ad 
Aiixentii  communionem  accessit. 

103.  Ge$ta  euni  Auxentio  in  puMcam  iucem  «dti, 
datque  moderationis  $pecimen,  —  ParuitHilarius  regis 
prxeepto ;  scd  ncque  Ecclesia^  Mediolanenai  aliisve 


perat,  indignaiionem  niovit.  Et  vero  nbi  charltas  aN 
det,  cencipit  flammas  :  qiiie  cnm  tgnoraiitefi  Hlusirent 
ac  benigno  ealore  roveant  Trigidoa,  dnros  ac  pe  rtinaoea 
jusio  dolore  puninnt  .itqiie  ctinsnmuni.  Dlversos  illOB 
ordinata;  charitiiis  effeciaa  ut  olim  ostenderal  tiiln- 
riua  (fii  Con$t,  n.  S),  dum  resecandos  esse  decmil 
qui  errandi  aUis  aiictores  essenl,  Indnlta  caMeils 
eenim  consortibus  resipisoeitdi  facoluie ;  itt  oi  fmiic 
ostendit,  dnm  deceptia  pareens ,  iinum  fmeqnllffr 
mendacii  ac  fallacift  aociorem.  Ab  hii|u8  neqnHia  «I 
vebemenier  abliorrebai « ila  etiam  nltiii  omisil,  fHo 
alioa  pariier  ab  ejns  sooietate  delerrerel.  Nec  iilla 
apparet  caiisa,  cur  acriler  adeo  hi  ena  invehntiiry 


t:5  £X  IPSIUS  POTISSIMUM  SCKIPTIS  COLLECTA.  17i 

^uos  imIc  pQrlelnin  amor  cepii ,  quippe  sub  liis  pacis  A     106.  Hujus  lakori$  fruehu.  —  Gum  boc  acripio 


nomcn  ingerenles,  male  Ecclesiam  Dei  in  parieiibus 
el  loclit  veneraninr ;  nisl  ut  liine  omnem  cum  Auxcn- 
iio  jimgefidaicommuuioiiis  occasionem  praecidnt.  Non 
ignorabai  si  «|uidem  Yaleiitlnianum  eo  propensiorem 
foisse,  Ht  Attieniii  6dem  ab  Ariniia  alienam  judicareC, 
qaod  ba&retieo  huic  ecelesiat  per  vini  eripcre  nolens, 
in  cis  lamen,  qnas  ille  oblinelt.it,  cupiissct  inno!(ic 
religionii  won  cvlium  eiercere.  Ipse  igiiur  casiioris 
rc'igLonis  slndi»  MC^nstis,  regis  scru|Nilum,  alioruni- 
4|iM|  qui  iorit  in  eamdem  simulationem  abierant, 
Itvore  conatur  igiieis  iUis  verbis :  Mentei  mhi  et  silvm 
9iitiaue$<arcer€S  et  wcregina  $unt  tHliefes  :  tn  his 
mrim  prophetee  eaU  mttmentes  aut  demersi  j^ophetave- 
ruM  {cantrm  AvjdmI.  n.  li) ;  cum,  inquit,  non  ambi- 


Hilarius  occurrere  conatus  esset  discriinini  « 
quod  Ecclesi:c  ci  Aiiiciitii  fraade  metiiebat; 
Gallias  repetiit,  ut  de  baercsi  Ariana  triumpbis, 
ita  gaudiis  cumulaius,  si  liiijiis  versipellis  hae- 
relici  fallaciam  Valeiiliniauo  persuaderc  poluisset. 
Sed  ubi  liic  perfeclum  et  aljsohiiuin  gaudium?  lii 
terra  damnaia  ver«amiir  quas  quanivis  in  sudore 
vultiis  eifulta,  rrudus  ita  cdil,  ut  ct  spiiias  ac  tribu- 
los  genni<iet.  Ililarii  lamcn  anxietas  binc  aiiquantum 
lovabatur,  qiiod  Anicntiiis  bnTesis  siix  vinis  ila  tc^ 
gcre  C(»gereiur,  ui  sub  anlichristi  sacerdote  Chri$ti  po- 
pulus  non  occideret  (num,  5)  :  ac  si  qu:»ndo  illud  cco- 
pi^set  pandere,  adesset  Inborum  ipsius  socius  el  ad- 
jutorEusebiu9,qui  orthodoii  Iinfieratoris  auctorilalc 


■i,  lAlra  sacrarum  ardium  lecta  aiKichrisiuni  B  anbniius  jam  ipsuni  comprimerct. 


-esse  ieasariMi.  Tuin  aut  Ayientii  non  ampliiis  laieat 
by|)Ocrisis,  pasloiis  instar  sollititi,  qui  lupum  adeiiise 
voeiferaiur,  dum  eiim  gregi  iQsidiantein  perspicit, 
rlMnal  et  ip»e  Auiciiliiim  esse  Christl  boslem,  Sa- 
fana;  angelum,  fidei  vasUldrem,  sesequc  nullis  un- 
^uam  inoommodis  adducenduin  rore,  ut  neque  illiiis 
«eqiie  aKqoorMS  unqoam  pacem  sibi  optet,  titsi 
JsrBui  qui  seemndum  patrum  nostrorum  apud  Niceeatn 
4ractalmm^  anaihemathuuii  Ariauis^  Christum  Deum 
mrwm  prmdicahunu  Ila*c  si  qui  eiistimavit  paulo  ve- 
^etteaiiora;  qn»  adversus  bujusmodi  liypocriias 
PlnrisaBOi  roilissimos  Dominus  cniiserit,  in  memo- 
tiam  mvocel.  Rursnm  si  quis  ambigai ,  an  Spirilu 
inoilaius  Auieniium  cognominare  diaholum 


i07.  Fabulm  nonnullee  exinde  ortcs,  —  Fabulis 
nonnollis  locumpraebuiiis  Uilariiin  hoc  toto  iiego- 
lio  eiitus.  Q<io  enim  alio  noniiiie  appellandum  ;  aul 
ad  qu.e  Hibrii  gesta  referendum  puics,  quod  narrai 
Rufinus  (de  udult.  lib.  Orig.  apud  Hieron.  t.  ii, 
p.  131),  /i>r«m  instruc^onis  plenissimw^  ab  HHario 
Pictavensi  ad  emendalionem  eorum  qui  Ariminensi  per- 
fidiw  subscripserant  con$criptum  ,  t(a  ab  inimicis  Htius 
corruptum  esse ,  ut  cum  iilis  postea  in  conciiio  episcO" 
porum,  sccundum  ea  qum  in  lihello  ipsius  se  corrupisse 
noverant,  hcereiicum  eum  ceepissent  vocare^  ac  prolatus 
iibellus  taiis  inveutus  esset,  quem  ipse  non  agnosceret^ 
fecerint  eum  excommunicalum  de  concHH  coneentione 
discedere.  Merito  quidem  ad  htvc  reciamal  Bieronynms 


foluerii;  recoialqaod  Paulns  Elimx  Spiri/iiMNr/o  C  (Hieron.  l.  n,  Apolog.  advers.  Rniin.)  :  Synodus  a 


mpietue  ^Mxit :  O  plene  omni  doio  el  faliacia,  fili  dia- 
hoh  {Aot,  xn^  10).  £i  Dominus  quidem  mendacium 
bamiBum  «sse  propriom  ostendit,  ulei  pnire  diabolo 
siul  {Joaa.  tjii,  44) ,  qnin  ille  ab  initio  in  verilalc 
MB  stctiiy  et  meudaciom  ei  propriis  loqiiiiur.  Filios 
pairis  nomine  nuucupare  quid  veiat?  Sane 
L  Joilas,  Gbrislo  h^o  dicente,  vere  fuit  diabolus, 
^ini  per  eum  omwmAatHr,  inquit  nosier  Hilarius  ( in 
Peai.  csLti,  n.  2);  iia  et  vere  diabolus  Auien- 
IMS,  ^i  illo  «oclore  el  impulsore  agebatur.  Quippe 
«lciqae  diniraios  in  cor  iiijecerai,  ut  Dominom  pro- 


i4MS.  Ea  eiiam  iu  re  aibi  lemperat.  —  Quanquam 
ftc  sancts  advcrsos  Auienliuin  indignaiioni 


tfua  excommunicalus  est,  in  qua  urbe  fuU  ?  Dic  episco^ 
porum  vocahuia,  profer  sententiiu  suhscriptionum ,  vd 
diver$itatem,vel  consonaniiam.  Doce  qui  eo  amio  eonsuies 
fuerintjquis  Imperatorhanc  $ynodumjusseritcongregari: 
Vailieene  tmitum  episcopi  fuerint,  an  et  Itaiim  et  Hispa- 
mm :  certe  ob  quam  causam  sgnodus  congregata  sit,  JNikil 
horum  mmHnas.  Sed  si  librum  a  Kufino  memoratum 
-enni  inlelligamus,  in  qoo  llilarius  historiam  Arimi- 
nensis  ac  Seleuciensis  synodi  coinpleius  fuerat ;  item 
-si  bunc  librum  jam  tunc  tem))Oris  comiplnm  ac  trun- 
catum  eisiitisse  conccdatur  :  baud  dilficulter  depre- 
hendas,  nnde  Rufinus  loiam  banc  narrationem  con- 
teiuerit.  Niminim  cum  auditu  tantum  accepisset  Hi- 
lariuni  ab  Aiiientio  bxrelicoin  esse  vocitatum,  ac 


iin  iMbenas  bist  Hiiariiis,  qnin  qns  silenda  siut,  ^  paulo  post  congressu  babito  ei  orbe  Mediolano  jus- 


^iidens  reticeat.  Muiia,  inqutt,  atia  proferre  Ecclesim 
me  pudor  inhibet^  et  committere  epistolm  Arianorum 
t  dedecora  periimesco.  Auienlianx  con- 
;  virus  osiendisse  satis  babet :  at  lotum  lam 
fwsliieri  mysierii  arcanum  ipse  potius  quam  pcr  lit- 
Mras  opiot  ei|>onere;  ut  nec  eos  fugiat  quorum  inier- 
«ftl  ennes  hscreticorum  tricas  et  knpieiates  non 
IgiKMnnrc,  Bcc  ad  «os  pervemtt  qnibus  eipedit  fidei 
niwf  lioilate  coniineri.  Sponsa  Ghrisii  Ecclesia  casta 
M  tereounda  est,  et  sponsi  sni  contumeliis  non  potest 
Mii  effiendi.  Rriidentis  igitur  knt,  pudicis  illius  auri- 
ec  Dibil  ci  deiegere  nisi  quod  saiuli 
eU 


sum  esse  egredi;  facile  animo  finiit,  libri  illius, 
quem  corruptum  audierat  depravaiionem  non  in  una 
pluriinarum  partiiim  tnincationc,  sed  in  erroribus 
baereticorum  0|)era  immissis  siiam  esse,  ac  libri 
auctorem  propter  errores  illos  non  solum  et  civitaie, 
scd  et  e  conventu  expulsum  esse. 

108.  Non  minus  absurduui  est ,  quod  piuribus  in 
niss.  inler  Hilarii  miracula  recensetnr,  illum  videlicet 
aliquandocoiicilio,  cui  pncernt  Leo  Papn,  iiiterve- 
nisse;  sed  sede  sibi  negnta  dccubuisse  liumi,  qua: 
continuo  ita  eioreverit,  ut  Leonis  solium  brcvi  coae- 
quorit.  Cui  porro  non  pateat,  cnin  cx  gestis  llilarii 
Bostri  in  congresso  ouin  Auiemio,  luui  maiime  ei 


175 


VITA  SANCTI  niLARII 


1T6 


celebri  controversia,  quae  longe  posiea  Looneni  intcr  A  Orienialcs  solemnem  liymnonim  cantam  aliosque  in 


et  Hiliriuni  Arelalensein  in  causaCelidonii  iiiierccssit, 
conflaiain  esse  monsirosam  iilam  narr.)lii>nem?  Sed 
liis  reliciis  llilarium  in  Gallias  denuo  reverientem 
prosequamar. 

Cap.  XIV.  109.  HUarii  acta  reliqua  et  «lors.—  Cum 
Hilarium  popiilo  suo  per  plures  annos  idenlidem 
subtraxissent  diversa  Ecclesiso  negotia;  xquum  erat 
ut  ei  tandem  redderetur  :  quo  suavi  ipsiiis  recreare- 
tur  conspectu,  institueretur  doctrina ,  et  exemplis  ad 
veram  pietateni  inrormaretur.  Ipse  etiam  pacalos  ac 
tranqiiillos  d«^inuni  meruemt  dies ,  qui  tnni  diu  tur- 
bulentos  habuerat.  Et  dignum  erat,  ul  exlremis  vilas 
8UX  annis  frueretur  pace,  qua  ipsiiis  prxsertim  curis 
Ecclesia  gaiidelKil.  Ilaqiiecirra  fiiiein  nnni  564,  Italia 


celcbratione  mystcriorum  pitis  usus  receptos  appro- 
basset,  binc  posimoduin  reversus,  ad  Occidentalis 
Ecclesiac  riius  ex  eorum  imitatione  augendos  aut  iU 
lusirandos  animum  adjeceril.  Cx  Hilarii  bymnis  non* 
nullos  in  IDcclesia  decantari  solitos  fuisse  tradit  Con* 
cilium  ToIet:inum  IV,  anni  653.  At  vero  eum  tunc 
tcmporis  elaborasse,  ut  incboatam  Goncilii  Ariminen- 
sis  ac  Seleucieiisis  synodi  bistoriam  auctiorem  per- 
fectioremque  redderet ;  et  in  colligendis  acti$,  quae 
ad  has  synodos  pertinereni,  operam  dedisse  inanifes« 
tum  est  ex  posircmis  Fragmenlis.  An  etiam  senex  in 
Cantica  Caniicorum  scripserit,  quorum  exposltione 
muiti  poslea  Operibus  suis  coronidem  posiiere,  immo 
an  aliquando  scripscrit,  quis  affirmetTcum  lucubra- 


discedens,  Pictiwos  se  rccepit.  Et  qiiamvis  hic  nos  B  tioiiis  bujus  unus  mcminerit  Hieronymus  ex  iiicerto 


acia  deficiant;  non  est  tninen  ambigendum  ,  quin  :is- 
8idu.'B  oraiioni  vac«indo,  et  populum  sibi  creditiim 
chrislianis  instituendo  disciplinis,  pcrfccti  pastoris 
munia  obierit.  I  iio  eum  turic  teniporis  psalnios 
exposuisse,  hiiic  necessario  (|Uodam  modo  conficitur, 
quod  in  eorum  enarratione  libros  de  Trinitate  jam  a 
80  antea  cditos  notct.  Nain  post  edilos  illos  libros 
nuUum  fere  ei ,  nisi  posiremis  his  aniiis,  oliuin  fuit 
qiio  tantum  opus  perficerei.  Eo  aiiteni  coiisilio  illiim 
ex  omiii  Scriptura  psalmorum  potissimuin  rccondi- 
tiores  scnsiis  explicandos  suscepisse  probabile  est, 
qiio  videlicet  suavius  aique  utilius  caiierentur.  Tum 
enim  in  ecclesia  cui  pra^crat  usitaios  fui^se  psalmo- 
ruin  cantiis ,  persuadcl  cum  hoc  Traci.  psal.  cxviii 


tanium  rumore,  cui  fidem  ipse  detrahere  nonnibil  ?i- 
detur. 

112.  In  llbris  pingendis  operam  pomt,  —  Pene  e 
memoria  cxciderat  aliud  llilarii  non  taccndum  opus. 
Ruin  enim  laborem  manuum  non  neglexisse,  sed 
quod  ab  ecclesiasticis  curis  siipererat  temporis,  in 
pingendis  sacris  librisconsumsisseindicioestS.  Per- 
petui  Turonensis  episcopi  tesiamcntum  anno  Christi 
474  confectum,  quo  Augiistodunensi  episcopo  Eu- 
plironio  relinqiiit  Evangcliorum  librum,  quem  icripsit 
Hilarius  Pktavensit  quondam  sacerdoi  ( SpiciL  t.  ▼, 
pag.  lOG).  Hoc  sane  opus  Hieronymo  eo  magis  pro- 
batiiin,  qtiod  per  iflud  et  manus  operetur  eibum^  et 
animus  lectione  saturetur  {Hieron,  epist.  4,  adRustic,)^ 


lit.5,  num.  14,quoChristianos  a  vanis  speciacuiis  ad  Q  Hilario   dignissimnm  fuit  :  ut  scilicet  Evangeliiimy 


objecU  graliora  sic  revocat :  A'i«  forte  obsccenis  illis 
spectaculorum  turpium  [abulis  non  amasnins  divina  iUa 
humanm  spei  eloquia  cantantur  :  tuin  maxime  illud 
Traci.  psal.  lxiv,  mim.  12:  Progressus  Ecclesiai  in 
matutinorum  et  vespertinorum  hymnorum  delectationes 
maximuni  misericordiiB  Dei  signum  est.  Dies  in  oratio^ 
nibus  Dei  inchoatur,  dies  in  hymnis  Dei  claudilur. 

110.  Forle  nonnullis  incrcdibile  videbiliir,  Hila- 
rium  post  secundum  iii  Galiias  redituin,  hoc  est,  post 
multas  cum  Arianis  disputitiones  frequeiites(|ue  pii- 
gnas,  tractatus  qiios  baiiemiis  in  p^alinos  scripsisse ; 
cuinin  cis  sicjiiratis  illis  fidei  hostibus  parcat,  ac  si 
ne  novisset  quidem.  Qiii  illum  Origeiiis  lantum  verba 
inierprctatiim  esse  opinanlur,  hinc  sa  facile  expe- 


quod  corde  gestabii ,  non  solum  ore  coram  audienti- 
bus  profcrret ,  sed  et  pio  manuiim  artificio  procul 
Iraiisiniiierei.  Vetus  eiiamnum  in  ecclesia  S.  Gaiiani 
Turonensis  asservatur  Evangeliorum  codex  laiinus, 
quem  a  S.  Ililario  scriptum  putani,  atque  huic  eccle- 
8i:e  a  S.  Pcrpetuo  relictum,  ciim  Euphronio  ipse  su- 
perstes  fiiissei,  ex  hiijus  lestamenii  verbis  interpre- 
tari  licel  illiid  Christiani  Druihmari  nalione  Aqniuni 
et  Monachi  Corbeiensis,  qiii  circa  sarculum  ix  flo- 
riiil :  Yidi  librum  Evangelii  grcece  scriptutn,  qni  dice^ 
balur  sancli  Hilarii  fuisse,  in  quo  primi  erant^Matthasui 
et  Joannes,  et  prius  (lcgendiim  poslerius)  alii,  Marcus 
scil.  etLucas  :  ut  nimirum  sancii  Hilarii  dictus  sit 
hic  liber,  quia  manu  ipsius  exaratus.  In  aliis  qaoqoe 


diunt,  cum  hxreses  auctoris  sui  a>vo  nondum  exorlas  P  libris  ac  prxsertim  syiiodorum  actis  describendis 


ab  interprete  sileri  miniine  iniruin  sil.  Sed  hiiic  opi- 
nioiii  cum  inulta  adverscntur,  qtix  singulari  Admo- 
nitioiie  commodius  ex|>onemus ;  tuni  illud  maxinie 
repiignat,  quod  in  iisdem  Tractaiibns  dogina  Ariano 
errori  contrarium  passim  ea  raiione  adstriiaiur.  qiix 
Origenis  styliim  niinime  sapiat.  Credibilius  itaqiie  est, 
eum  Arianas  impiciatci  silentio  prxicrire ,  lum  quod 
ab  omiii  rixa  ct  contcnlione  alieniim  gereret  animum, 
tum  quod  earum  recordationem  plebi  su«  non  con- 
ducere  censeret. 

111.  Hymnorum  et  mysteriorum  Ubros  cdit,  -^  Ad 
idem  tempus  rercrre  licet  memoratos  ab  Hicronymo 
hymnorum  mysteriorumque  libros;  ut  cum  apud 


idem  studiuni  eum  impendisse  probabile  est,  ex 
eoqiie  labore  iii  promptu  ei  ruisse  unde  coticilii  Ari- 
mincnsis  historiam  texerel,  ubi  id  res  ecclesix  postu- 
la\it.  Qiu-c  autem  hacienus,  accuratiore  quo  potuimus 
modo,  e  veteribus  nionnmentis  eruere  et  indagare 
cur.iviimis  liilarii  gcsta,  Forlunatus  hac  brevi  summa 
coniplcctitur  :  Dum  superstes  fuit  in  sceculo^  amt 
scripsil  ecclesiasticas  fidei  documenta,  aut  pugnando 
calcavu  hceretica  crimina^  aut  petenti  tribuit  miraculO" 
rum  suffragia.  Sanctam  adco  vilam  non  potuit  nisi 
mors  pretiosa  consummare.  Nonnulla  quae  ad  hanc 
spectant,  ad  calcem  libri  ii  ViUs  a  Fortunaio  scripta 
e  mss.  Germaneusis  et  complurium  alionun  fide  suIh 


177  EX   IP3IUS  POTISSIMUM  SCRIPTIS  COLLECTA.  |7g 

jicieinus.  Exlrcnmin  diein  suiim,  Hieronymo  el  Gre-  A     H4.  Ciim  posinma  liac  cp»clia,  s\  forie  Sulpiciiira 


gorio  Turonensi  teslibus ,  Piclavis  obiii  :  quo  anno, 
quove  die,  lis  esl  inlcr  crutrnos. 

115.  Qtto  die  quove  anno  llUarius  diem  $uum  o6« 
ierit.  —  Plerique  sentiunt,  obitum  illius  in  diein  15 
hnui  567  inridisse.  Et  co  quidcin  die  iii  vulgaio  llie* 
ronyini  mariyrologio,  ut  el  a  Beda,  Fioro,  aliisque 
poslerioribus  notatur  5.  HilarU  deposilio.  Ilis  acccdit 
Calcndariuro  tom.  x  Spicil.  e  ins.  Corbciciisi , 
ann.  900,  descripturo,  in  quo  exstat,  Idus  jan,  Ocla' 
ba$  Epiphania  el  depositio  sancii  Clarii  episcopi ;  nam 
Uilarii  vel  eomipie  Elarii  loco  Clnrii  lcgenduni  esse 
perspicuum  est.  Absque  ullo  inendo  codex  Gellonensi 
monasierlo  a  Carolo  Magno  datus  babet :  Idus  ja- 
nuarii  depositio  5.  Hilarii  epiuopi,  Plurimos   pra:- 


excipias,  longe  luelius  i|uain  cum  superiore  conveiiit, 
quidquid  veteruni  monuinenlis  de  morle  Hilarii 
mandatuin  esl.  Ac  piiino  quidein  Grcgorii  Tiiron. 
tesiimoniiim  est,  qiiod  quarto  Valeniiniani  et  Valentig 
anno  S,  Hilarius  apud  Piciavos  plenus  sanclitale  et 
pde^  muUis  undique  virtuiibus  editis,  migravit  ad  coslos, 
At  vero  teriio  calend:is  inarlii  aiini  567,  iniliuin 
suinpsii  quaitiis  Valentiniani  ct  Valentis  aiinus.  Ut 
igilur  in  liuiic  no.i  inciduiit  anni  567  idus  jatiuarlae, 
ila  nec  iii  Iliiarii  exiium.  Iii  uirumque  autein  apprime 
quadraiit  calcnd;e  iiovcmbres.  Idipsum  prorsus  ex 
Uieroiiymi  cbronico  conncerc  est,  in  quo  ad  aii- 
nuin  507,  ita  rccensetur  llilarii  niors,  iit  Graiianus 
ad  iin|»erii  culmeii  evectus  prius  menioreiur.  Nam 


terea  ac  pervetusios  consuluirous  Sacrninentonim  ,  B  cuin  Gratianus,  Idacio  teste,  nono  c;ilcndas  sepiero- 


Missaruni  atque  GoIIectarum  libros,  in  quibus  idipsuni 
legere  cst.  Eidem  opinioni  favet  Sulpicius,  dum  Ili- 
larium  sexto  anno  post  quam  redierat  ,  tn  palria 
obiisse  scribit.  Sed  niinus  commode  cuin  ea  comnoni 
queunt  mox  expendenda  Hieronymi  et  Gregorii  Tu- 
ronensis  verba.  Ne<iuc  voro  liilnrii  ineinoria  ita  in 
omnibus  veteribiis  libris  ad  iisuin  ecclesiasticoruro 
oIGciorum  consecratis  coiisignatur  idibus  januariis, 
Qt  noii  etiam  aliier,  puta  aut  alia  januarii  die,  aut 
26  junii,  aut  cileiidis  novcrobribus  in  iis  recolatur. 
Quud  cuin  audiunt,  qui  nllataro  senlentiam  tuentur, 
fiiaiiro  id  orturo  baberc  reclamaut  vel  cx  variis  sniicti 
ipsius  corporis  translaiiunibus,  vel  ex  receniioiibus 
festorum  c^Iebrandorum  ritibus,   quibus  non  licet 


bris  nnni  567,  iiiiperium  adeptus  sii  |  apud  Hierony- 
mum  npte  disposiliis  esi  ordo  rerum,  si  Hilarius 
calendis  noveiiibris  anni  567,  ex  bac  vita  niigravit; 
secus,  si  idibus  januariis.  Quid  de  ilermanno  Coii- 
iracio  diceuiiis?  Is  quidem  duin  Hilarii  obituro,  etsi 
aniio  567 ,  altero  tamen,  posiquam  iinperii  consors 
Gratinnus  factus  est,  anno  coinmerooral,  piigiiantia 
lo(|uitur  :  ab  explicatis  tameii  Hlerouyini  at<|ue  Gre« 
gorii  verbis  propius  recedit.  Adsunt  prxterea  histori» 
Ariniiiiensis  synodi  Fiagmenia  xiv  et  xv  in  quibus 
Singidiineiisiii  conventiculi  epistola  18  deceinb.  die 
aiuii  566,  daia  ac  rcicripluin  Germinii  aliquanio 
post  nii^sum  coiitinentiir.  Quis  eniin  Inrc  e  Panno- 
niis  ad  lliiarium  Pictavis  cominoraiitero  deferri,  ct 


ocuvam  Epipbanioniro  diein,  festumque  S.  Hilarii,  C  nb  eo  opus  suuin  addi  iutra  idus  januarias  potuisse 
pari   solemnitale  simul  celebrare.   Aliuni  quidem     concedat? 


ttsuro  oliro  fuisse  concedenduin  esl :  idquc  persuadet 
Tel  unus  eodex  Sacrarocntoruro  Ratoldi  abbatis 
Corbeiensisjussu  ante  aunum  986  exaraius,  in  quo 
primum  occurrit  titulus,  Idus  januarii  Octabas  Epi" 
pkamm  et  deposilio  S.  Hllarii :  deiiide  CoilecUe  de 
S.  Hilario  prxmitiitur  Collecta  de  Epipbania  :  tum 
super  oblata ,  ordine  prasposiero ,  priiiio  celebratur 
memoria  S.  Hilarii ;  cujus  uniiis  laudes  postea  in 
Pra-fatione  resonant :  sequiintur  cxinde  ires  de  sola 
Epiphaiiia  beiiedictiones  :  ac  deir.uin  ad  complendum 
prinia  oratio  rursuin  est  de  Epipliauia,  i>osierior  de 
S.  liiiario.  Yeruin  iis,  qui  mss.  per  se  conhuluerint, 
non  saiisfacii  Uxc  rcspousio.  Nam  etsi  non  iia  roulti. 


115.  Has  ob  causas ,  qui  oinniiim  prope  niss* 
aucioritate  perinoii,  idus  januarias  die  Hilarii  extre- 
nio  insignitas  sentiuiit,  illuni  ad  anniim  568,  vixisse 
existimant.  Cum  liac  opinioue  appriroe  conveniunt 
Gregorii  Turon.  verha,  neque  Hierouymi  chronicon 
repugiiat.  Iii  boc  eniin,  iiiquiunt,  cuni  Hilarii  obiius 
ad  anii.  567,  novissimum  locum  obiineai,  iii  iniiium 
nnni  568  iiicidet,  si  lixc  nola  nuroeralis  568,  uno 
lantuin  versu  aitoliatur.  Ad  utramlibet  opinioiiem 
a^grius  accoinmodari  valet  «juod  ait  Sulpiciiis,  Hila- 
rius  sixto  anno  postquam  redierat,  in  patria  obiit, 
Nam  aut  circa  (iiiem  aiini  560,  aut  circa  auni  56i, 
initium  euin  reiliisse  prope  certuin  est.  Ai  Blondellus 


antiquiiaie  iainen   nibilo  infcriores  siint ,   nec  ad  D  aliique,  falsa  priecedenlium  editionuro  lectione  de- 

Doslros   ritUH  exacti  codices,   in  quibus  S.  Hilarii 

fesiivitis  calendis  novembris  recensetur.  Hoc  die  in 

vetusto  exemplari  ecclesiai  S.  Gatiaiii  Turonensis 

liabentur  quinque  Missae,  priina  de  oinnibus  sanctis, 

fiecunda  de  S.  Caesario,  lertia  et  quarta  iiero  deoro- 

nibus  Sanciis,   quinta    de  S.  Iliiario,  curo    hac 

iiiscriptione  :  Eadem  quippe  die  Solemnitas  S.  Hilarii 

episcopi  et  confessoris.  Solcroiiero  aliquam  iransla- 

lionem  bic  indicari  ultro  coiicederemus,  nisi  in  co- 

dice  rcgto  ab  annis  circiter  900  scripio  et  in  peran- 

tlquo  Ebroieensis  ecclesi;e  poniificali  iion  simplex 

•olemnitas,  sed  Nalale  sancti  llUarii  calendis  iisdero 

pr:rnoiaretar. 


cepii,  ut  Hilarii  cum  Auxeniio  conflictum  decem 
annos  post  Ariminenseni  synoduro  habitum  perpe- 
rain  sentiunt,  ita  in  annum  571  illius  obiium  falso 
rejiciunl.  Hunc  cum  terr»  rootus,  quem  Nicaeae 
anno  558  contigisse  coiisUit ,  Hieronymi  in  chronico 
excipiai;  liquet  praeclarum  hoc  lumen  ante  finem 
anni  558  orbi  nostro  ereptum,  ut  in  ccelo  clarius  re- 
fulgeret. 

Cap.  XV.  116.  S.  Hilam  miracula,  reliquiw^  disci- 
puli, —  Non  sic  coelum  peiiu  Hilarius,  ut  terras 
pcnitus  desereret.  In  bis  eiiiro  opero  illius  ac  viriutem 
etiam  post  experti  sunl  pluriini.  Taro  roulu  ad  iilius 
tumuluin  patrata  sunt  iniraeula,  ut  Forlunatufi  ex 


179 


VITA   SANCTI   HtLARIl 


m 


iis,  qu9C  sua  ipsius  a*ta(e  ediu  sunt,  librum  inUfrum  A  relur.  Miilirous  qux  in  Ouoboniano  ms.   exstant^ 


confeeerit.  Fortnuatus  idem  seu  alius  libri  primi 
vit»  Hilnrii  auclor  teslis  est(Pra;f.  Hb.  ii,  n.  9  h 
tumulum  ejns  in  dies  ob  prodigia,  qua  uiqu€  in  ho- 
diernum  diem^  inquit,  peneverant,  celebriorem  fleri. 
Quod  Nicetius  TreTirorum  episcopus  in  epislola  ad 
Cblodosuind.  confirmat  bis  terbis  :  Quid  dicam  de 
Domino  Gernmno  IIilario,  wl  Lupo  episcopie,  uln  tanta 
mrabiiia  hodie  apparent,  quantum  nec  dicere  eerbie  vaieo, 
Ii7.  Gregorius  Turoiiensis  lib.  i  llislor.  Franc. 
c.  59,  mortuos  ab  eo  susciiatos  tradii,  ct  lib.  de 
Gioria  Goiifess.  c.  2,  satis  babens  ea  in  memoriam 
revocare,  qua^  libro  Fortunati  secundo  conlineutur, 
aliud  adjicit,  quod  reliquiarum  illius  ope  in  Gabali- 
Uno  lerrilorio  facium  est.  Quanquam  suspicio  est, 


quaeve  superioribus  adjeeit  Aquhanicomm  amiaiiaiB 
scriptor  Boucbetiis,  et  ex  eo  BoilaiHltis  tnnstMlit. 
Sed  prjetcriniitendum  hic  non  esset,  nisi  ]am  iilud 
teligissemiis,  qui  Ghlodovcus  tnagmis  in  eeriamen 
adversns  Alaricum  Goilboram  regem  descendens, 
fulur£e  victorix  oroen  in  eeclesia  S.  ililarii  acceperii, 
ideoque  suis  prxceperii  miliiibus,  ut  a  regionis  tilius 
populalione  sese  abslinerent,  nec  quidquam  ex  ci« 
vium  bonis  violenier  auferreot, 

ii9.  Uiiarii  nomen  olim  in  eaero  mituB  eutmie  ro' 
cltabatur.  —  Egregiam  inelyii  praesolis  stnetitateai , 
quam  tot  prodigiis  Deus  lesialam  fecit,  Eceiesia  sin- 
gulari  semper  veneratione  prosecttta  est.  Aniiqui 
Sacramentoniin  librl  plerlque  inemoriam  iiiiua  ia 


ibi  Gregorium  nominis  siroilitiidine  decepturo  llilario  B  sacro  venerandi  sacrificii  canone  proxime  post  mar«- 


Piciavensi  altribuisse,  quod  Hilarii  Gabalitaiii  seu 
Mimatensis  episcopi  fuernt.  Neque  tantum  intra 
Pictavornm  flnes,  aut  iii  locis  in  quibus  asservaren- 
tur  Hilarii  reliquiae,  ipsiiis  in  edendis  prodigiis  virtiis 
eroicuit:testatarquippeFlodoardus(/t^.  iv  Uist.Rem. 
c.  48)  duas  Remis  inbonorem  sancti  confessoris  eccle- 
sias  exstructas,  etambas  miraculis  lllustres  extitisse. 
il8.  Aiia  variis  in  mss.  occurrunt,  nuno,  uli  vide- 
tur,  sxculo  ab  InGerlis  aocioribus  collecta  :  qtiorum 
fldes  etsi  dubla  est  in  iis  qiias  a  suis  lemporibus  re- 
mota  sunt,  non  est  tamen  spernenda  in  iis  quae  sao 
sevo  contigisse  lesiificantur.  GoUectionem  liiijusce- 
modi  coropleclitur  codex  Golbertiiius  59,  iii  quo  pri^ 
roum  legitur  fabula  de  lerra  subitu  eicrescente  in 


tyres  recolant.  Tres  e  Vaticana  bibliotlieca  roeroorat 
E.  G.  Bona,  qai  sancti  Gonfeasoris  nomen  eo  ioco 
prse  se  feruiit.  Quibus  consentiunt  Gorbeieoais  oodex 
annorum  circiter  700,  Reroigianus  Garoli  magni  aavo 
scriplus,  Gerroanensis  oiim  Gelionensi  monaaierio 
ejusdem  Garoli  dono  dalus,  et  alii  quam  plurimi, 
quos  enumerare  longum  esset  ac  supervacaneum.  In 
ipsa  etiam  liturgia  Moxarabica  primum  iuter  coafca- 
sores  locum  obtiuet. 

iSO.  Plurima!  baeHicm  in  honorm  ejut  extructa.  — 
Prasterea  ut  suam  erga  eum  revereniiara  demonstra« 
rcnt  roajores  iiostri,  plurimas  in  honorem  ipsius  kMist« 
licas  ubiqiie  consiruxerunt.  Emicuit  prae  eastcria 
sancti  Aredii  Atanensis  in  agro  Lemovioensi  Abbatia 


synodo  corain  Leone.  Turo  sequitur  miraculum  de  G  pieias,  qui  quod  sibi  ex  nobilium  pareutum  poasca- 


mullere,  quac  ad  sancii  ililarii  sepulcrum  invito  eon- 
juge  palliuin  obtalerat.  5*  Mulier  ineinoraiur  alia, 
qu9e  toto  corpore  debills  ad  basllicam  S.  Petri  a 
B.  Hilario  ntissa  sanatur.  Hinc  Godaro  quamdani 
exbibent  cscam  et  clandam,  quae  Hilarii  suflfbgiis 
recepta  sanilate  ad  suos  redire  non  valet,  et  basilicse 
ipsius  verrenda;  se  maiicipat.  Narrant,  5^  quo  pacto 
sacris  illius  exuviis  in  ftMsilicnm  S.  Petri,  nuno 
S.  Genovefse  a  Frotlialdo  abbate  delatis,  duo  ser- 
pentes  ab  absida  fugati  fueriiit,  simulque  mcniorant 
qtiod  ipse  vivus  in  insula  Dives  patraverat.  O»  No- 
bilis  feroin»  roeniio  fli  veluti  auctoris  aivo  a  dxroone 
liberatae.  De  ea  (iquidem  ait,  qum  etiam  mque  kodia 
vittere  perhibetur^   et  ad  Saneti   iuminaria  pro  $um 


sione  obtigerat,  ad  aacram  aMlera  aub  saiictl  Hilarii 
invoeatione  excitaudam  magna  ex  parte  coiitulit,  ibk- 
qae  eorpus  suum  sepuliune  mandandum  constiiuil. 
Tantum  autem  abbati  buic  in  merilis  Hilarii  fiducias 
fult,  ut  cum  Nectarii  Lemovioensis  civis  luraediviiia 
dolorem  levare  euperet,  unicum  illlua  flliuro  exani- 
mero  ad  se  afferri,  et  ad  reliquiai  satratoi  B.  UHarii 
antistitis  exponi  prau^perit,  ubi  facta  oratione  moi 
eom  parenii  incoiumero  reddidit. 

iii.  Translaiio  prima  ipsius  corporis.  —  Sacrariim 
illaruro  rcliquiarum  prima  ac  celebris  translaiio  (I) 
temporibus  Glilodovei  regis  ac  Frideliui  abbatis  facta 
roeiiioratur.  Petrus  Damiani  in  anniversaria  illiua 
soleronitate  sermone  babito  testalur,  saucium  cor- 


animo!  corporisque  satute  votivum  munus  annuatim  D  pus  in  locum  qui  prseparatus  ei  fiierat,  propriis  an- 


videtnr  exsotvere.  8**  Goniparet  piier,  qul  cum  ore 
aperio  intra  viscera  serpentein  admisisset ,  ductus  ad 
insulam  Dives ,  obi  sub  invocaiioiie  S.  Hilarii  con« 
slructa  erat  basilica,  curatus  est.  Narratur  denique» 
qui  llilarius,  Leonio  prssente,  extrenium  vitae  sua 
dlem  egerit.  Duo  haec  postrema  Ylncentius  Bellova* 
censis  In  historiali  Speciilo  (fi6.  xiv,  e.  5i)deseripsit. 
Eadem  fere  aliaque  continet  ms.  codex  roonasterii 
Longl-pontis  ordlnis  Gisterciensis ,  quae  ab  alHs 
negleetd  vel  per  inertiam  prmtermitta  aucior  se  colle* 
glsse  perhil)et.  lu  his  tertluro  esi  de  Dano,  qui 
baptisroimi  flcte  suscepit :  ot  Ramnulfl  Gomitis  roa» 
iiibus  a  sacro  fonte  susoeptus,  muniflcis  aibia  poti« 


gelorum  roanibus  fuisse  delaturo.  Idcm  prodigiuni 
legere  est  in  uno  Bellovacensis  ecclesiin  nis.  iu  quo 
proeterea  adjicitur,  neroinem  exinde  ausuiu  essa  sa« 
critm  corpus  aut  tangere«  aut  alio  transferre  :  eam« 
que  ob  causaro  nusquam  alibi  sacras  iilius  haberi 
rellquias,  nisi  forte  vestes  sacerdotales,  aut  ex  tu« 
mulo  ejus,  qui  argento  teotos  ibidem  scribitur,  coi- 
lecturo  pulverem. 

i22.  Hffc  si  vera  sunt,  saliem  non  diu  obtinui^se 
videtur  scrupolou  illa  in  sacra  Hilarii  ossa  reiigio, 
Ea  eiiim  Gregorii  Tumnensis  nvo  distracta  fiiisse, 

(1)  De  hac  translatione  vide  Annales  eccles.  C.  Goin- 
tii  ad  ann.  558,  n.  41,  M  et  45. 


m  El  IPSIUS  POTISSIMUil 

prope  per^i^del  i|iuNi  ipie  narrai,  Dei  aiiniriiiii  sa-  A 
c^rdat^qii  ciup  qttemdam  Gabalitani  lerriiorii  popijh 
Iimi  a  Yjina  circa  aiagDum  superstiiiona  revocara 
▼elleit  9ede  in  bouoreni  ^.  Hilarii  Pkiavenm  con- 
strucUiy  lu  eaque  collocaiis  ejus  reiiquiis,  populum 
bis  verbis  adliortatum  esse  :  NolUe  maeuiare  ammai 
testre»  in  hii  riHbui  pmi$;  ied  potiui  eognoieiu  (an 
cetiu)  Deumt  ti  ameii  ejui  veHeralionem  impendile : 
adorate  autem  S»  Hilarium  Dei  antiiiiiem^  eujui  hie 
reliquiw  iunt  condiite ;  ipte  enim  poteit  pro  ifobii  apud 
Dei  tmeericofdiam  intereeaor  exiitere.  Pnibabile  (|u!- 
dem  eai,  ut  diiimus,  Gregorium  similiiudiDe  nomi- 
nis  deceptum,  Hilarii  Piciaveiisis  reliquias  falso 
exislimasfie,  quas  Hilarii  Mlmateusis  fueriut :  at  quin 
illas  alibi  quam  Pictavis  Jiaheri  potuisse,  ac  re  vera 
babilas  esse  senserit,  iiullus  dubitaudi  locus  rellcius  jg 
esl.  HJa  acceditquod  ex  B.  Aredii  vita,  Gregorio 
eodem»  ai  litulo  credas,  aiictore  scripia  superius  re« 
Inlimug,  Hinc  enim  liquet,  uoiinullas  ex  B.  Uilarii 
membris  reliquias  apud  Lemovioenses  fuisse  depor- 
laias.  Id  iamen  ceriius  asserere  esseii  iiisi  ea  xtaie 
non  lantum  ossa  sanciorum  ,  sed  ei  quxcumque  ex 
locis,  in  quibus  requieseerenl,  e^sent  desutiipta,  reli- 
quiarun  nomine  donaia  esie  consiarei.  Testia  esi 
praierea  Bollaadus,  in  Helgii  flnibus  haud  |>rocul  a 
Lstienii  monasterio  vicum  esse  vulgo  WaUen,  In 
qno  braebii  ejus  os  tbeca  argenlea  inclusuin  etiam- 
num  asservatur,  eoque  confluere  bominum  multiiu- 
diiiem»  qui  debilam  ei  reverentiam  exliibeant. 

idS.  7niNsiafto  allera  in  katilicam  S.  Dionyiii.  — 
Poilmodum  S.  liilarii  corpus  a  Dagoberio  rcge  in  G 
percelebrem  »ancli  Dioiiysii  busilicam  translaium 
fuisae,  tradliio  esi:  quae  licet  Garolu  Coiniio  nd 
ann.  638,  n.  6,  non  videaiur  ceria,  nulla  latnen  evi- 
denli  ratione  refelliiur.  Iluic  quidein  oppoiii  poicst 
quod  scrtbil  Alcuinus,  Beatiut  fecunda  Pictaiia  B. 
Hilem  pentifieii  reiiquiii  exultaty  quam  venditionwn 
et  empAemum  attercatione  (Hemil.  in  Nat.  S.  Vil- 
iikrerdi).  Si  eiiim  Alcuiiii  aevo  Pictavoruin  civitas 
Hiiarii  reliquiis  exuli.il)at,  has  se  Dugoberti  benelicio 
posiidere  sancii  Dionysii  cmnobium  falso  gloriatur. 
Verum  »que  reponere  licei,  h»c  illum  luciitum  esse 
de  6.  antistitis  einere  ac  tumulo,  ad  quem  popiili 
lam  eonfluerenl,  crebris  virtulum  signis,  qua^  Picta- 
vis  in  dies  edebantur,  permoii.  Ea  ipsa  quoque  ra- 
lione  commode  intelliguniur  Petri  Damiani  verba,  D 
quibus  Moysis  sepullura  cum  Hilarii  iranslaiione 
comparata,  quaerii  cur  nesciatur  illius  tumulus,  hujus 
vero  quotidie  cum  iinia  gloria  chrisiianae  devotionis 
invisatur.  £i  vero  mulia  etiamnum  looa  sanctorum 
tumulis  celebria  magno  hominum  coiicursu  invisun- 
lur,  quamvisalio  Iranslala  sinieoruni  eorpora.  Ei  ul 
per  molta  non  excurrat  oraiio,  quis  S.  Fiacrif  opcm 
imploraturoa,  non  enm  locum  properei  tumulo  illius 
el  crehria  prodigiis  clarissimum ,  quamvis  sanctl 
ejusdem  eorpus  Meldensis  ecclesia  rctineai? 

Ii4.  Longe  minus  movere  debel,  quod  aiuiit  non- 
nulli,  sanetl  eonfessoris  corpus  superidre  sxculo 
riciavia  a  Cahinl  sectariis  igne  consumpium  cssc. 


SGHU>TiS  COLLECTA. 


182 


Nam  duobus  diplomaiis  an.  1394  daiis  ei  apud  Bol- 
landnm  relatis  Piciavenses  ipsi  proflieniur,  non  jam 
apud  se,  sed  In  sancti  Dionysli  monasterlo  sacras 
patroni  ac  pastoris  sui  rellquias  asservari. 

IS5.  Verum  qnid  opponet  Goiniios  antiquo  Au- 
giensls  monasterii  monumenlo  clrca  iniiia  saeciili 
noni  scriplo,  in  qtio  hiijus  monasterii  cum  dlversis 
aliis  societaies  recenseniur?  fn  eo  qiiippe  legere 
esi,  Ex  Celta  S.  Dionysii,  uhi  Confessor  Christi  HHa- 
riui  quiescit  humatuSy  Hilduinus  abba  (Anai.  tom.  iv, 
p.  644).  Unde  conllcitur,  tain  nolum  ublque  sxculo 
nono  fuisse,  quod  sacn»  Hilarii  exuviae  in  asceleriQ 
S.  Dionysii  in  Francia  requlescerent,  ut  etiam  apiid 
Germanos  hac  una  nota  a  cneteris  ejusdem  nominis 
monasieriis  discerneretur.  An  reponet,  non  hic  ab- 
bailam  S.  Dionysii  iu  Fraucia,sed  prioralum  ejusdeni 
monasterii  in  Alsaiia  indicari  ?  Yeruin  ex  priorihtis 
hujus  monumenti  verbis,  qiiibus  proxime  posi  mo- 
nasteria  &\  Germani  et  S.  Michaeiis  subJiciturS.  DiO' 
nysii,  apparei  monasterliim  Pranclx  Inielligenduiii. 
Neque  indc  dubiiari  permittit  Hilduini  abbatis  no- 
men,  anno  8i4,  S.  Dionysii  in  Francia  monachis 
pra^fecti.  Sed  eslo,  Ceiia  hic  sil,  quam  celehre  S. 
Diony^il  monasieriiim  in  Al»alia  obtinobat,  non  Ip- 
summet  S.  Dionysii  mon.isterium.  An  id  sihl  volent 
verha  snperius  allala,  Hilarum  conressorem  iii  liac 
Cella  quieseere?  An  potius  hanc  cellam  ad  celehre 
ilhid  S.  Dionysil  monasterium  pcriinere,  in  quo  con  • 
fessor  Christi  Hilarus  quiescit  immatus? 

iS6.  Rcsponderet  roilo,  Hilarum  Gahalilanum  ibi 
dfsignari,  nisi  sancti  liujus  in  laiidatiim  CQenobiiiin 
iranslationem  recenliorem  esse  (ad  ann.  658.  n.  12) 
ipse  approbasset.  Sed  ei  Hilarlum  qnis  niidiat  Confes- 
sorisChristi  liluio  decoralum;  necslaiiinPiclavenscm 
cogitei?  Neqiie  facile  mihi  persuaserim,  tantuii  olim 
fuisse  Hilari  Gabalilani  faniam,  ut  n  sacris  cjus  cxii- 
vlis  celeberrimuin  S.  Dionysli  monauerium  niaximo 
apud  Germanos  nomiiiatum  sit.  Hoccinc  sic  elTecium 
putes,  ut  cum  Hilarum  in  basilica  S.  Dionysii  re- 
qnicscere  fama  percrebuisset,  is  statim  in  dissitls 
regionibus  existimatus  sit,  qui  et  n^tatc  et  gcstis  cx* 
teros  ejusdem  nomlnis  anteiret?  At  neque  id  licet 
opinari,  cum  non  unius  Hilurii,  sed  ulriusqnc,  et 
Pictavensis  scilicet  el  Gabalilnni,  reliquiis  S.  Diony- 
sii  ecclesia  sibi  graluletur.  Nunc  quidem  resetAta  llt- 
lera  Gabalitannm  episcopum  Hiiari  nomine  ab  Hila  • 
rio  Ficlavcnsi  disceriiit  :  at  apiid  anliquos  niiKa 
tnrt  est  haec  distinctio,  apud  qtios  etiain  Piclavensis, 
in  gignendi  prxsertim  cnsu,  ^t/ori  nomine  consiaiilcr 
donatur.  Unde  antiquus  scriplor  apud  Photiuni  cnm 
Hilarii  noslri  laudel  scripta,  cum  ob  iioniinis  siiiiili- 
tudincm  Gabaiorum  episcopum  cogiiominat.  His  ac- 
ccdil  quod  iiondum,  ul  diximus.  iii  basilicam  S.  Dio- 
nysii  delala  fucrant  S.  Hilarii  Gabalilani  sncin  ossa, 
cum  scripliim  csl  veius  illiid  Aiigiensis  moiiasterii 
moiiumentum.  Iiaqne  fxculo  nono  induhiiatuin  erat, 
inagnnm  nilarium  in  illa  rcquicscerc. 

ii7.  Non  immerito  igiiur  Dionysianum  ccenobium 
dc  tauto  thesauio  gaudcat,  de  cujus  jacturasicuttiihll 


m  VITA  SANGTI  HlLAIill  ISi 

certum  ferlur,  imo  niiiil  iiisi  ralsiim ;  iia  ei  de  ejus  A  lempiis  HilariuDi  convcnisse  dicilur,  ut  vitae  Insti- 


possessione  nulliis  alius  locus  gloriatur.  Neque  lianc 
rem,  puio,  in  dubium  vocassei  Gointius,  si  aiitiquiim 
Augiensis  nionasterii  monuineniumeividerclicuisset. 
Adco  errori  proxiinus  est»  qui  ad  respuendum  quod  a 
mnjoribus  accepium  csi,  levibiis  (|uibusque  conjec- 
luris  iiiclinulur.  Nos  iilis  poiiorem  babeiiles  (idera, 
Hilariuin  Cbrisii  confessorem  in  mona.stcrio  S.  Dio- 
nysii  quiescere  credimus,  el  sacra  cjiis  ossa,  qux  ca- 
Uiolicis  umnibus  magno  iii  boiiore  ct  preiio  csse  me- 
riierunl,  debilo  cullu  veneramur.  Scd  de  hi^  satis  : 
reliqiiiim  est  ul  de  sanctis  Hilarii  discipulis  nonnulla 
delibeinus. 

i28.  Inter  priino<niimerantS.  Jusium,  a  B.  Hilario 
sacerdolii  gradii  donatum,  el  ab  eo  missuin  ad  Pclra- 


tuendx  formam  ab  eo  excipcrct.  Piciavis  paroecialis 
basilica  nomiiie  illius  insigniia  extat  eo  ipso  in  loco, 
in  quo  eam  inira  celliiiani  per  mulios  aiinos  ad  mor- 
tem  usque  laluisse  tradilio  esl.  Hanc  nonnnlli  suspi- 
canlur  recliis»m  eam  esse,  ciijus  cuin  Inude  noti  vul- 
gari  meminit  Sulpicius  {Dial. ii,  p,  415), qu»!  virorum 
omnium  conspeciuiii  ita  sibi  iiegaverat,  ut  ne  sanciiim 
quidem  Mariiiiumofriciicausa  eam  iiivisere  cupientem 
voiuerit  admitiere. 

i35.  Al  si  ex  discipulis  Hilarii  gloria  aiicta  est, 
quanta  ei  accessii  ex  Mariini  institiiiione?  Per  bunc 
eniin  in  antistitet  ac  monnchos  inniinieros,  quorum 
pia  conversaiione  Gailia  dcinde  decoraia  est,  sanc- 
litniis  seinina  respersit :  qu»  uiinam  et  hac  nostra 


corios,  ac  prope  Lcinovicos  sepiiluim,  ciijus  mcmo-  B  a'lale  uiriusqiie  Poiiiiflcis  sanclissimi  meriiis,  patro- 


ria  novcmbris  die  ^5,  recolitur.  Ililani  viia,  quain  ab 
eo  scriptaiii  dicuiit ,  el  in  cimelio  magni  Hilarii  re- 
perlam,  aui  falsa  aui  cerie  inlerpolaia  e:it.  Quisenim 
Hilurii  discipulum  operis  ejus  auciorem  sibi  persua- 
deat,  in  quo  Hilarii  cum  Leone  papa  in  synodo  ro- 
mana  altercatio,  meraque  fabula  a  nobis  jam  refutata, 
occurrii.? 

i29.  Apud  Pictavos  prima  Februarii  die  celebris 
cst  solemniias  S.  Leonii,  Hilarii  laborum,  ut  aiunl, 
comitis  iiidividui,  quem  in  mss.  noniiullis  legimus  a 
B.  Hilariojamjam  moriiuro  accersilum,  ipsius  obiius 
testein  adslitisse.  Nibil  prxicrea  dc  eo  succurrit  apud 
antii|uos  Vincenlio  Bellovaceiisi  superiores. 

130.  Gregorius  Toronensis  Lupianum  memorat, 


ciniis,  ct  exeniplis  iii  Ecclesia  prsesertini  Gallicana 
ita  repultuleni  ac  reflorescant,  ut  in  posterum  nec 
baireseos  inonstra  admittat,  nec  sacerdotii  dignitntem 
ac  sanctiinoiiiain  obscurari  aui  coniaminari  paliatur. 

VITA  SANCTI   HILARII,  AUCTORE  HIEROMllO. 

(Lt^.  de  Script»  eccL) 
Hilarius  urbis  Pictavorum  Aquitani»  episcopus, 
faciione  Satumini  Arelatensis  episcopi,  de  synodo 
Biierrensi  Phrygiam  relegaius,  duodecim  adversus 
Arianos  confecii  libros :  et  alium  librum  de  syiiodis, 
quem  ad  Galliarum  episcopos  scripsit :  et  in  Psalmos 
comiiientarios,  primom  videlicet  et  secuiidum»  et  a 
quinquagesimo  prinio  usque  ad  sexagcsimum  secun- 


ab  Hilario  iiisiituiuiii  et  bapiizaiuui  :  qui  inox  ut  sa   C  dum,  et  a  ceiiicsimo  decimo  ociavo  iisque  ad  extre- 


lutari  lavar.ro  abliiiiis  est,  migraverit  ex  bac  vita,  se- 
puliusqueinvicoRalialensi  jiixta  Nannetes  miraculis 
clarueriL  In  aliquoi  ecclesiis  prima  Julii  dies  S.  Lu- 
piano  sncra  est:  ei  .ipiid  Glaruiii  moniem  i7  fc- ' 
bruarii  die  recnliuir  translatio  S.  Lupiani,  ejusdemne, 
an  alierius,  incerluin.  Gertc  Lu|ianus  nullus  in  fastis 
Arvennicis. 

i3i.  Jam  in  superioribus  acium  est  de  Florentia, 
quam  etsi  Pictavenses  i  dic  decembris  colunl ;  For- 
rarius  lamcii,  auciore  Gauisio,  priina  Julii  die  Flo- 
renliain  C(»inmeniorat  Uilarii  discipulam,  quain  et  in 
Dania  collocal. 

i32.  Floreniix  exempluin  imitala  videiur  insignis 


mum  :  in  quo  opere  imiiatus  Origencm,  nonnulla 
eiiam  de  suo  addidit.  Est  ejus  et  ad  Gonstantium 
libellus,  qiieni  viventi  Gonstantinopoli  porrexerat :  et 
alius  in  GonsUntium,  qiiem  post  moriem  ejus  scrip- 
sit :  et  liber  adversiis  Yaleniem  el  Ursacium,  lilsto* 
riam  Ariminensis  ei  Seleiiciensis  synodi  continens : 
et  ad  prxfecium  Sallustium,  sive  contra  Dioscorum  : 
et  libcr  bymnorum,  ci  mysieriorum  alius  :  et  com- 
mciilarii  in  MatibxMini ;  et  Traciatus  iii  Job,  qiios  de 
grsnco  Origenis  ad  sensum  transtulit :  et  alius  elegans 
libellus  coiilra  Auxenlium  :  et  nonnullae  ad  diversot 
epislolx.  Aiunt  quidam,  scripsisse  eiim  el  in  Gantlca 
canlicorum ;  sed  a  nobis  hoc  opus  ignoraiur.  Mortuus 


illa  Triasia,  quae  reliciis  pareniibus,  opibusque  con-  D  est  Piclavis,  Valeiitiiiiano  et  Valenie  regnantibus. 


VITA  SANCTI  HILARII 

A  FORTUNATO  SCRIPTA  (i)- 

ADMONITIO  IN  DUOS  LIBROS  SUBSEQUENTES. 


Eiiamii  duo  de  vita  HHarii  libri  Forlunatum  aucto- 
rem  prce  $e  ferant^Pasceniio  nmbo  imcribantur,  et  ambo 
eadem  pra;fandi  et  incipiendi  ralione  conveniant :  an 
unu$  tamen  utriu$que  auctor,  quiive  itle  fuerit^  non  ad- 
modum  perspicuum  e$t.  iJt  enim  po$t  Uitarium  mulli 

(i)  1n  ms.  Golb.  Yita  S.  Hitarii  a  $ervo  $uo  FortU' 
tunato  presbytero,  po$iea  epi$copo. 


legunlur  Fortunati :  ita  et  in  Annatibus  Aquiianicii  duo 
memorantur  Paicenlii^  unu$  $cilicet  IIHarii  di$cipulus^ 
tt  in  Pictaven$i  ude  succe$$or ;  atter^  qui  eju$dem  ec^ 
cle$im  regimen  S.  Radegundi$  mo  $uuepit.  Libri  primi 
scriptor  llilario  $e  coanjum  facere  tidetur^  uln  koc 
Opu$  a  $e  iu$ceptum  te$taiur  rogatu  Pa$centii^  quem 
sacratissimus  Hilarius  ac  ipsis  cunabulis  ante  soa 


i85  SCRIPTA  A  FORTUNATO,   LIBER  I.  IM 

vesiigia  quasi 'peculiarein  vernulam  familiariler  enu-  A —  Religiosi  pecioris,  studio  sollicitante  commonilus, 

Papa  bcaiissime,  diviiiis  in  actibus  curo  sacri  cou- 


trivil :  ac  paulo  po$t  iubjici^t  wquabiliui  fuiise,  hxc 
bealo  Ambrosio  de  fr:itre  scribenda  mandare.  Vnum^ 
«I  opiiiue  observavU  BoUandus,  si  exponi  commode  pos- 
suttt  privra  iila  verba^  ut  bis  Pascentius  a  puero  in  ec- 
ttena  Pictaoenri  institutus  dicatur;  posteriora  autem,  ut 
ii$  desideretur  quispiam  etoquentia  Ambrosio  simitis^ 
qui  ut  itte  fratrem  Satyrum^  ita  et  Biiarium  dignis  tau» 
dibus  celebret,  An  vero  auctor  Ambrosio  cequalis  de  ipso 
diceret^  cui  verba  florebaiit,  aut  Bilarium  anliquissi- 
roum  saccrdotem  cognonunarel  ?  an  de  concilio  Biter^ 
rensi^  de  Saturnino  Arelatensi,  de  conqressu  cum  Au- 
scentio  ne  verbum  quidem  facere  ei  licuisset?  Slylum 
quoque  u  attendas,  sane  quartum  swculum  non  sapit. 
Jn  pierisque  mss»  solus  exslat  liber  primus  :  et  in  se- 


versatione  propositi  jugiter  cxercitaris  iiitentus,  et  in- 
lendis  exercitaiidus :  ui  f.icile  sit  perspicuum,  ad  cul- 
turani  ecciesiasiicai  disciplinx  et  fuisse  te  genitum,  et 
esse  provectum;  cum  irrefragabiiiter  veteris  disposi- 
tionis  caiholici  dogmalis  fundameuia  custos  observaa, 
et  ad  ahlificationem  plebis  amantissimae,  veluti  bonus 
insiructor,  adjiciendo  aliijuid,  culmen  fabricsc  conti- 
nuare  feslinas ,  noii  sinc  timore  diviiio.  Giijus  operis 
amore  praevenius,  me  liiguatus  es  perurgere  quo  de 
aciibus  sacrati&simi  viri  liilarii  ronfessoris,  qui  le  ab 
ipsis  cuiiabulis  ante  sua  vestigia  ,  quasi  pecuiiarem 
vernulam,  familiariter  enuirivit,  ut  impeiisi  niuneris 
vel  verba  repeiidereiii  (i) ,  et  si  non  plene ,  vel  qua- 


eundo  nulla  mentio  fit  primi,  neque  in  lioc  alter  pro-  g  dam  cx  parte  complexa  persiringerem  :  qualenus  dum 


nattitMr, 

De  altero  hoc  constat,  eum  scilicet  post  Chlodovei 
tempora  lieente  adhuc  Probiano  scriptum,  Is  vulgo  cre^ 
ditur  Bituricensis  episcopus,  qui  anno  555  Porisiensi 
Concilio  interfuit,  et  an,  568,  juxta  Cointium  obiit : 
maxime  cum  eo  ipso  tempore^  uti  Crcgorius  Turon,  iib, 
IV,  cap,  18,  scripto  mandadt^  Paseentius  Pictavensi  ec- 
clenm  prmfuerit.  Unde  quod  idem  Gregorius  lib,  de 
f /oria  Cauf.  cap,  %  ait :  Virlules  muKas  ad  sancti 
lliiarii  sepulcrum  ostensas  narrari  qnas  liber  vil» 
ejus  continet,  rit  ad  alterum  librum  referre  licet.  Et 
^uia  tum  Venantius  Fvrtunatus^  qui  postea  Pictavensis 
episcopus  fuitf  ex  Italia  in  Gallias  venerat ;  existimat 
Boilanduscum  ptunbns  a/tf<,  Bitarii  vilam  duobus  libris 


gregis  auribus  vox  quodam  modu  et  viia  Pastoris  au- 
tiquissimi  resonarct,  cl  il!e  probaret  ministerium  et 
ipse  tuum  non  celares  aflectum. 

2.  Boc  opus  superare  vires  reponit  Fortunatus. — Sed 
cum  mei  ingeiiii  brevitatem  mensuro,  adeo  beaii  Hi- 
larii  immeiibilatem  fortem  coguosco ,  ut  pene  mihi 
videatur  xquaie,  tum  isiud  posse  diccre,  quam  digito 
coeltim  tangere  :  praeseriim  quod  etiam  beaii ,  ut  au- 
dio,  Hieronyiiii  torrens  illMd  doquiiim  recusaverit  at- 
tcniare,  qui  liuic  inateri»  se  imparem  ealenus  judi- 
caverit,  ut  taceret.  Ego  vero,  cui  iiullius  scieniiae  ir- 
rigua  fluenta  siiccurruni,  qtiem  vix  siillicidii  pauperis 
aitenuata  guiia  perfundit,  nibil  proprio  de  foiite  re- 
spirans,  qua  temeritate  inter  ingeiitia  flumiiia,  Euphra- 


sequentibus  comprehetuam  ab  hoc  Fortunaio  editam  Q  lcm  beati  Hilarii,et  Niliim  Hieroiiymi ,  siccos  velim 


esse^  ubi  eam  e  veleribus  monumentis  erutnm  paululum 
expotOsset,  Blnc  styli  a  casieris  ejus  operibus  diversila' 
tem  explicat,  Addere  potuisset,  et  proprias  quasdam 
Venantii  tocntiones  in  eo  opere  indidem  deprehendi,  At 
non  distimulavitf  Gregorium  Turonensem,  cum  Ve- 
nantii  sibi  familiaris  opera  nunquam  memorare  soleat^ 
quin  simut  et  auctorem  nominet;  hoc  tamen^  ut  vidi* 
mus,  laudasse^  nec  nomen  aucloris  appellasse.  Motanns 
juxia  martyrotogium  ecclesias  Parisiensis  ad  iSJuuH 
diem  Fortiinati  alterius  memimtf  a  quo  S.  Marcelli  Pa- 
risiensis  episcopi  viiarogante  S.  Germano  scripta  sit,  et 
cui  ipse  S.  Germamis  superstes  fuerit;  adeoque  paulo 
antiquioris  Venautio  Fortunato^  a  quo  S.  Germani 
§esta  nobis  transmissa  sunt.  Verum  diversusne  sit,  an 


cursus  exiendere ,  cum  de  illo  ciiam  doctissimi  viri 
quidqiiid  dicere  poiuerunt,  miiius  cst  quam  mcretur  t 
Ei  cum  virum  sanciissimum  coiisuliiiis  niihi  sii  mi- 
rari ,  quam  loqui ;  Tqiiabilius  fueral  hxc  beato  Am- 
broslo  de  fratre  ^cribeiida  mandare ,  cui  vcrba  virtu* 
libus  coiijuncia  flurebant.  Tamcn  etsi  cum  mea  vere- 
ciiudia  vubis  quideiii  obedicniiam,  et  illi  inipcndo,  de 
quo  non  digne  loquor,  forlasse  injuriam  :  seJ  concedi 
pcr  vcniain  crcdimiis ,  quod  devoiione  peccatur.  Et 
ne  protracia  pagina  faslidium  poliiis  gencret,  quam 
provocet  auditorem;  nuiic  de  ejus  vitaiproponainus. 

LIBER  PRIMUS. 

5.  S.  Bilarii  *patria ,  generis  splendor^  virtutes.  — 
Igitur  beaius  Hilarius  Pictavoruin  urbis  episcopus  re- 


unus  ntriusque  libri  scriptor;  isne  censendus  sit  Veiwn-  D  glonis  (i)  Aquiiani^eoriundus  fuii,  qu»  abOceanoBri- 
tius  Fortunatus^  an  aller  paulo  superior ;  parvi  refert. 


Hoc  certe  negari  nequit,   posteriorem  librum  saltem 
medio  sasculo  sexto  esse  conscriplum. 

PRiOFATIO  AllGTORIS  IN  LIBRUM  1  (i). 

DOXINO  SANCTO,  ET  MERITIS  BEATI6SIM0  PATRI,  PASCE!I< 
TIO  PkPX  FORTUNATUS. 

1.  Auclor  est  Fortunato  ut  vitam  S.  Bilarii  scribat. 

(1)  Pnpfatinnis  hiijus  loco  in  codice  Compendiensi 
tb  aiinis  circiter  800  scripto  brevior  exstat  prologiis : 

ftiem  mendusiim  licet,  hic  adiexere  iioniiihil  juverit. 
*rotogu9  ex  geslis  sancii  Bilarii  Pictavensis  episcopi  et 
confessoris.  Jdus  Januarii. 
Beatissimi  Jiilarii  confessoris  vitaii  vel  opera  mn 


unius  sed  multorum  retalione  comperimus  in  laudem 
Domini  noslri  J.  C.  memoria  tradiiam  .  et  beltatorem 
Chrisli  eorum  opusculis  contra  Arii  perfidiam  lucuten" 
tissime.  fiore  defioratum^  et  multipticia  in  eis  ad  verm 
fidei  confessionem  texere  gosia.  Bujuscemodi  re{F.rei) 
bealus  Bieronymus  maximus  slipulator  eniiet.  Quatiter 
Vel  quomodo  in  synodo  Ariminensi  temporibus  Constanr 
tii  prinripis  sub  Tauro  pra^fecio  miles  Christi  dimica" 
nl,  exsiltumque  pertulerit  Phrugi(e^  tuslrunufue  exsula- 
verit,  omnibus  reeie  picvque  fidei  sequacibus  notum  ha* 
betur.  Prologum  hunc  viia  excipit  Fortunati  verbis 
expressa,  iis  tnmen  identidem  mutatis. 

(1)  Aliquot  niss.  rependeres,  seu ,  rependeris.  Tum, 
etsi  non  plenCy  vel  ex  parte  perstringerem. 

(2)  Iii  veteri  codice  Colb.  regione  Aquitania^..  In  80« 
lis  cdit.  regionis  Aquitani^e  partibus.  Ilic  Piclavensis 


187 


VITA  SUNCTI  HILArill 


188 


taiiiiico  fcrc  inillibus  nonagiiila  (i)  sejungilur  :  apud  A  ^c  liosiiles  fiemiUis,  iHlep  liabrciicos  gladios  se  iiige« 


Galllcaiias  vero  fainilias  iiobiliialis  lainpude  noii  ob- 
scurus,  imo  magis  prae  cxieris  graiia  geiiepoiiiiaiis  ur^ 
nalus ,  nitorfi  pecioris  addito  quasi  refulgeiis  Liicirer 
inter  aslra,  processit.  Cujiis  a  cuiiabulis  tania  snpicn- 
tiaprimilivalactabalur  infaiitia,ul  jam  tiinc  potuisset 
intelligl  Glirisium  in  suis  cnusis,  pro  obtiiienda  vic« 
toria,  nccessarium  slbi  jussisse  militein  propagari. 
Denique  conjiigem  babens  et  tiliam ,  it»  pleniiudine 
Domini  venerabiles  aninios  ccclesiastica:  regulae  tra-i 
didil  informandos ,  ut  adbiic  in  laicali  pro(M>sito  eon- 
stitutus,  divino  nutu,  poiiiiflcii  gratiam  |M>8sideret;  ita 
se  ipsum  propria  disciplina  coercebai  Intonsus  (3), 
quasi  fiiiuram  speciem  indicans ,  ut  irreprebensibilis 
in  templo  Ghpisli  pr;epararetur  sacerdos.  Naiii  quod 


rebat  jntrepidus.  Cbristi  cltaritate  seciirui»,  iiibil  i|4 
sua  morie  formidans,  iUud  solum  (i)  metiiens ,  quod 
absit,  prjejudicio  religionis ,  iii  lato  ne  viveret.  Iliini 
a  Yaleiite  et  Ursacio  episcopis ,  qiii  prava  creduliiate 
Ecclesiam  Dei  turbar^  pertinapiter  in^istebant,  Imper 
r^tori  persuasum  est,  iit  viruin  eruditissimum,  de  quo 
loquiiiiur,  et  Diony^iuiu  Itediolanensem,  et  Eusebium 
Vepcelieiisem  e&silto  condemnaret  (9).  Nibil  enira 
poterat  ante  insuperabilciu  saiioli  Hilaiii  facmidiaiii 
haireiicus  obtinere.  Sperabat  enim  bosiis  fidci ,  «Iit 
quas  se  nebulas  splendorrcatbolicQ  posse  pratenr 
dere,  si  rotrusiis  essilio  vir  talis  a  cei  Uinine  defqis- 
set :  quoniam  si  quis  pervcrsus  VQlqit  cum  ilio  cqii« 
fligere,  ac  si  mutus  et  claudqs,  nec  v^rba  potorai  pr^t 


inler  mortales  adbuc  valde  videtur  difficile,  Um  cau-  9  ^^^^  "^o  responsionibus  currere  :  sed  quasi  natafts 


tuin  esse  quemquam,  qui  se  a  Judaeis  vel  liaireticis 
cibo  suspendat  :  adeo  vir  sanctissimus  iiostes  catbo- 
licic  religidnis  abborruit,  ut  non  dicam  convivium»  sed 
neque  salutatio  ei  fuerit  cum  bis  praetereuati  eominii- 
nis.  Vitabat  bsec  Davidico  suffultus  cxeinplo,  ne  cum 
biereiieis  mensam  partlcipando ,  fieret  illi  iu  scaiida- 
kim  (PsaL  |.sviii,i3).  Oqiiam  perfectissimum  iaicuin» 
cojtis  imiuteres  ipsi  etiam  esse  desiderant  sacerdo- 
tes ;  cui  non  fbitaliiid  vivere,  nisi  Christum  cum  di- 
lectioiie  timere,  et  cum  timorediligere;  cojus  seqiia- 
ces  currunl  ad  gloriam,  diverientes  ad  poenam;  cre- 
deiiti  succeduni  praemia,  recusanil  lormenta!  Qui 
omnes  de  pio  reiigionis  opere  commoneiis,  nunc  alios 
de  confessione  innestiniabilis  sanct»  Trlnltatis  infop- 


In  pehigo,  aiiie  fluclum  cjus  (tloqueniioe  mergub<ibur. 
luqiie  in  Pbryj^iam  Asi»  regionem  (5)  nii^suii  eKsilio 
ad  augmeutum  virtulii,  griitias  egit  Dei  :  qqia 
quantum  pro  noniine  («brisii  loiigius  disceileb{tt 
de  solo  jMToprio,  lanium  merebatur  fieii  viiiMior 
ceslo. 

6.  Efnslala  tjus  a4  fitiam »  cui  virgwUaiem  perstia' 
da,  r-  Qui  duin  ad  lociiin  pervenisset  piitabilotn,  mo« 
bis  Ucenduni  iion  est  quod  i)li  divinitus  cuiiccssuni 
esl.  Nam  eo  tempore,  sancio  sibi  Spiritu  ri^veLinte, 
cognovit  quod  beatissimani  Abram  (4)  fHiam  suaip  , 
quam  cum  matre  Picuvis  reliquerat ,  quidam  juvenis 
nobilissiiiius,  predives,  pulcberrimus ,  ponjiigit  vIm- 
eulo  sibi  qua^reret  ndnectendam.  8e(|  ipse  interveiitii 


mans,  nunc  reliquos  proiiiissione  regiii  coelesti  invi-  C  orationis  assiduai,  coelebtcni  illi  spopsum  sine  conta* 


tsins,  non  cessabat  iii  plebem  verba  veriiatis  fructum 
fidei  rediindantia  seminare. 

4.  Episcopus  Wfflfi/Mr.  —  Quo  cognlto  de  8.  Hilario, 
quoniam  taiiiuinlumen,  ctsi  voluisset,  latere  non  po- 
tuit,  quippe  necessarius  (aL  iiccessarium),  nt  alieiias 
tciiebras  in  luccx  transferret,  coiicordantc  favore  po- 
puli,  ul  potius  Dei  Spiritu  proclamaiite,  vir  olim  niys- 
terii  deputatus ,  alt()uando  sacris  aliaribus  sacerdos 
electtis  cst.  Crescebat  in  eo  qiiotidie  opiiiio  famula- 
trix  virtutum  :  nec  erai  fama  ejus  conieiiu  circum- 
jecUs  laiitum  Gallias  ilhtstrare,  sed  eileras  nationes 
et  rogiones  iniplebat  meritorum  gratia  percurrentc  : 
sici|ue  actum  est,  ut  in  toto  orbe  velociter  beatl  poii- 
tilicis  gloria  niilitaret. 


minatioiie  providcrat.Moxopportuiiiutcreperta  iiiajfu 
propria  siibsciiptain  (5)  fiiix  direi^il  epistolam  suffi. 
oienti  sale  coodiUni,  ei  velui  aroniatirisunguemis  iii« 
fiisam,  quffi  lenetur  Pictavis  pio  niuiierp  copservati : 
indlcans  ei,  qqod  Ulem  sponsiiio  ansius  pater  ilii  pro- 
vidisset,  cujus  nobili(ascoBlosascenderet,pu|cbrit|ida 
rosarum  et  liiii  coiiiparaiioiiem  piaucederct,  ocul| 
gemmarum  iumen  obnubilarcut  (6) ,  vcsiis  cando- 
rem  nivis  opprimeret ,  ornaiMeiiU  iiiu^siimabili  ful- 
gorc  vernarent,  divitix  iiilra  se  regna  cuncluderent  : 
ejus  sapieniia  incomprehensibilis  einaMaret ,  diilcedo 
favi  mella  posiponeret,  pudicitia  incoiiUmiiiaia  pcr« 
sisteret,  odor  suaviute  fragraret,  tbesauri  siue  dcfcc- 
tione  consUrent.  Addit  ergo  mooitis,  ut  filia  nulli  se 


5.  Arf0iif>  a4»ersatust  in  Phry§iam  r^Ugaluv,  —  Igi-  D  prius  a  Imorle  divisa  ooiijuugeFet,   quam   u^  palri;! 
tur  Constaiitii  imperatoris  tenipore,  cuni  Ariana  bae- 
resis,  venenaia  de  radice  flore  toxico  (3)  pullularet; 
tunc  vir  sanctjssimus  tiinore  nudus.  fidei  fervore  ves-i 
titus,  quasi  signifer  belligerator  per  medias  «cies  in- 


expectaretpo|licitum  (7),  etsi>Oiisum  paritercum  pro- 
(l)In  vulgalis,  il/iicf  solummetuebat,nepraiudicium 


civitatis  jam  expresspp  videtur  auctor  vitare  voluisse 
repeiiiionem- 

(I)  Gemeticensis  codex  cum  CompeMd.  actufh 
ginta, 

(i)  Ita  meliores  mss.  quo  verbo  id  significatur  lenii* 
pos  ,  (|iio  nonduni  |>er  tonsuram  Clero  adjuiictus  crat 
Hilarius.  In  aliis  libris,  inlenius. 

(3)  Quidain  iiiss.  floris  toxici,  M:igis  placeret  cum 
Conipend.  dira  mtagia  puUularei.  si  et  aiter  suffra- 
garetur. 


religioni,  quod  absit,  illalum  prcevalerel,  Elegnnliitr  cst 
leciio,  qiiam  exhibemus  ex  potioribus  mss.  Hornni  in 
uno  ^x^Ut  UlaUs,  pon  in  iQto.  ^oi  cx  iisdein  re>ti- 
tuimus,  prava  credulitale;  iibi  obtinuerat  critdnii' 
tate  : 

(2)  llop  non  uno  et  eodem  9nno  coutigit. 

(5)  Vetus  codex  Colb.  in  {rigia  Asi<e  religionis. 

h)  lii  pluribus  mss.  coiisUiiier  scribitur  Apram. 

(5)  Additum  bic  erat,  infra  post  librum  secundum  ; 
quod  ex  inargiiie  irrepsit  in  textuin. 

(6)  Gillotiana  editio,  lumine  luminarent,  Compcndt 
mss.  lumina  inluminarent, 

(7)  lu  codex  Compciid.  Aiii  vero ,  tu  pauem  expec^ 


189  SCRIPTA  A  FORTONATO,  LffifcR  I.  ifM> 

miHioBe  venlimim.  Qaoil  Abra  dulciter  eieipiens,  el  A  »«  verilalem  falsllai  olMimbrarel,  iie  .Tquitaii  inl<iuiUA 

prsBvalerel ,  ne  im|teraior  Deo  re&i^lerei,  iie  fldei 
pttrfiaisi  (I)  rebellarel.  Uiide  Yalens  ei  Ursaciu»  cun- 
scieiiliie  reaiu  perlcrriii,  quoniani,  si  «Jareiur  faculiaa 
cerlaiidi,  moi  ge  recognoscebanl  lliiarii  conlentiuiio 
piodierni  :  solliciiaul  imperaioris  aiiinium,  Um  mali- 
giia  parle  capiivuro  (i),  ui  ipsuin  Dei  virum  ad  Guli* 
lias  rcdire  perurgeret,  dicciites ,  illo  praBseiile  huTe? 
tica  non  pos&e  macbinameiita  prolicere.  Quo  obienlH, 
ad  Gallias  conipulius  reverliiur,  pulans  aniplius  ke 
pati  exiiiuin,  quud  illic  pcrturkitionem  Ecclesiic  re^ 
linquebat,  termino  discoptatioiiis  non  cQiisecuio.  O 
bealum  pontifieem,  qui  in  suiniuo  discrimiue,  iniiiiicQ 
eiinm  sibi  judice ,  adiit  tribuiial  Imperii ,  siiio  liinoro 
tormenti !  Vere  tolis  visceribus  diligeUat  Cbrisli  re^ 
^lilis,  irrompens  multiludinem  populi,  voee  roagna  B  g"umi  qui  nou  furmidabat  in  priucipatu  Coustmiiunu 


1  sponaun  fatiirtim  tii  epiaiola  patris  Mnpleclena, 
MlflBonilionem  seeuu  esl,  nalli  in  eonjugio  se  reso^ 
veni.  Sed  qualilcr  ad  illom  spunsum  pervenerii ,  lo- 
CBS  in  seqoenii  tervatur. 

7.  InUr  etmdum  Stleuiiamf  Fl^reniiam  kapliiai,  — 
Inlorea  enm  toio  orbe  Arian»  haeresis  perversitas  puU 
lolarot;  daio  generaliter  imperaiuru  edictu,  ut  om« 
nes  Orieniales  episcopi  apod  Seleuelam  IsaurisB  oppi- 
dom  convenirent,  diseeputuri  quid  sentireiil  de  lidei 
ireriialo,  tunc  inter  reliquos,  qiiario  jam  eisiiii  nniio, 
de  Phrygia  sanetus  llilarius  in  prxdiclo  loco  daia  sihi 
pergendi  eveetione  (i),  ad  synodum  veniro  conipel- 
liivr.  Qui  quoddam  eastellum  dum  adissei,  die  Domi- 
nlco  ingreaaui  est  temphifn :  nioiqiie  Floreniia  puella 


oenram  Dei  illue  advenisse  testala  cst :  el  ad  pedes 
cjiift  aceurrens,  non  eessavii  peiere,  nisi  signum  cra- 
cis  (f)  ab  ipso  sibi  fleri  fidcliler  impctras«iri.  Qimm 
Floretitius  paler  seeulos  est,  et  cuncia  fdniiiia  in  uo- 
Diine  Doniini  meruerunt  paritcr  baptizari.  Quse  Flo- 
renlia,  relictis  pareuilbus ,  vestigiis  ejiis  inli.Trens, 
nsqne  Pietavos  perdueta  est :  pntrem  vero  se  babere, 
non  a  qno  generaia  est,  sed  per  quem  regeneraia  est, 
predicabol. 

S.  Seimdm  ae  dHnde  ComtaaiinopoR  ak  eo  geeta, 
—  Cnm  vero  Seteociam  pervenlsset,  magno  favore  a 
cnnetis  eiceptns  est,  eo  quod  diviiia  misericordia  la- 
lem  virnm  pmdentissimum ,  et  singulari  erudiiiono 
cofflperlum ,  in  speetacnlum  mundi  produserit ,  ubi 


Nam  quudse  pio  Doiuiiio  sic  ingcrcbai  aperto  pcri* 
culo,  opiabal  mariyrium,  si  noii  defuisset  percus^or  } 
cl  lamcnanimus  sunipsit  gloriam ,  eisi  lenipus  noii  in- 
lulit  poeiiain.  Sed  liuiie  ipsum  divino  uutu  ^ervatuiu 
testifiGor  pro  corrcctioiie  cuuctoruui  (5).  Naiii  peno 
loium  mundum  gruvi  errore  coufusum ,  factis  sa'pii(s 
in  Gallia  syiiodis,  per  llilaiiuin  fuisse  aJ  viam  vciiu* 
tis  adducluip.  coniilelur  lingu:i  muUorum.  Quid  aq- 
tem  interciil,  vel  sibi  (4)  pro  aBierna  viu  fncluiii 
fuisse  uiarlyrem ;  vel  amplius  viiisse,  reljijui  ne  |  ef- 
ireot?  I^itur  snncti^simam  auiniam  eisi  gladius  per- 
secutoris  non  absiulit,  palmam  lamen  inarlyrii  iion 
auiisit. 
9.  Redeuntm  proee^uUur  sanctui  Mariinue.  —  Ita- 


erat  de  fide  censendum.  Hinc  posi  eiaminatlonen  C  n»P  4um  regredereiur  ad  propria.  lunc  beatus  Mnrti- 


agnitis  lioaiibus  et  oppressis,  deeretis  in  scripto  coii- 

diiis,  prospera  gerens  synodl  ad  imperaioreui  dirigi^ 

tnr  legatio :  cum  qiia  perreiit  sanctus  iiibrius,  quaiih 

vis  el  non  fuisset  Injuiietum ,  meluens  iie  adbuc  eon- 

tra  religionis  dogmata  respirarel  damnata  perfidia. 

Sed  disserere  longom  esl.  qualitar  in  Ariminensi  sy* 

nodo,  eomposila  mentione  (5)  aliud  ei  alio  referens, 

fraos  baereliea  serpentino  iapsu  subrepscrii,  et  quo- 

modo  poeiea  legatis  Seleueensibus  per  imiieraKiris 

iniquiiatem  ipea  esl  iilau  calumnia.  Qiiod  Unien 

alblela  Cbrisii  beatiis  Hilarius  agnoscens ,  graviter 

dulel  apud  Ariminum  diaboli  pracvaluisse  mendaciumt 

10  Unlum  ul  et  Orienules  paries  similiter  composiio 

praviialis  fueo  iuficeret.  Imperatori  autem  {Sic  Sulp, 

Seeer.  L  i,  p.  ^i)  Iribus  libeilis  oblaiis,  preces  effu-  D     ^^j  ,„  vulgatis,  ne  Triniiatis  fidei  iniquUatis  perfi^ 

dii :  ut  in  ejus  conspeetu  colloetis  adversariis  essel     f^  -'  iiuerpoiaiorls  opern. 


niis,  xque  merilorum  luinine  non  ab^coiisus  (5),  qui 
ab  eodoui  S.  Hilario  cxorcisla  esl  posica  consiilutus, 
cognitQ  adveiilu  ejus ,  Komam  fesliiianier  occurrii. 
Quein  cum  jnm  pniUerisse  cognoscercl,  usi]ue  ad  GaU 
lias  conseculus  est.  Neque  eniui  Marlinus  {iia  Sulp. 
Sev.  in  Vita  S.  Marlini,  p,  298),  qtii  adbiicjcnlecliii- 
mcn|i5  Cliristum  clilamyde  sui  tccluin  viilerc  nieruit, 
illi  devotusoecurrerel,  iiisi  per  omiiia  mysteriis  ple- 
niim  In  eo  spirilum  pr.-cvidissei.  Nec  niirum  ,  si  ille  , 
qui  Deuin  prius  vidit  in  pnupcre,  posiea  illum  liabi- 
Ure  Cfignosceret  in  d(»ctore. 

40.  Ex  insula  Gatlinaria  serpentes  fugat.  »  Illud 
etlam  nobis  non  conveuil  Um  iiobile  pra  tcrire  mira- 


el  eouira  lizreticos  discepUndi  de  religione  licentia, 


taret  sibi  pollieitum.  Anlea  in  qiiatuor  mss.  prius  mal^ 
dieisa,  iion,  prius  a  matre  divisa. 

(i )  Alii|uot  mss.  data  vectione ,  vel ,  evectione.  Sul- 
pieius  Scv.  data  evectiouis  copia.  Habeiur  I.  xii  Cod. 
de  cursu  piiblico,  Evectionnm  copiam,  cum  profi- 
cheendi  ad  nos  necessitas  fuerit ,  serenitas  nostra  lar* 
gitaest. 

(^)  Quo  cateelinmena  evaderet. 

(3)  Legendumhaiiddubiem^nfl/ioite.  Hocenim  dlc- 
lom  cst  de  mendaeio  Arianorum,  qno  vocein  subsinn- 
ttae  ab  OrienUlibus  omnino  respui  inipudenter  men- 
liti  suut.  In  ros.  Coropend.  compositum  mendacium. 


(2)  Sic  pi.tinres  mss.  VeMislior  e  Colb.  tam  mali» 
gna  re  per  artemcapiivum.  Cscleri  vero  libri,yflwi  imi- 
gna  ex  parte  coptivum. 

(5)  Edili ,  multorum  :  renitciitibus  plerisque  mss. 

![iiibus  siifrragatur  illud  Stilpicii  pag.  ?.({2  :  Optimum 
aetu  arbitratus  revocare  cunctos  ad  posnitentiam ,  /Vd- 
quentibus  iwra  Gattias  concHiis,  cic. 

(i)  lii  vulgnlis,  vcl  si.  h\  pluribiis  mss.  vel  se.  Mngis 
placet  cum  potioribus,  vel  sibi,  lioc  est,  quod  sibi  uui 
profuisset. 

(5)  Antiquior  ms.  Colb.  non  obscurus.  Tuin  Com- 
pcnJ.  qui  ab  Hitario  defensore  sancto  exorcisla,  elc, 
omissa  \ore  /josr^a.qunm  perglosscinn  biic  irpfpsisse 
censet  Bollandus.  Alias  ccrie  pugnnret  liic  Forttma* 
tus  cum  SuIpicio,qui  Martiuum  abHilaiio,  nntcqiiain 
exsularei,  eiorcisiam  ordinaium  esse  scrit>it« 


191  ViTA  SANCTI  IIILARII  192 

colam.  Nam  cum  'circa  Gallinariam  insulam  (i)  pro-  A  mine  dum  prxcepisscl  consistero,  virtute  divina  me- 
pinquaret,  relaiione  agnovit  vicinorum,  ibidem  ingen' 


tia  serpeniium  \t>lumina  sme  numero  pervngari  :  et 
ob  boc  quamvis  iilis  bsec  insula  videretur  vicina, 
propier  inaccessibilem  tnmen  locum  iongius  illis  vide- 
batur  esse,  quam  Africa.  Qiio  audito,  vir  Dei  sentiens 
sibt  de  bcstiali  pugna  veiiire  vicioriam,  in  nomine 
Domini,  praeccdente  crucis  auxilio ,  descendit  in  insu- 
lam  :  eoqiie  viso ,  serpentes  iii  fugam  conversi  sunt , 
non  tolerantes  ejus  adspectum.  Tunc  baculum  iigens 
in  terram,  quasi  metam,  quo  usque  deberent  cicur- 
rere,  virtutis  poieniia  (tn  duobus  msn.  poteiitiam)  de- 
signavit  :  nec  amplius  liberlas  est  illis  occupare, 
qund  vetuit,  tanqiiain  st  reliqua  pars  insiilx  (2),  non 
8it  lerra,  sed  pelagiis;  quia  duin  semper  illam  par- 


ruit  ibi  beatus  Marlinus  mnrtuum  susciiare.  Dcinde 
post  aliquot  dies  infans  qiiidam  sine  baplismi  rrgene- 
ratione  defunciiis  est :  duplici  niorte  dainnnius,  prae- 
sentem  amiserat  lucem ,  et  poena  fuiuri  s.Tculi  non 
carebat.  Tunc  mnler  exiincti,  qtise  jam  inatcr  non 
eral  dum  filium  non  bal>ebai,  provoluia  ad  pedes 
snncli  llilarii,  praccedenlibus  lacrymis ,  nati  sui  cor- 
pus  efTiidit,  exclamans,  Martiniis  ndhuc  incipiens,  ca- 
tccliumeiium  mortuum  revocavit*.  Tii,  pnntifex,  redde, 
rogo,  filium  aut  mibi  aut  bapiisino  :  qui  populi  patcr 
agiiosceris,  ul  ego  maier  vncer ,  qitn'SO  obtineas.  Sic 
illa  plus  lacrymis  petentc  qunm  vcrbis,  commotus  est 
pictate  vir  Dei  et  spectante  populo  ad  consiieta  arma 
(i)  recurreiis,  in  terram  prosterniiur.  Mox  paiilalim 


tem  verentur  nttingere,  facilius  eral  illis  mare  trans-  B  defuncti  pnlinr  in  rtiboreni  cnnvertiiur,  frigida  mem- 


ire  quam  (3)  vocciii.  0  iminulabilem  lerniiiium,  de 
aermone  plantatum!  Apparet,  quantum  est  melior 
Adam  secundus  anliquo.  Ille  serpenii  paruit :  iste  ser- 
vos  babet  qui  possunt  serpeniibus  imperare.  Ille  per 
bestiam  de  sede  paradi&i  projectus  est  :  iste  de  suis 
cubilibiis  serpenles  exclusit.  Deposuit  anguis  antiqtii 
mendacium  (4),  qui  didicit  implere  mandalum.  0 
flilarii  dulcedo,  medicamentum  et  meracum,  ante 
quem  s:ne  mora  venena  fugata  sunt!  Addidit  terram 
bominibus,  qiiia  in  loco  bellu»  incola  transmigravii. 
Sed  revertamiir  ad  ordinem. 

11.  Qui  Pictavisexceptus.^Cnm  de  exsilio  regres- 
8US,  introivit  Piciavis,  sunimo  fnvore  plaudebant  om- 
iies  pariter,  eo  quod  ecclesia  recepisset  ponlificem. 


bra  rcvocato  spiriui  intepcscunt,  oculi  aperlis  palpe* 
brarum  jnnuis  peregrinnm  lumen  agnoscunt,  vox  ad- 
ducto  aere  de  pcctoris  domicilio  conflata  profertur, 
grrssus  suis  vestigiis  rediviviis  exienditur,  in  nnlerio- 
ris  fundamenii  stainm  lola  fabrica  renovatur.  Quid 
plura?  Tamdiu  jacuit  sacerdos  in  piilvere  donec  pari- 
ter  surgcrent,  senex  de  oratione,  infans  de  morte.  Ecce 
vita  laudabilis,  quae  dc  allerius  corpore  necem  preci- 
bus  efTugavit,  spoliavit  tartarum  spcm  babeiis  in 
Gbristo.  Mors  ibif  jiira  non  tenuit ,  ubi  nilaritis  vim 
orntionis  ingessit.  Sed  tanta  res  non  potest  nostris 
verbis  pliis  ornari ,  quam  ipsius  meritis.  Nunc  vero 
memorandum  est,  quod  supra  prxtermisinms  (m 
uno  ms,  praemisimus ),  qualiter  miraciila  reliqua  hoc 


grex  pastorem  :  et  ac  si  omnes  cum  ipso  tunc  redis-  C  sabjecto  iniraculo  cumiilavit. 


sent  ad  patriam,  ita  sine  illo  se  cxsules  fuisse  defle- 
bant. 

12.  Infantem  ttne  baptismo  defunctum  suscitat.  — 
Ilaque  l)eaium  Martinuro  in  vico  Locogeiaco  (5)  no- 

(1)  Plures  mss.  circa  Dives  Gailiarum  insulam :  sic- 
que  Boiicheius  legil,  ac  pntat  hMiic  insiilam  ad  rupes 
Primalionsessilam.llaiiil  prnctil  Rupelln,  uli  Bollan- 
dus  observavit,  viciim  Yves  et  ponlein  dTvei  exhibent 
tabiilab  iii  Alensio.  Valesius  nutem  iu  noiil.  Gallic. 
p.  590,  2,  nntit  insuhim  Divam  proximnm  esse  tum 
ostin  Separis,  tiiin  alteri  insulac,  qii:e  latine  Oja  ,  vel 
Ogia  vulgo,  Clsle-Dieu  nuncupatur.  Quanivis  mss.  ve- 
tustioruiii  aucloritate  retineamus ,  Galiinarium  insu' 
/am  ;eain  tamen  arbitramur  aliam  fiiisse  ab  insula 
ejusdeni  nominis  in  mari  Tusco  siia  ,  quam  Martinus 
incoliiit.  Alias  Martinus  in  ea  Hilariuni  exspectasset, 

nec  Rom;D  tentasset  ei  ncciiirere,  si  hac  illins  iter  D  propriis  manibns,  ut  decuit,  venerandnR  tradidit  se- 
fiiissci.  Falso  eriam  inhabitabilis  diceretur,  quae  a 
Marlino  fiiissei  habitnla. 


13.  AbrcB  lilia!  et  nxori  mortem  precibus  ofr(fife(.— De- 
nique  cum  bcatissimam  Abram  filiam  suam ,  ad  quam 
de  exsilio  destinavit  epistolam,  incolumem  iiivenisset; 
alloquiiur  e^nm,  quomodo  poterat  dulcedo  pniris  cl  fa- 
cundia  oratoris.  Quid  dicam?  Alloquitiir  illam  Ilila- 
rius,  cujos  eloquenline  post  ipsum  compnrare  .nliquero 
vix  audemus ,  nisi  qul  fuerit  Spiritu  divino ,  ut  ille  , 
replettis :  leniat  ejus  nnimum,  si  vellet  atlingere  spen- 
sum,  quem  patris  gratin  providerat  (Mss,  previderat 
mK  prxvideret).  Tunc  libenter  desideranterque,  iit 
celeriier  ei  jungeretur,  opiabat.  Qiiam  voluniatem 
piiis  pater  agiioscens,  inientus  orationibus  non  cessa- 
vit ,  donec  sine  dolnre,  siue  contagio ,  se  praesente, 
filia  de  mundi  ludibrio  migraret  ad  Ghrisium  :  quam 


(2)  iii  vulgatis ,  et  taiiquaiii  si  fiac  insula.  In  duobus 
probo!  nouu  iiiss.  tanquam  pars  terrw  non  sit  terra.  In 
cxlcris,  ut  in  lextu. 

(3)  Vetiisiior  e  mss.  Colb.  auam  huc  esse, 

(4)  It  1  vetus  codex  Gnlb.  Alii  vero.  antiquum  men- 
dacium.  Mox  aliquot  mss.  o  Hilarii  duleedo  :  ac  deinde 
cuni  edii.  Gil.  medicamentum  et  meritum. 

(5)  Sulpicius  hiijus  iiionnsierii  situin  non  longe  ub 
cppido  essc  iradit ,  sed  noinen  cjus  silet  :  nec  in  co 
scribendo  conseitiiiint  mss.  Legere  est  in  vctereGolb. 
Lacojaco;  iu  alio  non  rccentiore  Casalis  Bened.  LocO' 
tejaco;  in  Compend.  Locodiaco;\n  pliiribus  aliis,  Le- 
gudiaco  Sic  et  apiid  Bollanduni  hic  vicus  aliis  Legu- 
diacuSf  Tyacus  et  Goteloicacus  dioitiir,  el  in  Breviario 
S^rum  Lugduniacus.  Ipse  pracferl  cum  edit.  Gil.  Te- 


pnltnra>.  0  funeris  gloria,  quse  melior  babelur  qiinm 
vita :  quia  qund  terrse  ftiibripuit,  in  coelum  transmisit ! 
Yere  ,  ut  ego  considero,  plus  fuii,  quam  rcsuscitari, 

giaco.  Ex  dtinbus  prioribiis  mss.  conficimus  Locoge- 
jaco  :  adeo  ui  in  primo  exciderit  lilicrn  g,  qiiam  anii- 
qui  voce  non  cxprimentes  ,  fncilius  ciiam  in  scriptis 
oroiitebani.  Ex  altero  auiem  Mipplcmus  rnternm  «, 
concinente  Gallico  nomiiie  Ligiige.  Nnn  displiceret 
Legugejaeo. 

(1)  Edit.  Gil.  ad  conversata  arma^  quod  deinde 
enuntiaiur  de  defuncto  ad  vitain  rcvocnlo,  qnnmdnm 
affinitatein  habet  cum  iis  qua^  de  mnribunda  sannta 
edisserit  Venantios  in  viln  S.  Gcrniani ,  ut  post  fune- 
rum  pallorem  facies  m  ruborem  transiret. 


193  .    SCRIPTA  A  FOKTUNATO,  LIBER  !.  194 

sic  mori.  Certa  eniro  salus  est ,  non  coniaminari  peo-  A  Paire  et  Spiritu  sanclo  vivit  et  rognai  Deus  in  sxcula 

caiis.  Qiianti  ruperent,  rel)us  cum  vita  traditis,  lalem     sxculoruin.  Amen. 

transiiuro  comparare,  si  mercatorem  forsiun  inveni- 

rent?Quid  dislat  inter  viviQcati  infanlis,'^  filiae  mor- 

lificat^  mysierium?llluro  resuscitavit  ad  b^piismum, 

baiic  pncdestinavit  (I)  ad  regnum  :  nisi  quod  in  illo 

tdhtic  spes  peccandi  restabat,  hxc  immaculaU  finie- 

rat.  Quod  curo  vidisset  mater  beat»  Abne,  a  pontifice 

postulat,  ut  ft  ipsn ,  si  merereiur,  erepta  de  niundi 

criininc,  cum  filia  pncscntarctur  ad  regnum.  Gnjus 

voia  considerans,  assidua  oratione  et  ipsam  ante  se 

transmisit  ad  gloriam.   Quis  xstimaturus  est,  talem 

viruro  ita  dilexissc  Dominum,  conjugis  et  fili»  af- 

fectu  contempio?  Taiiien  in  hoc  magis  illas  amnsse 

cognoscitur,  cuin  per  ipsum  lumini  perpeiuo  transfe- 

runtnr. 

44.  Bilarii  erudiiio.  —  Quis  vero  abundanliain  ri- 
gantls  ingenii  contendat  evulvere,  aut  ejus  verba  ver- 
bis  valeat  exscqiiare  ?  Qualiter  iile  indivisae  Trinitatis 
libros  stylo  luinente  contexuit  (t) ,  aut  scripia  Davi- 
diii  carminis  sermone  cotliurnato  pcr  singula  resera* 
vit?  qunm  fuit  in  dissertione  providiis,  in  tractatu 
profuniius,  per  liiteraturam  eloquens,  per  virtutem 
mirabilis,  in  complexionibus  rouliiplex,  in  resolu- 
tione  siibiilis ,  astutus  jiixia  proplietam,  imo  pru* 
dens,  jiixta  Domini  vocem  ut  serpens  (Ifa/i/b.  x» 
16),  coiumbae  siiiiplicis  gratiaro  non  amittens.  Ipse 
Gonditi  sal  ingenii,  fons  loqnendi ,  thcsaurus  scien- 
tis,  iax  dociriii»,  defensor  Ecclesi»,  hosiium  oppu- 
gnntor.  Gujus  dicla  qni  legeril,  non  credcl  diccrc, 


IN  LIBRUM  SECUNDUM  FORTUNATI  (1) 
PROLOGUS. 

DOm.NO  SANCTO  ET  MEniTIS  BBATISSIIIO  PATRI ,  PASCEN- 
TIO  PAP^,  ET  IN  CHKISTO  FLORIGERA  PERENNrTER  CHA- 
RITATE  VERNANTIBOS  ECCLESIf  PICTAVENSIS  HABITA- 
TORIBOS  FORTUNATUS. 

i.  Profanii  el  Chriitianis  alia  atque  alia  scriptionii 
causa  et  merces,  —  Giiin  veteres  iiifidelium  conditores 
voluminum  ,  eloquenti»  sux  pompam  cunctis  osten- 
dere,  causa  provocaverit  opinionis  inflalae  :  dum  intcr 
rcgnum  voia  seu  fpnera,  id  esi,  prospera  vel  adversa^ 
^  confuso  vocis  ordine,quodam  modo  visi  sunt  (a/.  nisi 
sunt)  caniare  pariter  et  plorare  :  ut  hiqui  dixerunt» 
vel  de  quibus  locuti  sunt,  saliein  in  iibris  viverent, 
etsi  vacuis  aciibus  innniter  defecissent.  Cur  ergo  me- 
lioris  spei  sollicitatus  instinciu,  paliar  reiiceri  de 
sunimi  confessoris  viventibus  ineritis  et  victoriis,  nou 
sine,  quod  absit ,  viiidict;e  coelestis  incursu ;  cum  vix 
debiia  soiverem,  si  de  beali  Hilarii  indeficicniis  lam- 
padis  splendore,  iiifaligabili  voce,  die  continuata  cum 
nocio  paritcr  decantarem  ?  Qiia  vero  vel  irretitus 
inscitia,  vel  iinpulsus  offensa ,  in  ea  voluntate  sub 
gravi  corpore  persisterem ;  ut  cum  illi  decepti  plurimo 
tractaiu  de  rcbOluta  umbrarum  imagine  nonntilla  con- 
ficcrent,  et  in  pulvercm  rcdacia  cadavera  faUis  qtiasi 
laudibus  aiiimareiii,egodesancris  pernianentibus,  et» 
sed  loiiare  (3).  Iloe  fuii  ullra  bomiiiem  sapere,  lam  C  q^od  est  fdicius,  in  rrgno  Chrisli  quotidie  florcnti- 


caute  de  religione  ccnscre. 

45.  Sedqui  vult  ipsiim  cognosccre,  cjiis  exsilia  (4; 
roemoret ,  roeriia  rcspiciat ,  volumina  relegat ,  dicta 
perpendat,  signa  quoiidiana  percenseal.  Qui  dum  su- 
perstes  fuit  in  hoc  sncculo ,  aut  scripsit  ccclesiasticae 
lidei  documenti,  aut  pugnmdo  calcavit  hj^rciica  cri- 
mina,  aut  pelenti  iribuit  miraculorum  suffragia ;  quae 
volente  Domino  usque  in  hodiernum  dieni  ejus  ora* 
tionibui  peracverant.  Sed  mea  lingiia  non  suflicit  sin« 
fulatini  de  sancto  Spiritti,  qiii  per  cum  et  operaius  est 
et  locutus,  sicui  illi  dignum  est,  cuncla  proferre. 

16.  Det  mihi  piiis  veniam,  quia  mulia  prxterii,  qul 
vix  pauca  conscripsi  (5).  Ila  bealus  Hilarius  de  prae* 
seniis  ssculi  vita  ,  Vaienle  et  Valentiniano  regnanti 


bus,  nihil  rcferrcm  :  prscscrlim  ubi  diversa  diversa- 
ruui  partiuin  videiur  essc  causa  mercedum  :  quod 

diffiisior  est  hic  liber  in  hunc  modum  :  Ne  ergo  pagina 
cum  siyli  rusticitate  necnon  et  loqnetidi  nimietfite  pro- 
lixius  extcnsa  ritescat,  scribendi  jam  debemus  construete 
metas;  est  tamen  digmm ,  juveritque  hoc  unum  tantum 
referre^  quomodo  hujus  sancii  vlri  anima  divini  luminis 
futgor  migrnvit  excepta.  Tantum  namque  lumen  Ec- 
clesitc  dum  infirmando  obscurari  ccepisset ,  venerabiiem 
virum  Leonium  ejusdem  civitatis  presbyterum  quadam 
die  secretius  sibi  accersiri  mandavit,  Ei  autem  idem  «a- 
cerdos  credulus  et  diUctissimus  habebatur.  Cumque  tm- 
minentibus  noctis  tenebris  eum  exire,  et  si  quid  foris  att- 
dlret^  sibi  renuntiari  jussisset :  ipse  voces  tumuituantis 
adhuc  populi  civitatis  se  audisse  revertens  exposuit* 
Persiitebat  itaque  mgilans,  jusiique  finem  expectam. 


bos,  cumgloria  migravit  ad  Christum,  lerra  ploranle,  D  animumnomsimisejusetcharissimisexhortationibusre' 


cqbIo  gaudente,  eodem  Jesu  Christo  praesianle  qui  cum 

(1)  In  ms.  Colb.  destinavit^  in  Comp.  transmisit. 

(2)  Vetustior  e  mss.  Colb.  qualiter  iUe  in  divisa 
(forie,  tii  diversa)  libros  styto  tumente  contexuit.  Coin- 
pendiensis  vero,  Qnatiter  iUe  libros  contra  Arii  perfi' 
iiam  promulgavit^  quomodo  iibrum  Psalmorum  per  stn- 
gula  cothumato  sermone  reservavit  { leg.  reseravii ) ,  in 
hymnorum  etiam  fuerit  dissertione  (ubi  mendose  cxcu- 
sum  erat,  in  discretione)  paratus. 

,^(3)  In  exemplari  Compeiidiensi  hic  subjicitur,  06ffl 
autem  preefatus  pontifexnilarius  die  idHumjannariarum, 
BeliquuB  eju$  Pietavis  sunt  condiltg ;  in  quo  loco  hacte-- 
nut  divina  beneficia  operantur ,  ipso  praistantet  quivi» 
•if,  etc. 

ii)  Apud  Gillotiiim«  auxUia  memoret. 
5)  lo  ross.  Ottob.yGermau.yGolb.  ac  nonnullis  tliis 


ficiens*  Deinde  tempesta  jam  nocte  rursus  a  sancto  ro^ 
gatur  exire^  quidque  auditu  percipere  posset  sibi  jacenti 
ad  lectum  referre.  Qui  dum  nuUius  sonitum  vel  muuitar 
tionem  se  sensisse  rennntiat,  mox  splendor  inofstimabilii 
claritatis,  quem  Leonins  se  non  potuisse  ferre  fatebatur^ 
per  fenettram  a  parte  aUftris  ejusdem  busilicas  ,  in  qua 
sanissimus  decubabat^  infirmus  ingreditur.  Secundum 
namque  Apostolum  infrrmalus  came ,  spiritn  potentiof 
erat ;  cujus  anima,  non  quaUscumque ,  sed  beatissima , 
eorporatibus  sotuta  vincutis  egressa  eo  ipso,  ut  credi- 
mti<,  diviwB  claritatis  lumine  suscepta^  et  in  paradiii 
migrando  perpetui  splendoris  amcenitatem  intravit.  Ibi 
nuHc  et  semper  preitosi  Uipidis  diademate  coronatus  in 
iempUema  coeU  arce  feiici  perfusus  luce  exsultantibui 
sanctis  lcetatur.  Ita  beatus  pontifex  HUarius,  etc. 

(i)  In  uno  ms.  Golb.  additur  et  hic,  tunc  presbyteri^ 
peitea  autem  Pictaveniii  episeopi. 


195  VITA  SANCTl  HlUmi  IM 

goniiles  rruclum  laboris  sui  in  inani  lanliim  favore  A 'umiiiaria  sui  medici  sinfttlis'annU  viUb  deUtor  ith 
voluerunl  consisiere;  nos  amem  oporleal  illum  in      Imla  persolvit. 


bc.aoruiii  viroriim  intercessionc  planiare,  quibus  hic 
veri):i  si  solvinius,  illic  gaudia  C(HO|iaraiuuft. 

2.  IlUarn  muUa  mtfuciiU  MBClQri  ignota.  —  Idcirco 
reddal  illi  niobilis  lingua  pr.rconium,  a  qiio  prius 
pectnra  hiinc  conccperunt  afrcctiim.  Nam  bonis  cjus 
a|)erle  credeuir  invidcri ,  si  quaj  de  illo  eognovimus, 
silftitio  videanlnr  abscoiidi.  Merito  iiaque  cum  txie- 
ris  ei  iiie  de  sc  loqui  conipetlii ,  qui  etiam  mntos  ut 
loqiianliirabS(»lvit.  Sed  quain  plura  supersies  in  cor- 
porc  feccrit,  vcl  «luanla  opcralus  sit  poslquain  aetcr- 
iiain  in  requiem  plaudentibus  de  sc  Angclis  adChris- 
tiiin  victor  dc  inuudi  certauiine  transinigravii ,  etsi 
non   poiui   aiiiiorum  vctustate    subripientc  contiii- 


4.  Lepron  du§  wHndmUur  de  pnlttn  Ufmkfi.  -^ 
JUud  qiio<|ue  nobifl  est  tam  singiilare  nMnciilan ,  pro 
gloria  celiatoris  «  ad  mcmoriam  |iopiili  mocandum. 
Mam  ciim  a  Cadiircift  Yenisaeat  duo  Iwmines  lepne 
iiiaculis  iiumuiaii ,  spciu  tuia  aalii&ia  in  sancti  iiilarii 
intercessione  f undantos  persistebaat ,  ei  4e  pnlvan, 
qui  ab  ejua  aepulero  abatergebaiur «  aua  cum  a^ 
Javanies  capita  ,  et  menibra  reliqoa  pernugentea^  lam 
diu  aibi  lalem  curam  fideliter  impeiidenint «  dmiec 
inllrniitaiis  ipsius  ulceroaa  varietaa  de  eorpora,  qiiod 
captivaverat,  captiva  niigraret :  ut  decepta  auif  aoi»* 
tiiscolorein,  quem  invaserai,  iuvlolotum  reliiH|aereiy 
etquam  aecutn  atiulerai ,  turpitudinia  speciom  noa 


gcrc;  aitamcn  vel  qna;  praesenti  temporc  miracula  B  tencret.  Posl  innumerabilia  iiaque  vulnera ,  memlNric 
inisiTicors  pra:buil ,  cupio  iiullgcnti  memoiiap  nou 
rraudare  :  ut  quisquis  lixc  Gdeli,  sicut  decct,  auditu 
perceperit,  et  preieriia  se  cognoscere  gaudeat,  ct  si- 
niili.i  neri  virlute  coiifessoris  in  fuhn  utn  coiifldal. 


LIBER  SCCU.NUUS. 

m:  MIRACULIS  8AIICTI    HILARlt. 

3.  Problanui  moribundus  sanatur,  fgitur  (I)  Probia- 
iius  cum  dubio  jam  viuu  penderet  in  fine  ,  el  spem 
convaIescend£  iiifanliocniors  invida  parentibus  subri- 
pcrc  festiiiaret ,  nec  parvuli  funus  acerbum  conside- 
rans,  necdesideriaiiigemiscentis  senectutis  spectans, 
avida  quidquid  invenit  extra  sorlein  cuncta  conclii- 
dens,  sola  lanicii  iiilercessione  beaii  Hilarii  restiierat 


omnibus  in^uuraia  eai  cutis  una :  voltna  ille 
diuiurna  deietua  sorde  (4/f.  aordiue),  aua  cmpit 
in  ambobus  repingi  imagine  nec  agiioad  qualia  fao- 
rat  per  infinniiatem.  Per  fidilisuiniiui  namquelaiih 
cruin  piilveria ,  Piciavia  purificua  illia  iaveaiaa  eat 
Jordanis  :  el  non  ipsi  ad  fluvium  ,  aed  ipaia  fluviua 
bic  occurrit.  Ex  qiio  kini  praedicabilia  patuat  aMsera* 
tio  confessoris ,  quodei  laborem  eia  loogiaqui  itineria 
abstulil ,  et  salutis  voia  porrexit.  0  quam  iaaBaiiam- 
bilium  claruerunt  documeuta  viriuiuin,  ubi  acpuicri 
immuiidjtiae  mundaveruni  maculaa  lepr«  I  Ciyiiaimc 
facerc  cura  potuiaset  artificia  ,  qui  de  lali  puivore 
ferret  benericia  medicinx  ?  Ex  quibus  Casiorins  di*- 
conus  ei  Crispus  (M$,  Crispioj  suiMiiacooai  ioatil»- 


nioribundo  saluiis  occasio.  Quem  Franco  suus  geiii-  q  ttis,  ad  ejus  ol)scquium  usque  iu  fiiiem  suum  ,  per 


lor  ,  et  Pcriculosa  matcr  ,  qu»  magis  converso  no- 
miiie,  filii  pcricliiabalur  in  nece  ,  jam  quasi  deruncti 
pra.>medilaiites  cxeqiiias  ,  cuin  ingenti  luctu  et  fletu 
iii  coiifcssoris  tal>crnaculuin  detulerunt.  Tuiic  sanc- 
tns  Hilarius  ab  auclore  sno  secretic  artis  exhibensnie- 
dicinam ,  consuctus  de  dispendio  funeris  rcddere 
coiupendia  sanitatis ,  subito  membroruin  fluentem 
fabricam  verbo  operante  erexit ,  et  in  staiuin  prisii* 
uuin  t  tamiuain  si  uibil  in  ea  fuissct  solutumc  relo 
niavit :  moxque  pareniam  lacrymas  Ixiitiu!  molc  su- 
pcrveiiiente  siceavii ,  gemitua  voto  suecedeme  prse- 
rlusit  :  ubi  jain  per  dolorem  non  erat ,  sed  prx  gau- 
dio  ,  quod  plorarent.  Quas  pceiiaa  ,  qu«  tormenia 
mors  ipsa  hhic  pertulit ,  qa.indo  illod  ,  qtied  crede- 


quem  sanati  sunl,  adbueserunt:  etmerito  iliina  elc^ 
ruiit  sustinere  juga  Domini  a  quo  a  poma  liiieri  aunt 
eflecti. 

.5.  Manus  contracta  ianatur.  Qusdam  puella  in  liauc 
vitnm  veniens  ,  dexterain  moriuam  traxerat  ikatura 
iormantc  eldebilem  manum  in  speciem  gloini(i)  ooi- 
legerant  iiervoruin  fila  contracta  :  fluxa  suo  aiamiue 
di^iiorum  lelamarcebat(S).Tuucoccurrenaad  beatia- 
simi  ililarii  sepulturam  ,  interceasione  ejus  vivacibas 
cst  ofQciis  ordinaia  :  paulatim  mobilis  vigor  articu- 
los  stupeiites  et  ungiies  (3)  irrepsit.  Post  longa  tem- 
pori)  mauus  illi  lunc  iiata  cst,  cuni  aeusil  niunera 
confessoris.  Exiincta  manus  veiiii  ab  ulero :  viva  re- 
diit  de  sancti  sepulcro.  Ecce  quam  larga  remuuera- 


1'at  iiivadere ,  sic  amisit  ?  Profecto  quando  alterum  ])  loris  est  pietas,  ut  quas  naiura  non  gciiuit»  bic  mem- 
victrix  ferireaon  poluit ,  sese  ipsam  victa  percussit.      bra  supplcret. 


Qui  tamen  iVobiani»  poatea  apicem  prumeruit  ob- 
tinere  (2)  pontificis,  et  iisque  in  hodicrnum  diem  ad 

(I)  Boncbetus  c.  15,  et  Claudius  Rolhirtus  liunc 
aiunt  essc  i^bianum  aeu  Probatianum  episcopum 
iiitiirtcenaein  xxiv,quianiio  Peiagii  Papae^,  CbUde- 
kcrii  44 ,  Christi  555  ,  siibachpait  concilio  Pari- 
sieiisi  II ,  et  biennio  post  pr«fait  Pariaienai  lif, 
adeoque  attigii  tempora  Venaotii  Fortunati.  Bol- 

LANDUS. 

(i)  Otiobon.  ms.  poitlt/ica/M  Bititricetim ;  etmox, 
^limna;  ubi  in  aitis,  «d  iiMwian«.  Sknilis  eat  loous 
Vi  naiitii  Fortunati  in  viu  S.  Geranm  n.  41,  niN  de 
niorifounda  aanala  att :  Qtm  9m§uk$  amnU  m^  iri^ri- 
m>ii  iolvit  pro  pretio. 


G.  C(eco  vitus  redditur.  —  Nec  illud  quidem  prae- 
terire  convenit  qood  cxco  felici  post  vota  aoccessit. 
Nam  cum  ad  beati  Martini  limina  pro  recipiendo  Ui- 
miue  intentus  properaret^  in  aancii  ililarii  pcmterieaa 
tcmplum  ingressua  est.  Quo  dum  vigilias  ofBdo  aoiiio 
celebrarenl  Clerici ,  mane  facio  ,  apertis  oculia , 
ipse  diem  coepit  aliia  nunliare ,  qui  iioc  aemper 
egebat  audire.  Apnd  quem  ona  aemper  noz  eraiy 


(I)  Ita.  cod.  Ottob.;  in  aliis,  glohi. 


I  Apud  Gtl.  nuuKebatu.  liiic  spectat  illiid  Forl»* 
iiaii  in  vita  S.  Germani   n.  14,  nervorum  lela  #«• 
(^xiftir. 
{3i)  Ai.  UK§uent€i  ;  an  rigenUi  ? 


107  BGRiPtA  A  FOiiTiJNATO,  LIBEII II.  193 

tcnnbras  illi    9.  Hilarinft  ea    nocto   piirgavit.  Qui  A  Bancli  limina,  xi  vellet  Mlva  rieri »  properarel.  Qno 

lanqiiam  cum  ipso  sanitaiis  suas 


nnnqnain  viileral  ornamenia  dici ,  coepit  illi  novus 
sol  mir.T  clariUlis  nasci.  Tunc  illi  fabricau  sunt  om- 
iiia  ,  quando  eorum  videre  meruil  factnrnm  »  et  ui  iia 
dionm  ,  quodam  modo  pofii  se  illi  roundiis  est  natus, 
«um  ricius  eiil  agnilua.  Ocus  ad  lieati  MArlini  ec- 
desiam  fe8linabai(l  accederc,  islecum  in  kiio  leinplo 
dif;natu6  csl  illuminare.  Quanla  micai  gratia  douaio- 
ris  qiii  praevenil  desideria  supplicanlis  1 

7.  Chiodoveo  promi$M  lumino  ac  voco  viei0ria  prm- 
siatur.  —  Quid  etiam  dignum  referain  de  lam  regaJi 
myslerio,  quod  ab  ipso  eslin  regem  collaluro?  Deiii- 
^ue  Cblodoveus  rex  dum  conlra  baerelicam  genlem  pug- 
naluriis,  armatas  acies  (i)  commovissel,  inedia  nocie 
meruil  dc  basilica  beali  Hilarii  luinen  super  ae  ve- 


illa  fidens  nuniio  , 
pr:rviAloro  ,  hrla  porcurril.  liil  duui  in  ccclesia  psal- 
lereiur  ,  siniilUer  in  nbsoluiione ,  die  Dominico,  quo 
pra^ccsserat  popna,  seciiia  siini  gaudia.  Ecce  consiio- 
Indinem  pairoiii  singularis  aniabilem,  qui  uliiivenial 
quod  prscsiet,  etcaiisas  exquiril.  0  bcalum  Hilarium 
oninium  cordc  ^  ore  »  voce  cantanduni  i  ci^us  tam 
larga  benignitas  est ,  ut  non  soluin  se  alicui  uoo  ab-* 
scondai ,  sed  ultro  ingerai !  Yeuiauius  ad  alios  vena- 
Mudi  fructiis  miraculi. 

10.  in  una  pueilaplura  odunlur  miraciUa»  —  Qu^ 
dam  paralytica  ,  annisadulia  puella  nnn  nieriio,  sine 
viti!  vivebat  officiis.  Cui  intra  funus  cxtincti  corporis 
laiitum  super^les  animn  palpitabal ,  ct  in  lolo  cada- 


nieiia,  adspicere  ,  odmoiiilus  insu|ier  ut  fostinanier  ,  I>  ^^f^  lumina  quasi  soU  vigebaot ,  uc  velut  inoriua  in 


sed  noo  sine  venerabilis  loci  oruiione «  adtersus  ho§- 
tesconfliciatiirusdescenderet.  Quod  iile  diligoiiler  ob- 
servans  ^  et  oiationi  occurrens*  lania  prosperilato , 
aiiero  pro  se  pugnaluro  »  processit  ad  bellum,  iit  in- 
Ira  horam  diei  lerliam  ultra  bumana  voia  sortiretur  a 
Domino  victoriam.  Ubi  multiludo  occisoruin  oadavc- 
rumcollcsexsevisa  cst  erexisse(5).  Eccc  terribiliier 
forinidanda  prodigia ,  et  dclectabiliter  amplecieoda 
mirncula.  Parum  illi  fuil  pro  soiatio  regis  ,  signum 
luiuinis  ostendere,  Hisl  aperte  inonUa  addidisset  el 
vocis.  Similis  quxdain  coniigil ,  Jsmelilici  populi 
lcinpore,  bujus  causa  virtiitis.  Nam  ibi  columna  ignis 
populuin  prxcesseral ,  hic  figura  lainp.idis  adinonc- 
baJ. 


se  raembra  vigilanies  oculi  custodiebant.  Nun  lingua 
torpens  intra  palati  caincram ,  volubilis  {Ouob.  m$. 
vocabuiis)  excurrebat,  ncc  imo  ducia  de  pectore  vox 
collata  poteral  vcrba  disponerc  :  non  maiius  ,  cuin 
soluia  languesceret  natura  »  deblta  scrvilla  dissolve- 
bat,  ncquc  pes  iustabilis  inembrorum  struotOram  sus- 
teniabai  (t):  adbuc  iiistiper  lolius  corporis  infabricala 
massa  torpebai.  Quae  in  fesiiviiaie  B.  Hilarii  intra  ba- 
silicain  posita  ,  cuin  ingenii  favore  spectanlibus  om- 
mHmis  esl  eroela^  In  ilitiiis  ergo  debilis  corpore  mira- 
cula  plura  Sanctus  complevii.  Altoiiuaia  genuum  ves- 
it^Ma  roborsfvil ,  linguam  rigenicm  flexibilitati  et  fa- 
cltiiail  Vocis  aptavil ,  ad  usum  lanificii  debiles  qiion- 
dam  palmas  armavii ,  iinearoenla  visceruro  gralia  pii 


8.  Arianoi  debellai  etiam  morluus,  —  Yoilem  nosse,  G  inuiieris  aiiimavii.   Aliqoando  veius  infans  iu  verba 


qiiod  fuerit  tanti  ardoris  secrciuin  inysteriuin ,  tam 
manifcste  prolatuu.  Sed  quaiilttiii  ipso  iuspirante  vi- 
deor  agnoscere  ,  non  lacebo.  Nam  contra  haereticas 
a<:ies  ,  sicut  olim  in  corpore  ,  non  oessavit  spiritu 
diiiiicare.  (i)  Quanta  fuit  ilii  eemper  pro  cultu  caihe- 
lic:e  religionis  avtditas ;  cum  in  reqiiie  posito,  adhuc 
ftuiiicitudiiiis  non  desit  uberlas  ?  Nam  qui  tunc  in  sjr- 
iiodoad  confundcudum  liostcm  verbafideiia  prolulit, 
Imc  iu  cainpo  arma  traciavil  vicioris. 

9.  Mulieri  manu$  anda  reddiUur  eana,  —  Muiier  in 
vico  Tonaciaro  ,  diim  aquam  ad  opus  suuin  doporta- 
ret  die  Domiuico  (non  esi  meum  nosse  quo  prxveuta 
peccato  ),  maiius  ejus  adtracta  est,  venar^ioi  arefaclo 
disoursu.  Tuiic  revekitione  coinmooiu  esl »  ut  ad 

(I)  Nostri  mss.  ad  [ratrm  ejut  bealum  Martinum 
feeiinabaL 

(i)  Sic  mss.  At  edUi,  anitatai  baberel  adee.  Dehoc 
n>irttcuio  legeudus  Grcgoriiis  Turon.  lib.  ii,c.  -iS,  ubi 
IraditCtilodoveum  quinto  aiiie  inoriein  anno,  adeo- 
tpit  Christi  507 ,  cum  Alarlco  Gotthotum  rege  iii 
eamfio  Vocladiensi  deciino  ab  urbc  Piaavorttin  mll- 
4iario  diiiiicasse ,  ac  fuso  exercitu  regem  ipsum 
suaple  inaiiii  pcremisse. 

(Z)  Edit.  Gil.  lanlajatiiW  in  locb  ut  CoUis  ip$e  ob  id 
ttMcs  $it  se  eregBisH  fn  ditum  :  interpolallonem  sepit. 
BoU.  ei  ms.  Colh.  Coli4$  e%  $e  m$a  •U  mtmiium 
erexi$$e.  l!)x|>editior  visa  e>i  ieciio  Geineticensis. 

(A)  Boll.  ui  et  mss.  Oltob.  ac  Colb.  hic  adjiciunt : 
ita  eredehttiiM  emmra  Aiarieum  kriammiiehmhe^ 
iemdi  redire  cmmaMiam^  6emet.  Gndebid  ium  eanlra 
MiUffiwn^  AnoHum  Ufirum  redime  Comiantmm. 


prorupit ;  et  quod  esi  eonspicuum  ,  voce  prima ,  lac- 
tis  alimenta  qiittsivit.  Ergo  ut  Uies  cibos  anteoronia 
poscerei,  quid  aliud  daiur  liiteliigi ,  nisi  quaado  sa- 
nain  esl ,  iimc  prius  crcdidisse  sc  nasci  ? 

1 1 .  Cera  ad  Hilarii  eepulcrum  oblala.  —  Neo  iilud 
lam  iidelc  inysterium  obiivione  noxia  sul>trahalur. 
Uat|Ue  ouiu  duo  negotiatores  ad  beaii  basilioain  oc- 
currissent ,  hahentes  formam  cer£  quasi  socialiter 
iii  cominune  ;  quidain  ex  his  alioquitur  altcrum  ,  ut 
eain  ctsi  lani  parvaro  reiu  ,  tamen  tanio  confessori 
vel  libenter  ofierrenl.  Sed  in  cassum  sua  verba  in 
animo  socii  nolentis  expendit.  Ipse  tamen  cum  eoden 
collegasuo  in  oraiione  prostemilur  ,  cerenique  illam 
occulia  ame  treinendi  sepulcri  cancellos  exponit. 
D  Moxqne  ad  oinnem  iEquaritiiiem  cerae  ipsius  ^pecies  ae 
divisit,  at  pars  iliius  fideiis  obiatoris  accepla*  parsal- 
tera  ,  vidcntihus  plurimis  ,  volvetido  usqae  ad  aiios 
cancellos  ,  nutu  divino  curo  omni  couluinelia  esl  re? 
ptilsa  :  qiiasi  noUct  Sanctus  invudere ,  quod  ailer  illi 
dcvoLus  noii  obtulit :  et  quoniam  semper  abliorruit 
qiiod  ex  fidc  non  veiiit ,  tam  cenus  in  judicio «  quam 
misericors  est  iii  voto.  0  quam  iiicorrupUhilis  arbiiar 
claret !  Casiior  {al.  caulior)  est  iste  in  exaininatione 
judicii ,  quara  iu  eieoiione  florura  ilhi  ^  quae  eeram 
ca^ta  producit.  Tunc  itaque  iile  qui  offerre  noluii , 
adniishi  crimiais  se  tObte  conlusus,  et  ianiensi|MUlo- 

(1)  Vulgaii ,  membnmmnifim  eueHmlku ;  eorri- 
guotur  ex  «as.  Oilak.  alGolh. 


199  DE  TRANSLATIONE 

ris  realu  perculsus  est :  vidensquc  sibi  a  radice  sus  A 
conscientj»  lantx  lurpitudinis  opprobria  pulluiasse , 
et  in  faciem  suam  occults  cognitionis  racinora  reve- 
lata  adspexit ,  consideravil  ,  ingemuit  el  flevit  :  ut 
saliem  lacrymarum  fonte  riganie  diluerct,  quod 
cordedelinqueniefoBdavil.  Qui  poslea  majora  oblulit 
exactus ,  cerse  judicio  castignnie. 

li.  Cereus  nocle  accendi  solUus.  —  Item  cum  jiixta 
consuetudinem  quadam  nocie  cerens  ibi  illuminatus 
fiiisset ,  casu  super  sepnlcrum  ejus  ,  qui  inierces- 
sione  sun(i)  morluos  vivificat,  ardens  corruit :  iia  ut 
super  mafortem,  quo  cecidit,  sinc  laesione  aliqua  per- 
arderel.  Nam  in  quantum  fuit  cerei  longitudo  ,  cera 
jacens  invenia  esi  papyro  consumpto  :  tanquam  si 
conflnium  cera  ipsa  fecisset  inter  ignem  et  pallium  , 
ut  ab  ipsa  invenireiur  defendi ,  per  qunm  poiuisset  g 
exuri.  Attendite  beneficium.  Oi  obedireiur  confesso- 
rls  praecepto,  quamsemper  scit  subdere  (i),  liic  ceram 
ignis  expavit ,  et  quam  in  ardendi  aiixilliim  sumpse- 

(!)  Abest,  mortttoi  a  mss. 

ii)  Apud  Boll.  hic  additur,  et  consumere,  At  apud 
Gil.  ut  obediret  ffrcecepto.  Quam  semper  $cit  subinde 
consumere ,  luc  eeram^  etc. 


SANCTI  BILARH  m 

rat ,  ipsa  ei  visa  est  repngnare.  Sed  inter  h.Te  iliud 
admoncl  poiius  nt  dicaiur  ,  in  virlule  coiifessoris , 
quas  deducit  cera  flammas  exlinxisse  ,  et  converso 
ordine  iliud  a  quo  vorari  poiuit ,  prxfocasse.  Diver« 
sx  spccies  suam  visre  sunl  nnturam  mntasse  :  et  ne 
quid  incendia  laederent ,  pnlliiim  pro  marroorc ,  cera 
fuit  pro  flumine.  Sed  quaiiium  est  apud  illum  cerei 
lumen  exiingiiere  ,  qui  caecorum  lumen  accendit  ? 
Aut  cum  ad  alierius  cadaveris  scpultiiram  oculorum 
igiiem  rediniegrat ,  quam  facile  credinius  de  sepui- 
cro  proprio  ui  flammas  expellal  ? 

i5.  Vellem  adhuc  insaiialus  sacratissimi  viri  mira- 
cula  quasi  pecuiiariter  decantare;  sed  vereor  ne  unde 
meam  cupio  devoiionem  oslendere,  auditoris  animum 
fasiidio  nascente  vidcar  obiurare.  Da  mihi ,  pie ,  ve- 
niam  de  textus  hiijus  parvitate,  da  casui  cuipam  ;  ne 
dnin  hominis  cupio  viiare  faslidia  ,  videar  incurrere 
confeftsoris  ofTensam,  de  quo  exigua  diccrem  ,  si  li- 
bros  implerem.  Sed  prsesumo  plurima  de  te  miiius 
dicere,  ut  de  le  logere  populum  brevitas  plus  invitet : 
auxiliante  Domino  Deo  nostro  nunc  et  seinper  » 
Amen. 


DE  TRANSLATIONE  SANCTI  HILARII, 

PETRI  DAMIANI    SERMO. 


i.  Gaudeamus  et  exultemus,  dilectissimi ,  dum  ad 
recotenda  beati  Hllarii  sublimia  merita  solemniier 
convenimus.  Ipsa  quippe  nos  insignis  vocabuli  digni- 
tas  provocat,  ul  mens  nostra  spiriiali  Isetitia  alfecta, 
plausibiliter  biiarescal.  Nihilo  minus  et  hoc  digniim 
est,  utdum  beati  viri  iranslalionem  colimus,  ipsi 
quoque  mentes  nostras  a  lerrenis  desideriis  ad  c(b- 
lestia  transferamus :  ul  dum  glebam  corporis  ejus,  te« 
■uemque  pulvisculnm  lanio  praeferri  apud  bomines 
honore  coiispicimus ,  quanlum  glori;e  pondus  in  cce  • 
lestibus  possideat,  ubi  verus  et  incomparabilis  bonor 
est,  mens  nostra  perpendat.  Sed  libet  jam  transla* 
tionis  hujus  bisioriam  succiiicte  Iranscurrere ,  ut 
nuili  deinceps  de  pra^clara  soiemnitatis  bujus  ori* 
gine  prorsus  expediat  dubitare. 

2.  Porro  aulem  dum  confessor  Ghristi  Fridelinus 
benti  Hilarii  monasterium,  quod  in  Piciavensi  sub- 
urbio  situm  est ,  laudabiliter  regeret ,  iblque  sanctae 
eonversationis  insignibus  disciplinis,  et  prxclara  mo- 
rum  bonestate  pollerei;  beatus  Hilarius  illi  per  vi- 
sionem  manifestus  apparuit ,  al  inier  alia  nonnulla 
boc  illi  quadam  vivacis  imperii  auctoriiate  mandavit, 
ut  videlicet  ipse  simul  et  Pictavensis  episcopus  ad 
regem  Francorum ,  qui  tunc  rerum  moderabatur  lia- 
benis,  incuiiciaiiter  accederent,  et  sumptus  impendia, 
quibus  ampliari  et  augusiius  flcri  monasterium  pos- 
set,  fiducialiter  postularent.  Quibus  verbis  insuper 
addidit,  ut  insiaurato  noviter  monasterio,  locum  sibi 
•anctus  Abbas  congruum  provideret,  in  quo  corpiis 
ejus»  facu  traDslatlone,  reconderent.  Quos  nirourum 


felicis  oraculi  legalione  perfuncios  rex  clementer  ac 
benigne  suscepit,  eisqiie  magnifica  regiae  liberali« 
tatis  munera  coniuiit.  A  fundameniis  ergo  monaste- 
rium  per  lalomos  ac  caemcnlarios  denuo  construen* 
p  les,  et  pollucibiliter  insiatiranies,  ministri  Domini 
tam  diu  cceptis  indefessi  laboribiis  institerunt,  donec 
noii  modo  surgcntis  slructurse  inachinam  ad  consum* 
maiionein  usque  perducereni,  sed  etiarn  uirinique  pa- 
rieies ,  boc  est ,  iniiis  et  extrinsecus  radianlis  Miisivi 
decore  vesiirent.  iu  qiio  videlicet  opere ,  ubi  regii 
muneris  summa  defecit ,  episcopus  ex  ecclesiasticis 
faculialibus  supplere  quod  deerat  non  cessavit.  Tan- 
dem  iiaque  inonasterio  non  modo  consunmiaiae  fa« 
bric»  siruciura  perfecto,  verum  etiam  sacerdotalis 
officii  benedictionibus  dedicato,  mox  demoliti  sunt 
tumulum ,  in  quo  sanctnm  fuerat  corpus  humatum. 

5.  Goiistituto  igitur  dic ,  in  quo  sancta  membra 
transferrent,  prxcedenle  nocie,  dum  episcopus  si- 
mul  ei  abbas  in  vigiliis  et  orationibus  pernoctarent» 
repente  conspiciunt ,  quod  beati  Angeli  de  tumulOy 
qui  jam  terebratus  fuerai,  sanctum  corpus  educuntt 
et  in  locum ,  qui  sibi  praeparatiis  fucrai  pro|)rtis  ma- 
nibns  inferunt.  His  itaque  peractis ,  beatiis  Hilarius 
sanclum  Fridelinum  per  visionem  admonuit ,  ui  Sco- 
tigenam  quemdam  sibi  cognatione  propinquum ,  io 
ccenobii  regiinine  subsiituerei,  ipse  vero  ad  Gallina- 
riam  insulam  in  bonorem  ejusdem  beati  llilarii  aedifi- 
caturus  ecclesiam  properaret.  Qui  beali  sacerdotis 
Imperio  mox  bumiliter  paruit,  et  non  solnm  illud, 
quod  jussum  fuarat,  sed  et  alia  quatuor  monasteria 


201 


PETKI  HAMIANI  SLRMO. 


^Oi 


in  ojiis  lioiioreni  constriixit.  Quamquam  heali  Fridc-  \  illos  nnni  rutilnniia  signa  virluluni ,  ct  islis  nrcrcscnt 


lini  viia  ,  in  qua  bxc  rcferri  periiibciur  liisiot  ia ,  in 
manus  noslras  nrquaquam  dcvcnerit.  Sed  quod  liic 
scriptuni  est,  indicio  fraierna)  relnlionis  innouii(. 
Hscc  igilur  bujus  sacrx  solcinniiails  est  causa.  llxc 
Tcnerandn  celebritatis  liodiernx  mnieria,  ui  in  trans- 
latioiie  sacri  corporis  merito  gaudcnt  plebs  devoia 
iidelium,  cui  dopendit  exsequias  exercitus  Angeloruni. 
4.  Porro  autem  cx  occasionc  venerandx  transla- 
tioiiis  liujus,  et  cxtera  bcaii  viri  gesia  nobis  in  mc- 
moriam  redeiint :  ut  qux  longis  ante  temporibus  sunt 
peracta ,  iiosiris  nunc  reducia  conspectibus  quodam 
modo  receniia  videantur  et  novn.  Mox  enim  ut  dis- 
putare  de  venerabilis  viri  gestis  incipimus,  protitius 
occurrit  mcnioriae,  quam  impenetMbiris  Ecclesio! 


felicium  cunnilus  mcritoruin.  Pniloren  nfinnnlli  fl- 
deles  idcirco  posl  niorieiii  lunmlis  editorilms  inclu- 
duntur,  ul  sui  memoriain  vivcniibus  ingemnl ,  qua- 
tenus  eis  impendere  pietatis  olficin  non  omiltnnt. 
Uinc  est,  quod  sepultiim  vocaiur  cx  niore  memoria : 
scilicei  ut  per  eam  mcmoreniur  vixi,  et  percipinnt 
rerrigeriuni  morlni. 

G.  Sed  quid  esi,  quod  nominlli  Snnciorum  tanto- 
perc  siuduerunt  suis  providere  sepulcrn  corioribiis ? 
Abraliam  ncinpe  qundringentis  argenli  siclis  a  flliis 
lletb  spiluncam  duplicem  comparal.  Jacob  et  Joseph 
ad  eamdem  speluncam  totum  jam  animi  desidcrium 
tenduni  (Cen.  xxiii,  16),  et  corpora  Fun  post  obituin 
illo  perfercnda  deposcunt.  Quid  ergo  esi,quod  sanc- 


niurus  lia*reticoruin  telis  obsiiterit,  quain  insnperabi-  B  ^^  Patriarcliae ,  qui  se  pnlvercm  el  cinerem  esse  per- 


lis  praliator  perversiim  Ariniiorum  dogma  grniia  ca- 
tbfilica;  verilatisobiriveril.  Nec  illud  vacat,  quod  cuiii 
adversus  tiscreiicorum  perfldiam  pugnaturus,  Seleu- 
ciam  lsauri;e  oppidum  peieret,  pueila  gentilis  divi- 
nitus  edocia,  sancti  sacerdotis  deiiunliavitadventum  : 
atqu«!  ideo  cuin  patre  Florentio ,  totaquc  familia  di- 
vini  liaptismatis  mei  uit  susciperc  sacrainemum.  Ncc 
illiid  exeidit  iiisigne  miraculiim  ,  qiiod  in  Galliiiaria 
insuia  imnianium  serpentium  veneiiata  rabies  viriu- 
leni  L'im  priiTlari  Poiilificis  ferre  non  p  11011;  sed  tain- 
quani  rulniiiieo  fragore  perlerri-a,  vilis  etiani  baculi 
metam,  qu:im  ipse  prjpflxerai,  traiisceudcre  non  pr:e- 
sumpsit.Sed  el  illud  niemoriu;conseqiienieroccurrit, 
qiiod  idem  egrfgius  pontifex  puerum  siiie  gralia  re- 


spiciie  perbibcnt ,  qui  cerie  corpora  et  corporalia 
quxqiic  coelesiium  contemplalione  despiciunl ,  in 
Clianansoruni  terrn  corpora  sna  quiescere  taiito  de- 
siderio  concupiscunt?  Cur  illiim  pnBca^tcris  mnndi 
partibus  qiiieii  suae  pru^vident  locum  ,  nisi  qiiod  bii- 
man,-B  salulis  aiictorem  iliic  novernnt  de  suo  semino 
nascituruni  ?  Hinc  est ,  qnod  Jacob  fllium  suum  Jo- 
sepli  obsecrat ,  diccns :  Si  inveni  gratiam  in  contpectu 
tuOj  pone  manum  $ub  femore  meo,  el  facies  mihi  mise- 
ricordian  H  verilatem,  ut  non  sepelias  me  in  ^Egypio , 
sed  dormiam  cum  patribus  meis ,  et  auferas  me  de  hac 
terray  condasque  in  sepulcro  majorum  {Gen,  xlvii, 
29  et  30).  Cur  auiem  ad  confirniandac  spon^ionis  iii. 
diciuni ,  Jnt  ob  manum  fllii  suppoiii  sui  fenioribus  pe- 


generaiionis  exstinctum ,  non  modo  iiiatri  rcMiscita-  C  ^"^>  "i^i  Mnisi  illnni,  qui  sunima  veritas  est,  de  pro- 


tum  ei  incoluniem  reddidii ,  sed  et  vene  fldei  rudi- 
roentis  insiructuin  .«^amtx  Eccle^i»  flliis  nggregavit. 
Ilxc  igiiur,  ei  alia  niultn  virlulurn  ejus  iiisiKiii:i  no- 
bis  ex  occasione  veneranda»  btijus  trnnslaiionis  oc- 
currnnt,  qu.-e  nos  ad  aiiiorein  Dei  ei  devoiionem 
prn*clari  liujus  sacerdotis  ac(  eiiilunt.  PlaiK*  cuiii  inul- 
tornm  Iranslalio.^es  jusiorum  sancla  veneretur  Cc- 
clesia,  qu:e  diligentia  procurat»  sunt  bominum; 
quanio  devotionis  studio  b.-cc  est  solcniniler  reco- 
lentla ,  qus  facia  est  nianibns  Angelorum  ! 

5.  Sed  quid  est ,  quod  Moysi  corpus  ipse  per  se 
Domiiius  sepelivii,  et  lamen  sepiilcrum  ejus  bomini- 
bus  innotescere  noluit;  beati  vero  llilarii  corpus  non 
modo  coram  hominibus  per  Angelos  transiulit ,  sed 


prio  semiiie  pro|)nganduin  es^e  cOpnovit  ?  Illis  igiiur 
terrx  flnibus  bcaii  virijim  niedulliliis  aggliscebnnt , 
qiiam  per  spiriiuin  jnin  cernobani  Salvatoris  vesti^iis 
atieri ,  qunni  in  itilerioribus  ocniis  jam  viilehant  pre- 
tioso  Doii.inici  corporis  sanguine  purpurari :  nt  illic 
eoruni  corpo  a  snani  expeciareni  resurreclionem ,  ubi 
resurrecturuin  es^e  cognoscebant  ipsuin  bcats  resur- 
reciioni')  aiictorem. 

7.  Ad  hiinc  et  nos ,  dilectissimi ,  perspiciiam  nos- 
trx  meiiiis  aciem  dirigamtis.  Ad  bunc  duni  pediim 
progressione  noii  possuinus ,  acsluantis  desiderii  fes- 
tinatione  tendamus  :  el  dum  sanctorum  quorumlibct 
reliquiis  digiiae  devotioiiis  revcrentiam  exhibemus, 
ad  illud  unum  et  singulare  corpus  nostrse  meniis  di- 


et  Linii  lioi.oris  gloriam  et  totlus  Ccclesiae  reveren-  Drigamus  ootuium,  quod  in  paternae  niajestaiis  gloria 


tiain  subliniavit?  De  Moyse  quippe  scriptuni  est: 
Moriutts  esi  tbi  Moyses  servus  Domini  in  terra  Moab^ 
juhenie  Domino,  ei  sepelivit  eum  in  valle  terrm  Moab 
cotitra  Phogor,  et  non  cognovit  homo  sepulcrum  ejus 
utque  in  prmeniem  d  em  ( Deut.  xxxiv,  5  e(  6 ).  Quid 
e^l  ergo  quod  ilie  nestittir,  iste  veru  qn«'iidie  cuin 
Iniiln  glona  Christi^ina;  devoiionis  invisitiir?  Quid 
e  t.  inquani,  qiiod  Moyses  ab  boniiniim  nolilia  re- 
niovetiir,  ni^i  m  tollatur  occasio,  iie  qui  tnm  Deo  ca- 
nis  ft  fainiliaris  exstitisse  cognosciiur,  diviiius  honor 
j|]i  ab  Uraelitica»  plebis  perfldia  praebealur?  Reiiquo- 
rum  vcro  Sanctorum  corpora  non  celantur :  ut  dura 
Christians  devotionis  frequentantur  accessu ,  et  per 
Patkol.  IX. 


credinius  ineflabiliter  sublimitatum.  Illa  nimirum  est 
terra,  cui  tunc  beaii  Pairiarchoc  alqiie  Propheta»  su- 
spirabaHt,  lacte  scilicet  et  nielleniananii.  Lac8i'|ui- 
dem  de  carnis  uberibusprofluil,  mel  vcro  de  siiperio- 
ribu:i  venil.  Gt  quia  subsianiia  Dominici  corporis  ex 
Virginisvisceribus  prodiit,divinitns  aiitem  ex  i  alerna 
majestaie  dfsceiidit;  rfrtecorpus  Salvatoristerra  di- 
ciiur  reproniissionis.  Qiia*  niniiriini  lorra  laete  simul 
et  melle  fluere  dicitiir,  quia  in  Itedeniploris  nostri  C(»r- 
pore  et  suhstaniia  vere  et  dulcedo  cst  ineflabilis  dei- 
tatis.  Inipso  eniin,  sicut  Apostoltis  ait,  babiiat  omnis 
plenitudo  divinitatis  corporaliter,  et  alibi :  Deus  erat 
in  Christo  reconciliant  mundum  sibi  (II  Cor.  v,  i9).  Ad 


203  SELECTA  VETERUM  TESTIMONIA  DE  SANCTO  HILARIO.  201 

banc  viveniium  terram  ille  nos  dignetur  inducere ,  A  dulccdine  saiiemur,  qni  cum  Deo  Palre  et  Spiriiti 
qui  lerrx  noslrx  morlilia  non  dedignalus  est  tole-      sanclo  vivii  c(  regnai  per  omnia  sxcula  sxculorum. 
rare  :  qnntenus  sic  ibi  lacte  ct  melle  vescamur,  ut      Amen. 
Salvaioris  noslri  prxscntia,  et  melliflua  diviiiiiaiis  ejus 


SELECTA  VETERUM  TESTIMONIA   DE   SANCTO 


Hieronymi  ex  epislola  vi ,  ad  Florentium. 
Interpretationem  quoque  psalmorum  Davidicorum 
el  prolixum  valde  librum  de  Synodis  sancti  Hilarii» 
quem  ei  apud  Treviros  manu  mca  ipse  dcscripseram, 
acquc  ul  mihi  transreras  prto. 

Ejusdeni  ex  epislola  vn,  ad  Lwtam. 
Atlianasii   episiolas    et  liilarii    libros    inolTenso 
decurrat  pede  :  illorum  tractatibus,   illorum  delec- 
tclur  ingeniis ,  in  quorum  libris  pietas  iidei  non  va- 
cillet.  Caeteros  sic  legai,  ut  magis  judicei,  qwim  se-  B 
quatur. 

Ejusdem  ex  epiit.  xui,  ad  Paulinum, 
Sanctus  Hilarius  Gallicnno  cothurno  niiollitur  :  et 
cuin  Grxci»  Qoribus  adornetur,  longis  interdum  pe- 
riodis  involviiur,  et  a  lectione  fratrum  simpliciorum 
procul  esi. 

Ejusdem  ex  Apologia  adversus  Rufinum. 
Si  auctoritatem  suo   operi   prnestrucbat ,   volens 
quos  sequeretur  ostendere;  habuii  in  promptu  Uila- 
rium  confessorem,  qui  quadragiiita  ferme  millia  ver- 
suum  Origenis  in  Job  et  psalmos  translulit. 

Ejuidem  ex  epist.  lxxxiii,  ad  Magnum. 
Hilarius  ineoruin  coiifessor  lemporum   et   epis 
scopus  duodecim  Quintiliani  libros  et  siylo   imiia- 


1IILARIO. 

Gallos 


ei  Pictavis  genitns,  in  Hymnorum  carmine, 
indociles  vocat. 

Rufini  de  adulteratione  tibrorum  Origenis. 

Hilarius  Pictavensis  episcopus,  coiifessor  Gdei  ca- 
iholicae  fuit.  Hic  curo  ad  emendationem  eorum,  qui 
Ariminensi  perfidiae  subscripserant,  libnim  iustruc- 
tionis  plenissimae  conscripsisset,  etc. 

Aliud  ejusdem  testimonium  vide  supra^  coi.  167,  d. 

Augustint  lib.  vi  de  Trinit.  cap.  10. 
Qiiidam  cnm  vellet  brevissime  singularum  in  Tri- 
niiaie  personarum  insinuare  propria,  jEterniias,  in- 
quit,  m  Patre,  species  in  imaginef  usus  in  munere. 
Ei  quia  non  mcdiocris  auctoriiaiis  in  tractaiione 
Scriplurarum  et  assertione  fidei  vir  exsiiiit,  Hila- 
rius  enim  boc  in  libris  suis  posuii,  liorum  verbo- 
rum,  id  est  patris  et  imaginis  el  muneris  et  xterni- 
taiis  et  speciei  el  usus  abditam  scrutaius  intelligen- 
tiam,  etc. 

Ejusdem  tib.  i ,  contra  Julianum ,  c.  5. 

Audi  adbuc  quod  te  possit  amplius  commovere  at- 
qiie  turb  ire,  et  utlnam  in  inelius  commulare.  Eccle- 
six  catholicx  adversus  hoereiicos  acerrimum  defen- 
sorem  venerandum  qiiis  ignoret  Hilarium  episcopum 


tus  esi,  el  numero  :  brevique  libello,  quem  scripsit  C  Gallum?  Qui  cum  de  Chrisii  carne  ageret,  ailende 
coutra  Dioscorum  medicuin ,  quid  in  litteris  posset     quid  dixerit 


ostendit. 

Ejusdem  ex  epist.  lxxxik,  ad  Augustinum. 

Apud  Latinos  autem  Hilarius  Pictavensis  et  Euse- 
Imus  Verccllensis  episcopus  Origenein  et  Eusebium 
transtulernnt. 

Ejusdem  ex  epist.  cxli  ,  ad  Marceilam. 

Miror  tc  iii  Hilarii  coiiiment;iriis  non  legisse,  excus- 

soruiii  Hlios,    credcjitiuin    populos  interprelari 

Quid  igilur  faciain?  Tnntnm  viruin  ei  temporibus 
buis  disertissiinum  reprelicndere  non  audeo ,  qiii  et 
confessioais  su;c  merito,  ct  vii;c  indusiria,  ei  elo- 
qucniise  claritate,  ubicumi}uc  Hoinanum  iioincn  cst, 
pr;vdic:iiur,  ctc. 

Ejusdem  ex  epist.  cxLvii,  ad  Aniandum. 

Miror  ic  hoc  a  me  qiiserere  voluisse,  cum  sanc- 
tiisHilarius  Pictavensis  episcopus  uiidecimuin  librum 
coutra  Arianos  bac  quaestione  et  j-oluiiunc  comple- 
verit. 

Ejusdem  prcefat.  in  iib.  viii,  Comment.  in  Esaiam. 

Si  fliimeji  eloqueniioe  et  coiiciniias  declamatio- 
nes  desideranl;  lcgaiit  Tullium,  Gallioncnt,  Gahi- 
niaiium ,  et,  ut  ad  nosiros  veniain,  Terlulliauuin, 
Cyprianum,  Minutium,  Arnobium,  LacUntium,  Ui- 
lariuin. 

Ejusdem  prafat,  in  lib.  ii.  Comment.  ad  Galatoi. 

Uilarius  laiinx  eioqueniiae  Rbodauus,  Gallus  ipse 


Et  lib.  II ,  cap.  8,  fi.  26,  27  et  28. 
Audi  et  beatissimum  Hilarium  ubi  spetet  bominis 
perreciionem...  lu  quadain  vero  homilia  de  libro 
sancti  iob  atlende/iuid  dicat  ..  In  exposiiione  autem 
priini  psalmi  idem  docior  non  dubiiat  dicere...  Ga- 
tholiciis  loqiiitur,  insignis  Ecclesiarum  doctor  loqui  - 
tur,  Hilarius  loquitur. 

Cassiani  tib.  vii  de  Incam.,  cap.  2i,  cujus  urka 
exscripserunt  Aicuinug  iib.  iv,  contra  Felicem^  ct  Ra' 
tramnus  SpicU.  tom.  i,  p.  335. 

Hilarius  vir  vrrtutum  omnium  atque  ornamenlo- 
rum ;  ei  sicut  vita,  iia  eloqueniia  insignis  :  qui  el 
j)  magisier  Ecclesiarum  et  sacerdos,  non  per  sua  tan- 
tum  inerita,  sed  etiam  pcr  profectus  crevit  altorum  : 
ct  inter  proccllas  persecutionum  ita  immobilis  |)er- 
stitii,  ut  pcr  invirtx  fidei  fortiindinem  eiram  Goiifes- 
soris  cceperit  dignitatem  ,  in  libro  fidei  primo  testa- 
tur,  etc. 

Vincentii  Lirinensis  in  Commonitorio. 

TcrluUiaiius  catholici  dogmaiis,  id  esi,  universatis 
ac  velusLe  (idci  parum  tenax,  ac  disertior  inutto 
quam  lielicior,  muiata  dcinccps  scjiteutia  fecit  ad 
cxlremuiQ,  quod  de  eo  beatus  confessor  Hiiarius  quo- 
dam  loco  scrihit  :  Sequenti,  in(|uil,  errore  detraxit 
scripiis  probabilibus  auctoritatem  (i»  Multh.  c.  v,  n.  1). 


8  5  SELECTA  YETERUM  TESTIMONIA  DE  SANCTO  HILARIO. 

facuiidi  Bermianen$i$  lib.  i,  cap,  4.  A  '=»1'"^  aspcclumtserpciiles  ferre  nequibanl : 


m 


Si  igilur,  Hilario  quoque,  dociifisinio  anliliste  ei 
funissimo  confessore,  etc. 

Ejuidem  lib.  i ,  cap,  7. 

Bcnius  Hilarius,  Arianoruni  polenlissimus  alque 
arerriiiius  cxpugnator,  ei  constaiilissiniiis  Gdei  Cbri- 
8ti.ina»ci»nfessor  in  epistol»,  qiiam  de  exilio  scripsit 
e|>is('opis  Gerin:uii«  priinu!  cl  Gernianlai  sccmulaj  et 
priiiix  Belgicx.  etc. 

Ejuidem  lib,  contra  MocianHm. 

Reprehcndere  aiidoal  llilarium  prudeiilem  ac  luo- 
deraiuin  gubernaiorein  Eccicsia». 

Coisiodori  Ub.  de  Instil.  divin.  liU,  cap.  17  et  48. 

Tunc  in  illo  choro  saiiciissimo  Patrum  libi  cum 
eligerc  potcris,  cum  quo  suavissime,  colloquaris.  Dir- 


Nescio  qux  in  vultu  spicula  Saiicius  babct. 
Alcuini  Poem.  65. 
Hoc  .iltare  pater  pr.xsul  Hilarius  ornai , 

Noius  in  orbe  procnl ,  doctor  ubique  pius. 
Ilac  mngis  viclor  merilis  memnr.itur  in  ara , 

Indita  prxcl  irus  niilcs  iii  arma  polcns. 

Hincmari  de  prasdesl.  c.  5. 
Sancins  Lro  ad  Clialccdonense  concilium  confir- 
mandum  cju>dem  D.  Ililarii  lcsiimonia  inler  calholi- 
corum  doclornm  cxcnipla  eti:ini  prima  connumerat : 
et  B.  Gclasius  enin  sicut  et  S.  Angnsiinum  et  Cy- 
priaiium  at(|ue  Leonein  sivc  llieroiiymum,  reccplis- 
ftimum  iii  calalogo  Scriplorum  ccclesiaslicorum  aiqne 
illusirinm  compuial. Scd  ei  de  eo,  ut  noiumest,a 


Acile  diciu  esi  quam  frcquenli   occnsionc   rc|>erU  B  „oiissimodi(itiir,  Ililariusepiscopus  Romanorum  lu 

Sciipluras  sanctas  locis  npiissimis  poloniesaperianl; 

ut  suhilo  iransions  discis,  quod  le  regIigontLTpr;c- 

teriissc  cognoscis.  Tcsles  suiil  doctis»iiini  viii  divcrsa 

laude  pioRcipui ,  (iu''bns,  velui  stcUis  micantibus  coe- 

fum,  fulgel  Ecclesia  :  intor  quos  sanciiis  Hilarius 

rictaviensis  urb  s  rpiscopus  niinia  profundilate  subli- 

lis  et  cauiissiinns  dispulator  incedit,  allasque  divina- 

ruin   SiTipinrarnm  abyssos  in  mcdium  reverenlcr 

addurens  f^cii. 

Venantii  Foriunati  tib.  i,  de  Vita  S.  Martini. 
Etquia  summus  apex  lidei ,  virluiis,  bonoris, 
Hilarius  f;im:e  radios  jacnlabat  in  orbem , 
Rile  (fl)  sacerdolii  penelrnlia  jnra  gnberiian» 
Buccina  lerribilis ,  hiba  legis,  prrco  tonanlis, 
Pulchrior  cleclro ,  ter  coeio  ardenlior  auro, 
Lirgior  Eridano,  Rhodano  torrenlior  amplo , 
Uberior  Nilo ,  generoso  sparsior  Histro, 
Cordis  inundaniis  docilis  ruciarc  nuenla , 
Foittibus  iiigenii  (b)  siticntia  pcclora  rorans , 
Mens  (c)  evangelici  bis  bini  plena  libelli, 
Qiialiiior  ore  suomanans  nova  fluinina  inundo, 
Ornaiiim  Ecclesias  pollens  dindcma  coruscum 
In  menibris  Cliristi  capilis  velut  infula  fnlgeiis , 
Pectore  belligerans,  adamaniinns  arte  lopazos, 
Ad  viriutis  opus  mens  inconcussa  palxsiris, 
Gemmifer  eloquiis,  radianlior  ore  lapillis, 
Doctor  apostolicus  vacuans  ralione  sopbistas, 
Dogmaie,  luce,  fide,  informans  virtuie  sequaces. 
llobtibus  tiic  quoniam  gravis  insuperabilis  esset, 
Diicliur  exilio,  (d)  qua  longa  Seleucia  lendit. 
Regis  el  auxilio  pctit  (e)  binc  sua  |»raiinia  iniles , 
Cwjus  in  abscessu  errori  vaga  Gallia  ccdii , 
El  reglo  timbai  tanta  se  lurre  movente. 
Hoc  ubi  prx»propere  Martinus  coinperit ,  inde 
Constituii  cellam  sub  vertice  Mediolani,  etc. 

Ex  veteri  inscriptione. 
Uilarius  cubat  hac  Pictavus  episcopus  urna , 
Pefen^r  noslrx  terrificus  fidei. 


(•)  Editi,  dacerdotis. 
(k)  Ed.  sitientibiis. 
If)  Ed.  Evangelii. 

(d)  Ed.  quia  longa  silentia. 

(e)  Ed.  Iiic. 


cifer,  Ecclesiarum  lucerna  et  pictiosa  lampas,  pul- 
chro  aureoqiie  orc  loqnliiir  universa. 
Et  eap.  25. 
Beatus   Hilnrius  doctor  caiholicus ,   qui  propter 
cxcellenlem  doctrinam  Romanorum  lucifcr  appclla- 
liir. 

Lanfranci  teslimonium  mdcsis  supra  col.  53,  d. 

Fulberti  Carnot.  epist.  xxi  ad  Abboucm. 
Tu  qnoquc  dereliquisli  nos,  sancte  fiater  Hilari , 
qui  olini  uuliaiem   Ecclesise  Spiritus  sancti  gladio 
tuebaris. 

Ex  Sacrameutario  biblioth.  reg.  58G  ^  in  quo   NiccB" 
num  Symbolum  sine  additione  filioque  exstat,  kal. 
p      iiovemb.  Naiale  saiicti  Hilarii. 

Adorabilem  (a)  poi.uli,  lieatissimi  llelarii  antes-^ 
tilis  fesiivitatcm  solemniter  recurrentem ,  ctijns 
lingua  in  sx^culo  pro  sanctae  Trinitatis  acqualitate  sic 
tonuit,  ut  bujus  mundi  principem  miles  Christi 
prosterneret,  ei  in  ccelestis  Rcgis  aiila  victor  intrarel, 
Doininiim  votis  uberioribus  deprecemur;  ut  qui 
eum  inier  diversas  acies  iia  fecit  esse  sollicituiu,  ut 
redderet  inter  bella  sccurum ,  nobis  concedere  di- 
gnetur,  ut  quod  in  rjus  hoiiore  deposcinius,  eo  suf- 
fragante  consequi  mereiunur. 

Ex  eodem  codice  regio ,  necnon  ex  ms.   Misrnli  Aa- 
toldi  et  Colb.  4927  in  prcefatione  Missee. 
Vere  dignuin  et  jiistum  est  graiias  agere,  vota  sol- 
vere,  niunera   consecrare,  Domine  sancte    Pater 
|x  oninipotens  aeterne  Detis ,  qui  beatum  Hilarium  con- 
fessorem  tnum  pncelegisti  tibi  sacratae  confessionis 
lu»  anlistitem,ingcnti  lumine  coruscantem,  niorum 
leiiitaiepolleiilem,  fidci  fervore  flagrantem ,  eloquii 
fonte  torrentem  :  cui  qiix  sit  gloriatio  (  Reg.  ms. 
gloridcatio  , )  ostendit  concursus  ad  tumulum,  puri- 
ficaiioincursorum,  medela  langucniium»  mirandarum 
signa  virtutnm.  Qui  etsi  hic  natura  fecit  finem  per 
transituni,  illic  vivunt  Pontiflcis  mcrila  po&t  sepul- 
crum,  ubi  praesentia    Salvatoris  est   J.  C.  Domini 
nostri :  pcr  quem,  etc. 

(a)  F.  adorabile...  festivitate...  recurrcnfe.  Idem 
eiogiumiisdem  kai.  in  ms.  S.  iiatiani  extat  in  mo- 
dum  oraiionis  Deo  fusoi. 


t07 


NOTiTlA  LITTCEARIA 


m 


Ex  nii.  Mmali  S.  Gaiiani  Turon. 


Yere  digruiiii  cl  justutn  est,  .Tleriic  Dcus ,  qui  R. 
Ilil.iriiim  coiifessorctii  luuin  el  scieiitijc  dociimeiilis 
replesii,  et  vinnluin  ornaincinis  ditnslt :  quein  ita 
miiltimodo  pietaiis  imbuisii ,  ul  ipse  tibi  el  ara  et 
sacrificium  et  saccrdos  essct  ei  tcmplum  per  Ctiristum, 
etc. 

Ex  Benigniano  Mi$$ali  nu.  necnon  Soviom.,  Corb.f 
Colb.,  neg.  elc. 

Deus,  cujus  miscratione  delinquentes  mutaiitulr 
ad  vcniam,  justl  transferuntur  ad  palmani,  qui 
infnsus  10  corde  B.  llilarii  anlistitis,  quasi  de  tuo 
lemplo  fidei  rcsponsa  dedisti,  concede  propiiius,  ut 
qui  luncinclytum  Confessorem  tutiin  fecisti  CTsarem 
non  limere,  ejus  intercessionc  ab  spiriiali    hosle 


A  Ecclesi»  lu.T  concordiam,  memoriam  glorio^am  ;  eo 
obiiircnlc,  uls:icrificiuni  nostruni  ejiis  ii  critis  tibi 
efficiatur  acceplum  :  ( vel  ul  tti  nu.  Remetisis  eccte- 
tiw )  ut  sicut  li.  Hilarii  confessoris  tui  aique  ponti- 
fi«:is  meriiis  dedisii  Ccclesi»  iiix  concordiam  me- 
n)oriam(|ue  gloriosam,  da  ut  sacrificium,  elc. 

Ex  m$.  Misioli  S.  GalianiTuron.  Goliecla. 

Prxsta,  quxsumus,  omnipotens  Deus,  iit  cxcellcn- 
tiam  verbi  tui,  quam  B.  Uilarius  confessor  gloriosus 
asseruitt  ci  convenientcr  intelligere  valeamus,  cl 
veraciter  confiieri. 

Ex  PontificaU  Ebroicen$i$  eccle$ias ,  Beited. 
Deus,  fundator  fidei,  indultor  sacerdoiii,  congre- 
gatio  plebis,  sanciificatio  confessoris,  qui  beatiim 


plebem  proiegas  obsecramem ,  ul  cujus    solemni-  b  llilarium  (  forte ,  ad  hoc)  ab  hac  armasii  viriuie,  ul 
tate  tripudiat ,  ejns  sit  fida  prece  deCpnsa. 
Ex  ii$dem  m$$.  super  Oblata. 
Universiiatis  conditor,  cl  liumani  gcneris  refor- 
mator,  anniie,  qu.xsuinuft,  omnipotens  Deus  precibus 
nostris,  ul  qui  niiramur  in  Doctorc  quod  colimus, 
mereamur  in  muiiere  qitod  placeamus  :  et  sicul  B. 
Dilario  confessore  tuo  atque  pontifice  dedisti ,  da 


libi  milit.nret  iii  fide,  concede  huic  familiae  pro  se 
hunc  iotercessorem  essc,  qtiem  Toiis  colit  ponlificein 
iu  fide.  Anien.  Sit  apud  te  pro  nobis  exoralor,  qui 
lunc  conira  ha^reiicos  pro  ic  arlsiitii  asserior;  ul  te 
retribiientc  pojulus  crcsot  iunumcrus,  quod  suda- 
vit  iii  fide  saccrdos.  Ille  vos  beiiedical.  Amen.  QuoJ 
ipse.  Aincn. 


NOTITf A  LITTERARIA 

IN  5ANCTUI1  IIILARIUN,  AUCTOUR  SCHOENEMANN. 

{mbUoth.  PP.  i.i.p.  273-494.) 


{  i.  Vita.  -  N:itus  est  Hilarius  Piclnvii  in  Gallia 
sub  initiuin  sxculi  IV,  parentibus  {«ent.libiis,  noii  in- 


statoribus,  oninem  secum  rommunionem  interdisil. 

Nnn  iiiipiiiie.  Nam  Saiitrninus,  qiii  |.lurimiini  graiia 
fimi  locl.  Qiiofaclum  csi,  nt  opliiue litteris  el  inge-  ^  apud  inipcraiorcm  vatebat,  elTecit,  ut  Biterras  (i), 
nuis  discipliuis,  utul  lunc  teinporis  iii  Galliis  erat  ea-      conolium  deccrnereiur,  n  qiio  abes.^e  Hilario  per 


rum  condiiio,  enidiretur,  liUerarumque  assectaiione 

In  libros  sncros  indderet,  quoruui  pra^stanti.i  et  iin- 

priinis  senlentiariim  graviiale  captus,  se  uxoremiiuc 

et  filiam  Apramnoinine  fidei  ciirislian.-c  addixii.  Prima 

quidein,  quam  in  conlubernio  Christianorum  exegil, 

tfilas  i>ariter  nc  lompus,  quod  gentilis  ndtiuc  imduxit, 

in    obscuro  laict.  Summum  eoclesinstica;  diguitiUis 

fastigiuni  quin  eriidilioiie,  morum  inlegritate  et  do 

voio  iienittis  religioni  animo  nicruerit,  nullum  dubium 

esl.  Nuin  vcro  ab  iuferioribits  clcricorum  gradibus 

sensim  ascrnderil,aii  subilo  iti  sedem  episcopnlem  sil 

evectiis,  divinare  difficile  sit.  Ceriius  vidctur  annus, 

qno  episcopi  srdem  ofcupaverii,  CCCii,  poni.  Hila- 

rius  hoc  officio  imprimis  sibi  datuin   exist>mabat, 

fidem  orthodoxain,  qu.T  audiebnl,  conlra  Arinnoruni 

vexalionesdefendere;  qnod  .scriplis  juxla  ac  viva  voce 

animoque  inlrepido,  sed  niiiiio  fervore  nc  vehenien- 

lia  nec  ea  ubivis,  qunin  res  imperii  etecil.'siaB  pos- 

cebatit,  prudentia  pnrsiitii.  Ac  priuiuiii  qiiidpin   in  ^  concitia  Arimini  et  Selcucio!  habcrenlur,    liilarins 


pcr 
Conslnniiuni  noii  licebat,  qu.-imvis  quae  ^thaiiasio  el 
ipsi  iiil.ndereiinir  ibi  perirula,  facile  prrvidercl. 
Fn;o  quicqiiid  in  illo  cottcilio  pro  Alhnnasio  et  con- 
cilii  Nicxiii  formulis  coiitra  Arianos  ab  eo  profereba- 
tur,  quod  non  nisi  desullorie  per  illos  fieri  poleral, 
ad  ipsum  solum  apiid  impt^ratorem  invidia  opplenduro 
vnluil  jussuque  CuiisLinlii  Phrygiam  iii  exiliuro  mis- 
8118  esi,  Rliodano,  Tolosse  episcopo,  comiie.  Quoloco 
iiiimici  ejus  hud  dubie  puiaveranl  exilii  popnam  non 
leviter  fore  exacerbalnm,  quando  non  Plnygiam  so- 
ium,  sed  omnem  Asiam  miiiorem  Arianis  plenaro  co- 
giioscerct.  El  accidit  8ane,  sed  mitigabutiir  dolor  Galli- 
ciinorumepiscoporuin  Iilteris,quibii8vinculum  etcom- 
niuiiionem  intereum  ei  ecclesiam  G  Jlicannm  saUam 
fore  ac  inlcgrnm,  Sniurninum  contra  in  Ecclesi»  »o- 
cielateiii  non  admissutn  iri  signifirabant.  Ilinc  adeos 
pcrsf  ripsil  hbrum  de  Synodis  s.  de  fide  OrienlaUum  el 
libro$  de  Trinitate  absolvil.  Aniio  aiiiiMn  569,  cum 


hac  causa  an  555,  ponI  coii'  ilin  Arelnle  ei  Mcdiolani 
an.  553  el 355.  ccbbmta  Ubrum  unum  ad  Conslan' 
iium  misil,  ndliortaius  im|M?ralorcoi,  ut  ortliodox^ 
fidei  scrtalores  pprsequi  desisierri.  Siinui  Saiiirniiio 
Arelniis  episcopo,  Ursacioiiue  el  V.ilMiii  episropis, 
AriaDX  faciionis  per  Gallias,  Pannoiiiam  ac  Moesiam 


qiiiqiic,  incerfuiiiquoauctoreei  impuUore,  certe  in- 
jiissu  iuipernloris  accilus  esl.  Cuuiqiie  AnoiiiCBi  vi- 
riss«Mit,  Constaniinopolim  cuni  legaiis  syiiodi  peJil 
expcclalurus,  Piirygiamoc  anGalli.is  rcpeierc  jubere- 

(i)  Beiier$  in  L.aiiguedoc 


209 


IN  SANCTUM  niLARIUM. 


SIO 


tur.  Ex  quo  colligas  Ililarium  in  ca  opinionc  fuisse,  A  raiur.  De  singulis  posl  Constantium  prolixe  el  docie 


se  imperatoris  jussu  Ariminum  missum  essc.  Ibi 
OrienUiles  quosdam  cpiscopos,  NiruMiam  furmulam 
lanlum  non  loiam  ainplcxos,  Gallicanis  conciliavil, 
qu(i  faciliiis  conjnncii  se  luereniur.  Utqiie  c(»pia  sibi 
dareiur  cum  Arianis  disputuHli»  flagitavil  et  posl 
contilium  Coiistantino|>oli  (360)  h.iliilnm,  qiiod  in 
graiiam  Anomoeorum  cesserat,  ad  Conttaniium  alte- 
riim  lilielluui  non  mltiori  pectore  sciiptunidcdii.  Sed 
proiiiius  Gonslantinopoli  dccedere  ei  Gallias  reveiti 
jussus  est.  Leiite  t;imen  in  lioc  iiincre  perrexit,  in 
quo  libruin  etiain  coulra  Constantiuin,  airx  bilis  foe- 
tum  emisit.  In  Gallias  deindc,  forsan  Juliano  jain  ini- 
peraiore,  reverso,  prima  cura  fiiil,  ut  episcopos  Gal- 
liciDos,  qui  Ariminensis  concilii  formul»  subsrripse- 


egil  Oudinut,  loin.  i,  cap.  5,  pag.  452,  sqq.  ed.  Weid- 
maiin. 

§  5.  Ediiiones.  Pauca  Hilarii  opuscula,  in  quibus 
t.imen  opus  pnecipuum  de  Trinitale  ruit;  una  cuni 
Aiigusiitii  de  eodem  arguniento  libro,  Geo.  CribeUui^ 
Mediolanensis  presbyter,  e  situ  priinns  produxititfe* 
(/f o/a/ii  obstclricanle  Leon.  PacluL  an.  1489.  Uoicnm 
rxemplar,  qtiod  n^perire  potuerit,  passini  a  se  emen- 
datom  sciibit.  Sed  qno  istud  valuerit,  dictu  est  diffi- 
cile.  Oinnino  auteni  plus  curae  Augustino  tribuisse  vi- 
deinr,  quain  Hilario,  i:t  iiifra  notabimus.  Kadem  ite- 
rnm  excusa  leg'mns  Venetiit^  et  repeliit  adjertis  non 
sinebonesta  gloiiatione  reliqnis  poiioribus  ab  aliquot 
viris  dociis  sibi  oblatis  Jot/.  Dadius  Ascens.  an.  1510, 


rant,  et  pro  lapsis  babebantur  ab  oribodoxsc  fidei  B  tribus  lomis,  qni  voluniine  non  adniodum   magno 


defensoribus ,  t^cclesia^  recuperarei,  qnod  iinprimis 
concibis  biiic  ibi  bnbilis  elTccit.  Aliquot  annis  post 
Valenliniaiio  el  Valenle  iintieratoiibus  de  Ii.  lia  ab 
ba*rciicis  purgaiida  sollicitudo  eum  inc«  Ssit  et  pr» 
cxteris  Auxentium  Mediolani  episiopuni  Arianj;  fac- 
tio.iis  per  occidentales  legiones  ingcns  rolomen  et 
in  auli  Ca!sarca  magnopere  gralia  florenlem  del»ella- 
vit,  sed  post  varias  inacbinatit  nes  ci  ediium  adversui 
eumdem  librum^  (|ui  nuiic  (|Uoquc  exiat,  ipse  cx  urbc 
secederc  jussus,  leliqiium  vit:c  tcnipus  tranqiiille 
de;;il  uliinio>iue  opi^re  Expositionum  in  Psalmos  exa- 
mto  a.  36S,  d.  13  Jan.  vitam  reliquisse  puiatiir. 

{  2.  Scripta.  Scripta  llilarii  quas  bupersnnt,  seciin- 
duiii  temporis  seriein :  Ad  Constantium  iiber  primui 


comprelienduniur.  Sed  nniversa  viliorum  nubes  tan- 
lain  circuntfuderat  caligineni,  ut  ad  senientias  ejus  et 
eflata  plurimi  cxcutirent  et  usus  imprcssi  Hilarii  fere 
ccss.irct.  Huic  igiiur  calainiiati  subvenit  commode 
Erasmiis,  qui  depra\ati(Miis  speciem  et  caiisas  revol- 
veiis  tnni  enicndando  graviora,  liim  spuna  a  genui- 
ni.s  sccernendo  pliis  pra^stitii,  qnam  a  quoquam  pras- 
ter  bimc  viriim  aii.  15i3,  qua  Frobcnii  prela  opus 
luci  dederiint,  cxpectari  |iOteral.  Sed  niinirum  non 
unitis  viri  boc  iicc  a:iatis  erai,  omnes  lalies  eluere  et 
pristino  niiori,  de  quo  ipso  propier  diciionis  ejus  in- 
dtleu),  et  res  a  laiinis  Palribus  iion  aiitea  tractatas 
judiciiim  conrusiim  el  incertiim  futurum  erat,  Hila- 
rium  rcbtiinere.   Mulio  minus  aulem  cuni  ifirasmi 


an.  356;  Commentarius  in  Evangelium  ilatihcei  circai  C  ingenio  colludcbat  per  codicum  inceria  ve.^ligia  se- 


an.  356 ;  De  Synodis  swedefideOrientatium,  in  edilio* 
nibus  velustis  :  de  synodis  Gradcs  an.  358 ;  De  Tri' 
niUUe  I.  XII ,  an.  359,  sive  360  absoluti.  Ad  Constanlium 
iiker  sicundus  an.  360;  Adversus  Constanlium  an.  361: 
Adversus  Auxentium  Mediolani  Ep.  an.  365;  Exposi- 
tionesin  Psalmos,  extrenia  sencctute  coinposit»,nuc- 
tiores  posicdit.  Veroiiensem  pcrEdinundnmMarteiie 
reddit;e ;  Fragmenta  Hilurii  ex  libro  bistoriam  Con- 
cilii  Ariminensis  et  Selenciensis  complexoet  adversus 
Valentem  ei  Ursacium  iiiscriplo. 

Falso  tribuuntur  Hilario  :  Epistola  ad  Apram  filiam 
et  Hymnus  matutinus  ad  eaindem,  quamquam  a  Be- 
iiedd.  pro  genuiiiis  accepia ;  Carmen  in  Genesim,  iiber 
de  Patris  et  Filii  unitate,  liber  de  esstntiaPatriset  Filii^ 


dolo  lectioncii  plau>ibiles  rimari,  atqiie  ubi  hi  dCbti- 
tuturi  essent,  iii  vadis  subsistere,  sed  totuin  statim 
simulacad  cognobcendum  aliijuem  se  dedissct,  aiiimo 
nieticbatur,  argumenti  vim,  iraclalioncin  alque  elo- 
cutionem,  aliunde  et  ex  se  petita,  verbo,  quicquid 
virtutum  aiit  vitiorum  scsc  exsereret,  aiiimo  notabat» 
secum  repulabat  atque  quamdam  quasi  auctoris  ima- 
ginem  ex  omnibus  sibi  cflingebat,  qiiam  in  expoliendo 
textu  sequereiur,  qoo  sane  cflecit  boc,  ut  de  caiisis 
variisqiie  vitiorum  generibus  nemo  ipso  rectius  sen- 
tiret,  ncmo  feiicius  ea  deiegeret.  Sed  nequaquani 
omnibus  einaculandis  natus,  curas  suas  posterorum 
diligentiae  perficiendas  reriquit,  ciuibus  utinam  inge- 
iiium  quoque.  Tractarunt  igilur  currente  sxc.  xvi» 


merque  e  libns  de  Trinitate  consarcinatus,  confessio  D  opcrani  Erasmianam  diio  viri  docii  non  »que  inge- 


de  Trinitate,  Alcuini  potiug,  cujus  iibris  de  TriniUte 
adlixsit :  denique  Epistola  sive  libellus  et  i«rmo  de  de- 
dicaiione  Ecclesia^  7rom6W/o  vulgati. 

Deperditorum  non  exiguus  est  numerus,  in  quibus 
tltuii  aliquot  valde  speciosi.  Niminim  Liber  ad  Sal- 
lustium,  conira  IMoscorum  medicum  Hymnorumque 
tiber^  libcr  Mysieriorum^  Epistolte  in  volumen  collec- 
tv,  Traciatus  iii  Job  ex  Gneco  Origenis  translati,  et, 
de  quibiis  tamen  dubiiare  lirei,  in  Lpistolas  Pauli. 
Aiuni  (luidam,  llieronymusin(|uit(l),  scripsisse  eum 
et  in  Cantiea  Canticorum;  sed  a  nobis  hoc  opus  igno- 

(f )  De  Vir.  ill.  cap.  C. 


nio  qiiam  studio,  quod  utcrque  contiilit,  dispares,  Ln- 
dovicus  MiriBus,  qui  an.  154 i,  apud  Carolum  Guillard 
Hilarium  excudi  curavit  et  Martinus  Lypnus,  per 
quem  recognitus  apud  Froben.  Bas.  1550,  prodiit. 
Uierque  codices  mss.  adhibuit,  sed  diligentiam  solus 
MirienSy  sed  nec  ipsum  magoani  mss.  copiam  nec  ia 
omnes  tractatus  habuisse  atque  pliisculum  credidisse 
antecessoris  Bui  Ingenio  et  conjecturis ;  Lypsium  adeo 
proprlisconjecturis  plus  seque  induisisse  Hilariuinque 
pliiribus  in  locis  couiaminasse  magis  qoam  castigasse» 
Benedictini  querontur.  Interea  conferri  quoque  coepit 
lucis  aliquid  inteUigentis  aoctoris  nosiri  ex  viiae  et 
setatls,  quam  illusUrabat,  sedola  notatione,  quod  la- 


ail  NOTITIA 

borisgeiiQS  prlinus  lentavit,  sed  salis  inrelidter  Joh. 
Jae,  GrincBUi ,  edilo  an.  1570  llilario  Bas,  apnd  Eu- 
sebium  Episcopium,  Auspicalius  cessit  Jo,  Gillotio 
Gallo  Ganipaito  in  ed.  Parisiis  apud  Nivellium  aii. 
i572,  facta,  cui  conimenlallo  ducla  atque  elegans  de 
rebus  ad  llilariuin  spectantibiis,  nec  non  stylo  et 
scripiis  ejus  prxmitiitur.  Huc  usque  llilarius  vuria 
vice  editus  nibil  incrementi  quoad  nuinerum  libro- 
fum  ceperat.  Mam  spurium  tractatum  Erasmi;iiinc 
repeiit.T  a  Frobenio  1555,  addituin  de  euentia  etuni- 
late  palris  et  filii  Gllloiius  rursus  etiam  rescidit.  Jam 
vero  1598,  novnm  opns,  FragmcntorUin  nomine,  ex 
deperdila  concilii  Ariminensis  hisloria  superstes,  e 
bibliotlieca  Petri  Pitk(Bi  periVfc.  Faftrtfmforas  datum, 
et  Hilarii  res  novo  splendore,  ct  teinporiim  istorum 
Sn  ecclesia  gesla  luce  clariorl  collustravit ;  cui  ne 
confaso  ordiiie  et  implicaio  rernm  nexu  ofllceretur, 
editoris  persplcacia  et  eruditione  cautum  est.  Nunc 
quoque  ineuntc  S£C.  XVII,  aii.  1005,  societas  typo- 
grapkiea  Parisiensis  animum  ad  parandam  Hilarii  edi 
tionem  appulit,  et  superlitrum  ediioriim  bona  coin- 
prebendentem,  et  noYis  accessionibus  e  codd.  inss. 
locupletaiam ,  qus  per  integrum  pene  sseculum  ob- 
tlnult,  aliquoties  per  eosdem,  ct  Colonisc  Agrippiiise 
eiiain  recusa.  Sed  parum  magnifice  de  eadem  sense- 
runt  Benedictini,  quibiis  Jam  decus  summuin  llilarius 
et  honesiant  conditionem  debet.  Horum  enlm  solerti 
diligentia,  coryphxo  studiorum  Petro  Coutantio  eflec- 
tum  est,  ut  editioni  sub  extremum  sicc.  1695,  solito 
splendore  Parisiis  faclse  niliil  fere  in  Ed.  Veroiiensi 
ab  eruditissimo  Marchione  Scipione  Ma/feio  1730, 
adornata  addi  potuerit,  ineriioque  ea  inier  pruistan- 
tissima  industrix  frairuin  hujus  coiigrcgaliouis  nio- 
nimenta  numereiur. 

SiEC.  XV. 
1489. 

Medioiani,  per  Leon,  Pachel,  f.  Hilariiis  et  Augus- 
tinus  de  Trinllate.  In  fine  :  Impressum  Mediolaiii  per 
Magistrnm  Lconard.  Pacbel,  aiino  u  Nalivilate  Do- 
minf  nostrl  Jcsu  Cbrlsii  millesimo  quadringentesiino 
ociogcsimo  nono  septiino  idus  julii.  Ad  Calc.  Au- 
gustini  :  anno,  ut  supra  ,  septimo  kalendas  junii. 
Charactere  golhico»  roiundo  et  nitido.  Tituli  et  li- 
brorum  numeri  singulis  paglnis  inscripti  suiit,  Saxe, 
Hi^t.  Mediol.  tgp.  p.  DLXXXV.  Pin.  I.  p.  90.  Prie- 
cedit  episiola  (I)  Ge.  Cribelliad  Guid.  Ant.yirchimbot' 
(fum,  Archiep,  MedioL,  qua  ex  unico,  quod  nancisci 
potiierit,  In  urbe  Mediolanensi  horum  librorum  exeiii- 
plari  manu  propria  eos  transcripsissc,  quantum  fleri 
potuerit,  emendasse,  siiaque  ipsius  impensa  imprimi 
curasse  scribit.  Accedunt  autem  pra;ter  libros  de 
Triiiitate,  libbr  adversus  Constaniium  Aug.  libii  ii 
ad  Gonsiantlum.  Liber  contra  Auxentium  et  ipsiUs 
Auxentii  ep.  piir^atorhl  ei  Hber  de  GrCBcim  Synodis, 
queni,  inquit,  facunda  illa  natlo  iia  adihlr^ta  esi,  ut 
in  propriam  linguam  vertenduitt  curaverit. 

S.  I.  cum  AUgustino  de  TriniUie.  Ven^tiii  per  Pa- 

(i)  Ap.  Sax.  p.  CCCCXCIY. 


LITTEHARIA  2li 

A  gaum  dc  Paganiuis  :  4.  S.  f/i7(ir.i  Libri  xn  de  Trini- 
tate  contra  Arianos. 

SiEC.  XVI.  1510-1600. 
1510. 
Parrhisiis  ap,  Ascensium.  f.  Opera  complura  S.  Ili- 
laril   Ep.  hac  seric  coinpressa.  D.  Trinitate  contra 
Arrianos  I.  xii.  Coiitra  Constjnlium  hxreticumlb.  i, 
Ad  Constantium  Imp.  I.  ii.  Conlra  Auxeiitium  Arria- 
num  1. 1.  Auxentii  Blaspheiniui  pleiia  ep.  i.  De  Syiio- 
dis  contra  Arrianos  liabiiis  lib.  i.  Ad  Apram  F.  divi 
Hilarii  ep.  i.  In  psalinos  David  conimenlarii  seu  li- 
bri  II.  In  evangeliuin  Mattlixi  lib.  i.  Venundantur  ubi 
impressa  sunt  in  aedibus  asceiisianis  Parrbisiis  in  via 
regia  ad  divum  Jacobum  sub  tribus  iuciis  (1510). 
PrjBfaius  est  epistota  apposiia  nuiicupatoria  ad 

2  Joannein  rhedonen.  anlistit.  et  confessionis  reginsc 
Francor.  auditorem  (d.  ex  gymnasio  plcsseiaco  Par- 
rhis.  7  id.  jan.  1510)  Hobertus  Forlunatus  Maclo- 
Tiensis  -^  de  Hilarii  viia,  scripiis  et  exstantibus  ct 
deperditis  eorumque  stylo.  Al  postqiiam  libroruni  a 
Crlbello  editorum  rneminit,  baec  addit :  Coinineiita- 
Hos  autein  diios  in  psalmorum  explanationem  Jonit- 
itei  Sotidus  cracovius,  vir  liiteris  et  moribus  probatis, 
adhortante  praesertim  Jacobo  Fabro  slapulensi,  phi- 
losopho  multis  nominibus  laudalo,  acri  vigilantia  et 
non  panco  labore  e  situ  ac  squalore  redemit.  Porro 
traciatus  iii  MattbxUm  et  epistolam  ad  Aprain  Gliam 
divi  Hilarii ,  Guillelmus  Parvus  regi»  confessionls 
autiitor  e  divi  Benigni  divionen,  coenobio  ad  Badii  of- 
ficinain,  ut  lalinis  characteribus  vir  tain  anxie  latinus 

Q  imprimeretur,  transmisit.  Huic  epistold)  subnexiiin 
ceriiiiur  epigramma  ascensianum  ad  Coil.  Parvutn. 
In  flne  epi^tohe,  ad  Aprain,  f.  xciix,  quo  prinia 
editionis  pars  finiiur,  h£C  legunturverha:  Explici- 
tum  est  opus  sancti  Hilarii  episcopi  de  Synodis  :  cunc- 
tis  orthudoxa:  religionis  zelatoribus,  cuui  utile  tuni 
necessariuin.  In  Arianos  inque  praeyaricatores  Aria- 
nis  asiipulantes.  Impressum  solerii  opera  in  acdi- 
bus  Asceiisiaiiis  ad  quartum  Idus  septembres , 
Aiino  MDX.  Explanatio  psatmorum.  Atteram  quasi 
constituit  partein,  tertia  inchoatur,  Tabuia  canonum 
evangelii  Matthm.  Illi  flnis  hisce  verbis  linponi- 
tur  :  fbl.  XXXV.  a.  Finis  tractatus  Sancti  Hilarii 
episcopi  in  Mattliaeum,  de  quo  vetus  hoc  extat  epi- 
grainma  : 

^  UiLARn  hoc  opus  est  digestum  praesulis  ore  : 

Qui  juoxit  veris  ediia  cuin  typicis, 
Supposuit  sacrae  patralis  verba  flgur» 
Qu»  leni  scripsil  mystica  disseruit 


Recenlius  de  Divo  Hilario  distichoii : 

Gatlorum  columen,  Gallus  non  Gallus,  at  beros 
Hilarius  doctus,  docta  per  ora  volat. 
Impressum  est  hoc  opus  quanta  maxima  potuit  dili- 
geniia  pro  exemplariorum  penuria  in  usdibus  atquo 
Inipensis  Ascenmnis  ,  anno  salutis  nosirae  MDX, 
adkulendasjanuarias.  Eod.  fol.  b.  brevis leglturnar- 
raifo  de  viu  et  operibus  B.  flilarii  per  spanhemensem 
(Trithemiuni  Abbatem). 


2i3 

i5i3. 

Bas.  ap.  Froben,  f.  Ifoc  titulo 
Pio  Lectori  S.  I>.  divi  Hilarii  Pictavorum  episcopi 
lucuhraiiones  per  Erasmum  Roterodamum  non  me- 
diocribui  sudnribus  emendatos,  formulis  nosiris,  ope- 
raque  nostra,  quantum  licuit,  orn:ivimus.  Priorem 
editionem  non  daniiiamus,  sed  quid  iiilersil ,  ipse 
cognosces  ex  collalione,  lector  opiime,  simiilque  va- 
lebis.  Caialogum  reperies  in  proxima  pagella.  In 
orncina  Frobeniana  apiid  inclytain  Basileam.  Anno 
MDXXIII,  mense  febr. 

Exliibentur  libri  eodem  ordine  ac  In  superiori  edi- 
tioiie,  nisi  quod  Commenl.  in  psalmos  tomum  se- 
cundum  consliiuil,  qui  simul  indicem  cujusdam  eru- 
diii  in  omnes  libros  complectiiur.  De  novo  acccssit 


IN  SANCTUM  HILARIUM.  2ii 

A  Des.  Erasmuin  Rolerod.  haud  mediocribus  sudoribiis 
Jo.  Frobeiiius  emeodaise,  nuiic  deniio  vigilaiiiissime  et  ad  plura 
excmplaria  per  D.  Martinum  Lipsium  collatae  el  re- 
cognilae.  Pagina  titiili  aversa  post  Cat.  in  superiori- 
bus  coiitenloriim  hx'C  leguntiir  :  i  Addiium  erat  no- 
bis  illud  ageniibus  scripluin  quoildam,  bunc  tituluin 
prx  se  fereiis.  Uilarii  de  Patris  et  Fitii  unitate :  mox 
comperimus  id  noii  esse  novum  Hilarii  opus,  sed 
rhapsodiam  stiidiosi  ciijuspiain,  partim  quidem  e  sc- 
cuiido  de  Triiiiiaie  libro,  sed  inaxima  ex  parte  e 
nono  consarcinatam,  omissis  ei  additis  qiixlibet,  ul 
satis  appnrcai,  ciim  qiiisquis  lioc  ausiis  est,  voluisse 
lectori  facere  fiiciim.  Altexuit  appendicom  de  variis 
Chrisli  cognoiiiinibus,  ex  aiictore  nescio  quo,  iiaiii 
phrasis  pliiriinum  dissonal  ab  llilariana.  Nos  vel  in 


bymnus  ad  Apram  (iliam,  sed  una  cuin  epistola  ad  B  hoc  reliiiqncndum  duximus,  quo  perspicuuni  fiai, 


quid  sil  (iliilis  credcre  :  ncc  sine  causa  iii  pnrfaiioiio 
deslomachari  Erasiiiuin.  in  eos  qui  sibi  iiihil  noii 
pcriiiitluiit  in  cclebiiuui  viroruiu  monumentis.  Ac- 
cesseniiil  ergo  dc  esseinia  i^alris  elFiliilibcr,  episto- 
la  ad  D.  Aureliuin  Auguslinum  de  reii(|uiis  Pelagia- 
nse  li.-ereseos,  allera  ad  (Mimdem,  iii  qiia  proponil  ali- 
quot  qu;csliones.  Fjiisdcm  carmcn  in  Genesiin  -ad 
Leonein  papam.  De  siiis  curis  Lypsius  praiter  ea, 
qu;e  tituliis  pnvfert,  iie  veibulum  quidem.  Uenedic- 
liiii  vero  judic^mt,  non  negaiidam  csse  in  mendis  ty- 
pographicis  cinaculandis  Lypsii  vigilantiam  :  sed  iii 
conquirendisac  recensendis  iiiss.  curam  posuisse  ioiige 
miiiorem,  quain  in  excogitandis  conjeciuris,  in  qui- 
bus  nim  scinper,  iiiio  raro  felix  fiieril.  Reprehcn- 
G  dendus  quoqiie  videri  possit  iii  eo  ,  quod  Minrum  , 
quein  certe  ignorasse  vcrba  modo  allala  credcre  pro- 
hibeiii,  peiiitus  neglexeiit. 

1570. 

Bas.  per  Euseb,  Episcopium  et  Nicolai  fratris 
hwredes,  Eadem  repetita.  Acccdsit  Jo.  Jacobi  Gry- 
n(Bi  vita  S.  Hilarii  kal.  apiil.  A.  MDLXX.  perscrip- 
ta,  quae  acreni  Gilioiii  el  Benediclinorum  censuram 
passa  esl. 

1572. 

Purisiis  ap.  Sebast.  Niveltium.  f.  D.  Hibrii  — 
opera,  ad  plura  exemplaria  collata,  nuiic  accuralis- 
siine  rcstituta  :  ex  editione  Joannis  GHlotii  Cam- 
pani. 

Prxmiititur  comiiienlatio ,   in  qua  primum  ve- 


eamdem  pro  nothis  declaratus.  Cxterum  pncfixa  cst 
baic  edilioni  famosa  illa  et  Pontificiis  invisa  epiftola 
dedicatoria  Erasnii  ad  Jo.  Carondiletum  Arcliiep. 
Payor.,  in  qua  de  interpolationibus  iii  lliiarioa  mul- 
tis  Inde  sseculis  eommissis  et  multorum  temere  ausis 
aeerbe  conqueritnr,  singulomm  scriptorum  argumen- 
ta,  causas  et  origines  lani  libere  qiiam  perile  expoiiit, 
denique  de  ipsius  Hilarii  ingeiilo  ac  innribus  iia  dispu- 
tai,  ut  iniraremur  jure  profect  >,  si  inter  prohibitos 
libros  nnn  relata  esset  hxc  Hilarii  cdiiio.  Moderaiae 
sunt  Benedictinorum  de  praeproperis  illius  judiciis 
querel». 

15i6. 

Ba$.  ap.  eumd.  f.  Erasmiana  repetlia.  Caveiis,  qui 
editionem  primam  Erasm.  ignorat,  laudat  1516  oculi 
haud  dnbie  errore  pro  aii.  15i6.  Tcriia  vice  rcpetita 
cst  ibidem  ex  Frob.  off.  1535. 
1528. 

Ba^leae.  f.  D.  Hilarii  Ep.  Pictavonim  de  patris 
et  filii  nnitate  et  quorumdam  locoruin  Scripturx  S. 
inlerpretalione ,  In  Antidoto  contra  diversas  hcereses 
p.  85-91. 

1544. 

Parisiis  ap.  viduam  Carotam  Guiltard.  f.  D.  Hilarli 
opera  ex  recensione  Lndovici  Mircei. 

Hxe  Miraei  edliio  omnium ,  que  ante  et  post 
prodiere,  licet  nosiro  Judicio  castigaiior,  ita  tamen 
rani  est,  ut  lustratis  pluribus  Parislatiis  bibliothecis, 
eam  detegere  nos  posse  jam  desperaremus ,  cuni  iii 
magno  Carmelitarnm  conventu  oflfendlmus.  Erasmi  D  niunt,  qux  ad  llilarii  historiam  speclant,  ex  illius 


laborem  plurimum  laudavit  Lud.  Miraeus,  ipse  dili- 
gentia  Ticit.  Nam  scriptls  exeniplaribus  accurate  col- 
latis,  qnldquid  in  eis  a  Frobeiiiana  ediiione  diver- 
sum  nactus  esi,  non  minore  cura  nolavil.  Plurimos 
codd.  mhm  antijtutatis  se  contulisse  testatiir,  unos 
nominaTit  Yiclorinos,  qui  cerle  antiquitatis  titulo 
a  multis  longe  superantur.  Ex  endem  S.  Yictoris 
bibl.  emlt  iibram  de  esuntia  Patris  et  Fitii,  duoM 
ad  Augustinnm  epistolas  nc  Metrum  in  Gcnesin.  Bb- 

HEDD. 

1550. 
Bas.  ap.  Bier.  Froben.  el  Nie.  Episcopium.  D. 
Bilitli  P.  E.  IttfMbraiiones  quotqoot  etUnt,  oiim  per 


arioniin(|ue  veteruni  scripiis  collecla  ;  tum  de  ipslus 
siylo  el  scriplis  disjserit;  ac  postremo  locos  suspcrlos 
notat ,  el  ciuanlum  polpbt ,  benigne  intcrprel.-tnr  : 
opus  pro  illa  xtaie  exquisiluin  ei  laude  digiium, 
quamvis  permulta  iii  eo  reperire  sit,  qiiai  historia». 
jam  limatiori  atqiie  accurallori  assueracios  nonnihil 
oirendani.  Commenlaiioni  huic  llilarii  aliquotclo- 
gia,  ac  vitam  |)cr  llieronymuni  ex  lib.  de  SS.  Eccl. 
per  Fortunatum  ei  Gregorium  Turoncnsem,  nec  noii 
Peiri  Daniiani  de  traiislaUone  S.  Hilarii  sermoncm 
adjecit :  libros  autem  de  essentia  ac  de  unitalc  Patris 
et  Filii,  centonibus  duntaxat  ex  quibus  coiislant  no- 
latis,  buppres^U*  Ac  demom  In  iudicandis  plerisque 


•  iri  NOTITIA  LITTKRARIA  210 

SS.  locis  suam  probavii  diligeiitiam  :  ai  iilibftlum  A  Schleichium,  8.  Ililarii  Garmina,  oum  notis  M.  Joh. 
prorsus  reiiquil  texlum,  in  quem  etiam  Niveliii  incn-      Weitzii. 


ria  menda  irrepserunt  non  pauca.        Benedd. 
1578. 

Banleas.  8.  D.  Ililarii  K.  P.  de  S.  Trinitate  frag- 
monlum ;  in  legutione  Imp,  Manuelis  Comneni  ad 
AnnenioSf  p.  601-605. 

1598. 

Parisiis  ap.  Rob.  Nivelle.  8.  B.  Hilarii  Pictavien- 

Bis  C.  fragiuenla  ex  oitere  liistorico,  nunquaiii  antea 

edita,  ex  bililiotheca  Pelri   Pithoei,  ct  ejusdem  P. 

Pitlioei  \ita,  studio  Nicolai  Fabri.  Cut.  Bibl,  Heg. 

p.  56i  et  570. 

SiEC.  XVII. 

1605. 

Paris.  sumptibus  soc.  typ.  sub  insigne  magnts  Na-  3 
vis.  f.  D.  U.  P.  C.  Opera ;  ex  collatioiic  vett.  codd. 
emondata,  vaiiis  lectionibns  iilusirata  etquorumdam 
traciatuiim  accessione  locupletata  studio  et  cura  Joan- 
tus  Gillotii,  G. 

Typographi,  quid  in  hoc  negotio  a  se  prxstitiim 
sit,  explicani  his  verbis  :  c  Priiiium,  in(|uiunt,  ab  eo, 
qui  pra;legere  preloque  adornare  libros  excudendos 
ftolet,  Ililarii  opera  ciiravimus  cum  optiuiis  quilius- 
qiie  mss.  conferri,  quos  iiobis  —  suppeditiruut  ad 
libros  de  Trinitate  Nie.  Faber,  ad  Traci.  in  psalmos 
Jacobtts  BongarsittSf  ad  comui.  in  Matt.  recensen- 
dos  Paulus  Peiaveus  Sen.  Paris.  Deinde  vcro  cum 
adsciiptis  ad  oram  marginis  variis  leclionibus  suam 
nobis  operam  vir  quidem  dociissimiis  non  denegasset, 


1631. 

Paris.  ap.  eosdem  typogr.  f.  Reru^a  prima,  Lec* 
tioiiil.us  liiiiieu  variantibu^,  qu.i'.  antea  ad  i-dlctmi 
rejectae  eraiii,  propnis  locis  aptaiis  et  :ui  iiiargii:eiii 
ailscriplis.  Seil  qiiod  uiajor  lans  esi,  lecii<ute^,  qiis 
in  prioribus  edilioiiibus  ob:iiU'ranl,  a  primi*  vero 
ed.  ciiraiore  loco  malc  eraiil  moiic,  non  bcuiel  revo- 
caise  suut. 

1652. 

Parisiis  impens.  socieiat.  typogr.  librorum  o/ficit 
eeelesiastiei  jussu  regis  constitulce.  f.  rcpctiiio  prx- 
cedentis. 

16' 3. 

Parisiis  Exc.  Franc.  Muguet  (Regis,  Cleri  Gal- 
licani  et  illusiriss.  Archiep.  P:ir.  lypogr.)  f.  S.  H. 
P.  C.  opera  ad  manuscriptos  codices  gallicauos,  ro- 
nianos,  belgicos,  iicc  non  ad  veteres  editioncs  casti* 
gata;  aliquot  aucia  opusculis,  praeviis  iu  locos  dirfi^ 
ciles  dispiiiatioiiibus  ,  prrfaiionibus  ,  admonitioni- 
biis,  noiis,  nova  S.  Gonfessoris  viia,  et  copiosissimis 
Scripturarum ,  Rcrum ,  Glossarum  iiidicibus  locu- 
pli^taia  etillustrata,  studio  $t  tabore  Monachorum  Or» 
dims  S.  Benedicti.  e  Congregatione  S.  Blauri. 

Egregia  prorsus  Benediciinorum  opeia  efTectum 
est,  ui  llilarius  nou  inodo  pui  ior  ei  emendatior  prodi- 
rettaudem,  sed  et  inieiligeretur  facilius  et  Ii'g<*reiur 
commodius.  Textum  euim  summa  coiisideraiione 
adhibiia  ad  codd.  mss.  in  unum  conspiranlium  fideni 


ui  earum  delectu  habito,  qme  jam  receptis  pruiferen-  q  expresserunt,  varianlibus,  quarum  ingentem  copiam 


dae  viderentur,  reliqiias  expungerei,  visuni  esi  etiam 
ab  altero  impetrandum,  ut  cas,  quae  in  superioribus 
editiouibus  toleratae  ruerant,  sub  libri  calcem  colli- 
geret :  ne  forte  a  te  ille qiioque  desiderarentur,  sive 
quid  earum  verbis  alibi  citala  testimoiiia  qu cdain 
possent  occurrere,  sive  quod  utrum  his  novis  postha- 
bendne  fuerint,  judicio  tuo  velles  expeiidi.  Adjeci- 
mu8  praeterea  fragm.  ex  op.  histor.  quae  aii.  1598, 
{ai)ud  Ambros.  Drouar.  Nic.  Fabri  opera  (1)  v.  c. 
P.  Pithoeus  publicijuris  fecit,et  exscripiosex  iisdem 
mss.  iibris  Traciatus  in  psalmos  xiii,  xiv,  cxlix  et 
CL.  >  —  Nec  Umen  multo  puriora  H.  scripta  his 
caris  prodiisse,  Benedictinorum  est  judicium,  sive 
quod  is,  qiii  Vr.  lectt.  selegendis  operam  suam  com- 


ex  omni  Gallia,  Britannia  itaiiaque  conquisiverant, 
ubi  miuus  tuia  videretur  casligaiio,  iu  margiue  ap- 
positis.  Rationem  vero  muUlamm  prislinarum  Irc- 
tioiium  notulis  siibjeclis  sat  freqiientibus  ( qui!>us 
lamen  nemo  leciorum,  ut  ipsiveriti  sunt,  irasceiur 
pulo )  explicaveniut.  iiddem  noiis  iliuslrantur  et  cx- 
plicantur  locutiones  inusilauc,  iiuplexae  phrases,  sen- 
teniix  siiigulares;  ex  aliorum  erudiiorum  operibus, 
quicquid  ad  gesiorum,  qu:e  Hilarius  atiiugit,  noli- 
tiam  faciliorcm  conduceret,  allalum ;  loca  pugnamia 
aut  suspecta  composita  ei  ex  ipsiusmet  potissimiim 
verbis  ab  errore  vindicata.  Momenta  quxHlam  cele- 
briora  aut  difficiliora  in  prolegomeiiis  curatius  expc- 
dita  sunt,  tt(  ipsius  scripta  non  prius  oflferrentur, 


moilaverat,  judicii  fuerii  non  admodum  cxquisiti,  j)  ^^^^  pracipuw  suspicionum  nebuls  prorsus  fuis- 


sive  perfuiictorie  hoc  obierit;  ita  saepenumero  muta- 
visse,  quae  retinenda  fuerant.  et  contra  qunc  fuissent 
uiutanda,  retinnisse  eum  iiotant.  Scd  et  Parisienses 
lypographi,  inquiuiit,  qui  quod  artis  suae  non  crat 
aliiinde  mendicaruut ,  ita  neglexerunt,  qiiod  erU 
indusiriae  snae,  ut  eorum  ediiioiii  prs  multiiu- 
dine  mendorum,  facile  anteferendae  videatiiur  Basi 
leenses. 

1617. 

Colonia  Agr.  (.  Recusa  Parlsiensis  novissima. 

1615. 
Franeof.  ap.  Dan.  at  Dau.  Aubrios  et  Caspar. 

(1)  Ita  inseruim  a  Benedict. 


sent  dissipalae.  Quod  ad  commodiorem  operis  usum 
atiinet,  praemissas  habes  singulis  operibus  admoni* 
tiones  aut  praefationes,  in  quibus  quicquid  ad  operis 
occisioiiem,  tempus,  scopum,  veritatem  et  id  genus 
alia  spectaiit,  ipsi  expiicuerunt,  subnexa  etium  inter 
dum  lotiiis  operis  synopsi.  Praeterea  argumenta  bre- 
▼ibus  summariis  in  ora  librorum  indicata,  Iracutua 
Ipsi  in  varios  numeros  sunt  distincti.  Ordo  totius 
▼oluminis  is  est,  ut  praemissa  epistola  nuncupatoria 
ad  Gard.  Ges.  Estr;rum  in  prwfatione  generati  de 
edd.  opp.  Hilarli,  operibus  deperditis,  caiisis  obscurati 
sermonis  Hilarii ,  denique  de  fine  biijus  edilionis 
diftserant  tum  diftieiliortt  flilaril  senteniias,  quales 


217  IN  SANGTUM  UIIARILM.  218 

sunt  de  concepihne  Chmiif  elc.  difTiise  cxpricarc  co-  AScntiara  ct  liirpiiiKlincm  typngr.iplios  Venctos  etiam 


iientur  monaclii  cruditi.  Quibus  omnibus  iriplex  vi- 
ta  Ililarii,  i^^cx  ipsius  scriptis  coliecia,  2*  ex  Hie- 
ronymo  et  y  Fortunnto  auciore ,  libris  ii ,  ncc 
m^n  Peiri  Daini  mi  senno  de  translatione  S.  Uilarii 
subjicitur.  —  Opera  [lilarii  hac  serie  scse  excipiunt : 
Commeni.  in  Pstdmos  in  Matlhaum^  l.  xii,  de 
Trinilate.  Lib,  de  Synodis.  Responsu  apologetica 
ai  r^preh^^nsores  superioris  tibri  (hic  priinu'ii  edita). 
Ep.  ad  Ahram.  Aymnus  ad  eamdem.  L,  i  ad  Coitf- 
lantvm  L.  ii  ad  Consttinium,  L.  contra  Coust,  L. 
contra  Aujrmtium.  Frai,mentHm  libri  ,  in  quo  his- 
loria  Anminensis  et  Seleucio!  synodi  cominebatur, 
Fragmenta  ex  aliis  operibiu.  Porro  appcndicis  loco  : 
Carmen  in  Gi^nesin.  L.  de  Patris  et  Fitii  uniiate ; 


in  aiioruin  PP.  operibus  prodidisse ,  opportiine 
obser?al.  Nos  in  Terlulliano  eain  reprebeiidere  ine- 
niini. 

l.'6l. 
Bononi<e,  4  mai.  S.  Hilarii^'ep.  Pict.  episiola  Pa- 
ramelica  ei  sermo  de  dedicalione  ecclesiae  Hilario  tri- 
bnlus,  niinc  primnrn  edila  a  canonicis  regulanbus 
S.  Saivatoris  in  Vett.  Latinorum  oputculis  nnnquam 
anlehac  editis  Toino  ii,  p  58-185.  Kdiior  e^t  Jo. 
Aloysius  Minga:elUus^  sed  commeiitarii  ei  disserla- 
tioiies  trcs,  in  quibiis  ilil.nio  illa  episiola  vindicalur 
et  loca  difficiliora  ejus  illuslranlur,  Jo.  Chrysost. 
Trombelii  Q&%e^  Felirns  profiletur,  cui  dociam  disser- 
lalioncm,  in  riua  eaindein  Hiiario  ereptum  ivit,  debe- 


L.  de  essentin  Patris  et  Filii;   Fides  Alcuini  sub  no-  g  niii!%,  Roina!  i7G2,  eviilgalaui  hoc  liiulo  :  De  epistola 


minit  llitarii  grace  versa;  Nic.  Fabri  pra^r:itio  in 
lliUrii  rr:igtnent:i,  iiotnliN  ad  orain  a  Bt  niMlirti.iis  :ids- 
criptis ;  sylhibiin  in>s.  ad  qiios  recogmta  sunt  H. 
opera;  Index  triplex  locorum  S.  S.  rcruin,  sentcntia- 
nim  etgiossaiuin. 

S^c.  XVm.— 1730. 

Veronas.  ap.  Petr.  Ant.  Bernam  et  Jac.  Vallarsium 
in  fot.  2  voL  Hilarii  —  opera ,  siudio  et  labore 
monacboruin  ordinis  S.  Benedicii  e  congregatione 
S.  Ilauri  castigata,  aiicta  aiqne  illustrala.  Nunc  vero 
liiiris  de  Triniiate  et  cominentariis  in  psalinos  ad  bi- 
nos  capiinli  Yeronensis  codir*es,  anliqiiilate  ac  prjc- 
stantia  quo  snis  ad  banc  dicm  cognilos  Hiciie  exsupe- 
ranies,  diligenler  exactis,  aiqiie  octo  inaxime  vari:in- 
lium  traciaiiiuni  adjeciione  locupleiatis. 

Curavit  celcherrimiis  Marcbio  Scipio  Malfeins,  cii- 
jus  pKefalio  codd.diiornm  \eronciisium  antit)uissinio- 
riim  ei  opiimoniin  di^^criptioncin  et  speciniina  sislit 
et  ad  ralccin  octo  iti  psalinos  ililai  ianos  tractatus  ex- 
liibet,  ah  ediiis  valde  recedentes.  Cailerum  ralio  bu- 
jus  crlilionis  ca  ol,  ut  inlr^gra  recusa  Benedictinorum 
opera,  li^ri  de  Trinitntc  et  coinmcntarii  in  psalmos 
btorum  codd.  o|ie,  ubi  inio  ficri  paierci,  resarcircn- 
Uir,reli<iua  lectionis  varieiate  lextuia  Beiiedicliiiornm 
notis  scparatim  supposit»  ct  nunicrisdistincia.  Coii- 
tuiit  diclos  codd.  ad  editionem  Bencdiciinoriim  Jo- 
sepb.  Blancbinius,  Veronensis,  Eccl.  tuiic  canonicus 
et  bibiiothvCarius. 

i735. 


seu  libello  snb  S.  llilarii  Ptciaviensis  noinine  a  cunO' 
nicis  R.  S.  S.  an.  i7.^i,  ediio  dissertatiOf  in  qtta  osien' 
diiur  epistolam  iltain  seu  libeliuin  non  Hilario  Pictavo» 
rum  ep.  tribnendum  esse,  auctore  Angeto  Maria  Feltri 
a  S.  Antonio  —  in  novo  CuU.  Calasanctio*  S.  TheoL 
Prof. 

i769. 

VeneiiiSf  ex  Typogr.  Jo.  Bapt.  Albrilii.  in^fol.  S. 
Ililarii  Pict.  cpiscopi,  psalmoruin  xv,  xxxi,  el  xli, 
inlcrprctalio,  qua:  in  novis  ediiionibus  desidcralur. 
Accessit  vetustissinii  scriptoris  anonymi  sermo  in 
die  pascliatis,  in  qtio  psalinus  cxux  cxplic:ilur  : 
in  AndrecB  Callandii  Biblioih.  Vel.  PP.  T.  V,  p.  85« 
95.  Accuraie  ex  Marienco  descripta  sunt.  Prae- 
C  miuitur  in  Prolegg.  cap.  ix,  p.  xv  sq.  iioliiia  do 
Hilario. 

i:85-88. 

Wirceburgi  ex  off.  Elahel.  8.  Toini  IV.  S.  llilarii 
Pictaviensis  ep.  opera  oinnia.  Rccudi  ciiravit  Dr. 
Franciscus  Oberthur  (Opera  omnia  SS.  PP.  Lalino- 
rum  Tonttts  viii,  xi. 

Placiiit  celcb.  edilori  inslructiorem  el  ornntiorem 
dare  Hilariiim,  qnain  leliqiii  PP.  ex  hac  oflicina 
compariieranl,  cum  proptcr  peculiarem  sciipiorum 
ejus  vim  ac  gravitalem,  tunc  in  lionorcin  aiiiici  nia- 
goificc  ab  ipso  cnlti,  cui  b:rc  cdiiio  sncra  erat  ruiura 
Pcrill.  ac  S.  R.  Baronis  de  Fecbcnbacb.  Ex  omnibus 
igitiir,  quae  a  Benedtctinis  ad  vitain,  doctrinam  et 
coiiiextus  librorum  ejus,  qualisjamiam  esi,  ratio- 


Parisiis  in-fol.  D.  Hilarii  Ep.  P.  Inlerpretalio  ali-  ])  iicni  illuslranihim  con&cripta  erani,  qiixque  hoium 


qiiot  p«:alinon]in  (xv,  xxxi,  xli)  h:icteiius  inedita, 
ex  msio  Aquiciiictensi.  Accedit  ex  eodem  codicc  ser- 
mo  in  die  Pa^^chatis,  in  quo  Ps.  cxlix  explicatur,  qui 
si  Hiiarii  sallem  antiquissimi  scriptoris  esl ;  in  Cdm. 
Martene  et  UrsiniDuiiaiidi  vel.  Scriptor.  Collect,  am" 
ptia.  I.  IX,  coi.  55  usque  ad  84. 
i749. 
VenetHSf  apud  Jacob.  Capellali.  in-fot.  tomi  II.  Hi- 
larii  0|>era  secundom  Veronenscm  editionemexprea- 
sa.  Gommemorat  hanc  ed.  Veronensis  repetitionem 
Cclcb.  Oberiliur,  Sed  ita  negligenier  iraclaiam  ac  vi- 
tiis  iiiqiilnatam  esse ,  addit ,  ut  solum  vile  lucnim 
Dierc:ilorem  ipectasse  appareat.  Taiem  vero  ncgli- 


hicubrationibtis  a  Maflcio  erant  superaddita,  potiora 
per  singulos  hujus  descriptionis  tonios  iia  disiribuit, 
ut  printus  cum  parte  operum,  i  Vitam  Htlarii  el  ii 
Elenchum  scriplorum  ejus  compicclatur,  alter  ei  ter^ 
lius  cum  reliqiils  libris  breve  iiilaiii  doginatice.^  com- 
pendium  f.  criiin  summariam  iu  scripta  Hilarii  duce 
Coustantio,  quartus  denique  post  i  brevem  Epicrinn 
in  summ.  Cris.  (in  qua  Semleri  argumcnia  adversus 
Hilarii  orlliodoxiani  ad  Baumgarieiiii  Pidemicam 
T.  111  prolata  a  sc  iieglec«a  esse,  qua  de  re  Annai. 
Helmst.  litt.  editores  et  R«>eslerns  eum  admonuerant. 
excusat),  II  Historiam  titlerariam  operum  Hilarii^  iii 
opera  qumdam  ejus  duHa  $1  iuppo^iitiu^  i?  VariaM  lec^ 


219  SYLLAB13S  MANUSGRIPTORUM.  i^O 

iione$  ei  obtervatione$  in  ffvadam  Hilarii  loca,  aiqiie  v,  A      Vaiicam  Ires,  iii  quibns  iiniis  cliristian.T  Succ-oriiiii 


indieem  lexluum  Scripturw,  qul  in  locis  iion  suis  ci- 
plicantur. 

1780. 

Paris.,  sumptibut  Petri  Didol.  L  primog.  fol.  S.  Hi- 
Urii  liber  de  Synodis  iiolis  ci  totius  hisiorix  contexlu 
illustrattH  in  Cotlectione  concilior,  Gallice  tam  ediiorum 
quam  ineditornm  studiis  Monach.  Congreg.  S.  Mauri 
tom.  I,  p.  145-185. 

Codices  :  Liber  vetustus  Crihelli. 

Codex  Ccenobii  D.  Benigni  Diviottensis,  quem  Gull. 
Parvus  ad  Badium  detultt,  Gomnient.  in  Matib.  ct 
£p.  ad  fil.  Apram  complexum. 

Codices  Lud.  Miran.  Qiiales  fueritit,  buud  iiidica- 
vit.  Unum  iu  specie  appellatei  Bibl.  Ccenobii  S.  Vic- 
toris  Pariiiis. 


Codices  Nic.  Fabri^  Jac.  Bongarsii  et  PavH  Pf(fl- 
Vfi,  qui  typographis  Parisiensibus  in  ed.  1605  prsc- 
stoerant.  Sed  quales  fuerini,  et  quxMiam  opuscula 
in  singuiis  coiitunta,  ex  notitiis  eoruni  non  li>iuido 
constat. 

Benedictini  codices  sat  mullos  adliibueriint  et  pcr- 
veluslos,  qtios  ita  indicant,  uli  singulis  libris  emen- 
dandis  prorneruiit.  Si  in  niiiversum  nomiiia  eonim 
vis,  prxsto  fuerunt :  Albinensis ,  Beccensis,  Boheria- 
nus,  Carnutenses  duo ,  Cisterciensis^  Colbertim  quin- 
que,  Corbeiensii  lum  vero  SangermanensiSf  Eluonensis 
vulgo  S.  Amandif  tum  in  Bibh  Arcbiep.  Remensis, 
Germanensis^  Martinianus^  Michaelinus,  BiiciacensiSf 
Ottobonianus,  Pratellensis,  Regii  duo,  Bemensis,  in 
bibliotheca  arcbiepiscopi,  Remigiani  duo,  codex  Cce-  G 
nobii  B.  Mariac  Silvde  majoris,  Sorbonici  duo,  Telle* 
rianuSf  Theodoricensis^  Turonensis. 


fuil.  Unus  Vatican(e  basilicx,  ciijtis  variuiites  pri- 
mum  ex  Lat.  Latinii,  tum  Petri  Giaccoiiii  uc  denium 
Joh.  Bapt.  Bandinii  recensione  aniiotaiu;  editoribus 
transmissac  ernnt;  Victorinus,  Vindonicensis  (1).  Ad 
nianum  erant  prrteren  Nic.  Fabri  apographnm^  quo 
nd  rragmeiila  Hilarii  edenda  usus  fuerat,  ex  bibl.  CoU 
bertina,  cum  Pithaano  exemplari. 

Restanl  Codices  duo  Capiiuli  Veronensis  a  ccli  b. 
Maffeio  in  ed.  Veronensi  tractati,  qiiorum  descrip- 
tionem  iina  cum  specimiiiibus  xre  exprcssis  in  pr;c- 
fatione  exbibuit,  alter^  libros  de  Trinitate  coniincns, 
quinio  aut  sexto  sa^ciilo  scriptus,  ui  conlra  Mabillo- 
nium  moiiuit,  qui  de  Re  Dipl.  1.  v,  p.  356,  iub 
finem  soeculi  quarti  aut  ineunte  qtiiuto  scriptum  eum 
Bdixerat;  accuratissimus  et  paucissimis  mendis  ad- 


spersus.  A//er  antiquilalc  ct  ipsa  facie  veiiistatis  cuin 
quociimquc  alio  certaiis  ,  commentarios  in  pnalmos 
complexus  est,  liuoniin  rara  adiiiudum  scripla  cxom- 
plaria  occiirruiit.  Illos  in  ix,  xin,  ct  xci,  in  iiis.  Ya- 
ticano  unice  adliuc  rcpertos  pariter  hic  probat  ct  re- 
censet. 

His  adde  codicem  Aquicinctensem  scxcentoriim  cir- 
citer  aniiorum,  quern  Edmuiidiis  Marlene  in  Germa- 
hiA  peregrinatus  evolvil,  el  deprehensis  Ps.  xv,  xxxi 
et  XI,  antea  nonduin  editis,  in  Collcct.  Vcl.  Scripl.  I. 
supra  I,  iiidicaviL  Pleraque  nilarii  coiitinebal  i^ub 
epigi  aphc :  S.  Uilarii  de  Trinitate  libri  xii  et  alia  opws- 
culaejusdem;  eleganter  scriptus. 

(1)  Codices,  quorum  noniiua  litteris  rotundis  suiit 
exscripia,  iuinoribus  lantum  libcllis  veluii  epist.  ad 
Apram,  Ubellis  li,  ad  Consiant.,  libroin  Const.,  libro 
adv.  Aiixentium  usui  rucrunt. 


SYLLABUS 

MANUSGRIPTORUM  ,  NECNON  EDITORUM  LX)DIGUM  AD  QUOS  EXACTA  ET  EMENDATA  SUNT 

SAMCTI  HILARII  OPERA. 


TBACTATUS  8UPER  PSALMOS  COLLATI  SUNT  CUM  M:^S» 

Yatiraiils  iribus ,  uno  Ghristlnse  Suecorum  reginu>, 
alias  MonasteriiS.  Maximi  Miciacensisjuxta  Aurelia- 
nos,  oiniies  qiioiquot  babemus  Tractatus  complec- 
leiite ,  annorum  circiter  800. 

Regio  unooptifiia?  notae,  plerosque  Tractatus  ex- 
hibente,  scil.  a  qninquagesimo  priino  Psalmo  usque 
ad  sexagesimum  noiium  et  a  centesimo  declmo  nono 


siis  an.  1510;  Erasml  apud  Frobenium ,  Basileic  an. 
15i3;Martini  Lypsli  ibidem  excusa  an.  1550;  Pa- 
risiensi  an.  1605  el  1652. 


COMMENTARIUS     IN 


CASTIGATCS    EST     AD 


MATTHfUM 

MSS. 

Vindocinensem,  aun.  600,  Carnutensem  ,  nimirum 
e  moiiaslerio  S.  Peiri  in  valle,  »taiis  iion  inferioris ; 
Micbacliiium,  ann.  iion  roinus  oOO ;  Colbeninuiii , 


usque  ad  centesimum  trigesiinum  oclavum  qui  antc      ^^^^.^  rcccuiioris ;  Becceiisem ;  unum  e  Moiias 

annos  800  exaraios  fuii.  ^  ^^.^  ^  ^^^,^  ^^  g.,^^  ,^,^.^^j .  Miciacensem  ,  e   Bi- 


annos  800  cxaraius  fuit 

Turonensi  uiio,  scil.  Majoris  monasteril,  a  docta 
manu  ab  aniiis  circiier  700  descripto. 

Regio  altero ,  in  quo  non  exstant  nisi  Tractatus 
psai.  cxviii  et  cxLU  aiin.  pfusminus  600. 

Albinensi ,  seu  Abbati»  S.  Albini  Andegayensis, 
eadem  continente  ,  et  xtatis  nonnihil  recentiorls. 

Telleriano ,  qui  olim  S.  Maniiii  Tornacensis,  nunc 
in  bibliotheca  |HIIustrissiiiii  Archicplscopi  Reinensis 
asservaiiir.  In  boc  sola exstat  priifatio  ab  annis  cir- 
ciler  500  scripla. 

Iiemcumeditioiilbus,  Badil  Asceasii  vulgalaParh 


bliotbeca  reginai  Suecorum   nobis  submlnisiratuin  , 
Vaticauum. 

LIBRl  DE  TRINITATB 

Recogniti  sunl  ad  miss.  Vaticanae  basilicae ,  qui 
nlmirum  in  Arcbivio  basilic*  S.  Petri  de  Urbe  as- 
servatur,sjecnl()  scxlo  ineuiite  exaratus.  Hiijus  exem- 
plaris  varlas  leclloncs  primum  Latini  Latinii,  lum 
Petri  Ciaconii ,  ac  deinum  Johannls  BapiistacBaiidini 
receiisinne  annolatyD  ad  nos  miss»  fuerunt. 

Coiberl.  allw  Abbali»  S.  pionysii  in  Francla,  om- 


9il  ADMOMTIO  IN  TRACTATUM  IIILAIUi  SUPER  PSALMOS.  222 

iiium  maxiine  siiicenim;  ideoqiie  superiori  a*quan- A  Silvae  mnjoris;  Faur.  Elnonensis;  Sorbonici;  Reini- 


(luin ,  aui  etiam  antcponciidum ,  annos  circiter  iOOO 
|ine  se  ferenlem. 

Mariinianuro,  scil.  insignis  Eecles!»  S.  Martini 
Turon.  superiori  snpparem,  ne  dicam  antiitniorem. 
Hic  codex  sex  lantuin  posteriores  libros  ,  eoSi)ue  non 
aeniper  intogroa  compleciitur. 

Camulensis  ecclesis ,  atitiquiiatis  non  longe  remo- 
lioria. 

Gorbeiensem,  none  Germ.  eum,  uii  videlur,  quera 
HincmanisaFeiice  Urgeliiano,  Gorrupto  Aquisgra- 
nensis  bibliotliec;u  prflefeclo,  adullcraiuin  conquestus 
e«l  annoruui  fere  900. 

Colberi.  alteruin,  alias  Monasierii  Florinc.  qocm 
vsque  ad  lib.  viii.  cx  laudato  Carnutensis  eccle^iae 
€f)dice  descriptuin  observa?imus ,  reliciifl  leciionlb  is  B 
priin:c  roanos,   quoties  occurrelfaiil  sccuiidis  euris 
atinotai.'R ,  ann.  non  minus  700. 

Remigianuin  ejusdem  actatis;  German.  uiin.  cirri- 
ter  700 ;  Colbert.  aliom  ann.  000 ;  Faiir.  nnnc  iiius- 
trissimi  Archiepiscopi  Remensls ,  iion  longe  iitrerioris 
«vi ;  Vindociii.  ann.  500  ei  aniplins  ;  Pratellensem 
sptaiis  non  remutioris^yiGlorin.ann.  ainplins  400; 
Coibert.  ejiisdem  aB?i ,  ek  quo  aut  sinilli  primutn  vul- 
gati  snnt  hi  libH ;  Remig.  altenim  circa  ideni  tempus 
Bcriptum;  Tlieoderici;  Monasterii  Silvae  majoris; 
Elnonensem ,  tulgo  S.  Amandi ,  nune  illustrissinii 
Archlepiscopi  Reinensis ;  Cibterciensem ;  Yaiicanos 
tres;  Sorbonie.  unum,  ulet  superiores  ann.  plus 
minus  400;  Sorbon.  alierum  aiin.  500. 

LIBEa    DE  SYNODIS  G 

Castigatus  esi  ope  mss.  Vaticanae  basilicx ;  Car- 
uulensis;  Corbeiensis;  Germanensis ;  Praleliensis ; 


giani ;  Thcoderlcensls ;  de  quihus  jain  siipra  acium 
nd  libros  do  Trlnitiiie. 

Iteni  duoriiin  Colbcriin.  quos  ibid.  piiore  loco  re- 
censuitniis  :  nec  hoii  lerlil  miiiiisanti(]iii;  Carnuten- 
sis  alierins ,  rereniioris  sevi ;  Michaelini  an.  am- 
plliis  400 ;  dcnium  unius  el  bibliotheea  reginx  Cliri- 
stiiix. 

EPISTOLAM  AD  ABRAM 

Cum  hymno  snbsequenie  recensiiiiiiiis  ad  niiss. 
Colbertinos  ire^  ;  Gcnnnn.  uiiuin ;  Boherianiim  ;  Va- 
ticanum,  Oiloboiilmum. 

LlBBLLl  DUO  AD  C05STAIfTIUM  COLLATI  SUNT  CUM   MSS. 

Vniic.  bis.  ;Thcoderic. ;  Remig. ;  Micliaeliii.;  Sjr- 
bon.;  Caniul. ;  Siiv.;  Llnon. 

LIBF.R   IN   CONSTANTIUM 

Exaclus  esl  ad  octo  pracdiclos  mss.  necnoii  nd 
unuin  Colberiimim  prokc  iiola:  aiin.  cit  cilcr  600,  et 
ad  alteruin  insignis  ecclesia^  S.  Marlini  Turuu.  anii. 
plus  niinus  800. 

UBER  ADVERSUS  AUXENTIUM 

Rccognitus  esl  ei  collatus  cuui  iisdeiu  luss.  ( iiin 
quibus  collali  sunl  libelli  ad  Conslaiilium  ,  ei  prxto- 
rea  cuni  nis.  Cariiulcnsis  ecclesiac  ann.  circlier  900 
et  Colberiioo  ann.  700. 

FRAGMENTA. 

CMntulimus  cum  apographo  ttuo  usus  est  Nicolius 
F;>ber,  in  Colberiina  bibliotheca  servaio,  iiecnon 
cum  Pillicejno  exeniplari  quud  v.c.  Franciscus  Des- 
roares  nobis  perhiiniane  comniodavit. 

APPE5DIX. 

Cannen  in  Genesim  emendavinius  ad  mss.  Laudii- 
nensis  ecclesis  ,  Victorinuin  et  Colbcrtinum. 


ADMONITIO 


IN  TRAGTATUM  HILABn  SUPER  PSALMOS. 


I.  Scripiuris  sacris  ea  debetur  a  nobis  revereiHia,  ul 
opera^  qwe  eas  tpeetant^  aliis  praponenda  existimemus. 
Quocirca  servato  rerum  potius  quam  temporum  ordinef 
psalmorum  expositiones  primo  loco  ponimus  :  et  eo  qui- 
dem  libentius,  quod  sic  ordinalCB ,  totum  lecturis  Hila- 
rium  subsidio  non  mediocri  fulurtesunt.  Cum  enim  dif- 
ficiles  ipsius  sentenHw  in  his  aut  enuntientur  pianius , 
aut  aperdoribus  intermiscnaniur ;  speramus  fore  ut  sine 
fastidio  lectm  facitius  subinde  percipiantur ,  et  ad  o6s- 
turiores  de  Trinitate  libros  intelligendos  paratior  inde 
peryai  lectoris  animus  atque  instructior, 
i  n.  His  libris  posteriores  esse  itlas  expositiones,  per^ 
spicuum  est  ex  Traetatu  psalmi  lxvii,  n.  15,  ubi  reia- 
tis  Photim,  SabellU  et  Arii  eommentis ,  subjicit  HHa' 
fttti.Quibus,  ut  S|iero,  aliislocisuberius  copiosiusque 
respoiisum  est.  Ubros  emm  de  Trinitate  hic  indi- 
cariquis  negetJ  Itaetin  psat.  liu,  it.  8,  ApollinarH 
errorem ,  ^o  enrnem  a  Christo  sine  anima  susceptam 
commentui  e$$f  cireunupecte  adeo  cavet,  ut  hujus  hare-' 
itnt  jam  tm  mn  UAu\h€  palm  fiat,  Numquam  autm 


ApoUinarius  aute  annum  5G0  haresis  suspectus  au- 
diit.  Inficiandum  tamen  non  est,  commentum  idemante 
ab  Arianis  excogilatum  esse ,  quam  itlud  Apollinarius 
defenderet.  Verum  hos  Commentarios  post  annum  560 
scriptos  es$e  sic  conpcimus.  Primo  iibris  de  Trlnitate 
sunt  posteriores  :  adeoque  ante  Hilarii  exilium  non 
sunt  editi.  Deinde  maximum  in  illis  est  Ariani  nominis 
D  silentiumt  nulla  adversus  hanc  sectam  dispuiatio,  nulla 
controversia  :  unde  coUigere  est  eum  Catholicis  illos 
scripsisse,  non  Arianis ;  ac  proinde  cum  suis  redditus  ^ 
essel  prorsus  catholicis,  non  cum  exsui  inter  Asianos  de- 
geret  omnes  ferme  Arianos.  Postremo  cum  a  suo  in 
Gallias  rediiu  ad  conflictum  cumAuxentio,  hocest, 
ab  ann.  560  od  564,  ntt//tir»i  ei  fere  otium  fuerit;  5tt- 
perest  ut  postremis  (Btatis  su(e  annis,  quos  in  ecclesia 
sua  pacatiores  habuit,  egregium  hoc  opus  prosecutas  sit. 
Et  certe  non  doclorem  •  novitium ,  sed  itistrnctissimum 
senem  spirat ,  in  iis  traciandis  atque  explicandis  ,  quas 
corporationis  Christi  fidem  spectant^  apprime  verst^ 
4um, 


223  ADMONITIO  H4 

in.  Operit  huju$  non  solum  memml  Cassiodorui  prm-  A  <6 «  til  in  psalmorum  eognitwne  iemum  noilrnm  ila 


fat.  in  PmUerium  c,  12,  ied  et  ejui  prologum  in  expo- 
iitione  pia/mt  vi,  nommalim  laudat,  Laudat  et  Tracta- 
tum  psalmi  lvii,  auctor  commentarii  in  psalmoi  Hiero' 
nymi  nomine  vulgati.  Hieroiiymus  ipse  epiit.  cxlii  ,  ad 
ilarceUam  expoiilionei  pialmorum  cxxvi  et  cixvii ,  ut 
indubitaiot  Hilarii  fetut  commemorat,  Ipsiut  quoque 
auctorittite  defentam  volent  Auguttinut  Eccleiiie  adver- 
ivt  Pclagianos  causam,  varia  ex  variis  Tractatibus,  ni^ 
miruminpsalmos  i,  li,  cxvin,  /f(.  3,  Ut,  15,  lU.  22,  ad- 
ducii  testimonia ,  qncB  et  snis  locis  annQtare  non  piguit, 
Hitnc  imitatus  Hincmarus^  pluriina  ex  quatuordecim  di^ 
versis  Tractatibm  excerpta  in  unum  caput  25  ,  lib.  de 
Prwdett.  congerit, 

W.  An  Hilariui  psalmos  omnes  exposuerU,  quceri  po- 


temperaremui  j  ut  Chriitum  Deum  timul  et  hominem 
meminiitemui  :  quamvis  monitum  hoe  nutquam  antea 
auditum.  Et  ut  plura  exempta  in  unum  conferamui^  ia 
ptatmum  lvii,  n.  4,  depeccatorum  dentibui  et  motU 
leonum  frequentem  tibi  fuitse  sermonem ,  et  paulo  posl, 
judicii  Dei  teveritatem  in  arca  Dei  tignifieari  tese  fre^ 
quenter  ostendiite  :item  in  ptalmum  lx,  n.  4,  iuperio^ 
ribut  psulmis  tractatum  esst  de  protectione  misericor^ 
dias  sub  alarum  velnmento  significata ;  ac  demum  in 
psal.  L\ii ,  n.  7,  in  elevatione  manuum  non  habttum 
orandi ,  sed  excelii  operit  indicium  significari ,  te  fre* 
quenter  docuisse  commemorat.  At  vero  in  tuperioribui 
de  peccatorum  dentibut  tantum  temel  tractatum ,  neque 
iofpiui  alarum  iignificatio  explicatur;   ti  tamen  expli- 


test.  AUquos  dumtaxat  ab  eo  tractatos  esse  Cassiodorut  B  catum  dici  queat ,  quod  de  hac  re  deiibat  in  p$al.  Lvi, 


lib.  de  Institut.  div.  litt.  sigmficat.  Hieronymus  cum  /t-> 
brum  de  icriptoribut  eccleiiatticit  edidU,  viderat  tantum 
Tractatut  in  ptatmos  i  et  ii,  et  a  u  ad  lxii,  el  acxviii 
ad  extremum.  Hii  in  Regio  ac  nonnuUis  veteribut  ma. 
aUiseptem  adjiciumur  (pula  a  ptalmo  lxii  ad  69),  de 
quorum  veritate  nemini  umquam  dubitare  lieuit.  Tanta 
enim  vero  ett  eorum  cum  cccterit  contenno ,  tanta  con- 
neodo^  ut  tete  uniut  parentit  eae  aperte  prodant.  Certe 
in  pt.  Lxv.,  n.  1 ,  quod  prologo  n.  20 ,  tractatum ,  et  in 
pt.  LWii,  n.  15,  quod  librit  de  Trinitate  uberiut  copio- 
iiutque  disputalum,  etquod  in\enarrando  psal.  Lix,n.  2, 
expositum  [uerat^  in  ps.  lx  viii,  n.  i ,  in  memoriam  revo- 
catur.  Prwterea  nostri  hujus  sarcii/i  initio  tractatus  in 
psal,  XIII  et  XIV,  ex  antiquo  S.  Maximini  Miciacmsis 


n.  4,  at  de  cwteris  altum  pronui  silentium,  Sed  hoc 
iilentium  clamat  muUot  HUarii  in  ptatnios  tractaius 
aut  adhuc  latere,  aut  etiam  periisie. 

VII.  Horum  dcsiderio  olim  tenebatur  Thomat  (\)  Sa* 
razanentii.  Quocirca  epittola  nondum  edita  Nicolao 
yicoU  icribent:  In  Poinposiano,  inquit^  inonasteiio, 
quod  esi  iiiier  coiifinia  agri  Ravennatis  el  Ferrarien- 
sis  inveni  Hilariuin  Pictaviensem  super  aliquot  psal- 
mos.  Res  equidem  tum  graviiate  senteiitiaruin ,  tum 
propter  dicendi  geniis  elegantissima.  Credo  apud  le 
liabcri.  Optassem  lamen  illud  vnlumen  cum  luo  dis- 
currisse ,  vidisseqiie  si  plura  in  aliero  contineanlur. 
Eodem  detiderio  flagrantet  trammarinat  atque  transal' 
pinas  bibliothecat  ^  etti  parvo,  non  tamen  nullo  fructu 


codice  in  lucem  editi  sunt.  Nec  desunt ,  Stxto  Senetisi  q  peilnstravimus.  Qwmivisenim  rara  admodumsint  locu* 


tcste,  qui  in  totum  Psalterii  corpus  Traclatut  ab  Hilurio 
icriptoi  esee^  idque  opus  integrum  in  Hispania  ex4tare 
asserant.  An  ibi  exstet,  necne,  fides  sU  penes  auctores  : 
at  multa  suppelunt  argumenla ,  qiubui  psulmoi  omiiet 
ab  eo  enarratoi  eae  approbetur. 

y.Primo  quidem  in  ptai.  cxlii,  n.  2,  manifesle 
indicat  se  de  tertio  tractatum  habuisse.  Idipsum  de 
trigesimo  septimo  in  psal,  lxix,  n.  1,  etsi  paulo  ob&- 
eurius,  iignificat.  De  quadragetimo  autem  quarlo  per- 
tpicua  tunt  iiliui  verba  in  psal.  lix  ,  n.  2.  Iia  et  ex 
verbii  iptiut  in  psal.  cxlix,  n.  2,  vix  ambigi  queat , 
quin  psalmos  95  et  97  enarraverit.  Demum  in  psal.  gl  , 
n.  i,  declarat  se  et  quinquagesimum  et  centesimum  ex- 
pUcasse.  Ex  quibus  conficitur  ab  Hiiario  expositos 


biat'onii  hujus  mss.  exemplaria;  e  Vaticana  lumen  bi~ 
biiolheca  eruere  datum  est,  qum  hactenus  in  psalmos  i\ , 
xiii  et  cxi,  iatuerant.  Unde  el  coujectura  nostra,  omnes 
videiicei  ptalmoi  ab  Hiiario  expositot  eae ,  magit  ac 
magii  confirmatur.  Eidem  favet  Fortunatus ,  dum  de 
ipso  aU  (iib.  i,  n.  11),  Scripia  Davidici  carminis  (ex* 
pressiui  mt.  Compend.  librum  psalmorum)  sormoue 
cothurnato  per  singula  reseravit. 

VIII.  /n  his  exponendii  duo  pariter  cavU  extrema. 
Neque  enim  eot  probavU^  qui  in  ptaiinit  aul  uihU  pra- 
ter  litteram  tapiunt ,  aut  nihii  non  ad  Chrittum  relerri 
voiunt.  Laiidat  quidem  in  his  propositi  pietatem  :  sed 
ut  in  eo  permaneatur^  veritoti  vim  smpe  faciendam 
agnoscit;  cum  in  psaimis  quandoque  fides  et  vocatio  gen- 


etsepsatmot   iii,  xxxvii,  xliv,  l,  xcv,  xcvii  et  c^  Dtiumnuntietur,quandoque  JudaicipoiivUautarguantur 

peccata,  aut  pmdicetur  vindicta ;  modo  etiam  ad  limo" 
rem,  modo  ad  iaudem  et  confeuionem  Dei  erudiaiiiur» 
Cum  autem  hcec  quos  aiiud  a  Chritlo  reprceicntant,  di- 
ligenter  ditcernenda  eae  doceat ;  tumetiam  in  iii  qum 
ad  iptum  aUinent,  monet  atterulendum  eae  ,  quid  de 
di\initalisCliristinativitate,  quoi  eia  Piitree&i,  fuerit 
propticiatum,  quando  ejiis  honiinis  quem  a>saiiipsit 
persona  iractelur,  iibi  operalio,  passio  ei  rcsurrectio 
prudicetur.  Non  diffiietur  tamen ,  omnia  pialmorum 
verba  in  id  unum  comparata  este^  ut  Christo  formemur, 
proficiamui,  acqturamur ;  atque  eatenut  iingula  ad 


quamvis  modo  in  eot  nihU  habeamut.  Sane  vix 
uiia  iuccurrU  ratio ,  cur  non  lotum  psaiteriim  com- 
mentatus  esse  existimelurj  qui  tot  tamque  a  te  diaiioi 
ptulmos  enarravU ,  nulla  umquam  pntmiisa  admoni- 
tione,  cur  unum  potiui  quam  aiterum  tractet. 

VI.  Nec  muito  ieviut  argumentum  suppeditant  ii  ioci, 
in  quibus  se  de  rebus  nonnuilii  frequenter  egitte  conu 
memorat  t  quarum  mentio  in  tuperioribut  tractatibui  ^ 
qui  modo  exttant ,  nuiia  occurrit.  Namque  quod  Jeius 
saliiiaris  est ,  te  iape  dixitte  in  ptal.  ui ,  n.  18 ,  reco- 
Ut  :  rem  tamen  inauditam ,  niti  in  ea  traetatut  ptalm 
xiii  parte,  quce  nunc  primum  in  lucem  prodit.  Rurtum 
in  psal.  Liv,  n.  2  ,  profUetwr  se  frequenter  ad^nt^nuii* 


(l)Hlcflorebat  saeculo  XV. 


2i3  IN  TRACTATLM  UILARU  SLPER  PSALMOS.  i26 

Chrliium  refnri.  Hoc  eliam  modo  qnmumque  in  pial^  A  Nunir|ii.im  vcro,  itufuH  in  ptal.  ciLi,  ».  5,  psnlmoriim 


irii<  uripta sunt (in psal  CLVii nA),ad Clirittum pertinere 
eoncedit,  quod  l.inieisi  phira  adpersonam  patnarolia- 
nim,  proplietarum,  apostolorum,  manynim  generaiio- 
ni^  prima!  etgeneralionis  scquentis  (hoc  est.synagogae 
el  Ecclesia;),  rcferenda  sint :  omnia  tainen  de  Gtihsio 
sont;  quiaomnis  psalmomm  doclrina  boc  prxstet,  ut 
ipse  noscntur,  in  qiio  ct  per  quem  omiiia  suni.  Ai  vero 
ttf ,  qui  titteram  amant ,  nequaquam  negat ,  etiam  dum 
videtur  negare^  rerum  quee  p$almi$  enwitiantur  verita^ 
tem  :  ud  lantum  in  hac  iimpliei  intettigentia  non  ha:'' 
rendum  e$se  pa$$im  contendit. 
•  IX.  Nimirum  apoiloti  doctrinam^  qua  anliqui$  omnia 
in  fgura  conUgiue  tradidit ,  rti»i  alte  aiiimo  imblbisset; 
non  ambigebat  pror$u$,  quin  qum  in  lege  $crwla  ge$tave 


proplielia  ,  quotienscumqiie  ex  personn  Doiniiii  pro- 
reriur  ,  non  aliquid  pcculiare  ejiis  ,  qiiod  alii  com- 
miine  ciim  eo  esse  non  posslt ,  adjecit.  Neque sotnm 
cum  Chri$lu$,  $ed  et  cum  alio!  re$  in  p$almi$  prwcinun^ 
tur,  quasdam  in  eis  ob$ervat  e$$e  nota$  ,  quibu$  atium 
$en$um,  quam  qui  primo  obviu$  est,  inquirendum  admO' 
neamur.  Unde  tractatum  psalmi  cxxv ,  praclaris  his 
verbis  au$picalur  :  Nisi  essent  in  psalmis  qnaedaiii  ta« 
les  proidieti.i* ,  ut  in  rcs  atque  hoinines  eorum  lem* 
porum,  quibus  scripta  sunt,  tion  convenireiit ;  pro- 
fccio  atiderent  multi  nihil  in  psalmis  spiril:iliier  dic- 
tum  existimare ;  putarenfqiie  nos  commentiiias  as- 
seriioiies  et  eineniiiias  inierprctaiiones  inqitirere, 
qnihus  videremiir  allius  nrscio  quid  ac  profuiidius 


ittiiC,  evangelicorttm  temporum  fuerint  adunibratione$,  B  ca^ierorinn  seusu  inlellexisse  :  perinde  quasi  iios  sAn- 


Hoc  $e  prmertim  de  p$almi$  $entire  $ie  in  p$at.  cxlii  , 
j».  1 ,  declarat :  Nibil  iii  psalmis  nisi  propheticum 
cognoKcimus.  Horum  proinde  auctorem,  quem  et  prop" 
ter  prophetia^.  eertitudinem  observat  frequenier  gerenda 
quasijam  ge$la  e$$mt  commemorare^  $implici propb^tio 
nomine  per  antonoma$iam  quamdam  nuncupare  $otet. 
Eum  etiam  aticu  evangeliciim  viriim  vocat ;  non  modo 
fuod  evangelica  $tudio$e  observarit  prmcepta ,  $ed  et 
quod  qwe  evangelicf$  temporibu$  eventura  e$$ent ,  dicta 
illiu$  atque  ge$ta  prophetios  fuerint,  Sie  porro  in  pro^ 
togo  tradit^  p$almoruin  librum  non  ab  uno  $criptum  e$u^ 
ut  tamen  in  p$at,  cl,  n.  i  {vincente  ni  fallor  coMuetU" 
tudine,  qua  uni  David  adscribebatur),  ittum  velut  uniu$ 
ffropheim  opus  consideret,  Giim  ergo,  inquit^  ullra  lit- 


sui  iiostro  ea  qux  scripta  sunt  coaplenius ,  ct  noa 
magis  ex  his ,  qiiae  scripta  suiit ,  scnsum  diligentis  et 
solli(it:r  iniclligenti.c  coiisfquamur.  Quo  $pectal  itlud 
Augmtini  in  psal.  ciii,  Ser.  1,  n,  18.  Quarc  qiixdain 
iii  rehus  visibilibus  qiiasi  absitrda  miscct  Spiritns 
sa.cius ,  nisi  tit  cx  eo  qtiod  iion  possumus  accipere 
ad  litiernm,  cogai  iios  ista  spiritaliter  quaercre. 

XK.  Hac  opmione  imbutus  Hitariu$ ,  sustinere  non 
valet  eo$  ,  qui  prm  nimio  tiHero!  amore  virtutem  verbo^ 
rum  non  inteUigente$ ,  nec  prophelai  spiritiim  sentien- 
tes,  p^almos  icrrrno  ingenio  inielligendos  putant. 
Ho$  et  nobi$  ob$curiiatem  et  prophetis  injuriam  facere 
queritnr  his  verbis  :  Faciunt  iiobis  plerique  obscurila- 
lem,  volcnlcs  Stripttiras  solo  aurium  jmlicio  asiima- 


tene  opinioiiem  celsioris  intclligenti;e  scnsu  votiimen  C  re,  et  non  aliud  in  his  xstimnre,  quain  quod  sub  sin- 


digesiom  sit,  oporluit  idipsum  digno  fine  concludi , 
ut  secundum  gloriosnm  spei  nostrx  perrectionem 
liber  quoqiie  tanti  prophetm  consummalus  exsisteret. 
Immo  in  iis  etiam  p$almi$ ,  qui  $ecundum  regulas  ab 
ip$o  po$ita$  auctorem  alium  prw  $e  ferunt^  ipsum  in» 
terdum  (1)  David  $pectat  veiut  in  ei$  ioquentem.  Per- 
iuasHm  autem  haben$  ,  magnum  ilium  regem  omnia 
Domiiii  dicia  atqiie  gestn  et  servi  flde ,  et  prophct;B 
exeniplo  pro^figurassc ,  itlum  inter  el  Chri$tum  stepe 
sermonem  ila  temperat ,  ut  quod  concedit  et  enarrat  in 
David  vere  gestum^  quo  pcr  aciioiiein  prophcta;  sensus 
ae  sermo  nolesceret  propheti;e,  ad  my$teriorum  Chri$- 
ti  iiueltigentiam  referri  velit :  cum ,  inquit ,  propbeta 
non  tani  spiritu ,  quam  passionibus  prophctarit 


gulis  rcruin  qtiarumquc  vocuhulis  audiaiur.  Quod 
cuin  volunt,  ncque  propheias  noii  dico  coelestin,  sed 
ncc  tcrrciin  qiiidcm  raiionabililer  dixisse  constituunt. 
At  11  qui  $piritatia  nectante$  ab  ipso  dis$entiaut ,  tam 
mode$te  eo$  suo  ipsorum  judicio  permiitit ;  ut  cum  in 
nimios  liitene  venerntores  declamitat ,  hoc  eum  non 
proprii  $en$u$,  $ed  uniu$  fidei  ac  veritati$  amore  facere 
non  ambigamH$.  Et  vero  cum  maximum  fidtinostrtear^ 
gumentum  sit  prophetia ,  nec  ulla  plure$  pdei  nostrm 
veriiate$  confirmentur  ,  quam  p$almi$ ;  hi$  nihit  prO' 
pheticum  contineri  wquo  animo  audire  nequiit,  cui  aste- 
rendoe  ac  propagaudte  fidei  eummum  $emper  $tudium 
fuit. 
Xll.  Ip$e  ad  enucleandum  $ub  litterm  coriice  laten» 


X.  fiieque  eum  fugit ,  duplicem  itlam  uniu$  eju$dein  ^  tem  ^ensum^  non  tam  proprii  ingenii  viribus,  quam  ora» 


dicti  intelligendi  rationem  non  omnibus  arri$uram ;  nee 
defuturo$  e$$e ,  ^tft  ip$um  forte  per  miilliplicem  lin- 
mnni  ingenii  intelligentiam  vim  veritati  aflerre  arbi- 
Irarentur ;  ut  qiiod  ex  David  persona  dictum  sit,  id  ad 
Doininnm  Snlvatoremque  nohtrutn  multimodis  traiis- 
Intiomim  subiilitatibus  transferrct.  Sed  hi$  occurren$^ 
o$tendit  non  $ine  Dei  nutu  factum,  ut  cum  Chri$lu$  in 
psalmi$  prophetetur^  in  iixque ,  qui  de  $e  $unt ,  multa 
eloquatur  ut  homo,  qweadcmero$hominesaccommodari 
po$$ent ;  hii  tamen  verba  qumdam  intermi$ceret ,  qwe 
nuUi ,  m$i  qui  divina  gauderet  natura  ,  convenirent, 

(1)  YideTract.psal.  cxxvi,  n.  15,  in  psal.  cxli,  n.  3. 


tione  fretu$  animum  apputit,  Cum  enim  non  ignoraret^ 
humanum  ingenium  ad  ea  inteltigenda  non  $hfficere, 
qwB  tot  ac  tanli$  temporibiie  abetru^a,  tanti$  humani  ge* 
neri$  ob$cura  atalibu$,  in  quibu$  inteUigendi$  fru$ira 
rege$  laboraverinty  ipsi  doctores  et  maginri  erraverint ; 
itla  tamen  ope  orationis  Christiani$  pandi  et  aperiri  non 
dubitubat,  Unde  et  concludit  :  Non  crgo  ex  nohlH 
est  quod  intelligimus,  sed  ex  eo  qui  qux  ignorabilia 
erant  fecit  intelligi.  Itaque  ab  eo  spetunda  inielli- 
gentia  est,  qui  et  pulsantibus  aperiei,  el  quxreniibus 
demonslrabit,  ei  peteiitibus  non  negahit.  Hanc  intel- 
iigentiam  iibi  non  negatam,  modeita  ista  confesiione 
teitificatur  :^QS  unittscojusque sensui  non  contraimui. 


«47  ADMONHtO  li« 

Q.iiij  aiitem  secundum  donum  graiiac  spirilalis  sense*  a  p*ait^uin  etmraiioHe  imUam  omnmokabiHt  agiHUatew. 


riiiius,  siiie  eujusquam  contuinelia  traciabimus.  Qui' 
biu  simitia  tuni  isthwc  :  Judicio  ooruro,  (quoe  nimirum 
non  probat)  niliil  decerplmus.  Neque  euim  sensum 
iiilcllig«.'nii;e  liujus  arguimus,  uniuicujusque  arbilrio 
reiinquciiles,  quiJ  ei  his  qujo  aut  legerint,  aut  iutei- 
lexerint,  be4|ui  magis  velinl.  Noa  tamen  non  poiui- 
mus  sermooem  nostrum  nisi  bts  quae  intelligebamua 
apiare. 

XIII.  In  koc  labore  elsi  Origenis  lueubraiiombuiadjU' 
tust  earum  tamen  exscriptor  aul  interpres  non  (uit.  Aliud 
enim  esl  imiiari,  aliud  interpretari  aut  exscribere.  Nec 
interpretis  oficio  fungitur^  qui  alia  addit ,  resecat  atia, 
et  casteru  proprium  in  sttftum  converlit.  At  vero  HilariuSf 
ut  llieronymus  lib,  de  Scrip,  ecet,  aucioresl,  in  hoc  opere 
Oiigeiicm  iiuilatus,  noniiuiia  eiiamdesuo  addtdit;  B 
et  ut  idem  habet  ad  Theophitum  epist.  LXii :  Noxia 
qti:iN|ue  deliuncans,  utilia  traustulit :  quo  autm  pacto 
Umc  transtuterit,  Dectoris  ejusdem  testimouio  compro» 
batur,  Sicubi  enim  arguitur,  quod  Origenis  libros  ita 
exponai^  ui  iii  stylo  proprio  placeiis  patcr  voi  bi  sit 
potius  quam  iutcrpres ;  nutla  ei  sotemnior  esi  de- 
fensio,  quam  ut  Uilarii  ea  in  re  imitatorem  seu  fuisse 
respondeat,  Nec  desertiores ,  inquit  ad  Pammachium 
et  Oceanum  episL  lxv,  sumus  Hiiario,  nec  iideliores 
Yictoriuo,  qui  ejus  (Origenis)  tractalus,  Dun  ut  inter* 
pretes,  sed  ut  auctores  proprii  operis  irausiulerunt : 
et  epist.  Gi  ad  Pammachium  :  SufAcit  in  prxsenii  uo- 
miuasse  llilarium  confessoreui,  qui  homilias  in  Job, 
et  in  psaluios  tractatus  plurimos  in  laiinum  vertit  c 


Tria  quidem  ex  itiis  propius  eet  imituius  ,  quee  ut  coii- 
ferre  quiufue  posset ,  infra  edidimut ,  primum  tciticet 
coL  i35,  not,  b,  atterum  col.  240,  not,  b,  pottremum 
coi.  246,  not.  %;  sed  ex  hoc  prwtertim  apparet ,  itlum 
ex  Origene  commodatut  sententiat  ita  temperatte  t  ut 
eas  sibi  quasi  proprias  vindieare  jure  potuerit,  Deniqua 
cum  prasfatione  in  i  ptatmum  tettatur,  miiltos  Tel 
pr;esentt  sermoue  vel  ex  liitoris  ac  scripiis  eorum 
comperi  ita  sensisse  :  sed  id  oec  modo  noc  raliooe 
docuere«  etc.  tatit  tigmHcatute  in  obseurit  texlustacri 
locis  non  unius  Origenis ,  ted  et  plurimorum  atiorum 
pervolviste  tcripta ,  tmtiio  etiam  familiaret  suot  consii- 
tuitte,  nihilque  a  quoquam  niu  priut  expentum  ae  pro» 
batum  recepitse, 

XS.  Ex  iit « ^'^tii  Hilariut  famitiariter  ulebalur, 
quosque  prtBtenti  termone  contulebat^  Heliodorum 
pretbgterum  nominatim  memorat  Uieronymut ,  ea  ia 
re  testis  idoneut,  At  eidem  tubiude  Uilarium  quamdam 
tautum  gr(Bearum  litterarum  aurulam  eepitte ,  ideoque 
ah  hoc  Uetiodoro ,  qum  e»  Origenit  dictit  inleiligere 
per  te  non  poterat ,  queerere  toiitum ,  ae  bit  deceptum 
useafitmanii^  fidem  negat  £ra«miis;prxsertlm,  ia- 
fifii,  cum  id  quod  affert,  nibil  aliud  quam  divinatio 
sii.  Uteium  obitcr  patriocinemur  HiUrio,  iuibi  non 
lii  verisinule,  virum  taiitum  usque  adeo  fuisse  ere» 
duluiu ,  ut  in  enarrandis  divinis  littarisiolus  penderit 
cx  alieno  judicio :  uec  adeo  rudem  graBcae  litteraturae, 
ut  non  potuerit  i|>se  sensuin  deprebepdere ,  pramr- 
tim  inOiigene ;  cujus  sermo  mire  perspicuus  est.  El 


graeco  :  uec  asscdit  litler»  dormitauti,  et  pulida  ru»-  q  vero  de  hac  Origeniani  termonit  pertpicuitate  quamvit 


licorum  interpreiatioiie  se  torsit;  sed  quasi  capiivos 
sciisus  in  suam  liiiguam  vicioris  jure  transposuii. 
Idipsum  reponit  epiti,  lxii,  ad  Theophilum, 

XIV.  Pluribai  atiis  argumentit  confirmamur^  Hita- 
rium  Origeni  nou  debere  omnia ,  quce  in  fut  Traetati" 
but  fditurit,  Primo  quidem  negari  nequit ,  ^iitn  iati* 
uum  codicem  exponendum  tutceperit ;  ac  proiude  qu<B' 
dam  ei  fuerint  explicanda ,  qum  Origenet  uon  attigit, 
%""  Cum  Origenetf  Ambrotio  {serm,  4.  m  psal,  cxviii) 
teste  ^  prmtulerit  distillavit,  ii^t  notler  Uitariut  magit 
probat  dormitavil ;  Uquet  hunc  ab  itlo  in  andfiguit 
Scripturai  vocibut  trantferendit  diuet$itte.  Ex  quo 
nccesse  est  ut  nec  in  iisdem  expticandis  cum  ipso  con^ 
venerit.  5*^  In  voce  diapsaima  inteltigenda  alia  est  Ori- 


nuper  nonnemo  convenire  notuerit ;  mgre  tamen  quit 
animum  inducat ,  Uilarium ,  maxime  pott  reditum  ah 
exilio,  itain  tingua  grmeatyronem  fmtu^  ut  ad  Ori- 
genit  verba  intelligenda ,  el  #a  ^iui  o^eriKiliim  eii  ra- 
tione  imitanda ,  alieno  tubudio  indigeret,  Nec  negari 
ferme  potett,  Hieronymum  in  hoc  loco  mera  conjectura 
tocutum  etu  :  ei  id  quidem ,  cum  eum  urgeret  furtivii 
operit  ceUriter  retcribendi  t^euitat ,  ac  rei  veritatm 
altentiut  perpendere  gravit  ttomachi  doior  non  tineret, 
Vnde  nan  mirum  ett  qumdam  ab  eo  dieta  etu  qum  non 
taiit  cohmreaut,  At  laptum,  ti  quit  ett,  excusat^ 
quem  tela  invexit  in  tanctum  virum  pietat  ac  reverei^ 
fia. 
XVI.  Prmterea  Hilarium  ex  Origeniauit  inlerpreta' 


genis  apud  Uieronymum  ep.  cxxxvui  ad  Marceilam,  et  D  itOAi^iii  non  pcpendUu  probant  tacri  texiut  codicet  la- 


alia  Hilarii  prologo  in  ptalmot  unteuiia,  A^  Qum  Ui- 
tariut  de  Christi  dignitate^  virtule,  mternitate,  di^peu' 
tatione  passhn  disserit^  ea  ittum  ab  Origene  mutuatum 
esse  quit  sibi  pertuadeat^  5^  de  reewrrutione,  de  ptenit 
miernity  eicplurahabetadoetrina  Origmt  prortut  alie" 
na.  G^"  Ciim  Origenit  in  titteram  Plie  ptalau  cxviii  iMe- 
ROfi  in  ptaimum  cxxvi ,  expotitionu  jam  PhamphiU 
mvo  excidisu  hinc  Uieronymui  {epiit.  cxui  ad 
Marcetlam)  approbet,  quod  itlatmartyr  idem  iuindice 
non  recensuerit ;  hot  tamen  Hilarii  iractatut  nou  ad^ 
verUinut  aut  atiit  inferioret^  aul  ttylo  ab  iit  vel  Unuiier 
diurepantet,  7^  Qmdam  eiiaomm  tupertmU  Origenie 
itt  1  ptalmum  fragmeutat  qum  cum  BUarii  in  eumdem 


lini  atque  greeci ,  quat  ad  faciliorem  ptalmorum  imelli' 
genliam  conuquendam  teu  contuluitu  non  temei  (1) 
tettilicatur,  E  grmcit  duat  leetionetin  ptaL  lxv,».  25, 
laudat ,  quarum  aitera  nusquam  alibi  nobit  occurrit, 
Latmum  sequi  toiei ,  mii ,  uti  probahite  est,  tunc  r<- 
cepittM.  Hunc  litterm  pauto  tenacioretn  esu  ieepe  ad» 
moneif  inierpretes^tte  ittiut  dum  cojlationem  ordi- 
Bemque  verborum  demutareae  temperare  non  audent , 
■linus  dilucide  proprietatem  declarasse  diciorure.  Ca^ 
dieit  hujut  Ptalterium  aliud  ab  eo  etu,  quod  Gallicn* 
num  «ocoiti ,  mimme  mirum  ett ;  cum  hoc  iptum  eit 

{{)  Proleg.  n.  2 ,  et  io  psal.  cxvui,  lit.  8 ,  a  i. 


229  IN  TRAGT^TUM  (IILARII  SVPER  PSALMOS.  S30 

quod  Hieronymui  postmodum  emendatfit.  lUi  autcm  A  Hb.  ii  de  Consensu  Evang,  cap^  66),  Sep(iiiigiiii.i  eo 


non  iia  scrupulose  ttdlmrei  ^  ul  in  unn  eademqne  lec- 
tione  repelenda  semper  conslans  sit,  Sa^pe  enim  verbis 
utitur  Vutgutasnoslrief  dum  yersum  enarrandum  rcpe- 
til ;  ticet  leclionem  primo  proposnerit  ab  eudem  disso- 
nantem.  Immo  textum  atiqunndo  prwminil  aliter  quam 
nunc  Ita-^emus ,  sed  liunc  poslea  sic  explicat ,  ac  si  id 
tantum  tegisset ,  quod  modo  apud  nos  obiinet.  Prmiit- 
tit  quippe  in  psal.  cxxiii :  Forsitan  perlransisset  ani- 
nia  nosira  aquam  immensam  :  quod  subinde  sic  expO" 
Rr/,  acsi  inlolerabilem  ,  et  non  i m mensa m /e^ti<ei. 

XYII.  Videri  hinc  posset  famitiaris  Hitario  [uisse 
Vuiguta  noslra,  lgnot(e  tamen  ei  [uerunl  plures  leclio^ 
nes ,  quw  modo  in  illa  exstant.  Satis  enim  aperie  in 
psat.  Lxv,  n.  iSjdectaral,    nultam  a  se  perspeclam 


Spirituinterpret;aos,  quo  ctilla  qua:  interpreiabantur 
dicta  fnerant. 

XIX,  Quauli  eliam  [eceril  psalmorum  tibrum  apud 
Grcecos  secundum  Hetfraeos  emendatum  ^  initio  /ii/.  8, 
psal.  cxvin,  testatumretiquit  :ubi  a  proeconceplasenten' 
lia^  quaiu  latini  codices  confirmabmi  ac  nonnulti 
grcBci ,  ob  uuam  itlius  auctoritatem  discedtt.  Jn  ejus- 
dem  tibri  commendatione,  ut  tn  totius  psatmi  cxviii 
explanalione ,  coHsenlit  Mibrosius  in  eunuiem  tocum. 
Ulriusque  verba  ad  iltud  Luciani  martyris  opus  com" 
mode  re[erres,  de  quo  Eulbymius  (pr%r.  in  psal.)  tes' 
taiur  ;Omnibus  eUiiionibus  visig,  el  cum  bebraica  veri* 
lalediligenlissimecollatis,  propriam  •idilionem,  ttikit 
maucum  uihii  babentem  superfluum  Cbristianis  tradi- 


esse  veriionem  latinaniy  qute  in  ejusdem  psalmi  versu  B  dM.Verumbis  obmtitur  Hieron^mi  (pra)f.in4.  Evang.) 


8 ,  exhiberet ,  Audilam  facile  vocem  laudis  ejus.  Rur- 
$um  in  psat.  cxviii.  til.  10,  n.  5,  dum  monett  in  aliis 
codicibus  y  post  verba  Maniiis  {{jx  iecerMul  me,  scrip- 
lum  esse  et  prxpuraverunt  me,  in  aliis  et  finxernnt 
lue,  nec  addil  in  atiis  circum[erri  et  plasmaverunt 
mc ,  sese  nultum  scisse  in  quo  id  exstaret .  hoc  sileniio 
non  obscure  significat.  Prailcrea  codices  lalinos  ei  la 
tuisse,  quibus  cum  psat.  cxviii,  89,  In  «'eteriium  Do- 
mine,  et  non  in  saeculum,  Domine ,  tumpsal.  cxx,  5, 
supor  maiium  dexterain  tuam  ,  et  non  super  manum 
dexterae  lux  transtatum  esset ,  ex  eorumdem  versuum 
tractatione  perspicuum  est.  Demum  in  psat.  cxlv, 
R.  5,  tegens,  Domiiuis  snpieiilificat  caecos,  numrecte 
subjiceret :  Si  de  corporalibus  donis  propbeia  loque- 


auctoritas  scribeuiis  :  Prattennitto  eot»  eodices ,  quu^ 
a  Luciano  ei  He&ycbio  nuncupat<ks ,  paucorum  horai- 
num  asserit  pervcrsa  conlenlio.  Qui  enim  pimcoruin 
liominum;  si  noa  modo  apud  Gra^cos^  sed  et  apud 
Gallos  et  Itatos  asseranlur  ?  Major  etiam  erai  in  HitU' 
rium  Hieronymirevereniia,  quam  ul  Ofunionem^  aqua 
ille  starei,  perversw  contentionis  nomine  notareS. 
Prwterea  totam  Scripturam  recoguovit  Luciauus ,  CKtu 
solum  psalmorum  tibrum  HHarius  aique  Ambrosiui 
commemorent. 

XX.  itle  cuni  ex  hoc  toco^  quo  Ubrum  secundum  He* 
braM>s  cmendatum  tanti  ducit^  tum  ex  aliero  (in  psal. 
h%\f  n.  5),  quo  Gracis  codicibui^  quia  ^x  bebnco 
fonle  proximi  sunt,  aliquanto  plusquam  lalinis  auclo* 


rciur,  coiiimemoraret  poiius  cxcis  lumen  indulium  ;  C  ritalis   esse  innuit ,  suam  de  hebra^o  textu  senteuiiam 


^  ibi  in  atiquo  codice  reperisset,  Domiiiiis  illuminat 
capcos?  Verum  hcec  el  alia  speclare  ticet  velut  exempta 
eorum ,  quce  postea  Hieronymus  in  Itala  versione  cor^ 
rejit. 

XV III.  Ad  varias  ittas  variorum  codicum  versiones 
narrationem  suam  uliquando  accommodalyUli  fidem[a' 
cit  traclitus  psalmi  c\ix,  ubi  promiscue  legere  est 
cum  laberiiaculis  Cedar,  cum  babitalionibus  Cedar, 
el  cnin  habitaulibus  Cedar.  Al  ex  discrepantibus  ver- 
sionibus  quoties  aliqua  seligenda  est ,  Sepluaginta  senio' 
rum  iranstationem  pra(ert :  quce  lanlw  apud  eum  auc^ 
loritatis  est ,  ul  nec  tutum  esu  exisiimet  ab  eadiseedere, 
Tanlum  autem  ilU  Iribuil ,  prf mo  quia  legiluna  est ,  hoc 
est  sub  lege  cl  a  Judceis  tegi  adsirictis  longe  ante  Chri- 


mani[estam  [acit.  Neque  vero  texlus  hujus  siuceritatem 
arguity  sed  tantum  ab  ejus  ambiguitale  sibi  cavendum 
monet.  Jmmo  si  verba  illius  in  psal.  ii,  n.  5,  assequimur^ 
libri  hibrcei  simut  cum  iis  ,  quos  Sepluagiuta  translato- 
res  edideranl,  posi  resurreciioium  Domini  callati  suni : 
et  cum  fideliter  consonanlcs  comperii  e&tent ,  utrisqu4 
iiklissoiubilis  coiisiiiuia  e.Nt  priviltgio  docirinoi  et 
aetalis  :>uctoriias.  Certe  cum  ibidem  [atelur  ,  Hebrceis 
non  neces&arias  [uisse  Seniorum  septuaginta  translatio- 
nes  ,  cumque  num.  4  ,  Paulo  Uebrceo  apud  Hebrceos 
hebrm  leslu  uii  ticuisse  oitendit ;  aperle  indicat  sese 
hunc  corruptum  nequaqnam  suspieari. 

XXI.  QuiddeHtis  psatmis  dicemusy  quisingulis  trac^ 
latibus  integri  pr(efigunlur  ?    Hi   edilione   Parisiensi 


stum  edila,  adeoque  uuuime  suspeela  :  deinde  quia  ticet  D  aum  1605,  primum  vutgatiiunl  ix  antiquo  codice  atias 


snblege  [acta^  est  tamen  spirilalis ,  id  esl,  tilterce  he- 
hrwcB  ,  quce  valde  ambigua  est ,  non  adhceret  serviiiter^ 
sed  spiriium  in  ea  tatentem  veibis  huuddubiis  releg^t  et 
exprimit ;  quo  mnxime  nomine  in  psal.  lix,  n.  1 ,  AquHcB 
nihit  proBler  tiileram  sapienlis  Iranslalionem  huic  posl' 
ponit :  posiremo  quia  spirilaiis  ilte  sensus  non  humano 
iugemo  excogitatus  [uit ,  sed  a  Moyse  ex  traditione  ac- 
ceptus.  Arbitratur  enim  Moysen ,  ne  quis  hebraicw  tin- 
guce  ambiguilate  deciperelur,  seieqisse  lxx  seniores , 
qui  germani  Scripturce  sensus  et  custodes  [orent  et  les- 
ies,  quorufu  successores  exsliterint  SepluagintUy  qui 
Scripturas  priwmm  gra^e  redcUderunS.  Ad  ejuidem 
ediiionis  commendalionem  addit    Augustinus   {Aug. 


S.  Maxinini  Miciaeensis^  posteareginee  Sueeorum  Chri" 
stiuw :  ac  landem  Vaticanoe  bibtioihecWy  cujus  ad  cat- 
cem  hcec  epocha  alque  imprecatio  anuoialur  :  Uic  esl 
liber  S.  Maximini  Miciacensis  mona^erii,  quem  Pe- 
trus  abbas  scribi  jussit ,  ei  Pilio  {id  est  Nesiorio)  la- 
bure  providit  alque  distinxit ,  et  die  Coenx  Domini 
super  sacruoi  aliare  S.  Stepbani  Deo  e4  S.  Maximin0 
babendum  obtulit  sub  bujusmodi  voto  ;  ut  quisqufs 
buiic  iude  aliquando  in(;enio  non  reddilurus  abstule- 
rii,  cum  Juda  prodilore,  Anna  etCaipba  atqucPilato 
damoationem  accipiat,  Amea.  Psatmos  eoidem  prte 
se  (erunt  Vaticmi  minoris  autiqmtatii  eodiies.  Atiure* 
tiquis  cum  scriptis  ,  tum  editis  neutiquam  extant*  A/te- 


tSi 


SANGTl  IllLAKll 


252 


ntttn  opui  produnt  textus  psalmi  cxix  ,  ante  pngfatiO'  \  dem  tamen  ejusdem   tittera    tractatum ,    sed   totam 


nem  inCantica  gradmm,  necnon  primum  psalmi  cxviii 
Octonarium  ante  prwfationem  intotum  pstUmum,incon' 
cinno  prorsus  loco  ordinata.  Verum  singuii  psalmi  ab 
eo  textu,  quem  t/i  enarralionibus  suis  sequilur  Hilarius, 
tot  tocis  dissident ,  ul  lios  illius  esse  nemini  persuaseris. 
ilunc  iiaque  textum,  ut  aliunde  adscitum  ,  rejiciendum 
esse ,  aut  certe  ad  versionem  UUario  usitatam  castigan- 
dum  primo  censebamus,  Al  cum  a  Vulgata  non  minus, 
quam  ab  Hilariafio  psalterio  dissentiat ;  sic  eam  versio- 
nem  quw  ex  mss,  antiquitate  auctoritatem  obtinet ,  con- 
servandam  duximus ,  ut  tectionibus  quibus  Hilarius  ab 
ea  discrepat  ad  marginem  adscriptis ,  nemo  illam  pro 
Hilariana  usurpet. 
XXII.  /n  mss.  regio  et  Turonensi,  in  quibus  nusguam 


psalmi  c\ym  expositionem  sennonis  iiu/iciiparioii^  ibi 
designari  manifestum  est.  Et  vero  prcsfationes  non  in 
exordio  timtum  ,  lerum  etiam  ante  pialmum  cxviii  , 
necnon  ante  Cantica  graduum  ,  commentarios  edcntis 
magis  sunt,  quam  sermones  pronunliantis,  Sed  ei  cum 
casteri  Pittres  in  stiis  sermonibus  blando  rratriim  alioce 
nomine  competlare  soleant  auditores ;  nusquam  Hilarius 
in  his  tractatibus  Fratres  appetiat ,  nusquam  ad  audito- 
res  orationem  nominatim  convertit. 

XXIIi.  Quamquam  rationibus  supeiius  allatis  facite 
inducimur ,  ut  hos  tractatus  primum  apud  populum  re- 
citatos  ,  ac  deinde  nonnuliis  mutatis  in  unum  commen" 
tariorum  votumen  collectos  atque  editos  fuisse  opine- 
mur,  Huic  opinioni  favet ,  quod  apud  Zenonem  Veron. 


extat  psatmus  integer  ipsius  exposilioni  prasvius ,  una-  B  cx  tractatibus  ,    quos  ei  falso  atiributos  esse  in,  psat. 


qurnque  enarratio  vet  simpliciter  psalmns  ,  vel  iracta- 
tus  p&almi  inscribitur.  Hoe  lr:iciatus  ff(ti/o  singuias  ab 
ipsomet  Hitario  insignitas  fuisse  ,  ex  virbis  ipsiuS  in 
psat,  cxxx  ,  N.  1  ,  ef  in  psal.  cxxxv,  n.  12  et  i4,  pta- 
num  est  ,  an  vero  illi  traetalus  ad  populum  habiti  fue- 
rint  merito  quis  quasierit.  Vix  enim  credere  est ,  tam 
doctum  tamque  disertum  prasutem ,  qui  etiam  laicus 
Don  cessabat  vcrba  veritatis  fruciuin  redundantia  se- 
minare  ,  prwcipuum  pastorum  munus  negtexisse.  Ne- 
queminus  incredibile  est  hoc  cum  ille  strenue  implevis- 
$et ,  nutlam  omnino  ipsius  concionem  non  modo  ad  nos- 
tram  ,  sed  nee  ad  Hieronymi  notitiam  pervenisse,  Sane 
finis  in  pturimis  tractatibus  exhortatorius  ,  in  cmni' 
bus  aut  prope  omnibus  adhibita  ad  ctausutam  doxolo- 


cxxvi  demomtrabimus  ,  in  uuum  psalmum  cxxx  duo 
occurrunt ,  finiii  scilicet ,  ut  apud  Hiiarium  est ,  tfi  mo- 
dum  commentarii ;  alter  vero,  perpaucis  mutaiis  ,  Ser- 
monis  in  morem  ad  Fralres  habitus.  Ex  quo  dijudi- 
eare  ticet  quates  iile  ad  plebem  suam  tractutns  ille  dixe- 
rit,  qualesve  postmodum  in  commentarios  redegvrit.  A't- 
hil  enim  est ,  unde  diversam  hanc  unius  ejusdemque  rei 
dicendw  formam  aul  ad  diversos  referamus  ,  ati{  ex  nno 
atiter  expticemus.  Apud  eumdem  Zenonem  sermo  de 
judicio  ,  qui  de  |>8:ilmo  cenlesinio  inseribitur,ita  totus 
est  ad  mentem  Hilarii  (1)  composifus  ut  hunc  itlicum 
aliis  subreptum  suspicemur.  Sed  el  apud  ipsummet  //t- 
tarium  hoe  tractatus  psalini  xiv  exordium,  Psaliniis  (|iii 
lertiis  esi,   inscribiiur  psalmus  Duvid  ;  necnon  illud 


gia,hase  nominatimverba  tractatus  pia/.cxxxvni,  n.  i5.  C  num.  2,  tn  psal.  xiii,  Qiii  lectus  cst  psalmus,  iii  nneiii 


Hinc  nec  lemporis  (non  loci),  nec  (|U.x'Siiiiitis  est  am- 
plius  loqui  ,  tota  denique  dicendi  ratio  concionem 
nonniliit  redolent.  Non  audemus  tamen  sermones  asse- 
rere  aui  apjeUare  ,  qui  ab  Hicroiiymo  comiiiciibirii  , 
et  ab  Augusiino  expositiones  nuncupantur.  Quamvis 
enim  hic  iib,  ii  contra  Julian.,  c.  7,  cum  quasdam  ex 
titt.  13,  psal,  cxviii,  laudasset,  aliasubinde  ex  litt.  15, 
itc  commemoret ,  rursiis  iii  eodem  sermone  ,  non  eum" 


inscribiuir,  quid  aliud  sonant ,  nlsi  pra^dictos  psalmos 
statiin  post  eorum  tectionem  in  ecclesia  coram  populo 
fuihse  expusitos  ?  De  opcris  hujus  utilitate  unum  hoc  in 
summa  monemus  ,  sanctum  doctorem  in  eo  fere  com^ 
plexum  esse ,  quidquid  de  proicipuis  fidei  nostrce  dog- 
matis  sentiat. 

(1)  Coiirer  cuin  hoc  sermone  dicta  ejus  in  psal.  i , 
n.  15,  eic. 


SANCTI  HILARII 

PICTAVIENSIS  EPISCOPI 

TRACTATUS  SUPER  PSALMOS. 


(1)  IN  LIBRUM  PSALMOUUM  PROLOGUS  {a). 
Psatmorum  tiber  unus  non  quinque  :  neque  itli  sotius 

(\)  Rtiamsi  vctiislissiniHS  liber  noster,  prioribus  D 
mulialus  cbartis,  ab  iis  numeri  9,  verbis  nunc  mci- 
pi:ii,  quinquaqetimo  Psalmo  posterior  est;  tiliilutn  la- 
mcn  buic  prooBinio  iii  eo  |»r:cmissmn  nobis  noii  sur- 
ripii  :  (•ui<*umniic  cnim  p:iKin:i^  sui»erscribiior  /n- 
itructio  psalmorum,  QiiaJ  quamvis  apia  et  apprime 

(a)  Ms.  codex  Miciaccn-iis  hoc  uno  insignilur  ti- 
lulo,  quem  iiniverso  operi  roovenieniem  favenie  regio 
cxemplari  pr.i*mittinius,  Traclatus  sancti  HilarU  Pic- 
tavietif^is  episcopi  super  psalmos,  Prologus  auienri,  qui 
iu  vulgatis  in  psalmorum  exptanationem,  non  ineptc 


David,  —  Yarias  1(1)  esse  plurimorum  de  psalmo- 
rum  libro  opiniones,  ex  libris  ipsis  qtios  scriplos  re- 

coiigrua  in«icripiio  sil,  pr:rfixam  lamen  a  doriissiiuo 
Beiiedicrmo  ediiore  abrogare  noluiiiius;  pnripue 
ctiiu  e:itiidem  usque  ab  :i'vo  G:«ssio(lorii  obiinui^se 
coinpcriamus  :  is  siqtiidem  pHalniiim  vi  exponcns, 
Hiiarium  profert  tn  Protogo  Psalmorum, 

ex  ms.  Telleriano  inscribitur,  in  psalmorum  tihrum; 
non  enim    psalmorum  explanalioiieiii  knii   sp«ciat 
qnam  ipsiimmet  psalterium,  quod  Hilario  psatmorum 
tibrum  mox  placet  nominari. 
(b)  Tclleriaiius  codcx,  Varias  in  libro  psalmorum 


i»3 


PROLOGUS  IN  LIBRU.M  PSALMOaUtf^. 


liqucre.comperiiimhalitfnus.  Namaliqni  IIcbraBoriim  \  divorsorum  auclonim  nominibuj 


S34 

sub  diversis  su- 


C0:(  iii  quiii(|ue  libros  divisos  voluiil  esse  :  ul  sil  usque 
in  qiiadrjgcsimiim  psaiiniiin  libcr  primus,  ct  a  qua- 
dragesimu  usque  in  scptuagrsimum-primum  libcr  se- 
cuiidus,  el  ab  eo  usque  in  octogcsimum-oclavuin 
liber  terlius,  ei  usqiie  in  centesimumquintum  liber 
quartiis;  ob  qiiod  hi  omnes  (a)  fisalmi  in  2  consum- 
matione  sua  liabeant,  /ia/,  fial  :  concludatur  deiiide 
In  centesimo-quinquagebimo  isalmo  liber  quiutus. 
Alii  vcro  (b)  ita  iiiscribendos  ps;ilmos  cxislimave- 
runl;  Psalmi  David  :  quo  titulo  iiiielligi  volunt,  ros 
omnes  a  David  fuisse  conscriptos.  Scd  nos  srcuiidum 
aposlolicam  aucioriiatcm,  Lt6rui}i  ptalmorum  ct  (c) 
nuncupamus,  et  scriitimu>.  Iia  enim  iii  Actis  Aposlo- 
loruin  dictum  memiuimus  :  Scriptum  est  enira  in 
libro  psaluiorum  :Fiat  domusejus  deserti,  elepisco- 
p^ilum  ejus  accipiat  alter.  Ergo  iie(|ue  secundum 
quosdam  llobr.TOS  quinque  iibri,  neque  secuudiimplu- 
rimonim  simplicitalcm  Psalmi  David  diceiidi  3  ^""^  • 
sed  secundum  apostolicain  aucloritatem  Liber  ptalmo' 
rwtt  esse  iioscendus  est. 

2.  Eorum  sunt,  quorum  nomen  pratfermL  —  Suntaii- 
leni  plures  eorumdem  psalmorum  scriptores.  Nam  in 
aliquibus  David  auctor  pr.TScribitiir,  in  aliquibtis  Salo- 
mon,  inaliquibusA5ap/i,in  aliquibus/di/Aum,  inaliqiii- 
bus/i/forifm  Chore(d)^  in  aliquo  Moysi,(e)  Ex  quo  ab- 
sarduin  cst  psalmos  David  cognominarc :  cum  tot  auc- 
loreseorum  ipsis  inscriptionum  litulisedaniur.  Et  Liber 
psalmorum  rcctius  esse  dicelur,  diversis  iii  uiium  vo- 
luiiien  ([)  prophetiis  diversorum  ei  auctorum  et  tem- 


perscriptionibus  bnbeutur,  (g)  atitiquorum  virorum 
isla  iraditio  est,  quod  ex  co  psalmo,  cujusnuctor  in 
superscriptione  pra*ponitur,  qiii  dcinccps  sine  aucto- 
rum  superscripiione  snccedunt,  ejus  esse  existimandi 
sunt,  qui  anterioris  psalmi  auctur  in<:cribiiur,  usque 
in  eura  psalmum,  in  quo  tioincn  alteriiis  auctoris 
prjrreratur  :  iit  si  psalmi  alicujus  superscriptio  talis 
sit,  Psalmus  David^  ca:teri  qiii  sinc  tilulo  coiisequan« 
lur,  David  esse  credaiiiur,  doncc  propheiae  alieriiis 
nomen  in  superscriptioiie  ponalur;  et  ex  eo  usque 
In  alterum  propbeiam,qui  sine  inscriptionc  (h)  medii 
sunt,  ejus  sintqui  in  aiilerioris  psalmi  siipcrscriptione 
auclor  cceptus  &ii  anteferri. 
4.  Quod  non  repugnet  in  psalmo  Moysi  Samuelem 
S  nominari,  —  Quod  si  forte  aliquis  per  id  intclligentiae 
huic  lidem  delrahct,  quod  in  his  p<;almis,  qui  eum 
psalmiim,  cui  Moyses  aiictor  pra*latus  est,  subse- 
quiintiir,  scriptum  sit,  id  est.  4  ^"  nonagesimo-oc- 
lavo,  Moyses  et  Aaron  in  sncerdotes  ejus,  et  Samuel 
inter  eos  invocantes  nomen  ejus^  non  pnsse  a  Moyse 
eum  prophetalum-  videri ,  cum  Sainucl  nomen,  qui 
tanlo  posiea,  qnam  Moyses,  nalus  est,   exstet  in 
psalmo  :  meminerit,  nulli  mirum  aut  ditncile  videri 
oportere,  nt  tantus  propheta  tnnti  propheta",  postea 
licet  futuri,  nomen  ediderit :  cum  inRegiiorum  libris 
Josirc  regis  nomen  sil,  antcquam  nnscntur,  prophe- 
tatum,   prophctn  dicente.  Altarium,  allarium^  heec 
dicit  Dominus  :  Ecce  filius  nascetur  David^  Josias  no^ 
men  ejus  (III  Reg,  xiii,  2)  per  qiiod  non  incrcdibile 


poruiii  coiigrcgaiis.  Yisuin  aulem  aliquibus  cst,  Jerc-  q  csse  oportere,  tit  Saumel  a  Moyse  (i)  prncdictus  sit : 


mis,  et  Agga4,  et  Zaciiarix  quoruiiidam  psalmorum 
superscriptiouibus  nomiiia  pramotare  :  ciim  liorum 
Dibil  in  auiheniicis  scpluaginta  translaturum  libris 
iia  editum  reperiatur  :  adco  ut  ctiam  in  plurimis  la- 
linis  et  grxcis  codicibus,  sine  borum  noiuinibiis  sim- 
plices  tantuin  psalmorum  titiili  pra^fcrantur. 

5.  Qui  sine  nomine,  perlinent  ad  eum  qui  Psalmi 
iuperioris  auctor  inscribilur,  —  De  his  autem  qui  sine 


opiniones  esse  ex  ipsis  libris  quos  diversi  tractatorei 
scriptos  reliijuerunt  compertum  habemus ,  iiou  alio 
sensn.  Sed  et  liic  aliisqiie  subinde  locis  interpolatum 
liuiir  cndic<*m  jure  quis  .siispictMiir. 

(ti)  Alier  e  mss.  Vatirauis,  ob  hoe  quod  hi  omnes. 
IIiijiis  vero  inoineHii  le.viUiiem  videsis  apud  Hierouy- 
iiiuui  praT.  iu  psalieriiiiu  ex  Mebraeo  iraiislaliim. 

(b)  Parisiensis  editio  ann.  1605  :idoriiata,  iia  scri- 
bendos,  Porro  David  lauquam  auciori  toiuiii  psaite- 
rium  tribui  pcrmittit  AiigusiiiiU!>  in  P>al.  ix,  n.  55. 
Iino,  I.  VII  de  Civ.  lei,  c.  ii,  loiige  creililMlius  pu- 
lat,  p  aliiios  onmes  ab  *o  protiiisse.  liidiibiiaiiicr  ei 
:isseiuutur  apud  Rufliuuiii  prafat.  in  psnliiios.  Ad 
sohiiit  qnoque  frophrtam  David  pertinere,  certis  decla- 
rari  indiciis,  afiinuat  Cas-iodonis  pi';era\.  in  co^dein 
psaliiios.  Eaiiideiii  seuicntiaui  ei,  qiiam  tuetiir  iiostcr 
llihirins.  pr.i'p<'nit  Eutiiymiu^  pr:i'lat.  iii  psaluu^s. 

(c)  Ms.  Tell.  ei  nunc  caniumus  et  snibimus  ;  iion 
placii.  Ililaiii  auctuMaic  ae  raiioiiibus  addiiciiis 
Cassiodoriis  prapf.a.  iti  Psalt.  cip.  ii,  unuui  psaliiio- 
rum  libriiiii  csse  dHnnil.  Sed  niiriim  cst  qiiod  ibidem 
psahnorum  in  quinque  libros  divisioiiem  llieri>iiyino 
iribiial,  qiiam  iile  praTai.  in  psalter.  prorsiis  re^puit. 
Divisionis  hujus  rationem  sibi  incomperiam  faleiur 
Augusliniis  in  psal.  CL,  n.  2,  et  Scripiurae  canonicae 
auctoriiati  mavuli  subscribere.  Eidem  aubscribitapud 

Patrol.  IX. 


inaxime  cuni  secundum  Jercmiam  dicenlcniy  Nee  «I 
stel  Moyses  et  Samuel  (Jerem,  xv,  i),  (;)  Moysi  con- 
nominalus  ct  coxquatiis  sit  ex  inerito  sanctitatis. 
Qux  traditio  ab  Esdra,  quantum  creditur,  psaimos 
post  capiivitatem  in  uuuiii  libruin  colligente  profecia» 
si  faisa  aut  improbabilis  existimabiiur;  ab  his  qui 
conlr.idiceiit,  auctores  horum  psalmorum  demon- 
strari  necesse  est.  Absolutum  cnim  est,   non  po- 

Riifiiiium  aiictor  praefat.  in  psnlmos. 

(d)  Alter  e  in<iS.  Vaiic.  in  aliquibus  filii  Chore^  in 
aliquo  Moyses,  Moyriaiilem  nonicu  pniMiotatur  psalmo 
Lxxxix.  Hujus  laiiien  aiictorem  c.sse  Moy.scii  iion  con- 
seiitit  Augiistiiins  in**uindeiu  psalmum,u.  2,  cui  magis 
plaeet  iit  totiim  psallerium  David  tnbtiatur.  Coiitra 

|x  Hieronyuius  episi.  ad  Cypriauum  non  soliim  hujus, 
^  sed  et  siibsequeiitium  aiiclorcm  scribit  Moysen,  qui 
non  solim,  iii.inii,  nobis  quiuque  reliquit  libros.  Cene- 
sim,  Exodum,  Leviticum.  Numeros  et  Deuteronomium^ 
sed  undecim  qnoque  Psalmos  ab  lxxx:x,  us^tie  ad 
xctx. 

(e)  M-i.  Mic.  si  quidem  absurdnm,  Tum  ciim  Par. 
siibiieit.  Psalmos  David  dicere  vel  nominare,  eum  ibi 
auctorvs  eorum  ipsis  inscriptionum  titutis  commendert^ 
tur,  In  aliis  vero  libris  ut  in  textu,  iii^i  quod  in  Teil. 
credantur,  pro  edantur, 

(f)  1  .xcusi.  Prophetis  :  emendaiilur  ex  mss. 

(g)  lii  ms.  Mi<'.  antiqun  Lnttnorum  ista  traditio  est. 
Hiijiis  vero  tiadiiionis  auctor  deciaratur  Ebdras  in 
ftne  niiiii.  4. 


ih)  Duo  inss.  editi  sunt. 

(i)  ■ 


i)  Ita  iii  mss.  rectius  qiiam  in  vulgatis,  prcediea* 
lus  sit. 

(i)  In  uiio  mss.  Vatic.  hic  repettla  voce,  Saniuelf 
tolYitur  sensus  ambiguitas. 


i&3 


SANCTI  niLARil  EPISGOPI 


luibse  eo8  nisi  prophetis  proplielaniit)us  propbeiari.  A  poenre  ita  a  Domino  arguuntnr 


f!6 
Ym  vobh  legis  do- 


5.  Psalau  canunl  evangelicam  hitioriam,  Prophelice 
Chriilumnetcientibut  clausce  $uni  et  tigmlm. —  Nou  c^t 
vero  anibigenduui,  ea  qiia!  in  psalniis  dicia  snnl, 
secuuduin  evaugelicam  prJBdi&iiioneni  iuielligi  opor- 
lere  :  ul  ex  quacum<|ue  licel  pcrsiuia  pi  oplieii;e  Spi- 
rilus  sit  loculiis,  (a)  hit  litmeu  toluin  illud  ad  cogni- 
lionem  adventus  Doniini  nosui  Je>u  Cliri^ti,  et  cor- 
porationis,  ei  passionis,  et  regni,  et  ad  resurrectiouis 
no^tra;  gloriaiii  virtutenique  rereiaiur.  Siinl  autem 
ouines  propbeti:e  ad  niundlileiu  sensum  el  iiruden- 
liain  sxciih  ciaus»!  aiqiie  obsignaur ,  secunduin  illud 
Esuiae  :  (6)  Et  ernnt  vobit  omnia  verba  hwc,  taiiquam 
eloqnia  iibri  hujus  vgnali  (/MiiS,xxix,  ii  et  Ki)  Quod 
ii  quidem  homini  icieuti  Utterai^  dicetur,  Lege  iita. 


ctores^  qui  ubttHlistii  ciavem  icientine :  ipii  non  inirM- 
tit,  el  introeuniei  non  tinitii  introire  (Luc  ii,  5i).  Ne- 
g:iiiie8  euiiu  Cbristum,  cujus  adveniUH  opu>  e^^t  pro- 
pheiaruni,  clavem  scienliai  abftliileniiit :  quia  Cfigui' 
tioiiem  legis,  qim  adveulum  DonJni  corporcum  |>raB- 
dicavil,  lides  corporei  adveuius  abnrgaia  pr.rcludiu 

6.  Ptalmorum  clavis ,  Chritti  fidet,  —  El  hoc  qiii- 
deui  ex  omni  Scripturarum  propbeiicAniin  geiiere 
diciuiu  esse  inteiligendum  cst  :  ul  nisi  inadvenium 
Domini  ex  Yirgiiie  iu  homlueui  procreandi  iniellect» 
et  recoguiia;  ruerint  (c)  iuielligeiiiia^earuuivisob-ig- 
naia  balieatur  el  clausa.  Tam''u  nequa(|unn)  p*»aliuo- 
rum  librum  nisi  p«T  fidem  adveuius  ejiis  ftosse  intel- 
ligi  ,  it:i  beaii  Joanuis   Apocalypsi    doci*mur  :   Ei 


dicei :  Non  pottum  tegere ;  tignatum  esl  enim,  Ei  ti  B  angelo  Philud,  Iphiae  Eecietim  tcribe,  Ume  dicit  ianc- 


dubitur  liber  hlc  in  mtnus  fiominit  uetcientis  lilterat^  et 
dicetur  ei :  5  ^ge  hiinc;  respoudebit :  Scscio  liiteran, 
linpeiiiia  iegeudi  vi  iiiiflligeudi  libruiu  proplietia.'  siib 
porsiina  ulnusque  boniiuis  mouslMia  esi,  cuiii  iutel- 
ligeutia  dooli  ad  legt^nduin,  signaeuluui  ciau-i  inysie- 
rii  iioi  adeuiiiiM,  illius  iudocli  iguoratioiii  per  coni- 
muneiii  ulriiisque  iulelligendi  iiio^iaiu  couiparatur. 
Sunt  eiiiiu  uuiversa  allegoricis  el  typicis  coiilexia  vir- 
tiitibus  :  per qua;  oiuiiia  uiiigiuiti  Dei  lilii  iii  corpore 
ei  giguendi,  ct  patieudi,  1 1  niorieudi,  el  resurgeudi, 
^i  iii  aieriiuin  cuni  cougioriUcaiih  siiii  qui  iu  eiiui  cre- 
did  riiil  legnandi,  et  ca'leios  judicandi  sacrameuia 
paiiduniur.  Ei  qnia  Scrib:ee(  Piiari8:ii  Dci  liliuiu  ua- 
tuin  iu  corpore  non  reci|>ienles,  omuibiis  piOt>betic;c 


ius  et  verus  ,  qui  habei  (d)  clavem  David  ,  qui  aperii^  ei 
nemo  claudet ;  qu  ctuudil ,  et  nemo  aperiet  (  Apoe. 
111  ,  7).  Ciavem  igilMr  Da\id  babet,  quia  ipse('')  |ier 
hii^c  sepieiii  qiwdam  •iguaciila  (f)  qu^u  de  ctirpora- 
Iitate  ejiis,  ei  passioiie  ,  el  morle  ,  el  resurreciituie  , 
el  gbiria ,  vi  leguo ,  ei  judicio  David  de  co  iii  psal- 
mis  pnipbi  tat  al»solvit :  aperieus  tju  id  nemo  chudel, 
et  clau  ieus ijuod  ueiuo apei ict : t|uia  |ier  baiie  qui*  in 
iilo  ('Xt»ieta  e>C  propbetiain ,  aperiet  quod  uimuo  pnc- 
cludet;  vi  ctuitra  tsxpleke  iii  eo  proplieti.e  fide  abtie» 
gata,  ciaudel  quod  iieiuo  possit  apcnre.  Nuilus  cnim 
nisi  iltc,  iii  quo  bax  pmpbeiala  suiit  ei  e\pli'tn,  rla- 
veiii  iiileiligenti;e  hujus  im|if  i tiei.  Denique  id  \\Ysutn 
consequeiiter  docuit ,  diceiis ;  Ei  vidi  supit  dex^eram 


iateiiigeulij:  adiluui  dencgarcnt,  sub  deuuutiaiiune  G  sedentii  in  throno  Itbrum  scriptum  de  imui  ei  de  forii^ 


(a)  Solu<  ms.  Tell.  sit  locuiut  tamen,  At  in  editio- 
nibus  Badii  Ascensii,  Era>mi.  et  Lipsii  desideratur 
hio  verbiiin  ttf,  ct  niox  prticula  ad,  aiite  returrec- 
tiottis.  quaiii  et  oiiiiiiii  Parisieiisis. 

(b)  TeIK'riaiius  codex  juxla  Vulgatam  ,  et  erit  vobis 
vtiio  omnium  (Viilgaa;  deiuceps  conseiiiiunt  et  lxx) 
immquam  eloquia  libri  signatit  quem  eum  dederint 
scienii  litieras,  ei  diceni,  Lege  itium ,  retpondebil^ 
Non  possum  legere;  sigmttns  esi  enim,  ctc.  Vi.lesis 
Tnct.  iil.  17,  Ps.  Gxviii,  iiiiin.  4.  Cuui  iis  qn.c  boc 
numHro8ubseqiienli(|ue  coulinculur,  alfiiiiialem  baliet 
FrnguieiituuiOrigenise  toinoi,  in  P>aluiuiu  priiiium, 
rclatum  I.  t,  K.raH!oruin  Origeiiis  openiin.  Daiiieiis 
Hiietii  opera  excusorum,  |):ig.  .%7.  Hiud  ilaqiie  bic 
des^^riliendiiin  duximus,  qui»  llilariaua  ciiui  Ongcnia- 
niscoiifiTendOi  bicilius  possit  tpu^qut*  qiiid  e\  iiis  iu 
llta  iranslaiiioi  sit  perspicert*.  (Claiisas  ob^ignatas<|ue 
Scripiuias  esse  sacias,  diviiia  t<;staut!:r  oracuia, 
id<iue  Dttvidis  clave,  ac  forsiiau  et  sigillo,  de  f|Uo 
■crlpuiui  est  :  Figiira  sigiili  saiictit:i8  Dimiiiuo.  Qiiod 
de  uitule  Dei,  qui  ea  larKitiis  esl,  iiitclligi  debel, 
qu.e  videiicet  per  sigilluui  aduiubratur.  btcniin  clau- 
sas  ntt|ue  olisiguat.is  esse  Scripiuras  Joaniies  iii  Ap«>- 
ealypHi  declarai  bis  verbis :  ei  Angelo  Ecclesia:  qum 
Philadetphim  esi  tiribe  :  Hmc  ditii  sancius  verus,  qui 
hubet  ciavem  David .  qui  aiterit  el  nemo  claudtfi,  et 
cluudit  et  uemo  aperiei  :  Novi  operu  lua^  posui  fures 
emam  ie  aperias^  quui  nemo  claudere  potest,  Deinde 
fiaulo  posi  :  Ei  tidt  itd  drxteram  sedeniit  m  throno 
iibrum  scripium  inius  et  a  tergo^  obsignatum  siguaculis 
septem  :  ei  vidi  Angelum  proclamaitiem  voce  mngna : 
Quis  ett  diguui  aperire  librum,  et  tolveie  tignacula 
ejut  ?  Et  uemo  poieral  in  cmlo  neqne  in  terra  neque 
mtbter  ierrmm  aperire  librum,  neque  Qdtpicere  iUum, 


Ei  flebam ,  quoniam  nemo  dignus  inveniut  esi  aperire 
librum,  neqne  adspiare  iHum  Et  unns  de  senioribus 
dixii  inihi :  xVo/t  flere,  ecce  vicil  leo  de  iribu  Judn,  radiz 
Duvid.  aperire  librwn  ei  sevtem  iiguacula  ejus,,  l>e  8  >la 
vcnt  obsigitalioiie  ila  ioquitur  Ks.iias  :  Et  erum  vobis 
verba  hccc  omnin  sicut  serntones  i  bri  hnjus  obsignnii, 
qnem  si  dederint  humini  scienti  iiuerns  dicentes  :  Lege 
iitu;  et  respondt^bit :  Son  pouum  iegere;  esi  enim  obsi^ 
annius.  Et  dttbiiur  liber  hic  in  mtmus  iioininis  nescientit 
htterai,  ei  dicei  :  Nescio  liiterat,  \\:vc  euiiii  uoii  atJ 
Apocaiypsim  s*  luui  Joaunis  aiit  Esaia^  vatieiiita  |>er- 
liuere  piilaiitluiii  v>i ,  sed  de  uuiversa  Scrip>ura 
sacra  piMiiiiis  acipiciula  siut.  Qiiod  saiie  a|)ud  illos 
iii  riuileso  c^l,  (|ul  diviu;iriiui  litieiarum  u  tiiiaiu 
vel  mediocriter  assecnli  siiiil :  t|u:c  t|i  i<l<*m  :ni>giiia- 
lUiii  iuvidiicris  ac  p.iraboiis,  ieiiebrosiM|tie  se.ruitiiii- 
bus.  ac  tliveisi^  :i!iis  itbscuritnis  Kt>  ;ciibii<,  qu;e  bo- 
j^  miiiis  iiipMiio  ciriiciiecoiiiprcbtMiiluulur,  nTerlii;  sunt. 
Qiind  et  Saivaiiir  o.<«teii«ltTe  voleu^,  cl.iveni  apiid 
ScrilMS  et  Pliariscns  esse  iiixii,  qui  ut  \i.iiu  ad  ape- 
rieutliiiti  iiivcitiivni,  niiiiiuie  conteuilereut ,  et :  Vm 
vobis,  iii'iuii,  lciiitprritis,  quoninm  luli^tis  ctttv»  m Siifu- 
tim,  neifue  ifiii  iniraxiis,  et  inirnntes  non  permitiiiii  m- 
gretii).  llnchMius  Origenes. 

(c)  Diio  ins>.  Y.iiic.  intelligentiarum  vis,  Alius,  tn- 
lelligentia  earum  siun  vis  lluic  coiiseatit  Teli.  lu  quo 
niox  ,  r«i:t*'u  pie  nequiquam, 

(d)  Yuigaii ,  claves ;  dissideniibus  mss.  et  sacro 
texin. 

(e)  Ita  m  iiiss.  rectiusquain  iii  Yulgaiis,  per  keee  tt 
^uadam, 

(f)  Ms.  Tell.  hic  oinisso  qum,  inox  loco  propheiai , 
pacfert  pr^pheiiam. 


i5T 

gignatum  $ignaculu  ieplem '. 


PUOLOGliS  IM  LIBHUM   PSiiLMOIiUM.  m 

et  vidi  alterum  angelmu  \     78.  Psnlmi  apud  Uebraoi  indiureti,  ab  Esdra  in 


validum^  Q  prmdicantem  voce  magna  :  Quis  est  dignut 
aperire  librum  et  solvere  iignacula  ejus  f  Et  nemo  j)o- 
iNil,  neque  in  emlo^  neque  in  terra,  ueque  infra  lerram^ 
aperire  librum  ,  neque  videre  ipsum,  Et  (lebam  ,  quia 
newo  dignus  repertus  esset  aperire  librum^  ncque  videre 
ipsum.  Ei  unusdesenioribusait  mihi :  Noliftere^eccevicit 
lco  de  tribu  Juda^radix  Davidaperirc  tibrum.et  seplem 
signaculaejus  {Apoc,  v,  et  seq.),  Libcr  isln  el  ptaUcrila 
el  fuiiira  iii  liii  qii.T  inlus  el  foris  sciipia  craiil  rotiti- 
nciis,  a  ncminc  digniis  esi  :iperiri :  et  Aposlolo  fleius 
ob  desideriiiin  iiilelligenti.r,  ct  dolorein  diniruitatis 
cxoritur.  Sed  vicil  leo  de  trihii  Juda  cl  radix  David, 
brum  cl  sigiiacula  ejus  aperire  :  quia  soliit  septem 
illa  qiia*  superius  docuinius  sigiiarula ,   quitius  liber 


unum  collecti ,  a  lxx  m  ordinem  redacti,  —  Noii 
cslauloni  ignoraniiiimjndiscrrtnm  HpndHebrivos  nu  • 
inerum  esse  ps:>lmorum,se<l  sine  ordinis  anuoialione 
esso  conscriptos.  Nnn  eniin  illic  primus  aut  secnndus 
aiit  icriius  ,  aut  quinquagcsimfis  aui  ccntesimus  prx- 
notatMr  :  sed  (a)  sine  discriniinc  a?iqiio  nrdinis  iiii- 
incriquc  p^^rniixii  ^unt.  EMtras  ciiiin,  ut  nntiquaBlra- 
diiioiies  rernnt  ,  incompositos  cos  ,  ct  pro  auciomm 
ac  icmporunidivfrsiiatc  dispcrsosjn  volumen  unnm 
collegit  ct  retnlit.  Sed  septitai;iiita  seniorcs  ,  secnii- 
dum  Mnysi  tiadiii<inem  (b)  ad  cusiodicitdnm  lcgis 
doclriiiani  in  synagoga  inanentcs ,  (c)  poslca  qiiain 
illis  a  rcgo  Ptolrma^o  lransrtiretid;R  ex  hebraeo  in  gra> 
Ciim  sernioncm  loiius  legis  ciira  niandata  est  ,  spi* 


clatistt*iest,  |ier  sacramcnlutn  corporationis  su»  cl  B  ritali  tt  roelesti  sci(*ntia  virtutcs   psalmorum  intelii* 


diviuilatis  absolvit.  Id  ipsuin  auicni  Di»nilnus  posi  re- 
surrectioncni  lestatus  esi  ,  diccns :  Quoniam  oportet 
imifleri  omnia  quw  scripta  suntin  Itge  Mog*i  et  in  pro- 
phetis  etin  psalmis  de  me  (Luc.  xxiv,  44.).  Pcr  ba*c 
crgo  oninis  prop!ieii:i;  libcrei  sig.ialiiset  clausus  c^t : 
qnia  crcditis  his  (luoe  iinplela  per  eitm  sunt  ,  cniicia 
illa  i|ux  signata  et  clausa  suut ,  ctapericnlur,  ct  ab- 
siilvciinir. 

7.  Psalterium  spcciem  pne  se  fm  corporis  Chrisli, 
—  Et  qiiaiiquain  omnia  a  divino  Spiritu  pcr  David 
dicta  esse  .  ipsa  Domiiii  pnifcs^ione  iioscamiis  :  la- 
meii  cti:ini  id  ipsum  proplieii  i'  linjiis  >p<'i*i(*s  docet , 
iu|»eni;i'et  CfBlcMis  iueodoctrinamsrienti:»  exiilissc. 
Eo  etiiin  Drg:ino  proplieiatum  csi  ,  gnece  Psalicrio 


gentes  ,  iu  niimervin  eo8  alque  nrdinein  redegcrunt , 
siiigulis  quibusqne  nunieris  pro  efilGicnlia  stia  (d)  ct 
alwoliitione  iicrfeciis  lerfectorum  et  eracientium 
psalnMinim  oidinem  d:*pnlanlC8. 

9.  Lxx  tempornm  ordin^  non  servtiruut ,  sed  re* 
rum,  —  E\  qtianquam  id  i|isum  ex  singiiloruin  psal- 
iiiortnn  virtutibiis  inielligi  possil  :  taincn  absolutis* 
sitiie  in  gostornm  ci  teinporuiii  bisioria  docemur  , 
psalinorutii  scilicel(f)  Gol!o<.ationessecuiidum  pcrfec- 
toruninnmcrorumesscenk-ieiitiainfiniinatas.  Psalmus 
eniin  icrliiis  sccnndiim  liisloi  iani  quinqunge.^imo  psal- 
nto  p<isierior  cst  :  inscritilio  iiiiinqiie  ntriusqne  mnllo 
intTViillo  lcnipot-is  a  t.itisqncdiversa  e>t.  N.mi  illo 
qii;e  (f)  snb  Uria  et  Dnvid  sui  t  gesla,  complectitur  : 


kebraice  Nab'a  uuncunato,  qnod  nnumoinniuni  niUHi-  C  illeauiein  fiigani  Da\id  ,  Abessabin  lllio  suo  (g)ei\m 


coriim  organoruin  rectishiinutii  esi ,  nihil  in  ^e  vel 
perversuni  conlincns  ,  vel  oblitpium  ,  nequc  quod 
ex  inferioribiis  iocis  in  soiiuin  concenlns  ninsici  com- 
movclur  :  sed  in  forinam  Dominici  corporis  consli- 
1iiniorg:inuni,sitie  ulioinflcxndenexiive  diri*ciuin  cst; 
organnin  ex  supernis  comnioiumeiiinpuisum,  ct  iu 
cantioncm  supcrn.i!  et  coelestisinstitnlionisaniinatutn, 
noii  huinili  et  terreno  spirilu,  utcxteraterrxorgana, 
pcrsonum.Non  enini  ille  Inimilii  ^iqiieicrrena  in  ipso 
corporis  sui  organo  pra^dicavit ,  sicnt  iiise  teslaius 
est  :  Qtti  est  de  tcrra,  de  terra  est,  et  de  terra  loquitur, 
qui  nutem  dc  coelo  venit  ,  qutB  vidit  et  audivit,  testatur, 
(JooHn.  111,31).  Per  huiic  er^o  snpernuni  Spiriinm 
Deus  cantatnr  in  psalinis  ,  iii  foriuain  Doniiiiici  cor- 


perscquenie,  signiflcat  (1)  et  tanien  virtus  ac  sacra- 
inentnm  iiumcri  perlicii ,  liuiicet  illtini  sic  piocom* 
|)Cietitibiis  et  >ibi  coi:grnis  niinieris  cOllo<*ari. 

10.  Quinquagesiminumeri  mgsterium,  —  Inscriplio 
vcroquinqnagesiini  psalmi,secuiidnmiristoriam,quin- 
quagesiuti  ci  priuii  psalini  in^ciiptione  posierior  est. 
Scd  quinqnagesitni  nunieri  virtiis  et  |ierfeciio(A)  exi- 
gi'bat ,  et  Doec  Iduma'i  impoenitens  in  David  odinm 
postolaliai ,  anteriorcm  postponi ,  et  posteriorem  an» 
tcfcrri :  ut  reniissio  peccatorum  in  g  nuniero  quinqua* 
gesimo  collocarctiir  ,  et  poena  perndiae  numenim 
constiluix  remissionis  excedens  careret  venia ,  cum 
et  itMiiiius  ei  niiinerutn  poBninmli.i!  perdidissel.  Nam 
cum  in  quinqiia};e^imo  .  in  qiio  e>t  sabbaia  sabbaio^ 


poiis«  in  quo  cocleslisSpiriiusest  locuins;foimaquo-  D  riini ,  secundnm  Jubiici  anwi  praeformaiionem  ,  pec- 


que  terreni  biijus  ei  niusici  et  ex  supernis  concinen- 
lis  organi  comparata. 
( 1)  Itt  Ms.  et  virtus,  et  sacramentum,  Exinde  alicst  sic. 

(a)  Edili,  tfne  prmscriptione  aliqna ;  emendantiir 
auctoritate  inss.  Poiro  circa  l^salnioruin  collectionem, 
duplicein  nolat  tlntliytnitts  opinioneni.  Sunt  ,  iiiqnit, 
praefai.  in  P>al.  qui  Esdrtm;  et  alii  quiEzechiam  di- 
cmnt  Psahnosinunumcolhgisse. 

(b)  Duo  inss.  V:itic.  acf  custodim  legis  etdoctrina:, 
Arnis  ,  aid  custodium  iegin  etdocirinnm.  Nil  iininntati- 
diiiu  lii|iiei  cx  Ps.  u  ,  iiuin.  11 ,  ulii  liaic  fu-ius  nar- 
raiiiiir. 

(c)  Unus  el  aller  e  Ms8.  Vatic.  poi^ca  quam  a  rege 
Antivcho  ,  dissidcntiluis  aiiis  libris.  Sic  ei  infra  in 
Psal.  cxTiu  ,  llt.  «6  ,  num.  i6,  sub  Pioleniwo ,  non 


caiorumremissiositconsiiluta:  competenterhic  psai- 


siil)  Antiocho  rcfi»rtiir  lxx  Interpretnm  historia. 

(d)  Par.  fu  absolmione ,  quud  Lipsius  perperam 
adM'ripserat. 

(e)  Excusi,  co//fl//aM« ;  ca^liHantur  ei  ms«i,  Qiiam- 
qiiao>  vocalinliiin  coUittio  eodetn  sensu  occurnt  lib* 
dc  synod.  n.  9. 

(/)  lii  iiiss.  IVll.  sub  Vria  a  David, 

(g)  Pro  o/mi,  su!istiiiiiiiins  <»iim  ex  codice  TelL 
ex  quo  niox  particulatn  tamen  ,  ei  paul  >  po*>t  sic  huc 
revocaviinns.  Abeisaton  auieiii,  iion  Absalonscribimu8| 
consenlieniibus  cnm  gr4H:o  inanuscriptis. 

(h)  Wxc  ciUiniur  in  Pnalm.  li,  n.  i. 


m 


mus, 


SANCIIHILAM  EPISGOPI  tiO 

in  ((110  poeniieniia  nntclala  pccc^itonim  remi<-  A  triusocus  cliam  in  diebus  (lominiriscslconstiiuiitm 


sio  postulatur ,  in  ordinc  est  hiijus  numcri  coUocn- 

tUi. 

1 1 .  Trina  Ptalmorum  quinquagenarifi  quid  designel. 
^  Tribus  vcro  quini|uagcsimis  psnlmorum  libcrcon- 
tinclur :  ct  hoc  cx  ralionc  ac  nuincro  l)cnt;c  illius  iios- 
irx  expeclntionis  cxsisiit.  Namque  qiii  et  primae 
quinquagesimxctsecundaedeinde  quinquagesimre  (I) 
psalmum  (a),  ctlcrtiae  rursum  quinqiingesima',  in  qua 
finis  est  libri ,  consummaiionem  diligenter  adver- 
lat  :  providentinm  dispositorum  iii  huiic  ordinem 
psnlniorum  cum  dispensaiione  snlutis  nostrx  inlelli- 
get  convenirc.  Ciim  enim  primus  grndiis  sit  ad  salii-' 
tem  ,  in  novum  hominem  post  peccnlorum  remissio- 
neni  rcnnsci ,  silquc  post  |.oei)iientia2  confessionem 


qiii  iillra  snbbnti  nnmenim  (f/)|>crpleiiitiidiiienicvnn- 
gclicic  pr.rdcaiionis  acceduiii.  Namque  cum  inscp- 
limo  die  .sabbnti  sit  et  nomen  ct  observnntia  coiisii- 
luia  :  tanicn  nos  in  oclava  die ,  qMii;  ci  ipsa  priiiia  est, 
pcrfccli  sabhati  rcstivilale  LTtamur. 

15.  Ogdondit  perfectio* —  Ct  dignum  cst  linnc  og« 
doadis  pcrrcctnm  sacrainentis  coelestibus  viriuiem ,  in 
eo  psahno  qui  oclavo  in  nuincro  dispos^itns  est  , 
coiitutTi  (e),  cui  pro  toreuiaribut  titulus  adj(!Clus  cst , 
vnsculis  in  novos  fructus  prxparatis ,  et  ad  ferveiilis 
(/*)  inusli  cnlorem  coiitinendum  innovatis.  Et  uume- 
rus  isle  ad  percipiendos  rriicliis  evangelicos ,  caducis 
liis  corporum  nostrorum  vasculis  reformatis ,  secun- 
dum  ogdoadrm  csi  evaiig«:licain  destinatus.Et  hoc  psal- 


regnum  iiliid  Doniini  in  sancl»  illius  civiiaiis  et  coe-  B  mi  istiiis  lcxlus  et  scrmo  teslalur.Ogdoadis  qiioqne  is- 


leslis  Jeriisnlem  lemporn  reservalum  ,  ctposiencon- 
summnta  in  nos  ca^lesti  gbria  in  Dei  Pniris  regnum 
per  rcgnum  Filii  proncinmiis  ,  in  quo  dehilns  Dco 
Inudes  universilas  spiriiuum  prx^dicahit :  Tacile  intel- 
ligimus  in  singulis  ps.nlmorum  virtiilibus  sob  (2) 
( b )  quinquagcno  numero  collocatis  s:tcrnmen- 
tum  (5)  disposilionis  hujus  quinquagennrix  conli- 
neri. 

12.  Sabbala  tabbatorum  quiiiquagetima  ;  dominica 
Mbbatum  perfectum.  —  Essc  niiiem  hicc  tabbata 
tabbatorum ,  scplcnarius  numerus  per  se{>tem  in  sep- 
luplum  connumeratus  oslcndil :  quem  lamcii  ogdnas, 
quia  dies  cadcm  prinm  quic  ociavn  ,  secundum  evan- 
gaiicam  plenitudinem  in  uliimo'  snhbilo  (i)  adjecla 


lius  virius  (6)  eliain  in  virtulc  sexli  psalmi  ct  numeri , 
quo  pro  oclavo  oiaiio  csl,  coniinelur:  et  hoc  numerl 
raiio  perficit,  iitel  in  scxto  pro  oclavo  csset  ornlio,  et 
iii  ociavo  litulus  pro  torcularibus  adderelur.  Tribiis  au- 
lein  in  numeris  h.TC  lorculnrium  superscriplio  repe- 
rilur.  Nameti.cmvus  ctoctogcMmus  ct  octogcsimus- 
teriitis  psalmiis  hiiiic  liabcni  titulum  :  iit  in  numeris 
perreclis  perrcrtx  hiijiis  beatiluiiiiiis  ordo  consislerel; 
iln  lamon ,  ut  simpliccm  ogdoadcm  ct  ogdoadis  deca- 
dem,  s:)crnmentuiii  trindis  (qnoc  a  nostris  Triniias 
est  nun(upaia)  {g)  concluderet. 

10  ^^'  Psalmus  cxviii.^Et  hanc  quidem  ogdoadis 
pei  lectioiiem,  ctinin  in  cenlesiino  atqiie  dccimo  octavo 
psnlmo  cognosccrc  possumus.  Namqiie  in  ocionum 


consuminat.  Et  hxc  quidein  sabbaia  sabbatorum  ca  G  numcrum  pcr  ocionos   versus   secuudum  llebraeos 


ab  aposlolis  (c)  religioiic  celebrala  suiit ,  ut  his 
quinqu:igesima!  diebus  nullus  ncque  in  terrnm  stralo 
corporeadornret  ,  nequejejunio  restiviiaiem  spiritn- 
lis  bujus  beaiitiidinis  impedirel :  9quod  ipsum  (5)  ex- 

(1)  Centetimum  ptnlmum  ,  ui  in  Vaticnno. 

(i)  In  anteriorihus  ediiionibiis  tub  qninquagena' 
ria:  numero  ,  iiec  Intkie  ,  iicc  oriiale,  ciiiii  rursus  sc- 
quatur  statim  quinquagenurice ,  einendavimus  Vcro- 
nensis  codicis  auctorilntc. 

(3)  Ope  ejusdem  codicis    dispoiiiiomt  :  exhibc- 

(a)  Abest  ptalmum  a  ms.  Tell.  Iii  Vatic.  autcm 
ante  vocein  ptalmum^  legitiir  centctimum  ;  ninilciiius 
pottremum.  Porro  har  triphci  quiiiqunge^irna  Iriplex 
secundum  Hilariumadumhraiurvita  jusiorum:  priina 
iii  morlaii  corpore  ,  ahera  in  regno  Cbrtsti  cxuiocor- 
porc  ,  poslrema  in  regno  Dei  Palris  resumpto  cor- 
pore.  Triplicis  hujus  vil:c  rursuin  niemiiiit  iii  Psnl. 
LXii  ,  n.  7.  Qiieniadmodum  aiitcm  iii  Psal.  cwiii  , 
iit.  12,  n.  14,  docet  eos,  qui  in  rcgnoChristi  siint,  cx 
hoc  regiio  in  regnum  Pnlris  transrerri ;  iia  ei  hi<;  iii- 
nucre  vid«^lur  ,  iu  tempora  coelesiis  Jcriis:ileiii  reser- 
vaio*'  csse  :  proindequc  iioiidum  in  ea  e^sc.  V.  Prae- 
fat.  ^  ^ 


singiilnruni  liilcrnium  inilia  collccia  suni :  sed  et  ipsa 
virtiis  psaliiii  bacr.imcnium  ogdoadis  cdocct.  Suntau« 
tein  in  oo  ogdondcviginli  dii:r.  Namocloni  vcrsus  sin- 
gulnrum  ruterarum  initiis  depuianiur  :  (h)  et  lioc  ea 

mus  pto  dispensationis :  agitur  cnim  de  ordinc  ac  dis- 
positioiitt  Pjsalmorum. 
(A)   adjpctum. 


(5)  lii  edilis  ,  quod  id  ipsuiu, 

(6)  Tan 


Tanquam  in,  Pnulo  post  et  hot  pro  et  hoc. 


.§6. 

ib)\\\  mss.  Tell.  quinquagenano. 

(c)  Tellerianus  codex,  e  regione  :  mendosc.  No- 
tanda  sunt  verha  llilnrii  doccnliN  rcstiviLitem  prx- 
dieiis  ohservantiis  inipediri.  Iloc  eiiam  nefat  vocat 
Tirtullianus,  de  t>onma,  n.  3.  bie Domimco^  iiiqiiit , 
jejnnium  nefat  ducimut .  vel  de  geniculit  adorure : 
eadem  immuitiiute  a  die  Patchcs  in  Pentecosten  usque 
guudeiniit  ;  iibi  et  huiic  inortcm  iradiiioni  ncceptum 
reffrl.  Sic  nieronyinus  epist.  liv,  ad  Marccllam  con- 
tra  Moatanum  negans  tres  ui  auno  Quadnigesimas 


neccs^itnte  observnndas,  coiicedit  suhinde  pertotiiin 
aniiiim  licere  jejunnrc  ,  excepta  Inincii  Pentecotte « 
hnc  est,  QdinMuagesiina  post  Pnsclia. 

(d)  In  ins.  Tell.  juxta,  iioii  per;  ncc  mile;  sie 
eiiiiii  pniilo  ante,  seruiidum  evangelicam  pienUudinem. 

(e)  In  duobus  my^s.  contineri. 

(f)  Itn  nis.  Vatic.  cuin  Tel.  Alii  vcro  libri ,  musti 
liquoreni. 

(g)  Ms.  Tel.  Iiic,  in  se  contineret^  ct  e  regione  ad 
margiiiein  ,  decict  octo  iribns  addiiis  octogiwa  tret  fa- 
ciunt^  ei  tignificant  pcrfectain  beatitndiuem  a  tancta 
Trinituie^  qua:  tmus  Uetts  est,  fiflelibns  dundam. 

^  (h)  Fragiiieiilum  Origf!uis  iii  Psaliuuiii ,  quf>d  in 
ediiiono  prafdicm,  pag.  4l,  inserhim  est,  qiia  >luni 
exinipliiii  siippeditnt  eoruui  quar  ex  Ongene  biut la- 
tus  esl  iioslcr  iiilnriiis.  lite  aulcin  Iklc  ibi  hdbet : 
(Nct{ii(*.  ignoraiuluin  est,  Veteris  TcsUinwMiii  lihros, 
ut  lletir.ei  traduiit,  viginii  «i  dun,  qiiihiis  u*i|uall» 
est  nfutcriis  eleniciiKHum  IIei>r;eoriim  ,  non  ahs  re 
cssc.  Ui  eiiim  diia>  ct  viginli  litcre  iiiiioducli*»  ad 
sapientiniii  et  divinam  d>clriiiaui  his  lormis  iiiipres- 
sain  honiinihiH  essc  vidcutur;  sic  ad  snpientiam  Dcl 
et  rcruin  notiiiani  rundannjiiiuiu  suiit  atque  inirodiK-' 


141  PaOLOGUS  IN  LIBRIM  PSALMuRUM.  2ii 

ralionc  ernciliir,  iil  r^irn  psnlmiis  isl«  pcrfocliini  vi-  AMcraiiionin.ii  voluiitaiis  Oci,  ei  b»»ati  regni  expccialio 


rum  seciiiKlmn  (lixiiinam  cvaii;>elicam  consummal , 
pcr  ooincs  viginti  cl  (lii:is  Hebr.ci  sermunis  liiieras, 
sub  sacramenio  ogdoadis  onHiireniur. 

Id^  Tesiami^nli  VeUris  libri  wii  ^  aut  2t.  Tres 
lingtne  prcecipua.  —  Et  e.i  causa  esl,  ul  i.i  vi^^inli  (lcos 
lihros  (a)  lex  Tesiamenii  Yeioris  (lcpuiciiir :  nt  cum 
lilieraruin  nuincni  convenirent  Qui  il:i  secuiulum 
trn(iiiion?s  \eicruni  ilepulantur,  ui  Moysi  sint  iilMi 
i]U;nqiie,  Jesu  Nave  sexius,  Jiitiicum  ei  lluib  sepli- 
nius,  piimns  et  sccundus  R(*gnnruiii  iri  oclavuni, 
teriins  et  quartus  in  nonuin  ,  Paraliponienoii  duo  iii 
4)e(iiniim  sint  (b)  serinones  dierum  Esdrx  iii  unde- 
ciinuni ,  libcr  Psalmoruin  iii  duodccimmn ,  S:i|omo- 
nis  Pruverbia ,  Eccle^iahtes ,  Canlicum  caiiiicoriim 


praMlicaiur:  ex  (jiio  illiid  Pilati  fuit,  ul  iu  liis  Iribtis 
liiiguis  regcin  JiuLirorum  Dominum  Jesnin  Christum 
esse  pracscribirel  (Joan.  xix,  20).  Nain  quamvig 
mu!i:c  batbarx'  gciiies  Oei  cognitioncm  sccundiim 
npo^itolorum  pr.Tdic:ilionein ,.  el  nianentiiim  bodie  il- 
lic  ccclesiariim  fidein  :ulept;c  sint:  lamcn  specialller 
cvaiigelica  dfictrina  (i)  i;i  RouMni  Impcrii ,  sub  (luo 
Ilchraci  ('l  Grnci  conlinenlur,  sede  consistil. 

IG.  CaiHiea  xv  graduum,  — -Coiiscqnens  antem  est, 
sccundnm  oclonarium  hunc  viginti  (*t  diiaruin  ogdoa- 
dum  numerum  ,  eum  qui  subjeciiis  est,  in  ({liiudecim 
caniicis  gradiiiiin  psalmorum  niimermn  (Z)  conliiieri 
(e).  Post  pertcctnm  enim  iliam  prxccdcntiuin  ogdoa- 
duin  doctiinam,  boc  caniicum  gradiium  (f)  iii  qiiin- 


in  leniuiii  decimum,  cl  quaitum  decimum.  ei  quiii-  B  decim  psalmof;  cx  dnobus  peiTeclis  numeris  opoitiiit 


tum  dcciiiium,  duodcciiu  (i)  autcni  (c)  Proplictse 
iii  sextuni  de(  iiiiuin ,  Es:ti.is  deiode  et  Jeremi:is  cum 
lameiitalione  et  epi>tda ,  scd  ct  Duni.tl ,  el  Ezccbiel, 
el  Job,  ct  llesler,  vigimi  ct  duuin  librorum  nume- 
rum  consumincnt.  Quii)usd.iin  auleni  visuin  csi,aildi- 
tls  Tobia  vi  Juditli  (d),  \\  \igi..ti  qnntuor  libros  se- 
eoiidum  nuinerum  grascaiuin  ruieranim  connume- 
rare«  Romana  qunqiie  lingua  incdia  inler  Hcbrxos 
Grxcosque  collecta.  Quia  liis  maxime  liibus  linguis 

(t )  Iirtcrseritur  omnes  sicut  in  Telleriano. 
i)  In  IXomano  Imperio^  sub  quo  ilebrai  et  (irasci 
eoniinentur^  consistit. 

tio  libri  Scriptnr»  duo  et  viginti. )  Tum  ntiexilur 
series  librorum  Velcris  Tesinmcnii  eo  ordine  quo  hic 
reccnsentuf,  addito  nnieiiiquc  libro  eo  iiomine  quo 
apud  Hcbnros  insignitiir  cum  nominis  ejii<dein  in- 
terpreUiiionc:  Stfiii  autem  ligimi  duo  Ibri  jvxtn  He- 
briros  lii :  primus  qui  a  nobis  Genms  dicitur,  ab  lle- 
breeis  aute  n  ex  ipsim  libri  initio  desumpia  appettntione 
vocatur  Bresith  ,  qnod  idem  est  ac  in  principio.  Exodus 
deinde,  Hebrms  Vcttesmoth,  id  esl ,  toc  sunt  nomina, 
Tertio  Leviiieus,  eic. 

(a)  Tellerianus  codex,  Lex  et  Vetus  Teslamentum. 
Falluntur  plerique  ex  lioc  loco,  exisiimanies  H«l:i- 
rium  nullos  alios  libros ,  qu:im  qui  hic  reoensentnr, 
pro  eanonicis  habnisse.  Ac  priino  quidcin  lihruni  Jii- 
tliih  ui  librum  Lrpsc(miincmor;il  iii  P^nl.  cxxv,  n.  5. 
Tobiae  quoquo  liber  occiirill  citalus  iii  Psal.  cxvin, 
lit.  fi,  n.  6,  ct  in  l^snl.  cxxix,  n.  7.  Praiieiea  Sa- 
liieniinin  S:>Iomoni  iribuil  Trnei.  Psnl.  cxxvii,  n.  6. 
Iiiio  lib.  i  de  Tiin  n.  7,  ct  in  Psal.  cxviii,  lii. 
2,  n.  8,  nccnon  in  Psal.  cxxxv,  n.  11.  ex  c:id.-m 
profert  le-iimoiiia  tamquam  a  Propbela.  Propheiicum 
igiiur  hiinc  libruin  agnovii.  Ideni  di(%ndiini  de  libro 
hxclesiasiici ,  (|iieiii  SaIom<mi  ct  adscribil  ipse  iu 
Psal.  Lxvi,  n.  9.  cl  a  Latiuis  vnlgo  adscribi  lesia- 
tur  in  P^al.  CXL,  n.  4.  Denique  Pr6pheli.lm  Bariich 
Jor(Mni:r  noinine  ciiat  in  Psal.  lxviu,  ii.  19,  el  circa 
linem  libri  iv,  de  Triuil.  Nequc  locinn  cx  historla 
Su^nna;  Daii.  13,  4,  ab  Ari:inis  tamquani  ex  Scrip- 
Itira  ali:itum  lib.  iv,  de  Trinit.  n.  8,  respuit.  Iino 
n.  7,  illud  aliaquc  ie>tim(Hiia  ibidem  adducia  cx  di- 
vinis  volumiiiibus  .ignoscit.  Iloruin  ita(|uc  libroruin 
canniiem  hic  recenset  Jiixta  Ilebneos,  non  jiixta  usum 
Eccb  si:c  suis  teiuporibus  receptum.  Iloc  et  clarius 
signilicat  Origenes  loco  jaui  laudato,  iibi  illoruin  cala- 
loguin  sicauspictur:  Snnl  aulem  vigmti  dno  tibri 
iuxta  Hebraoi  tii ,  eic.  Neque  re|K»iii  p«.test,  alios 
quidcni  iibros  ab  iis  qui  in  Hebrxorum  Caiiunem  re- 
ceptiSMut,  Uilarium  approbasse^  sed  tamquam  ha- 


coiivcnire,  bebdomade  scilicct  el  ogdoade,  id  est, 
scptiiiio  et  ociavo  nuinero.  Nain  pcr  obscrvaiitlim 
lcgis,  qu;e  iii  hebdomade  est  c^msiiluta,  et  evaiigeli- 
cuin  proreclum ,  qui  ogdoadis  et  prasenti  religione 
ct  (g)  spcrata  exspectalione  perficilur,  islo  canlico 
gradiium  in  coe'esiia  ei  a^ieroa  conscenditur.  Nam  et 
(4)  in  templum  per  bunc  ntimeruin  graduiim  priiici- 
pcs  sacerdotuin  iu  sanclorum  sancla  consccndebani : 
ui  qiiia  neque  (h)  hebdoniada  lcgis  sine  Evaiigelio- 


(3)  I.I  I 
(t)  In 


antcrioribus  contueri. 
cditis  tii  tempio.  Pro  eonseendebant  ms. 
ler  scmdebant. 


nos- 


C  giogrnphos,  et  non  veluli  canonicos.  Si  enim  eos  ita 
spectassel,  neque  libro  Judilb  Leqis  nomen  etauclo- 
ritateni ,  nequc  Sapicntix  Salomonis  Proplietias  lilii* 
lum  tribuisset.  Atqiie  ut  dc  Scripluris  Novj  Tcsta- 
nicini  noniiihil  dicanius ,  Epislolam  nd  Hibrxos  nb 
llilario  passiin  cilari ,  et  noiiiiue  quidcm  Apostoli  '\\\ 
Psal.  XIV,  n.  5.  et  liii  ,  n.  12,  ei  in  Psal.  cxviii ,  lit. 
8,  n.  IG,  neciion  lib.  iv,  de  Triiiii.,  n.  11,  eiiani  ab 
Arlaiiis  ipsis  coniinemorari  observamus.  Itein  Apoca- 
Ivpsim  supra  n.  G,  etalibi  beato  Joanni  altribuit,  et  qui- 
(lcm  ei  ip^i,  qiii  Evangelinin  conscripsit :  ul  prudcnti 
colliuerc  licct  ex  elogio  quo  eum  coinmendal.  lib  vi 
de  Trinil.,  n.  16  et  59.  Demuin  secundain  Pelri  ep.'* 
slolain  ejusdem  Aposioli  nomine  cxpressc  ciiat  lib.  i, 
dc  Trinil.,  n.  18. 

(b)  Apiid  Origenem  :  napa>si7ro/iiv«v  irjownj,  ^cuTe/sa 
fv  cvt,  ii^pri  «t  KitX^t,  OTfCjO  CffTt,  ioyoe  lotitpSi^t  "Ea^joac 
TpMTog  xai  ^cuTCjOOf,  eic.  An  exiiide  iiosier  Ililariiis 
vcrba  ,  "koyot  riuspSiv^  qu:r  nd  5t6/3KJ  ai  Kfiiiyi  iiiterprc- 

])  tandiim  ab  Origcne  rcreruiitur,  Esdras  malc  coapiavit? 

(c)  Addiliir  hic  in  nis.  Tcll.  omnes  :  an  pro,  mi^ 
noiesl  horuin  nulla  menlio  iii  pnedictis  Origcninnis 
cxeinplaribiis  :  inaniresto  libnirioruni  lapsu.  Cuin 
ciiiin  ibi  priiuum  ^2  libri  jnxia  Hebraios  asserantur, 
deindc^l  dumiaxat  recensentur. 

(d)  Apud  Origenem  niliil  exstat  deTobia  ei  Judith  : 
8(;(1  eoruin  loco  subjiciiiir,  Extru  horum  censum  sunt 
libri  MachabtBorum.  Ex  his  libris  noiinuUi  etiam  af- 
fert  Hilarius  in  Psal.  cxxiii,  n.  3  et  cxxxiv,  n.  24, 
plura  anlein  lib.  in  Cimstaniium,  n.  G 

(e)  Unus  e  inss.  Yal.  contineri. 

(f)  Excusi,  in  xv  Psal,  et  duobut  .  casiigantur 
ope  mss. 

(g)  Iiiconcinne  in  ms.  Tell.  el  sacraia 

(h)  Sic  ms.  Tell.  Edili  vero  :  hebdomadas ;  nou 
displiccret  hebdomns. 


fiS 


J^AM  Tl  IIILAHII  EPISCOPI 


2  i 


rum  ogfloade,  iieiine  ogdoas  Evaiigelioruni  sine  logis  A  niinr.  Ii.n  flnis  et  iniicriorum  porreciio  esi  {e)  ci  ^e 


liebdoinade  virum  posset  prxstnre  perfecluui  (f )  quo 
(a)  usijui'  iili  |JC!  fecie  credidlssri ;  in  liis  perfectis  et 
beatis  8:in('tis  snncinrinii  pcrfeclus  in  hoc  ulroqiie , 
qui  in  f|iiinde<im  grnduitm  12  c^n^ico  est ,  hebdo- 
madis  ei  ojrdnadis  nnniero  liicaieinr. 

17.  T  tuti  psalmorum  variL — Qu^iniqiiam  vcro  haec 
a  nold^  ftcciindnni  nuineros  (2)  in  Irgis  iibscrv:iiioiie 
coniplelos  (M,  el  iii  sncnnieiilo  evangelico  distiibii- 
tos  ila  dicta  sniil :  lann-n  absoluliN  uniiiscnjusque 
niimeri  ^irlinem  ex  snpiTscriptionibus  p^nlinoriini  et 
dictorimi  ipsoriim  inttiligcniin  consequeiuur.  (c)Sunt 
auiem  siipcrschpiioniini  oniiilnm  tiiiiii  diver>i.  Nain 
pmter  eos  qiii  nticioruin  snotum  nonii>.ibus  :iiil  cnu- 
saruiii  aut  t<'niporuin  significationibus  pi;inol;>niur, 


in  niliil  alind  protcndens ,  propria  iii  semet  sui  ipse 
possessio  esl.  Psalmi  Igiturqui  Inscribiiniurftt/i/ifni, 
(f)  iia  inKlIigendi  sunt,  ut  ex  perfeclis  alqiie  iil>- 
solutis  hoiiorniii  iclcrnornm  doeiriiiis  et  (6)  spc<  ie- 
bns  exisi:iiit :  quia  ad  ea  qua;  in  bis  dicnntur,  fiilei 
se  nostrsB  cursus  exiendat ,  ei  in  liis  13  ""^^^  ^^^^' 
riore  {g)  lcndens  (7)  procnrsu,  ipso  siio  oplalo;  et 
adrpi:i*  Ihratitiidiiiis  (ine  requi>*scal. 

id.Arlis  musica  qnaiuor  qmera.  — In  miisici';  vcro 
Drtibiis  (/i)  ba*  sunloificionimelgenerura  T.irielates. 
P$almu8  esl.cuin  ce^sanie  voce  pulsiis  Uinlum  oigani 
coiicineiitis  audilur.  CaiKiciiiN  e^t,  eum  caiiUMilum 
cliorus  liberlate  sua  uleiis,  neque  in  consonum  organi 
Adsinctiis  obsequiuiii,  liyinno  canorx  taniuin  vocis 


soiit  alii  f|iiihiis  litnlns  in  finem  cst;  alii  quibiis  lan-  B  exultit.  Canticum  aulem  pialmi  est  (i),  cuin  organo 


tum  ptatmuB  canfiVt,  vel  caiiticnm  psalmi:  et  neccsse 
est  diversas  causas  diversanim  su^ier^criplionum  ex* 
siilUse.  Non  enim  sliie  caiisa,  tanla  reruin  diversiiate 
hic  ti;uIomm  ordo  conTerlilur,  ut  iiunc  tti  /iitrtit, 
niinc  piatmus,  nunc  canticum^  nuiic  canticum  psat- 
mi ,  nunc  psatmus  caniici ,  ad  di^tincllonem  psalini 
(d)  qui  snlij.icei  (5)  prafcralur.  Et  quamquani  in 
siuguiis  quibusqiie  psalmis  singulariim  quariimqiie 
inscripiionnm  caiisas  prxslarc  nitamur:  lanien  ad 
coinpeiidiuiii  sliidios:e  iiilelligeiilix,  (4)  in  brevi  ser- 
munculo  virlutein  supericripliununi  oinniiiin  coarc- 
tamiis. 

18.  In  finem  quid,  —  Finis  esl,  cnjiis  caiisa  c»- 
lera  snnl ,  ipse   autem  niilli  alii  causain  siiam  prae- 


prircinenitisubseqiieiisetxinula  organi  vox  cboriran- 
tantis  aiidilur,  (8)  moduin  psalt*;rii  inoduils  to(  is  iini- 
t:ita.  I^salnius  verocaiiliciest,  cuin  choro  aiiiecantanley 
humanac  canlaiionis  byiiino  ars  orgaiii  coiisonantis 
aptaiiir,  vocisqiieinodulis  praeciiientis  pari  psalierium 
suaTiiaie  modulaiur.  Ilisergo  qiiatuor  music»  artis 
gencribus,  coJiipeieiiles  singuiis  quibusque  psainiU 
superscripliones  suiil  coaptaix*.  Ex  virimibus  autem 
ps:diiioruni ,  ct  ex  ipsis  doitrinx*  inusic:i*  diversitati- 
biis  caiisa  iiniusci|jii>que  superscriptionisosteiidiiur. 
20.  Quid  siugula  psulmis  pra!noima  indicent,  —  In  eo 
eniiii  psiliuo,  in  quo  tantuui  P^almus  iu^cribitur,  fi- 
deliuin  operiimel  religiosoium  g<!S(oruin  nui  doclrina 
aiit  coiifessio  coniinetiir .  cuiii  pr<»pheia  comuieiiioiau- 


8lai.  Ob  fiiiem  eniin  oinnia,  nihil  vero  allid  posi  fl-  G  do  qiixegcril,  ad  doclrinaiii  nosgeslonim  slmiliuin 
uero.  Naniqiie  ad  finein  tendiiur  (5)  sed  in  fine  debi-      iu»tiiuii,nioiu  corporei  organi  nostri  ad  pios  orUcio- 


(I)  In  eodem  ms.  quisque  itle:  mox,  perfeclum 
hunc  verumque  qui  in  qnindeciMt  elc.  exiode  uumerum, 
Sensiis  videiur  esse,  iit  quisqiie  perfeite  credidisset 
perfeetuni  Teruinqiie,  qni  iii  quindecini  graduuni  can- 
ticoost,  hebdomadis  et  ogdoadts  nunieruui,  loca- 
reliir  In  |ierfe'  Usel  lieatis  >aiiciis  sanciorum. 

(i)  ICt  legis  observatione  eomptacitos,  Posiea  ita  dicta 
$int  ;l  >*iin  absotute  uniuscujusque^  eie. 

(a)  Ila  fnvcniibos  mss.  Yalicnnis  Tellerianiis  eo* 
dex ,  iiisi  quod  iu  hoc ,  quousque  ilte .  non  t7/a.  Iii 
Vulgaiis  auteiii :  Qnisquis  itla  perfecte  credidisset ,  tn 
kis  perfectis  et  beatis  sanctis  sanctorum  perftctum  hunc 
vhrum ,  qui  tii  15  ^radtmm  cuutico  est ,  numerMiii  /o- 
earet, 

(b)  In  tribufs  mss.  Vatic.  comptacitos. 

(c)  Qu:e  abiiiiic  supersunt  us<|ue  ad  Prologl  hitjiis 
fineiii  priinaiu  pnrlein  Pr£f;iiioiils  Coiiiiiientarioriim 
in  Psaliiios,  qui  Rnrfiiii  Aquileicnsis  iioniine  sunt 
Yulgati ,  coiifliiuiit.  Neqiie  hiiic  dubitandi  relictus  est 
locus  an  vei  lolus  bic  Prologus .  vel  saltein  hiec  pos- 
irenia  pnrs  genuinus  git  Hilaiii  fetus:  cuin  ob  suin- 
maiii  liiijiis  iiartis  cuiii  Kuperiore ,  iinmo  et  cuni  sul>- 
Hei|iieiite  Psabnorum  explanalione  connexionem ,  luin 
quod  barc  ipsa  par^  posierior  diserte  In  Psal.  lxt  , 
II.  1,  ab  ipsoinet  llilario  ciietur,  sicnt  et  priiiid  a  Cn*- 
aiodoro.  Conlra  totiis  ille  Ruffini  Oiiunieiitarius  non 
le\e^  liabet  sup^iositionis  notis.  1'  Quidein  lain  pro- 
lixuin  excerptiiin  lacilo  Ullarii  nomine.  2*  Qiiod  ei- 
deiii  exctTpio ,  cx  quo  ad  Psahnorum  explanationein 
accedendiiin  essel ,  inconcinne  adsuiiniur  inulta  alia 
de  iMimiiiibiis,  divi-ione,  scriptoribus ,  ei  materia 
libri  Psalmonim.  5*  Quod  ex  selectis  Aiigustiiii  sen- 
teiitiis  niagna  ex  parie  consut  iste  Commentarius ; 


(5|  lii  siiperiore  subjaeeat. 

(4)  /it  brevem  sermnneutum, 

(5)  Ei  ad  finem  desinitur,  Siibiiide  iit  in  Parisicnsi 
qu:e  Benediciinani  antecessil,  et  ex  H  uihit  aliqHid 
alind  proiendens. 

(<h  Spebus. 

(7)  Non  baliet  tendens, 

(8j  Modos. 

ciim  Ruffiiio  longe  familiarior  esset  Orlgenes,  qunm 
Augiisiinns.  Demiiin  ha>c  sub  nnem  Pr:i*r>tioiiis  vcr- 
ba  :  Qnaritur  a  quibusdam ,  cni  parli  phiiosopiiiee  sup^ 

Sonitni  ( liber  Psaiinqrum).  Quibus  respondendnm  esl^ 
ecundum  quod  agit  de  moribus ,  ethtcce  ;  set^undnm 
quod  iractat  de  nntura^  physica^  potrst  supponi:  el  ali:i 
])  hiijusmodi  auctorcin  snpiunt  Riilfiiio  longe  receniio- 
reui.  llaic  iiiterim,  aliis  peniiiiis  dispieienda,  pra-li- 
liasse  suffieial.  Addimus  Iniuen  hos  Coninientarios 
lectu  esse  di^^nisshnos ,  et  optinio  coiii|icndiosariiin 
seiiieniiarum  deleciu  refertos.  Eoriinidem  Coinnien- 
tariuruiii  exemplar  niiie  aiino.<(  400  cxaratuni ,  nno- 
nyniuin  exsiat  m  bibliolbecn  nosirn  Gcriiianeiisi. 

{d\  Vulgali,  quoi  subjaceat :  mendosc. 

{e)  lluiic  locum  in  vulgatis  depravatuin  reslaurant 
mss. 

(I)  Iii  excusis ,  lituti :  hn|us  Tocis  loco  concinnius 
exbiiieol  mss.  parliculain  ita. 

{g)  Verliuin  tendens,  quod  in  Tulgatis  deerat,  rc- 
stlluinius  aucioriiate  inss. 

{h)  Apiid  Rufliiiuiii  ei  in  ms.  Tell.  Higc  iunt  offi^ 
dorum  genera  et  varietates. 

(f)  Perverse  apud  Ruiflnum  buic  descri|»tioni 
prj*figiiur,  P«a/mtfs  autem  cantici,  et  subsequenti , 
Canticum  vero  psalmi.^ 


245 


PROLOGUS  IN  LIBRUM  raALMOHUM. 


^4G 


ram  «tiit  tempenito.  At  vero  cum  Cantleum  lantuifi  A  rum,  untiinqnodipic  genus  muslcse  comparationls  ap- 


in  titnlo  prxponiiur,  ftcicniia  in  eo  sf»irltalis,  et  iiiiel- 
ligpDtia  ecelestis  (ff)  arcani,  quam  qnis  per  cogniiio- 
nem  sapieniiap  consequitur,  existtt  :  cnm  non  com- 
memoraiis  fid<  i  oprriliiis  sohim  (lociriiiam  perft^cie  de 
Deo  cossmriniiis  ostiMidii.  Non  enim  staiiin  oiiinis 
6cii*nii»  in  l>niioopere  csl;  iirqiie  nirsnm  f>nine  opus 
iMMinin  veram  srieiiii:im  cimseqnitur.  Oli  qiind  esi  et 
illiid  ,  qiiod  in  imio  supersi  npiionnni  grnere  est, 
Caniicum  psnlnii ,  ciini  iHMioriiiii  i>)u*riiiii  elfirieiili;c, 
sriiMitiiedociriiii  co  •jiingiliir.  I*nii>  eiiini  in  lionis 
op<TilHit  viviMidniii  rst  :  iit  |NTrecin  pnssit  ea  qiKe 
deiticei>t  Kiicredit,  divini  saiTannMisi  esse  co^niiio, 
seciinduiii  id  >|U<»d  dicinm  eiit :  Degideraili  sap^einiamf 
Sffw  manoala^  et  Doihinus  prmhtabii  tlbi  eumdein 


(aium  esl.  Eos  vero  qui  sfne  inscripiione  ulla  signifi- 
cationis  aliciijus  (2)  h:)l>entur,  ut  est  primus  vel  sc« 
cundus  ,  et  civieri  complures  alii ,  inielligendum  e&t 
cx  doctrina  Spriritus  saiicii  ad  spiriialem  cognilio- 
nem  generalis  scientiac  fui&se  Ciuilatos  :  nt  uniistiuis- 
quo  ex  his.  secundum  fidei  siia:  siiicerilalem,  raiioiicm 
inlelligeiitix  spiriialis  expeleret. 

22  Superscriptiones  alice. — Alinc  verosuperscrip* 
tiones  ,  qiix  aiii  res  geNlas  seetindiim  historiam  si- 
gnincaiit,  :iul  lempora,  aut  dics,  aut  alind  iiliqnid 
complex.c  suiit ,  vel  ex  inlerprct:itioiie  nondiium , 
vel  ex  comparalioiiegestorum,  vel  ex  coiisimiliuni 
spi*cie  ,  cx  qiiiliusrebuspsalinus  consislai  oslendunl: 
ut  sioiilii  cst  pro  die  sabbuti,  aut  pro  occnliis  [Hii ,  aul 


{Eccli.  I,  :5».  Prrstal  ergo  Dominus  sapieipiain  his  B  pro  die  octava;  per  corporaleiii   superscriptioiium  si- 


qui  |iernieriium  \i^  honoium  opiTuiii  gratiMii  intel- 
li^'etiti:i!  coiiteqniiiiinr.  Kx  his  crgo  o|)eniiii  dociriiiay 
qiie  ^tudiis,  psnlmi  iiiiUH  i)iii  Cnniirum  psahiii  siiper- 
scrihitiir,  erit  caus.i  iioscenda.  Uhiaiilem  est  Psulmus 
eantici^  illic  per  cognili  mis  tcienti.-im  usus  honi  ope- 
ris  iractatnr  :  (b)  cum  qiinndo  desidcTahilom  nohis 
fideliuin  ge<toriiin  enicientiam  prwstel  nnierior  do  Oeo 
adepla  cogniiio. 

21.  Reeapitulatio ;  inscripllonis  ttbsentin  qnid  si- 
gnificetur.  —  IIjx  igiiur  mii8ic:e  nrlis  qiindrirnrin  lii- 
lersitas,  psnlinoruin  esl  diviT^ilnliconpt:!!»:  ul  Pio/- 
tH»i  por  org.ini  ctirporei  iiiotuin  in  coiniiieniorniioiie 
gesioriim«>il;  Ca/ifictitii  vero  piTsnpi*  nii:i*  cojsniii.inrm 
(I)  hnhent  in  se  do('iriii:r  Sficiitinm.  Caiiticiim  voio 


gnincmionem  spirilalis  psalmi  inlclligaiur  ediiio  :  vd 
ciiiii  illius  David ,  v»-i  i7/t  David ,  vel  Abessalon ,  vel 
Saul,  vel  Doec^  iii  titiilo  suh  gestoriim  historia  pra;- 
iioiniur  (5);  in  eu  vel  perproiioiniiiiim  qiialitalcs,  ul 
i7/t,  vel  iUius  Duvid^  nut  |>er  noniinum  virtuteSi  ut 
esi  iii  Abessalon^  ciSaul,  cl  Doec,  prophutinm  qu:u 
in  psaliiio  sil,  coiiseqiiamur. 

23.  —  Diapsalma  qiiid.  lii  (c)  diapsalma  vero,qiiod 
intiTJecliioi  ][5  pluriiiiis  psnlmis  est,  cognosceiiduiii 
cst,  d('iiiuln:i(>iteiii  niii  piTSon:i*  aul  seu^iis  snh  coii« 
versioiie  ((/)  iiiodi  niusiri  inchoari  :  ul  sicubi  diapsnl- 
mn  iiiiorce>seril ,  :iul  :iliqiiid  nliiid  dici ,  nnt  eliatii 
nlinlloro  dici,  nut  iiinltero  :irlis  mii^ica'  motliilocaii' 
tari   iiiiclligiMidiim  sil.  De  p<Tsoiii>ac  sensibns  ,  uhi 


pM/miet',  piini   pnpeiinlo  g«'Sforniii  nicriio  c««gnitio  q  di:ipsalin.i  inurccihTC  repcriciiiiis,  rnlionem  :  fieirc 


S€  eiiti:i*  prnpsiatur.  PsalmusiU'  nder/iN/fViest.  cuni  per 
adcptie  sciciiti.T  ro^uiiioncmfi  leliuni  gesfTUin  opns 
inelioai  iir  et  geritur.PiT  his  ergo  su)ieiscripiioiiuiii  f  to- 
prii'lnti»sinleiligeiitlam  psnlmiTiini  quxnTi*  oporiehit: 
qnia  uiiicuique  generipiopheti:e,  lii  proprielnle  tiiulo- 

(i)  Sic  iios  legimus  in    nostro   codice.    Anlea 
habet, 
(2)  Habeantur. 

{a)  \n  ms.  Tell.  et  apud  Rurfin.  Intelligenlia  mleS' 
tis  inielligilur,  omh^iO  diiiidc  rxi$/i(. 

(6)  Gditi ,  cnm  desideralam,  rfrrngnnlihiis  mss. 
P.irlieiilaiii  autem  rum  qnaiido,  pissiiii  nl>  edilorilius 
dfcurtatam ,  suis  hicis  redinlegiavinius  juxta  fidem 
mss. 

(e)Vaiicaiius  coilex,  in  diapsalmo.  f)e  liiijns  vocis 
significationc  iion  convenit  inter  veterrs.  In  llilarii  '^ 
senlentiam  posi  Aiigiislinum  iii  P^al-  iv,  n.  4,abit 
CassitKlorns  pr:iTnt.  iii  P>alt.  c. ii.  Hi<Tonynii  sen- 
lenti;e  qnauivis  opposilse  non  ignnrus.  II ic  d<r  eadein 
voce  a  Mnrceila  '|U:esiiiis  epi>l.  cxxxvm.  Quidam,  in- 
qoli,  diapsatmn  commniationfm  meiri  esse  dixerunt^ 
atii  paUKm  Spritus  sancii ^  nonnntli  nlierius  seiisus 
exordium,  sum  qui  rhuihmi  di^tiiictioiiem  ei..  .cujmtdain 
musiree  variftatis.hii  Teie cxplienl  Ciiihyniius  pi-ef.  in 
Psall.  :  Diapsalma.  iuqiiit,  mtilalioiiem  seiiientiw,  aut 
cantus  signifieutj  nui  pausam  seu  inierjecl  onem  qnam- 
dum  puisaiioniSf  vel  fulgorem  aique  illuiiiinationem  di* 
tini  Spiritus  qum  lum  canrn:ibns  apparebat ;  scribe* 
banlur  enim  omnia  Imec  ab  eis  dHiqeuter.  Iloriim  sen- 
teniiam  hullam  llien^nyinus  prohat ;  maxiine  i,uia 
h.ie  vox eiiam in Psalmorum  fine  noniiiiiH|iiniii  occur- 
rit,etco:iira  hialiquot  Ps:ilniis  pluiinioruiu  versunm 
lieuiius  iiOD  iuYcnitur.Ohservat  auteui  posi  Origeiiemy 


lenlihioins.  C.cicniin  (e)  niodi  nin^ici  di^ciplinnm 
consiTvnie  lr:iusIntio  graua  ct  laliiia  uon  poiiiii. 
Ihccniiiein  iii  coinpendiosnm  hrevilatcm  (/*)  fesiinus 
ad  ips:iin  psnlmiTiiiii  exposilioiicm  scrnio  collegit. 
t\Xlavispsalmorunu  — Cstaulem(^)diligens  per- 

CS)  PrmnoianiuT. 


cujiis  hnc  in  re  peritlam  lnudai,uhi  Theodotion,  Sym* 
iiiacliiis  et  seplnnginta  translulere,  dinpsalma ,  Vk\s 
Aquiln  semoer  rnisse  iransl.iiinn.  Qunre  innvull  hoc 
veibumsttiyerioraparilcr  infeiioraque  ronnectere  ^  aut 
cirtj  doceie semplterna  esse  qum  dicta  sunl.  Hoc  uiio 
evoinplo  prohnn^  esi  qiioil  Jniii  oliNervaviinus,  llila- 
riuiii  Or>geni<  niininie  rnis^^e  |)edisseqiiuiu. 
(d;Ms.  Tell.  ut  apiid  Runiniim,  meirimnsiri. 
(r)  Pnr  p<»si  Lipsiuin,  modum  miisicw  disciprnKe  ^ 
mnle  et  pnciiT  lideni  iiiss. 

ifi  Apiid  Riirfiiniin  el  in  ins.  Tcll.  dicla  sufficitiint, 
nunc  fi  siinemus  nd  ipsum  Psalmorum  exposiiionem  sty- 
Inm  coiiv»nere.Esi  uuiem^  eic.  gui  huiic  Riilfinicoin- 
meiiinriuni  coinpilnvu.  hicsihi  non  satis  cavit.  qiia- 
triiiis  ciini  llil  >rio  loqiieiis  fiiigit  se  ad  psuluioruin 
exposiihiiH-in  fcslmare ,  nule  tniiieo  qnam  nil  eaiii  ac- 
ceiiat ,  inultis  nliis  iuiniorntiir.  Ilinc  iiaipie  supra  se- 
cundnMi  deprelie  diiiiiis  suppositionis  iiotnni. 

(g)  -^pnd  pra^dicliiinOii^eneiii  nh  Hiietio  vulgatiim 
t.  I.  |>a|{.  39,  leniiim  liic  se  oCfi  rt  spccimcn  eoruin 
quic  llil  Tius  tx  Origeiio  iii  p^aliiios  videiur  imilains. 
(Psnlnioriiin  inierprcntioiieiii  inchoniuri  praTlaris* 
tiiiiiiiiii  docnniciiiuni  nohis  nh  llcbni-o  de  Scrip^ura 
irndiitiiii  propdiieniUr.  Dicch.il  ciiiiu  ille,  siii>ilem 
essc  universaui  Scrlpturam  diviniius  alflatain ,  prop- 


M7 


SAtfClI  HlLAmi  EPISCOPI 


%i« 


pensumquejudiciumexpositioni   psalmi  uninscujus-  A  ut  iii  octogesimo  ociavo  p.s:iltno,  cum  dicilur  .  Exal-' 


que  prxslnndum  :  ui  cognoscatur  qua  uuusqui^quc 
eorum  cinve  iiiieiligenii:n  aperiei>dus  sil.  Nnm  liber 
omnis  similis  esl  urhi  pulchrx  nique  mngiuK ,  cui 
acde«  couipluies  divcrsirque  siut ,  quarum  fores  pro- 
priis  clavihus  diverslsqne  chiudanhir  :  (lun^  cum 
unum  in  locuin  cungestx  permixtx^quc  sini ,  volcnii 
anam(|u:imque  sndem  aperire,  mnxininm  ignnro  nffo- 
rant  ditncullaiem ,  ut  clavom  uniuscujusquc  xdis  iu- 
veuiat :  siique  aut  rauiiliaris  8cienli;i! ,  cognilnm  cla- 
Tem  cilo  ex  copia  illn  congestx  iii  unum  vnrictaiis 
eligere;  aut  ingoniis  Inhoris,  nptam  ei  ci>ngru:un  cla- 
vem  aperiendi  uniusciijusque  adiius  inveiiirc  :  qiiia 
ratio  et  qualilns  non  sinnt ,  iion  snas  clavcs  claus- 
tris  dispnribus  coapiare.  llnque  secuiiduiii  Dei  inise- 


lavi  electum  de  plebe  mea,  Inveni  Dnvid  servum  meum , 
f/i  oleo  $ancto  (2)  meo  unxi  cnm,  l\)$e  invocabll  me , 
Pater  mem  es  lu  ,  et  susceptor  salutis  me<e,  Ei  ego  pri- 
moyenitum  ponam  eum ,  excelsum  super  regcs  terra. 
Pcrson:\m  vero  Filii  in  |tlurliuis  fere  iiiirodiici :  ul  iu 
deciino  scptimo  psalmo:  Poputus  quem  non  coynovi , 
servivil  niilii ;  ct  iii  viccbiino  priiiio  :  Diviserunt  nibi 
vestimenta  mea ,  el  sup:r  vestem  meam  miseruuisortem. 
Niinc  anlem  hunc  primiim  psalinum  vel  ex  per^^ona 
Patris,  vel  cx  persoiia  Filii  uou  posse  inielligi,  res 
ipsa  nhsolule  docel ,  cuiu  iii  co  nil :  Scd  in  lege  Do- 
mini  fuit  voluntas  ejus  ,  et  in  lege  eius  meditnbitur  die 
ac  nocle.  luco  enim  psalmo,  in  quoporsonam  Palris 
designari  meminimus,  proprin  ei  ct  npta  inemornii- 


ricordiam  apiTieiidi  nniuscujusque  psalmi  clavein  rc-  B  lur,  cuin  diciiur:  I pse  iuvocabit  me,  Patcr  meus  es  /», 


perturi,  hujus  ipsius  prinii  psalini  adiium  propria 
saa  et  congrua  clave  pandamus. 

PSALMCJS  PRIMUS. 

'  Bealus  vir  gui  non  abiit  in  consitio  impiorum  ,  et  in 
via  peccatorum  non  stetit ,  et  in  eathedra  pestilentiw 
non  sedii,  Sed  in  lege  Domini  (a)  fuit  volunlas  ejus , 
el  in  lege  ejusmeditabitur  die  acnocte,  Et  eiit  tun- 
quam  lignuin  quod  plantatum  est  sccus  decursus  aqua- 
rum ,  quod  fructum  suum  dabit  in  \iQ  tempore  suo, 
Et  folium  (6)  ejus  non  defluet :  et  omnia  qu(ccumque 
fadet  bene{c)  dirigentur,  Non  sic  tmptt,  non  sic;  sed  tan- 
quam  putvis  quem  projicit  ventus  a  facie  terrcB.  Jdeo 
non  resurgent  impii  in  judicio ,  neque  peccalores  in 
coniilio  justorum,  Quoniam  scit  (d)  Dominus  viam  jus-  G 
lortim,  et  iter  (e)impiorum  peribit. 

CLAVIS  SIVE  INTROITUS 

m  PRIMUM  P8ALM0M. 

1.  Qui$  ad  quem  loquatur  in  Psalmis  spectandum» — 
Principalis  liacic  in  psalniis  iiitcUigenlia  cst,  cx  cujus 
persona ,  vel  in  quem  ea  qux  dicin  sintintelligi  opor- 
teant  (f)  posse  discernere.  Non  enim  uniformis  ct 
indiscretaesteorumcoiisiitutio,  ut  non  et  auctores 
habeant,  etgencra  (i)  diversa.  Invenimus  enim  in 
his  frequenler  personam  Dei  patris  solere  propoiii , 


Dcus  meus^et  susceptor  salutismea,  Fa  in  eo  iti  qno 
Filiiis  loqui  docclur,  iiise  se  cxhisqu:c  commcmoral, 
diciorum  suoruui  prornelur  nnctorcm ,  dicens ,  Popn- 
lus  quem  non  cognovif  servivit  mihi.  Dum  eiiim  ct  17 
Paier  dicit  ;  Invocabit  me;  et  Filius  ait  :  Poputus 
servivit  mihi :  ipsos  se  csse ,  qui  de  se  loqunntur,  os- 
tendunl.  At  vero  nunc  cum  dicitur  :  Sed  in  lege  Do- 
mini  fuit  voluntas  ejus;  iiulln  Donilni  pcrsona  dc  sc 
loquciilisostcnditiir,  sedalterius  polius  (g)  bcntitu- 
dinem  ejus  videlicel  viri  cujus  in  lege  Domini  volun- 
tas  sil ,  pnedicantisr.  rcrsona  itaqiie  Prophetx ,  cujus 
ore  Spiritus  sandus  loquilur,  nuiic  csse  nosccndn  est 
ofncio  oris  ejus  ad  coguitioiicm  nos  sacramoiili  spi- 
ritalis  (h)  erudiens. 

2.  De  quo  loquatur,  Multi  de  Christo  dictum  in- 
teUigunt  hunc  psalmum,  —  Et  cum  hxc  loqualur  (5), 
quxrcnduin  esi  de  quo  viro  cuin  loqui  inlelligf^re 
debeamus .  Ait  euim  :  Beatus  vir  qui  non  abiii  in 
consilio  impiorum  ,  et  in  via  peccatorum  non  stetit ,  et 
in  cathedra  pestilenticB  non  sedit,  Sed  in  lege  Domini 
fuit  voluntas  ejus ,  et  in  lege  ejus  meditabitur  die  ac 
nocte.  El  erit  tanquam  lignum  quod  ptantatum  est 
secus  decursus  aquarum  ,  quod  fructum  svum  dabit  in 
tempore  suo,  Et  folium  ejus  (4)  non  defluet :  et  omnia 
qucecumque  faciet ,  bene  dirigentur,  Mulios  vel  pnT« 
senti  sermone  vel  ex  liiteris  ac  scriptis  eorum  coiii- 


ii)  Divisa,  hcsc  loquatur, 

i)  Abcst  meo  :  quod  nec  habent  lxx,  nequo         (A)   f^on  decidet  jnxin  psnltcrium  Romanum  et 
HieronYinus  legitin  coinment.  Isni.ii.c.  5f>.  pressius  ad  Ilebraicuni  :  7Q\  Sic  habet  idem  nobtcr 

(3)  Et  quia  infusus  huic  ProphetcB  Spiritus  Sanctus  *^  codex  infra  num.  8  et  alibi. 


ter  obscurititcm  qiiaD  in  ea  est,  multisdomiciliis  uno 
aedillcio  concliisis;  uiiiciiique  domicilio  appusiiam 
clavim  non  ipsi  convenicntein  ,  sic()ue  di^sipaias  esse 
claves  per  dimiicilia  non  rcspondenics  singulas  iis 
doiniciliis  quibus  appositsc  suni :  opus  vero  loiige 
dillicillimuin  esso  invenirc  claves,  eteas  rellis  apta- 
re  quas  aperire  possuul  :  ita(|ue  etiaiu  Scripiurai; 
ahsirusas  qnidem  illas  imelligi ,  non  aliunde  suinptis 
qu.iin  ah  ipsis  inviceui  arguineniis  iiiielligenii;e  ,  quoi 
in  8e  halient  dispersain  oxponeudi  ratinneni.) 

(a)  \n  duohus  ms8.  hic  jiixia  Vulgatam  omiltitur 
fHt/;quod  laiiien  verbiim  deinceps  ctmstiinier  reti- 
nentjuxia  Gnrcum.  Leciioiiesquasinterenarranduin 
Psalinuui  sequi  solet  Uilarius ,  deiiicepsad  inargiiiem 
nd^crihemus. 

{b)  Uiiarius  infra ,  foUum  autem  Ugni  hujus  non. 


!c)  Mss.  Vatic.  prospfra6tiit/tir« 
d)  Hil.  quia  cognoscit, 
e)  Ilil.  via, 

(f)  Pro  oporteal ,  resliluimus  auctoritnte  mss. 
hic.  oporteant ;  quomodo  et  1. 1.  de  Trin.  u.  3,  opor^ 
tuissenl, 

(g)  Bad.  et  Er.:  Sed  alterius  potius  bcMti,  ejusj  elc. 
omissodeinde  prcedicantis,  Lips.  sed  alterius  potius 
beatitudinem  ejus,,.  pradicat,  Par.  sed  atterius  potius 
beatitudine.,,,  prcedicatur,  Veram  leciiouemsuppedi- 
tat  nis.  Vatic.  ubi  post  sed  alterius^  facile  suhauditur 
vox  persona, 

(h)  lu  Uiio  codice  Vatic.  spiritahm  :  iu  nlloro ,  sa- 
cramentis  spiriialibus  erudiens,  Et  quia  infusus  huic 
ProphetcB  Spiritus  sanctui  hasc  lopuitur^  quwrendum 
e$t ,  etc. 


149 


TRACTATIS  IN  PSALMUM  PRIMUM. 


m 


peri  ilA  (a)  sensissc  de  psalino  lioc  ,  quod  significnri  A  Icl  eniin  qiiod  erit  {d)  pcr  exspeclan<1u!n  adhuc  lein- 


in  eo  Doniihus  nostcr  Jesus  Chrisius  alque  inteHiiii 
deheat ,  ciijns  beaiiindo  iii  his  qnx  snbjocia  suul 
pnediceiur.  Sed  id  i:ec  modo,  nec  ralione  docncre; 
b^m.-c  quidem  opinionis  afTcctu ,  qnii  omnis  ad  cum 
proplielia  esl  rcferenda  psahnoruin  :  sed  ubi  et 
qu.indo  ad  cum  propheiinc  ipsins  sermo  se  referat, 
rationabilis  scieniisc  discerncndnm  esl  verilale. 

3.  FUio  Dei  Deo  uon  couvenit,  —  Ea  anleni  qu?c 
in  exordio  psahni  posila  ^unl ,  minimc  persona^  ejns 
dignit^iliqne  co:ivcniuni :  cl  incanlain  hanc  ila  prac- 
dicindi  raciliialem  i)l:i  i|ts:i  coiirgnnnl ,  qnrc  conli- 
nentur  in  psnhno.  Cnin  cn.ini  (hciiiir  (I)  :  Et  in  lege 
Domini  fuit  vo^unias  ejus  ^  cuin  h;x  yev  Dci  niiu:ii  lata 
sit,  quomodo  ad  eum  ob  id  bcaiitudo  rcfcreuir ,  quia 


pns  ,  non  potest  vidtMi  ut  ant  fucril ,  aut  jam  sit  in 
rernm  natnra .  Qnidquid  aniem  jnin  est  ,  iion  eget 
dilalione  icniporis,  (e)  ul  ad  id  quod  erit  inchoetnr 
qni:i  :iiiti(|nii:itc  exordii  sni  cs^e  jam  permanet. 

i.  Ctd  conveniat .  —  lta|ne  qnia  h:ec  a  dixiniiate 
unigeniti  Filii  Dei  Domini  iioslii  J(v>u  Chri^ti  intelli- 
gnntur  alieiia  :  vir  i!Ic  liic  a  pro|>heia  Iieains  pr:e- 
dicari  opin:)ndns  esi,  qni  se  ei  corpori  qnod  Doininus 
assumpsit,  id  csl,  iii  (|no  hoino  nalns  cst«  conroriiiem 
stndio  .Tqniiatis,  rt  loliiis  jusliii.u  perfcctione  pr.isii- 
teril.  ¥a  sane  id  ila  intelligi  oporlere  ,  ([)  plenior , 
psalmi  expositio  monstrubit. 

5.  Quam  mulia  in  hoc  psalmo  docnmenta.  —  Specio- 
sissininm  anlom  hoc  ei  dignissimum  iiicipi 'udorum 


voluntas  ejtis  in  lege  Domini   fncril ,  cuni  dominns  B  psalniurum  suiictus  Spiriius  sumpsit  exordinm  ,   ut 


ipse  sit  legis?  Quul  auicm  lcx  cjns  sii,  iii  psnlmo 
sepiuagesimo  scptimo  ipse  lestaiiis  csl ,  ciim  ait  : 
Attendiie^  (i)  popule  meus^  in  legem  meam^  incliuate 
aures  vestrasin  verba  oris  mei,  Aperiam  (5)  in  parabolis 
os  meum.  Et  hsrc  Mailhaus  evangelist»  ah  co  ipso 
clicta  esse  confirmai,  (licciis :  Ideo  in  parabolis  loqHe- 
baiur,  ut  inipLeretur  qiiod  dictum  esl :  \%  Aperiam  in 
parabolis  os  ineum  (Mallh.  xiii.  5i  cl  5<>).  Prophetiani 
erg  » (b)  snam  rcbus  Dominns  cxplcvit .  Nam  in  his 
in  qnibiis  iocutnrum  se  spopoiiderat ,  p:irnbolis  esi 
locutiis.  Id  aulem  qnod  ait  :  Et  erit  tanquam  lignum , 
quod  ptantalum  est  secus  decunvs  aquarnm  ( in  quo 
comparalive  bcntitndiiiis  profeclns  oslciiditnr) ;  (fuo- 
niodo  personaeejus  poterii  conpt:ui,  ut  sit  Dei  liiio 


hniiiaii:im  infirmiiatem  per  spem  beaiiiudinis  ad 
initoccns  religionis  stndiniii  adhoriaretur ,  ut  s:icra- 
incntum  Dei  corporati  docerel,  ut  commiiiiionem 
glori:c  ccelcstis  polliceretur,  ut  pocwani  judicii  dcnnn* 
liarot ,  ui  diflerenliiim  resnrrcctionis  osieiulerct ,  ut 
providciiliam  Dci  iii  retributione  nioiistraret .  Per- 
fccia  scilicel  consnmmaiaque  ratione  taiil;e  ig)  prophe- 
tiac  ordinein  inchoavit :  ul  (4)  hominum  imhccillita- 
lem  ad  fidei  siudium  beaii  viii  spesiHicerel  19,  spci 
be:ililndinem  comp:irnta  (/i)  ligni  bealitudo  spoiH 
deret ,  iiisolenlem  impietatem  inlrn  melum  deiinn- 
tiata  impiis  sevcriias  coercerci ,  nicriti  difTirentiani 
in  consiliis  sanctorum  coiiditi:>nis  ordo  distinguercl, 
Dei  mngnilicentiam  in  cognoscendis  jusiorum  viis 


plantitmn  lignum  bcatius  ,  ob  qnod  hcalus  sit ,  qiiia  C  iequilas  constiiuia  monstrarei.  Nnuc  et  rcs  ipsas  et 
aliquando  simililndincm  ejus  (c)  profeclu  bcniilndiiiis      eorum  verba  iractenius. 


consequaiur  (Prov.  \u\ ,  2:2;  Tit.  i,  2 ;  Coloss.  i,  45, 
46)?  Dchinc  cum  sciunduni  Sapienliam  et  Apo- 
stolum ,  et  ante  STcula  ,  et  antc  tempora  aetcrna  sit, 
ct  primogcnilus  omiiis  cre:ilnr.T  sit,  et  in  ipso ,  et 
per  ipsum  crenla  sint  omnii:  quomodo  his  rcbus 
cum  fiet  siinilis ,  b(^nius  esl ,  quie  ab  ipso  sunt 
instituia  ?  Cum  neque  crcnloris  virliis  ad  hentitudinis 
SU.X  perfcclionem  comp:iraiione  cgeat  creatura; ,  ne- 
qiie  primogeniti  antiqnitas,  in  eo  quod  erii  tanquam 
ligniun  ,  lempus  pracposterx  comparntionis  admiilat. 

(4)  V(*rba  eum  enim  dicitur  in  codice  non  hnben- 
tur :  ncc  pnulo  posi  ob  id. 

^i\  Populus  meus.  Deiiide  aurem  veslram.  LXX, 
To  OMS  \iyi€rj  ciim  Hebrnico. 

(5)  In  paraboia,  Juxla  Hebraicum  atque  llicrony* 
mi  versioiiem. 

(a)  Ita  seniit  Orlgencs  apud  Corderium  in  Caiena 
Pair.  Gnrc.  De  Chrislo  (pia  hoininc  explicniii  cntii^ 
Aiignst.  Coiniiient:irii  Hieronynio  adsiripti  ,  iiecnon 
qui  Rnfiini  nomen  prx  se  fcrunt. 

(b\  Abest  suam  ah  iino  ms. 

(c)  Iri  iriss.  profectus. 

(d)  In  iiiio  iiis.  alxisl  per  ,  cnjus  loco  allcr  habct 
post,  Mox  trcs  nibS.  pro  ,  in  rerum  natura  ,  exhihent 
habere  na'urce. 

(f)  \\\  uiiiis  ex  Vatiranis  mss.  At  Bad,  Er.  et 
Lips.  ul  ad  aliquid  inchoeiur.  His  conseniit  et  Par. 
iiisi  qiiod  omitlit  parli'  iilam  ad. 

(()  Iii  Vulgatis,  ptenius. 

(g)  Cdiii ,  exeepto  Par.   necnon  dno  mss.  provi^ 


TRACTATUS  PSALMI  I. 

4.  Beato  viro  quintuptex  observantia.  Impii  et  pec- 
catoris  discrimen.  —  Vers.  4,  i.  Bealus  vir,  qui  non 
abiil  in  consilio  impiorum  ,  et  in  via  peccaioruin  non 
stetil^  vt  in  caihedra  pestilentias  non  sedii.  Sed  in  lege 
Domini  fiiit  voluntas  ejns  ,  et  in  lege  ejus  meditabitur 
die  ac  nocte.  Qiiinquc  gencriHn  observantinm  henlo 
viro  suhesse  Propheta  commemorat  :  primam  (5)  in 
impioruni  consilio  (i)  non  eundi,  nllcram  iii  pecca- 
tornm  via  non  consistendi,  lcrtiam  in  calliedra  pesli- 

(4)  Ut  humanam  infirmitatem.  Proxiiiie  ligni  bea- 
tilud.  ui  P.  Cnslantius  r(*>tilnil. 

(5)  Consianler  ins.  noster  :  in  consilinm.  Deinde  : 
non  ineundum  ,  ct  non  consistendum  ;  posiea  non  se- 
dendam  ,  aique  tuediiandum. 

deniias  ordinem  :  mnle  ;  hic  cniin  a  suo  exordio  com- 
inendatur  psahninum  libcr  proplielia;  titnlo  insigiii- 
lus. 

(h)  In  Vnli^atis  litjiii  iiinitiludo.  Magis  placet  cum 
nis.  V:ili('.  ligni  beatiiudo. 

(f)  Uiiiis  emss.Vmic.  kon  fUfj(/urR,  ac  deinceps,  non 

fnsislendunu  non  sedendum^  non  me4iliinduin.  Hicau- 
m  aique  in  seqnontilius  editiconsianier  prserernnt,  in 
consitium  impiorum^  dissideiiies^icrotexui  inm  gnrco, 
tuiii  latiuo  ,  ct  vix  uiio  in  hico  cimsciiiieiitihns  niss. 
ciini  cli:iin  in  cunsilio  reqnirat  Hilarii  inlerpreiaiio, 
qna  viili  inipios  uninqiinm  Mnn*,  sed  consiliis  senKil 
aneptis  lucu  uherins  ire,  loco  consistendi  in  his  con* 
siliis  nunqunm  reperto^  inqiiit  ad  calceoi,  niim.  S. 


Sol 


SANCTI  IIILARII  EPISCOPI 


i-il 


leniiffiH.il  &edeii(li .  luiii  <lcii>de  volunlAtis  in  loga  A  crrorls  inflexns.  nihil  tenens,  ei  in  i.ullo  consisiers, 


Domini  ponttnd»  ,  poslremo  in  ea  die  iiociiiquc  nie- 
dilandi.  Ergo  necesse  csl  differre  impium  a  pecrai- 
tore,  peccaloreni  a  pc.^tlilenle ;  mMxime  cum  ill  iiii- 
piis  coiif^iliufn  ,  peccalori  via  ,  cnlhedra  pesiileiili : 
drliiiic  cnm  iii  consilio  inipiorum  eilur  poiiusquam 
sleiur,  iii  vin  Tcro  peccatoris  stelnr  inagisquim ealiir. 
Qiiariiin  reriim  causas  ut  inlHiigere  possiiuus ,  dis- 
cerneniluin  csl,  qu.inlum  difiliTnt  peccalor  ab  iiiipio : 
ui  per  id  inielligi  possit,  cur  peccalori  via  ,  ct  impio 
coiisiliiim  drpiiiciur  :  deliim;  ciir  el  iu  via  slandum, 
et  iu  coiisilio  eiindiim  sil  ;  cum  liuina!ia  consnctiido, 
ei  iii  con>ilio  standuin  ,  ol  (/i)  iu  via  eundiiin  esse 
decernai.  Nou  omnis  qui  pcccnloresl,  el  inipiiiscst: 
iinpiiis  aiilom  iion  iiotcsl  non  csse  peccalor.  lli  su* 
niaiiiiis  ex  usii  conscieiiiiae  coniinunis  «*xemplum. 
Palros  .vuos  aniare  possoiit  lilii  ,  liciM  ebrioNi  sini  ei 
lascivi  it  prodigi :  el  iiiler  h:cc  vitia  carent  iiiipi(*taic, 
qui  ncn  caiiMit  criniine.  Impii  vero  ,  licei  in  praeci- 
]uis  sini  comineiiiia!  rriigaliialisqiie  viriulil)U}<,  omiie 
tainen  quod<  umqne  aliiid  exlia  iiiipietiitem  erit  cri- 
men,  iii  coiitnmeiia  parcmis  esceduni. 

20  ^<  ^'"P"  ofhei,  —  Igiliir  secumiiim  lioc  pro- 
posiium  excmplum,  impiiiin  di-cerni  a  peccatore  non 
diiliiMin  esl.  Et  iinpios  qudein  eo^  esse  iiainra  ipsa 
juilieii  comnimiis  Oiileiidil,quicogiiiiioiiem  Deiexpe- 
lere  rasiidi'ini  ,  qui  niillufn  csse  miiiidi  crfaiorem 
irreligio  a  opinioiie  prasiiiiiunt,  qiii  iiiuiiduiii  in  liuiio 
habitiim  oriiatiiiiiqiie  foriuiiis  moiibiis  co'  giitis^e 
coinniemorani,  qiii  ne  qnod  judicium  creatmi  suo  oli 


indefinite  sententlx  cursu  reciirsuqiie  jnciaiur.  Quo- 
rum  (2)  impielaiis  esl,  Deuin  non  ex  Dei  ipsiiis  pro- 
fessione  sed  ex  arliilrii  sui  voluniale  nietiri ;  i;:iio- 
rantes  non  minoris  imiii<'taiis  csse,  Dcuin  fiiigcie  , 
qiiam  ncj^are ,  a  qiiilius  cum  nviiiiras ,  qiio  spci  nc 
lidei  sux  flne  sic  scnliani  7  coiifiindiiiiliir,  perliirlKui  • 
Inr,  dissiniulani,  circuimTranl,  el  fiiieni  i|)Suin  rjns 
de  qiin  quaTitiir  dispnlailoiils  eviiniil.  Bealiis  ergo 
vir  est,  qni  in  hoc  lm|iioriim  consilio  nO'i  nbi:  ,  id 
csi,  qui  ipsaiii  illnii  iii  lioc  coii^llio  ruiidi  iioii  ndoii- 
serit  volunlnleiii :  quia  qiias  iinpia  suiit,  vel  cogitasse 
jani  crimcn  sil. 

4 .  Vin pecciitorum in qua non slandum .  —  Seqiiciis  («) 
H  nutem  esl ,  iil  qui  iii  impioriiin  coiisilin  noii  abiil , 

iii  peccaioriim  qnoqiic  via  non  stei.  Plures  cniiii 
suiil,  qiii  ciim  per  coulissioneiii  Dei  ab  iiiipieinte  di- 
screli  sini  ,  non  Inmeii  n  peccalo  per  id  liberi  siiil  ; 
in Erclesia quidem  iiinnenies.sed 21  Ec(li'-i;v di-cipli- 
namiKm  leiienies  *  uiavnri.ebrio^ii,  iiiiniiltiiosi,  proca- 
ces,  snperbi,  simtililores,  meiid.ices,  rnpaces.  Kl  nd 
hxc  qiiidem  nos  viiia  ,  nnture  nosine  propcllit  iii- 
stincius  :  sed  ul  iilile  est ,  nos  n  via  liac  (f)  ad  qiiam 
ferimnr  abscedere ,  sic  ne^pie  consisiere  i!lic . 
adliihilo  dfcedendi  ex  ea  noii  moroso  ret uisu.  El 
idcirco  beaius  vir  e.^t ,  qiii  in  vin  |)occ;ttHriiin  noii 
steiit,  n.itiira  qiiidem  in  viam  lianc  dcfercnle,  scd  cx 
via  hac  fidei  religioiK»  refcrenie. 

5.  Caihedra  peslilenihv.  —  Terliiis  quoque  bic  \h 


vita.ii  lecte  crimiiioseve  gcsiam  reUiiquant.   volunl  C  linemhe  btMtiludinis  ordo  cst,  in  calliedra  pe^lilc.l  :e 

noii  S(*dere.  Scderiiiil  in  c:ilh''drn  Moysi  Pl)aris;ri 
d*  ceoies,  ^e<lil  cl  Pilaiiis  iu  iribniiali  :  cujus  ila<iuc 
calliedne  se^sinneiii  exiytinialiiiitus  pestilenlcm  ?  Ncn 
utiqiie  Moysi.  Domiin)  scileines  poiius  (iiiam  se^s.o- 
iieiii  cailiedr.c  ifiiprobantc,  Ciim  dicil :  Super  caihc' 
dram,  im|uit,  Moysi  sederunt  Scribas  et  Phariswi  ; 
qucecunique  dixerint  vobis  fuciie,  qute  autem  fadunt^ 
facerenoUle  (Matlb,  xxiii,  ^).  Calliedru!  hnjus  sessio 
pcslileiis  uoii  esl,  cnjus  obcdieiilia  domiiiica  nuctn- 
rilate  |>r;ecipitur.  Ilia  ergo  erii  peslilens,  ciijus  coii- 
tngium  Pilaius  manus  abiuendo  devitai.  Multos  enim 
cliam  in  niclu  Dci  constitiilos,  sa-cularium  tunicn  Iio- 
iiorum  ambitio  corruinpit  :  et  voliiiit  {g)  £(clesi;e 
legibus   subdili ,  fori  legibus  judicare.  Sed  qiiuin- 


ex  nator.i!  necessiiate  se  itasci ,  et  ex  ca.leiii  rursiiiu 
nccessit.ttc  dissolvi.  llorum  igiliir  omnc  consiliiim 
fluctnans,  iiicertuin  ac  vagiim  Cbl,  ctiii  eisdooi  ac  per 
eadeiii  (I)  inc  nlla  con>isli:iidi  siatioae  dttfcrtur  (/'). 
noii  eiiiiii  teiiet  iiioduin  dHfinilionis  alicnju^.  Crea- 
toreiii  muiidi  dispiiiaiio  docere  ausa  noii  e4.  Ciim 
ciiim  qu:eras  ,  cur  muiidus ,  et  quando ,  et  in  qiian- 
luiii  ?  ct  uirum  inundus  homini ,  an  liomo  iiiundo  ? 
ei  mora  ob  quid ,  vel  quo  usqiie ,  vcl  qualis  ?  circa 
hrec  impieiaiis  8ii:e  consilia  agitur  semper,  (c)  ct 
vadii,  loc'>  consisiendi  iii  hiscoiisiliis  iion  reperlo. 
3.  Sequestant  ha*retici.  —  Sunt  ct  alia  consilia  im- 
pioriim  ,  eonmi  scilicel  qui  in  hsRresim  delapsi,  nec 
Novi  uec  Yeieris  Testamenii  lcgibus  contincniur. 


Quorum  (d)  sermo  in  orbem  scmper  el  circuluin  D  q«»«"  «^  »!»»»  ^^^^^'^^  n"^«  agunl,  feraiii  sccum  reli- 


-  (I)  Nutla  consistendi  ralione  differtur. 

(a)  Iliiic  coiiflrmalur  lectio  in  consiHo,  qiiam  pr^f- 
feriiiius  viilgai:e  in  consilinm,  Qiiod  de  peccaloris 
alqiic  impii  discriniioe  siibjicil  Hilahiis  ,  cadein  fero 
raiione  <xi)riiiiitur  apud  IMerooymum  I.  i,  advcrsiis 
Pelag.  ubi  impiiis  denoitur,  qui  aut  fidem  miDqiiam 
habiiii ,  aiii  pcr  hnTcsim  amisii  :  Impietas  enim  pio- 
prie  ad  eos  pertinet,  qui  noiitiam  Dei  iio»  hiibent ,  aut 
cogniiam  truMgrei^sione  mutarunt, 

(b)  Unus  e  Vatic.  mss.  nulla  consistendi  ralione 
differiur :  el  paiilo  ante  cuin  Bad.  ac  vucuumesi,  noii 
ac  vaqum  esl. 

(c)  lia  mss.  et  editiones  aiiliqiilores.  At  apiid  Par. 
€%  evadii ,  qu:e  leciio  potest  ferri ,  ut  id  sigiiilicetiir 
quod  iiiferius ,  #i  finem  ipsum  ejus  d$  qua  qutentwr 


(2)  Qiiorum  inipietas  est. 

dispiitaiionis  evitant.  Verbo  inmen  eundi,  cui  respon- 
dei  hoc  vadii^  iion  abeundi^  c  nsinmcr  siipra  iisus  est 
llilariiis  :  qiii  lamen  iiifrn  semcl  hibei,  non  abiit. 

(d)  iloc  iiia;.ime  convenit  Aiiaiiis,  deqoibiis  lib.  ii, 
ad  Coiisianl.,n.  4.  orbem  alernuin  crroris  ei  redeunis 
in  se  ceitniiinis  circumlulenint.  Vi<lcsis  reliqiia  hiijns 
libri,  et  iib.  in  Cousiaiil.,   nuin.  !25. 

(e)  Lociis  ab  Augu^t.  I.  2,  contra  Juli;in.,  c.  7, 
laudaiis. 

(f)  Edili ,  qna  ferimur.  Unus  c  Vntic.  mss.  cum  r«- 
feriinns  :  aller,  qua  deferimur.  Kcpfmimus  cuoi  tertio 
iis  ni)lii|iiiore ,  ad  quam  ferimur,  seil.  natur»  nosine 
insiiiictii. 

(g)  EccUsia  iegibus  subditi  ii  hic  iutelUgaotur  qai 


?r>3 


TKXCTATUSIN   PSAl.MLM  PHIMIM. 


?:;; 


gUisam  voluiklalvm  ,  IxncvoltiA  sese  coiitliientcsqiie  A in  iege  ejns  meditabiiur  die  ac   fioclt\  Be.iliini  liiiiic 


pnesianilo  :  tnincn  noccssc  esl  coiuin,  In  quibus  di* 
versaliuniur»  iiegiilinrum  quodani  pesliletill  coiiUigio 
poniiauliir.  Publicarutn  enim  cansarum  ordo  ninnere 
eoi  (I)  volcnies  ctiam  iii  ecclesin*i|icaB  legis  snnciilute 
non  paiiuir.  Kl  qnainvis  religiosi  prnposiii  leiiarog 
sini :  tauieii  per  nccessilntem  sedis  olitenUv,  tum  nd 
coiitumelinin,  liim  nd  injurinm,  lum  ad  (KBiiam  cuii- 
ctnnte  (i)  licct  vohititato  (o)  coguiitur.  Fnrit  eos  iteces- 
silai  nccesKitaii  ipsitni  esse  |inrtici(>es,ctiin  tnnqtiam 
l«ie  inorhid:!  iinlmuitur.  Et  idcircu  hiiiceotuin  ca- 
tliednim,  cntliednm  pevtilenli:e  Propheta  cognomi- 
nnt,  quia  coningioiie  sua  (b)  etinin  Toluntoiein  reli- 
giosas  iiiemis  inliciat. 

6.  Dei  iegi  non  liinore  sed  wtimlaie  parendum,  — 


viruin  conrniui  lc};is  medilniio  ei  itidcres-^n  consiim* 
mat.  Sod  forte  id  huninii.'e  inflrmilaiis  nniurn  non 
patilur,  per  qtinm  quie^cendum,  donniendiiin,  ciho 
vncniidum  esi ;  ob  qiiac  a  spe  cnnsequeiidae  bcaiiiu- 
dinis  elinin  iieces>iiaie  naiuraliuui  dccidnnius,  cnin 
alMptaiido  a  mcditaiione  diuriia  ntiue  nocliirna  nc- 
gotii  rorpiiralis  inlenessioiie  pil  desmcntlum.  SMiiile 
qumpie  l.uic  dich)  Aposloli  (7j  dirlum  e>t,  sine  f/i- 
ierinistione(f^)  d)  orrte  (]Tfiess.\,  17).  (Jua>i  vero  iioii 
occupnnda  iii  res  stins  naitirjc  iio^ira!  necessilas  i^os- 
sit  sine  iiiierpeilntione  lemporis  seiiipcr  orare.  Medi- 
talio  iiaqtie  legis  noii  soliim  in  vcrbis  (/)  legeii- 
dis  e>t ,  sed  et  iii  operis  religioiie;  iietnie  iii  lihros 
laiititm  ct  Scripluras  rorciiscnmtis,  sod  iii  ea  ^\\iv  iii 


%ed  beaiiiuilincm  viri  nondum,  vel  iii  22  ii*ipt**riim  B  Scripiuris  nc  lihris  coMtiiiontur,  gosiis  rrbiis<|iie  nic- 


consi  io  iioti  (3)  isso,  vel  in  pccoaloniiii  \in  iioii  sit;- 
ti«>e,  vel  iii  iieitilenli.is  caihedra  iion  sedishe,  coii- 
suminat.  Posstiiit  eiiitn  h.rc  ot  lii  s:ccul;'.n  viro  ic- 
periri  :  ul  iiiiiim  Deum  essc  creatorem  nitindi  opinc- 
tur,  ut  a  peccaiii  se  |>er  stiidium  modest.c  iniiocca- 
tinc  refrenel,  ut  honorum  dignitniibiis  phval»:  et 
tranquilla;  vita*  (i)  otiiim  anteponat.  Scd  perfcrtum 
nunc  |)eo  viruin  Propheia  conrornians,  ei  quem  in 
niagiiis  ffiierna:  he:iii  iidiitis  consiiiiiat  exeinplis,  non 
eomniuiihus eum nd id docet iisurum  cs^e  (5)  vii luti- 
biis  (r)  sod  hii  coiisuiiimniiduin  essc,  ut  hottis  sit, 
qiiae  Motinunlur :  Sed  tn  iege  Domini  fuii  roiuntas  ejus. 
Alist4'nsin  (d)  siiperiorum  inuliiis  esl,  i>isi  iii  coiiso- 
quoniia  adhihoaiur  i  teiitio  :  scilicot  ui  in  lege  Do- 


diiemur,  et  diuma  iioeitiriiai|uo  23  "l»cni  legeiii  .sem- 
per  e\er<eanl  (g)  :  ut  lllud  Apo>ioli  ost :  Omnia  quw- 
CHuique  (D)  facitis^  in  gloriam  Dei  fncite,  sirecum  mnndu" 
calis,  site  cum  bibitis,  sive  cum  aiiud  ngitis  (I  Cor.  x, 
31).  Per  hoe  enimolficiinr,  ul  sine  inlermissiono  ore- 
nius  :  oum  per  opttr.i  Deo  placiin,  ei  in  gloriam  ojiis 
somper  excroitn,  sancii  cujusqiie  viri  vitnomnisormio 
sil  (10)  ao  sic  secunduui  logoni  nooiudioque  viveiido, 
vila  ips)  noctiirna  legis  erit  ot  ditirnn  mcdii:iiio. 

8.  Sod  coiisnminala  virt  liojus  heniiliidine.  qni  im- 
pioruni  consiliis,  et  peocalorum  vii<,  ol  pesliloiitias 
cailiedra  se  ahslinens,  Dei  legom  voh^ns  die  ot  iiocle 
nicdileiur;  docendum  esi  qnnnlus  oi  rriiotus  acqui- 
sii:n  liiijus  benliliidinis  sit   ruiurus.  Yelle  enitii  hea- 


miiii  Vidunt:is  sii.  Non  cxspocial  Propheta  iit  nielus  C  ^(»ii  ^*^^*  cx  hcaiiiiidiois  ipsius  e\>peclaiioiie  proil- 


sit.  Piures  (6)  intra  logein  iiietuscohiliei,pauco>  vero 
va!uiit:)S  ctmstituit  iii  ie^e  ;  <|uia  timoris  esi,  utin  au- 
dere  timcnda  iiegli^ere ;  perfect:u  vero  religionis  esi, 
pra^scriplis  velle  parore.  Gt  idcirco  beatus  ille  csl, 
cu]us  iii  Dei  lege  noii  liiuor  est,  sed  volnntas. 

7.  Lex  Dei  nocte  ac  die  medituuda;  qui  id  possit  fieri, 
—  Sed  deest  interdum  et  aliquid  voiuniati :  et  per* 
feciain  beaiiiudinem  solum  velle  non  obrniot,  nisi 
voluntaiem  sequitur  operaiio.  Sequiiur  nnmque  :  Ei 

(\)  Eos  non  exstnt. 

(i)  Cunctimie  ticet  voluntate  concurruut^  fadtqne 
eos  necessiuis,  etc. 

(3)  yon  abisse. 

(4)  Otia. 
;    (5)  Suffragiis.  jx 

(6)  Codex  iioster  hic  luierserit  enim, 

siipra  niim.  4.  in  Ecclesia  quidem  manentes,  sed  Eccte- 
sice  disciplmam  non  tenentes.  oinnes  nimiriim  Chri- 
stiani  :  et  inrra,  in  ecctesiastico!  tegis  saneiiintt\  piTiii- 
de  est  atque  in  evnngeiicx  ie&is  sanctitaie.  Unde  n.  G, 
sn^cularit  vir  app<*|liit<ir,  iioiidum  iiiler  licclisle  mem- 
bra  per  haptismuiii  oompulntiis  (|tiod  ohservassc  ju  • 
vat,  nc  qiiis  hoc  ad  Ecelrsinsiicos  dumlaxat,  nou 
etiim  ad  sxculares  jtnlices  perlinere  oxislinici.  Otio- 
circa  non  plncet  Krasmi  nd  marginem  nota :  SrrcuTarm 
negotia  periculosa  cterieis  et  bonis ;  quasi  clerici  iiomi- 
naiiin  expressi  essent. 

(a)  Iii  uiio  ins.  cum  tanla  Hcet  votuntate.  Iii  nlio, 
cunctata  iicet  voluutaie  concurrunt.  Mox  deerat  in  cditis 
vox  neeexsiias,  q  mm  rcsiituimitsex  iiiss. 

(b)  Addimus  etittm  ex  m^s.  iii  qtiibns  patdo  ante, 
^mr,  uon  ^iifa. 


ci>cilur.  Scipiilur  iiamqne,  Yers.  3  :  Et  erit  ttm- 
quam  tignum,  quod  planlaium  csl  (W)  juxta  decursus 
aquarum^  quod  fiuctum  suum  dabit  in  tempore  suo.  Et 
foUum  ejui  non  defiuet.  Hidiculiim  hoc  loiteei  inc|»- 
lum  comparnia;  benliiudinis  credetiir  exemplum  : 
iii  qiio  ligoi  phmialio,  decnrsus  aquarum,  frticlutim 
datio^  siiuin  lcmpus,  et  folium  non  defltiens  pra»di- 
caiur.  ll:oc  quidem  sectindum  homines  s.TCuli  iiulla 
fortc  exisiimahuniur.  Sed  videamus  secundum  pro- 

(7)  Heic  intorponltur  ittud. 
f'  (  )  Sio  ex  no^^tri  oodicis  atque uiius  Yaticaiii  fidc  : 
nain  in  suporiori  edilione,  orantes. 

(9)  Facietis. 

(lu)  In  niiioacia  edilione  (it, 

{{{)  S^ci(«  uliqiie. 

(o)  In  uno  ms.  suffragiis, 

(d)  Apud  P^r.  absiinentia ;  verbuin  minus  quidem 
duriiiu,  ^cd  ab  llilarii  iiieiiie  alieuuin. 

(e)  Uiiiis  coilex  Vntic.  Juxia  noslrn  sncri  texliis 
exomplnrin,  ornte.  Tum  apiid  Had.  Er.  et  Lips.  qnasi 
vero  non  recuperando  vires  suus,  In  superiore  autein 
ediiione,  orantes. 

(0  Bad.  Kr.  cum  Mic.  ms.  iegendi  est.  Lips.  el 
Par.  ciiiu  aliis  mss  iegentis  est,  Kx  uiraqiie  lcctioiie 
conricimiis  tegendis  esl ;  qtiod  seiisus  requirit. 

(g)  Priinn  eililio  Par.  per  tegem  Stmiper  exerceamur, 
Postroma  expuucio/nr  reiiiiiiii  fXdrmimur.  PriorLip- 
sius  pro  exerceant  reposueratexerceamus,  rcnitenlibus 
Bad.  Cr.  et  mss. 


m 


SANCTl  HILARH  EPISCOPl 


190 


phetiCAm  doclrinnm,  ({iintila  in   liis  ipsis  rebus  ac  A  gens  (c)  :id  criicein  ail ;  Quia  $i  in  humido  Ugno  invc 


▼crlns  cnmpnraUne  beatiliidinis  glorin  colloretiir. 

9.  Lignum  Christus,  —  Iii  libro  Genesis  ii,  9  cl  10, 
ubip(aMlilutnaDeopara<lisninlegisl.itorosteiidi(,omne 
qno(|ueIignum  specie  puchruin  er (a)ad  esuin boiiiim 
produclum  esse  monsiravii;  esse  quoqiK»  el  in  ine- 
dio  paradiso  iignuin  \'nx,  ei  ligiium  scieiidi  boni  cl 
mali  exposuil;  inigari  dciiide  panidisum  Ibimine, 
quod  postea  inqualui»rprincipiadivisuin  sil.  Qiiodau- 
lem  essei  hocligniini  vii;c,  pro|ilKia  Salonion  docuii, 
diceiis  (I)  de  adoritione  sapicnliai  (b)  :  Lignum  vita 
est  omnibtts  qui  complectuntur  eam,  et  qui  incumbunt  in 
eam  sicut  in  Doniino  (Prov.  iii,  18).  Lignum  ergo  lioc 
vivens  esi :  neque  solum  vivens,  sed  eiiam  raiionale; 
ratioiiale  anlem  in  (anlum  ut  fruclus  del;  del  vero 


faciunt^  in  arido  quid  fiet  [Luc.  xxiii,  51,  ?  per  liuniidi 
ligoi  exeinpliim,  niiiil  iii  se  aridi(:ili  mortis  obiioxium 
esse  sigoincans. 

10.  Chriato  similis  tirbeatus.  — Huic  itaque  ligno 
bealiis  ilie  vir  siiiiili*i  fiei;  cuni,  trauslati  latrouis  in 
paradisuni  inodo,  sccunduin  dccurs>ns  aquariim  et 
ipse  plaiilctiir  :  ei  (icl  beata  ilia,  ei  iion  rradicauda 
novclla  planlutio,  (juam  in  Evangdiis  Dominiis  signi- 
ficat,  cuin  de  aliena  plantalionc  cooqneritur,  dicens: 
Omnis  ptantatio  quam  non  plantavit  puler  meus  (5)  cce- 
lestis,  erudicabitur  (Mutth.  xv,  13).  IIoc  ergo  li- 
gniim  dabit  rrucliis  snos.  Ubictini'|ue  autem  de  rniC'- 
tibiis  a«  bot  um  aliijnid  divinus  scrmo  significat,  facere 
potius  cas  friicliis,  quam  darememorat,  cum  ait :  Non 


non  coofusc,  noM  imporlune,  sed  tempore  suo.  Ei  B  poiest  arbor  bona  fructusmaios  fncere{Mnih.  yi\.{S),ti 


plnntatum  hoc  iignum  est  jiucta  2i^(i^cursus  aqua- 
riiw,  in  posscssioiic  scilicet  regni  Dei,  id  esl,  in  pa- 
radiso,  et  unde  fliiinen  exiens  in  quatuor  principia 
dividiiur.  Noii  eiiimait:Posl  decursus  aquarum,  sed : 
Juxta  decursus  aquarum,  unde  primum  decursum 
aqiiaruin  divi^iones  sortiunlur.  Illic  enini  plantatum 
hoc  lii!flum  est,  quo  latroneni  illum,  se  Dominum 
confilentcm,  Doniinus  qui  Sapientia  est  introduxil, 
dicens :  Amen  dico  tibi^  hodie  mecum  eris  in  paradiso 
{Luc.  xxiu,  Ao).  Et  qnia  sapienliam,  qui  Christus 
est,  ligiiiim  vilx  cognoininari  de  sicranicnto  fuliira; 
corporationis  et  passionis,  propbeiicn  auctoritate  do- 
cuimus  :  etiam  cx  Evangcliis  intelligeotix  liujtis  cst 
proprietas,  adstruenda.  Doroinus  namque  ipse  se  nr- 


cum  secuiiduin  Esaiam  qiierela  de  vinca  esiiExspectati^ 
inquit,  ut  faceret  uvas  fecit  autem  spinus  (  Esai.  v,  2). 
Lignuni  ergo  iioc  dabit  fructus  suos,  arbiirio  dandi 
et  rationc  modcratiim  (d).  Nain  in  tempore  suo  dabit. 
Et  quo  tnndem  lempore?  25  ^^"ipc  ^"  ^^  H"^ 
beatus  A|)Ostolus  ait,  ut  notiim  faccret  vobis  (tt)  sa« 
cranicntuin  voluniniis  suae,  secundiim  beneplacitiim 
quod  propo>uit  iii  ipso,  in  dispcnsationem  plenitu* 
dinis  temporuin  (Ephi^,  i,  9).  Hoc  ergo  dispensatio- 
nis  esi  lempus,  quo  et  accipiendi  et  daiidi  opportuni- 
tns  temperatur,  cum  suum  (4)  crit  tempus,  ut  acci- 
piant  quibus  dabil.  Temporis  autein  mora  in  plenitu- 
dine  temporum  pendet.  Di$i>ensalio  enini  dandi 
fructus,  pleiiitudini  temporum  rcservatiir.   Ei  qtii 


bori  comparaYil,  cuin  in  Beelzcbub  d;cmonia  cum  G  tandem  hic  disponsandos  erit  fructus?  Nempe  ille  de 


Juda.>i  ejicere  dixissent  :  Aut  facite,  inquit,  arborem 
bonam  et  fructus  ejus  bonos,  aut  facite  arborem  malam^ 
et  fructus  ejus  malos;  ex  fructu  enimurbor  cognoscitvr 
{Maith.  XII,  i4).  Quia  cum  frucius  essei  optimus, 
d.Tmoiiia  ejicerc ;  Beelzebub  euiii,  cujus  fructns  pes- 
siini  sunt,  essedicebant.  liiijusquoqne  beaiiligni  n<iu 
(2)  dedignatus  est,  in  se  docere  virtutem,  cnm  per- 

(1)  Codex  Yeron.  cum  Yalicnno,  de  $apientia;  el 
seaiienlia  verbn,  hicut  in  Domino,  omitiit. 

(i)  Non  dedignatus  est  compurationem^  cum  per^ 
gens,  etc,  sicut  io  Valicanoriim  uno. 

(3)  Vox  ccelestis  desidcrnlur.  Sed  forle  non  osri- 
tantia  ainanuensis.  Nam  in  uno  oplimae  notse  Biblio- 

(a)  In  viilgatis  ad  usum.  Mi^lius  in  nno  cod.  Yat.  ad  D 
estini,  fnvente  Gciiesi.  in  iiua  ad  vescendum  bonum  di- 
ciiur,  noii  ad  utenduwu 

(b)  Ex  Yaiic.  mss.  unns  de  Sapientia;  aller  deadw 
ratione  sapientim.  Forte  leg.  de  honoraiione ;  niskxime 
cutn  iii  gr:i>co  imihIo  ante  de  Snpicntia  dicatiir,  ir«v 
^  TifAeov  oOx  oeSiov  outqc  co^tc.  Mox  in  iino  itis.  desi- 
deratiir,  sicut  in  Donnuo^  qn:e  verba  suiit  lxx.  Obi- 
ter  ob^^ervninu.t  Saloinoncin  Hilario  bic  nique  ahbi 
dici prop/ie/rim;  iit  fiitilis  ac  vani  Sit  Eusebii  C:csar^ 
I.  I,  advcrsns  M  ircclliiin  c.  i,  nqireben^io,  qna  hunc 
sugillal  nnod  ipsuoi  S  ilonionem  Prophetam^  Provcr- 
bia  propheiins  dixcril :  cnni  taiiien,  inquit,  donuin  ac- 
ceperii  sapientice^  non  prophetvv ;  ncc  vliam  insiitue- 
ril  proplirticaiii,  qoa  Pioplieias  iegimu^  circumiisse 
meibtis  amicios  et  iicedinis  peilibus,  egenos^  oppressos^ 
angustiatus.  Quod  si  valeret,  ipsi  etiani  P>alniiMt;e 
Proplietof  iiomeu  cssct  abrogaiidum.  Codex  Yeron. 


qiio  idem  apostolus  Nieminit,  dicens  :  Et  iransforma" 
bil,  inquit,corptts/iiimi7ila(fsnos(rff  (5)  (()conformatum 
corpori  claritatis  sucb  {Phiiipp.  iii,  21).  Hos  crgc»  no- 
bis  frucius  siios  dabit,  qiios  jam  in  co  qucm  sibi 
asstimpsit,  ct  qui  (g)  significalnr  in  ligno,  homine 
perfccii,  quein  in  imiiiorialitatis  snas  nntiiram  ab- 
sorpta  mortalitaie  transriidit.  Erit  ergo  uthoc  lignum 

thccne  Bodlejnn.  Oxon.  nis.  nomen  6  oOpovcoc  non  ha 
betnr. 

(0  Additnr  eiitin.  Mox  dabitur  j^rodabit. 

(5)  Conforme  corpori  giorice  «tkF,  joxla  grxcum 
texlum  :  o-ufxuojo^v  tw  o-wfxaTt  tac  565>3*  «vtoO. 

cum  Yaticano  de  Sapieutia,  el  seqiientia  verbn,  sicui 
in  Domino,  omiltit. 

(c)  In  nnocodicc  Yaiic.  wonrferfi^no/tts  est  compa- 

raitonem  cum  pergeiis,  elc. 

(d)  Hoc  est  qu«»d  dicebal,  n.  9,  tignum  vivens.  nce 
soium  vivens^  sed  et  raiionale;  raiionale  aulem  in  tan- 
tum  ut  fructus  ilet :  nbi  iii  hoc  dandi  arbiirio  ratiuna- 
lem  nniuratn  maxiinc  coii>litoi(. 

(e)  Bad.  et  Er.  notum  fucere  vobls.  Excusi  alii,  no- 
imn  vobis  facio.  Aller  ct  Yaiic  mss.  notum  voluH  ro- 
bis  facere.  Aliuin  Vaticanoin  mclioris  notac  scquimur 
sacro  textui  inagis  roiiseiilientciu. 

(f)  Ei  hic  sibi  non  conscntiunt  mss.  Yaltc.  in  alio 
eniin  trantformatum,  elc,  in  nltcro,  conforme  corpori 
gtorias  suce^  iii  teriio,  louformalum  corpori  gtoiim 
«Mif.  Yid.  lib.  xideTiin.,n.  55,  ex  quo  aliisqnc  pln- 
nbiw  b»cis  liquel  liilaiium  cadem  Srripturaj  loca 
non  eodeni  seniper  niodu  rcferrc. 

(g)  Lips.  et  Psir.  signilicantur  :  corrupte. 


m  TRAGTATUS  IN  PSALMUM  PRIMUM.  t58 

beatus  i!le  vir»  cum  quando  ipsc  in  gloria  Dei  Domi-  a      ^^-  ('^orite  aieriKC  dole^  -7  Et   omuia ,    inquit, 

quacumque  faciel ,  bene  (5)  (e)  dirigentur,  Jani  non, 


no  suo  confot  mis  adsliteiil. 

II.  Folia  Dei  verba.  —  Folitm  anlrm  lipni  hu- 
ju$  non  defluet,  Nec  niinm  si  folia  ejnsnon  defluunl, 
cujus  fruclus  dubuntur  (HUins,  qnam  dccidenl ,  non 
m.tturitale  drpulsi ,  non  vi  exieriore  decnssi ,  sed  ra- 
tjonalis  officii  di>pciisalione  {a)  deniessi.  El  quid  iri 
folii.s  signiiicel ,  ex  comparatione  rerum  corporalium 
absiilutuiu  eat.  Nani(|ue  Iianc  csse  nainnim  folioruin 
-contuemnr,  ut  ad  cuslodiam  frucluum  frnclibus  ipsis 
circiimjecta  prorumpani;  ui  qiiodain  vallo  trncra  po- 
morum  initia  cominimiai;i.  Docirina  ergo  vcrborum 
Dci,  qnx  promissos  nobis  friicius  convesiit,  sigiiin- 
ciiur  in  roliis.  Ilis  enim  verbis  spes  noslr.T  innnibraii- 
tur  :  horum  inler  lias  sa*culi  tempestates  muniminc 


siciil  iii  Adam,  <lonum  cjns  et  statuia  perUirb  ibuntnr: 
qiiia  ille  constituta;  iiiimort^litaiis  bcaliindinfni  pec' 
c:ito  iraiisgre:isx  legls  :miisit ,  sed  per  rcdemptionem 
ligiii  vit:e,  id  est,  dominica  passione,  cuin  ipsi  ligno 
vitx  siiiiiles  erimiis,  jam  qiiid  ,uid  in  nobis  liel,  ;vter- 
nuin  esl  :  aeternum  auicm  cum  boatitudinis  sensu* 
Prospere  dirigentur  autein  omnia  iila  qnse  fient;  non 
dcniutntionc  inceria,  non  inmitura  inlirma,  rum  in- 
corrnptiocorruplionem,  ct  a.4ernit;is  innrmitatcm,  et 
forma  Dei  forinam  torrenx  carnis  (4)  absorpserit. 
Iluic  igitnr  planlato  ligno ,  in  Irmporc  sno  bos  frucins 
-suos  danti,  bcatns  ilic  vir  eril  siinilis,  ipse  quoque  in 
paradiso  plantatus ;  ut  planlaiio  Dei  iion  eradicanda 


conlegiintur.  Non  deflucnt  igitur  h;ec  folia,  id  esi  g  |iermaneai,  in  quo  omnia  a  Dco  faota  prospcre  diri- 


Dei  vcrba ;  qiiia  p^r  Dominum  dictum  est :  Calum  et 
ierra  (I)  transibunt,  verba  autem  mea  non  transibunt. 
(Matih.  sxiv,  55).  Nihil  enim  ex  his  qux  a  Deo  dicta 
f  unt ,  dilabelur  aut  decidet. 

42.  Horum  foliofum  utilitas,  —  Quod  autcm  hxc 
folia  ligni  hiijus  non  inulilia  sint,  sed  saluiaria  gentibus, 
fanclus  j|8  Joanncs  in  Apocalypsi  testaiur  dicens  : 
El  ostendit  mihi  flumen  (b)  aquee  vilw,  splendidum  lan" 
quam  crystaltum,  exiens  de  ihrono  Dei  et  agni,  in  medio 
plaiea  ejus,  et  ex  uiraque  parte  fluminisarborem  tita^^qum 
facit  fruclum  duodecies,  singnlis  mensibus  reddensfruc^ 
tumsuum,et  folia  arboris  iHius  sunt  ad  saniiolcm  gentium 
{Apoc,  XXII,  i),  Coeleste (/(/ fs/,  spiriiaie)  sacramcnium 
ita  percon»oraIess|)ectcs  exponilur,  ut  raiionem  spiri- 


gentnr,  nuUa  dcinceps  domntationc  vcl  inlirmitaiis 
nostra;  cradicanda,  vel  temporis. 

27  ^^*  Iwpiorum  postjndicium  quale  corpus. —  De- 
monsiraia  autem  perfecla  biijus  viri  healiludine,  con- 
scquens  crai  (;u:c  impios  poena  mnncrct,  ostendcre. 
Seqnilur  nami|ne,  Vrrs.  i  :  Non  sic  impff,  ifon  sie^ 
sed  tanquam  pulvis  quem  projicii  venlus  a  facie  terras. 
Non  cst  inipiis  comparativae  hitjus  beatitudinis  spes 
relicta,  sed  (/)  vagnmos,  obtritum.  ventilatum,  dis- 
persum  et  iiiquieium  manet,  ul  ex  illa  corporalis  so» 
lidiiatis  flrinilate  decussi ,  Indibrio  pulveris  differan- 
tnr  in  poenain :  non  in  niiiilum  diRSohiti,  ul  sil  in  his 
maleriospoen.T;  scJ  in  inanc  aclevearidnmqneprotriiiy 
ui  liKiibriosa  popnx  niobilitatc  jacl>mtnr.  Cujns  poenffi 


lalem  corporalia  ipsa  qnanqnain  imjderc  noii  possinl,  C  ct  loroallero  idem  prophela  moininil,  diceiis  :  Cortimt- 


iainen(r).td  corpora  non  (2)  mntilent.  Convcncrai  cnim 
dixisse  ,  ex  uiraqnc  pnite  flnnii  lis  deinoiislraii  ar- 
borcs  esse ,  non  arborem.  Sed  qnia  viue  arbor  ubi- 
que  in  saciamcnlo  baptismi  una  cst,  (d)  ui  dir(nc  ad 
se  veniiMitibus  aposrolic;c  privdicatioxis  finctns 
subministrans;  ideo  ex  ntraquc  parte  numinis  una 
vita.*  aibor  assi>tii.  Uniis  eoim  agnus  cst  in  throno 
Dei  visns ,  et  unnm  flumeii ,  ct  vit  c  arbor  niia  :  qii» 
omnia  in  iic  complectuntnr  mysteria  corporalionis , 
bapiismi,  passionis,  cujns  folin,  id  est  pra^dicatioiiis 
verba,  snlutem  genlibus  per  doclrinam  eloqnii  nondc* 
cidcniis  Impertiunt. 

(i)  Prmieribunt  heic,  et  pniilo  post ,  pro  Iransibunt. 

li\  Mutileniur. 

(5)  Prosptfrabuntur  hic  et  infrn. 

(n)  In  vnl^atis ,  dimensi,  In  diiobus  mss.  Vatic.  de'  1) 
nierui :  cx  qnib'is  restituendum  dnxiniu^ ,  demessi. 

(b)  bditi.  aqucB  viv<c ,  dissidentibus  inss.  et  sacro 
tcxiu. 

(c)  Erismns  ibx  conjeciurn  ad  margincm  adscri|)- 
sit,  ad  comparationem  non  inulHia  siiU  :  qnoil  a  Lit>sio 
arreplum  deiiiceps  obiinuii.  citra  liilarii  Sfnieiitiaiii; 
quii  vull,  quaiilnm  asseqniinnr ,  S|>int:«lin  in  Scripin^ 
ris  ila  corporalibns  adnmbrari ,  ut  ha^c  ad  cori  ora 
iininiisi  iiiepii*  referri  qncant,  quia  nimiriini  aliijnid 
desil»  qnod  iieccss:irinin  sit  ut  coiporibns  verca|it;iri 
possint.  Hoc  conlirmare  licel  ex  ca|)iic2i  in  Maiih., 
n.  15,  uhi  inonel  S.  Doclor  rernm  seiiMbilinm  at  |iie 
prjrseniium  raiioni  aliquid  inierdiim  ea  conditiooo 
deess* ,  ui  iios  ad  reruni  spiritaliniii  ac  futurarum 
ijiMiftOtiam  sine  ullo  earuiii  damno  promoveant. 


nuam  eosut  pnlverem  anie  faciem  venli,  ut  lulum  platea- 
rum  delebo  illos  (PsiiL  xvii,4o).  Compnralioiiaqiieut 
beaiilndinis,  ita  cl  pam;c  esiconstitula.  Quomodoenim 
nullus  labor  el  veiito  |.ulvercmdi^si|»are,et  quomo- 
do  Ininin  in  plateis  ingredientcs  sc(5)  propecalcasse 
non  senlinnl  :  ila  poena:  illi  infcrni  fncile  est  imidos 
delere  atqne  dispcrgerc ,  quos  peccaloruin  ralio  ct  in 
luluin  solvcrit,  elcomminucrit  in  pulverem  , non  re- 
licta  neqtie  snbstantia  firmiiaiis,  cum  pulviset  lutum 
sini;  et  pcr  id  quod  pnlvis  eilutnm  suiii,  in  natnram 
laniuin  poenalis  substantix'  re«ervali. 

15.  Impii  resurgent^  sed  non  injudicitm.  —  Ei  quia 

(4)  Absorbueril, 

(5)  Abesl  prope. 

Ouocirca,  mutilam  licet,  lectionom  ms.  Miciacensis 
pr:i*reriinus ,  faventibus  tribns  Valic.  in  qnibiis  ad 
corporalii  non  muiilentur,  ui  ci  apnd  Bid.  ei  in  Erasmi 
lexiu  ad  corporala  non  mntHent.  Si  qnid  de  nostro  li- 
ceret  adjicere,  sic  resiitnerenins  :  Tamen,  ut  ad  cor» 
pora,  non  mutila  sinl,  S<»u ,  tamen  relate  ad  corpora  ita 
mntila  stnt,  ui  reltile  adspiritalia  non  sini  mntila.  Por- 
ro  fffii/j/are  Doiiaio,  id  esi  qnod  delrahere  aliquid  sine 
quo  res  esse  non  possit.  Ei  Tnllio  in  Orai.  mutila  et 
hiaiilia  synonyina  SHui. 

(d)  In  nno  nis.  Vaiic.  ex  se  viventibus. 

(e)  lii  ins».  vrosperabuntur ;  quod  et  infra  Iiabet 
Miciarensis  c<idex  pro  prospere  dirigentur. 

(/)  Bad.  Er.  Lips.  cuni  ms.  Mic.  va^ifm  eos  :  niale. 
Beatorum  ossa  seu  corpora  cum  ossibus  impiorom 
hic  cqmparanlur. 


250  SANCTI  IIILAKII  KPISCOPI  SCO 

|)i;r  liaiic  (lcmuialionc-m  obirilsc  iu  pulvercm  nrmiu-  A  <|u>(i  (c)  iiiHilrlilalis  iiisertum  ;  ncc  inridelitaii  cle}u- 


lis,  non  criiDi  ejiis  boni  parlicipes,  qiiod  bealo  viro 
ex  rrncui  ligni  dabilur  in  icmpore;  idco  consequen- 
ter  adjec<t,  Vers.  5  :  Proplerea  nou  resurgent  iiupii 
injudicium.  Non  alioliiio  bis,  qui  niique  pulvis  eiunt, 
per  id  qiiod  (I)  non  resurguni  denuniiatur ;  sed  re- 
snrrectio  bis  {^)  in  judiciuni  denegatnr.  Non  enini 
pcr  id  qiiod  noii  eiuiil,  sensu  poenae  carebuni :  quia 
liicri  |ioeiiam  faciel ,  quod  non  subsisiel  ad  poenain. 
Subsislciit  nuteiii  {a)  quia  erunt  puivis.  Pnlverem 
vcro  cfGci  vel  aridalc,  vcl  alirilu,  non  cst  subsisten- 
di  amisisse  naiuiam ,  sed  iii  naliiram  alteram  sub^ti* 
tisse.  Per  id  auiem,  qiiod  in  jiidicium  noii  reburgent, 
absoliiium  cst  noii  rcsuig<  ndi  cos  caruisse  iiaiura , 
scil  rcsurgondi  iii  jiidiciiim  perdidisse  ordincui.  Qni 


laiidi,  qiiiaaliipiid  babeant  ctfldei.PlurcftnamqueDci 
oieius  in  Ecclcsiacimtinet :  sed  eosdem  lamen  ad  sac- 
cularia  vitia  su^cnli  blandimcnla  sollicilant.  Orant,  quia 
limciit;  pecc:int,  qnia  vi.iunl.  CbrisiLinos  se  nuiicu- 
pani,  qiiia  bona  esl  spes  acieriiil.iiis  :  gcniilia  agunt, 
quia  blanda  piaiseniia  sunl.  Impii  iion  inanent,  quia 
bis  Dei  nomeii  iii  bonore  i'St :  pii  non  suiil,  quia  qu.-c 
pictati  suiit  aliena  sectanlur.  Et  necesse  est  ca  niagis 
diliganl,  per  quae  id  quod  se  nuncupani  e sse  non  pos- 
suiil;  secundum  nuiiciipaiionis  volitniatem  ,  iperuin 
vnluiitite  p4»iiore.  Et  idcirco  Dominus  postea  qiuiin 
credeiiies  non  judicamios,  vi  noii  crcdenics  j.nn  jiidi- 
caios  essc  diierat ,  addidit :  lloc  esi  auiem  judicium ^ 
quia  lux  venil  in  mundum ,  ei  dilexerunt  homine$  niQgis 


iuitcm   resurrectionis  «t  judicii  ordo  intelligcndiis  sit,  B  ttnebras  quum  lumtn.  In  eos  eigo  judiciim  e^t ,  quod 


Doniiiiiis  in  blvangrliis  ostendii  dicens :  Quicrtdil  in 
iuc ,  iion  jndicatur  :  qui  auteiu  non  credii,  jam  judicu' 
tu$  est.  Uoc  est  autem  judicium,  quia  lux  venit  in  kunc 
nniuduiu^  ei  ditexeruut  iioinines  magis  tenebras  quatn  lu  - 
mcn  (Jonn.  iii,  18  ef  lU). 

IG.  Si  ncque  fideles,  neque  infidiles,  qui  igitur  ju- 
dicuudi.  —  Ncgiigeniiaiii  audicniiuin  (3),  el  iniutio- 
Siin  legentium  racililaiem  dicii  domiiiici  28  ^ci*"!^ 
piTtiirlal.  Cuiii  enim  dicil  :  Qui  credit  in  me  non  ju- 
dicabitur ;  cxeniit  jiidicio  fiib  bs  :  ei  cuni  snbjctit : 
Qiii  auiim  non  crcdil^jam  judicutus  ett;  iioii  adinisit 
::d  jiidiciuiii  iulid«'Iis.  Ergo  si  ciedentts  excniii ,  et 
reptilil  iiilid«'b'S  ,  nec  in  bos  nec.  iii  ill*  s  jiidicii  s<»rie 
permissa;  qiioiindo  c<  nvciiire  sibi  (4)  in  buc,  qiiod 


jam  et  in  incredulos  acluin  est ,  et  iii  credonfes  non 
necessariuin  esl :  qiiia  magis  tenebras  qnam  lumen 
dilexcriiit ;  non  qiiod  non  diiciei  int  et  iunum  ,  sed 
qiiml  (lilcctio  iilis  ruerii  wagis  pr«»peusa  tencbraruni. 
28  Praif<)rri  enim  solel  dilectioni  ex  com|>aratione 
dilectio  :  et  binc  jiidicium  est,  qiiia  cuin  dilexeriiit 
Gbristiim  ,  magis  timeii  lem*bras  dilexcrunt.  lli  crgo 
judii  abuiilnr,  qui  ncqiie  ut  pii  non  judicabuutur,  iic- 
qiic  jam  ruerini  ut  impii  judii  ati,  in  quos  ex  pr.elata 
poiius  dilenione  (5)  jiidiciiim. 

ift.  Impii  Hon  jhdicabuutur,  sed  peccatores.  —  II ii- 
jiis  qiiidem  cvai  gciica;  dis|>4>siliuni8  tenuit  et  pro- 
plieia  iationem,dicens:Prof;fer^/i  non  resurgent  impii 
in  judicio,  ueque  peccatores  in  consiliojuUorum.  Liipiis 


leniiim  aii  ,    existiinabiiur  :  lloc  est  autein  judicium,  C  judiriiim,  qnia  jain  jiidicali  .sunl,  iion  reliuquil  :  pee- 


quia  lux  venit  in  luundum,  et  dilexcrunl  homines  magis 
teuebras  quain  lucem  ?  Non  enim  polcsl  (6)  locus  reii- 
ctus  csst^  jiidicio;  cuin  neque  iiifidcles,  ncque  fidelcs 
sint  judiCHidi.  Ei  h:rc  quidcMii  ila  esse  aiiditoribus 
ncgligeiitibus  el  Iccioribus  iiicuriosis  videbnniur  : 
ca^lerum  in  se  vinus  ips-i  verburum  proprietatcin 
dicii  et  iiiielligcntiain  continct. 

17.  Qui  scil,  iuter  pios  impiosque  medii,  —  Qui  cic- 
dit,  inqiiit,  non  judicabiiur.  Quid  cuim  neccssc  cst 
judic.ire  credenlein  ?  judicium  eniin  ex  ambigiiis  rc- 
bus  exsisiii,  el  ambiguilaie  adciupta,  judicii  tion  de- 
sideiaiiir  cxaiiieii.  Ex  quo  iie  inlidelcsquidem  nccesse 
esl  jiidicari ;  quia  amlii^uitas  quiii  (alias  cuiii )  infide- 
les  siiit ,  iion  rescdit.  Sed  adempto  in  cn-dcntes  non 


caloribus  aiiteiii ,  quos  supiTiori  sermone  discerni  ab 
inipiis  docuiiiius ,  coiisilium  jiisioriim ,  quia  judicandi 
sint,  dcnegavil.  lilus  eiiiin  pra^uditatos  impietiu  fa- 
cit,  Iios  vero  peccaluni  deibiet  jiidicandu^.  Ila(|ue 
iieqiio  impietas,  qiJU£  jam  judicata  esl,  peccatoriini  cst 
permissa  jiidiciu :  nei|ue  pecc;ilorcs  (|ui  judicaudt 
sunt,  justoruin  qui  noa  judicabuntur ,  meriti  suut 
digui  e>se  consilio. 

i9.  Quomodo  Deus  cognoscal^  aut  ignoret,  —  Et 
bujus  ditrerentio*.  Iiinc  ord<»  proficisc  ilur.  Vers.  6. 
Quia  cognoscil,  inquit,  Dominus  viam  justoru.n^  et  via 
impioruin  y.enbit.  Coiisilium  jiistinuoi  pecciitoies  id- 
circo  iiou  adcuiil,  quia  viain  juiloruiii  Dominus  co- 
gnoscit.  Cognoscil  aulem  noii  tgnorationis  scientia  (</), 


crcdcn:esquejiidicio,  causain  Dominiis  jiidicii  ei  auc- D  sed  dignatioiie  iiosceudi.  Nei)iic  cnini  bx*e  iu  Deo 


lores  in  quos  judir^iri  iiecesse  csse  adjccit.  Sunt  enim 
aliqui  intcr  iinpios  piosquequi  medii  siiii,  ex  ulr(»que 
admixti,neutri  t^imcn  propric,quiainid  ipsnmconsii- 
lerint  cx  utroque :  nec  fideiadiniscendi,quiasit  illisali- 


i1)  Non  resurgent. 
i)  I 


lleic  ei  in  sequeniibiis  cum  resurgeodi  Tcrbo 
in  judicio  adjmigit  ms.  Veroiieiisis. 

(3)  Segligentem  audientiam^  et  incuriotam  negligen" 

(a)  F.diii,  qui  erunt.  Expressius  duo  mss.  quia 
erunt.  Paub»  anie  iucri  poenam  [aciet^  periiide  cst  ac  , 
lucrifaciel  pwnam :  seii  evadet  pceuam  ,  quo  eodcni 
sensu  Plinius  dixit,  iucrifacere  injuriam. 

\b)  Apud  Par.  videri  iocus  esse  judieio,  In  aliis 
edilis,  videri  locus  $su  reUctuM  judicw.  Qu»  de  judi- 


passionum  bumauarum  demulalio  esl,  ut  aliquid  aut 
cognoscai,  aut  nescial.  Beaius  Aposiolos  Pauliis  qiia 
ralioiie  a  Deo  cognoscttremur  exposuit,  dicens:  Siquit 
est  in  vobis  propheta  aut  spiritaiiSy  cognoscat  qua  scribo 

tium  facilitalem, 
(4)  Onuttiiur  in. 
{i)  Judicium  esl.  Et  kujus  quidtm, 

cio  Hilarii  sentenlia  sil ,  dispuiaium  est  in  Prxfa^ 
tione. 

(c)  Lips.  et  Par.  infirmitatit,  repiignantibus  alib 
libris^ 

(d)  Seu,  qiL-e  ignorationem  prxcessisse  ponat  Tid. 
lib.  II  de  Trin.,11.  6i. 


261  TRACTATUS  IN  11  PSALMUM.  m 

vobis,  quia  Dondni  swU :  $i  quis  autem  non  cognoscil,  \  Posluin   (c)  a   me,  el  dabo  tibi   gentes  hmreditatem 


non  coguoscetur  ( I  Cor,  \iv.  08  ci  39).  Eos  ergo  eo- 
gnoscia  Uoo  oslendii,  i|ui  qu.i;  Doisuiii  cogiioveiiul: 
tiiiu  cognoscendi,  cuui  c<»giioverinl;  liigiiationein  sci^ 
liceicogniiioiiis  |Uir  nieriium  religiouis  cogoiiae  con- 
sci|uenies  :  iii  quod  cognosciUir,  non  iguoraiiiis  pro- 
fecius  iuleilig:ilui*  csse,  sed  i-ogniii.  AbsoUile  auteui 
Doniinus  osiendii  in  Adain  at<|iio  Abiuli:iiii  peccaiores 
86  ignoiaie,  cogiio-cere  nuieiu  lidi^leK.  N»ini|ue  Ad:c 
post  peccaluiii  dlvluui  esl :  Ubi  ts^  Adum  {Gen.  iir  9)? 
non  qiiod  Deus,  qiiein  adlnic  iii  pamdiso  liabeiKit,  iii 
p  iradiso  esse  ne^ciret ;  scd  quod  duni  ubi  Sit  inler- 
rogatur,  indignus  Ci»giiitione  Dei  per  id4|ui)d  pcccavii, 
ostendilur.  Abialiani  auiein  diu  ignoraius,  scilioet  ad 
qiiein  sepiuagenai  iuin  Dei  jain  fuii  scrnio,  ciiin  se 


tuam^  ei  possessionem  luam  terminos  teme»  Reges  eos 
in  virga  ferrea,  et  lanqnam  vas  figuli  coufriuges  eos. 
Et  nunc  reges  inteliigite,  erudimini  qui  judicatis  ter" 
ram.  ServiiB  Domino  in  limore,  et  exsultate  ei  cum  tre^ 
mort.  Apprehendite  duci\diuam  ,  ne  forte  irascatur 
Dumiiitis,  el  pereatis  de  vm  jusla,  Cum  exarserit  in 
bretn  ira  e/iis,  beati  omnes  qui  coufidunt  in  eo. 

TRACTATUS  PSALMI  II. 

31  Plnies  nostruiiianiliiguos  rncitapastolicaaiicto- 
rita>,  utruin  psaliuuio  hiinc  cobaTeuiem  priiiio,  et 
veloti  prinii  (d)  exiiinuiu  puicnt  e.sse  :  an  vero  subja- 
cenleiii  et  secoiidiiiii  potius  coiinumerent.  Nainqiie 
iu  Actis  Aposloloniiii  priiiiuui  buiio  babi-ri  aii|ue  e^se. 


per  ohlalinnein  Isauc  fldelem  Douiiiio  probnssei,  Uii  B  ^^'^' ^^^^^^^^^^^^  Iteali  Pauli  ita  doceniur:  Nosque  vobis 


in  diviu^iin  fainiiiariialcni  digiialioue  siiscipitor :  Sunc 
cognovi  qma  Innes  Dominum  Deum  /iiuiii,  et  30  "^'^ 
pepercisii  filio  tuo  diltclo  propier  me  (Cen.  xxii,  12). 
Noii  igiiurabat  uiiqiic  Abrah.i*  ndeiii,  qunn  ei  dcgi'- 
iiernndo  Isaac  credeuli  ei  ad  juslitiani  depula\erat : 
scd  t|nia  niagiium  liinoris  sui  dederai  liliuui  oficrendo 
docuiiieoiuiu,  nunc  c<  gnoscilur,  iiniic  pioliaiur,  nuiic 
digoiis  est  qui  iioii  ignorclor.  Sic  i  aqne  Deus  et 
a^n  scii,  el  iiescii;  cuni  Adain  percaior  nescitnr,  et 
AbraUaiii  lidelis  agii«iscitur,  digi.us  siMliret  qui  a  Deo 
niUil  uti  ;iic  ignorante  nos^aiur.  <^ognit.'i  ergo  esl<>eo 
jiisioruin  itoii  judirand*»Miin  via:  rtidcircopoccalores 
qoi  juilicandi  snut,  ab  coruin  con>ilio  suboiovcninr. 
luiiui  auttiin  iu  jiid.ciiiin  nou  resnrgeitl,  cuni  drper- 


evangelixfnmis  eam  qua  ud  patres  fuciu  esl  refifomis^o : 
hniic  Deus  explevit  filiis  (I)  vestris,  susiituns  Domiuum 
nosirum  Jesum^  sicul  in  (e)  psuluio  primoscripiumest, 
Fdius  meus  es  tu,  ego  hvdie  genui  k',  cum  suscitaoil 
eum  a  morluis  amplius  non  regressnrum  in  iuieritum. 
Ob  baiKcrgo ;<p  >siolicaiii  aucim itateiu error«'scriben-' 
ttniu  fieri  cretlitur,  iit  iu  ordioe  sccuiidiis  psaluius 
isie  iiiiinerelnr,  cuin  prioins  csse  ipso  doctore  geii- 
liuiii  teslaiitc  noscaiur.  Gogoosceiida  iuiqiie  e;i  ratio 
c>t,  cnr  el  a  nobis  secnndiis  esse  inielligeiidus  sii,  ct 
ab  Apost  ilo  es^e  priniiis  oslcnsiis  sit. 

2.  Mcdiis  iiainqiie  lcgis  !ciuporibus  (fj,  priiis- 
qu:ini  uu  gcnitiis  Dci  Filiii-,  :inte  s^rcula  nianens  Deus 
Verbiiiii,  lioino  nasccretur,  posreu«e  nge  Plolenixo 


diia  eoruiu  via,  jiiii  fiierint  jiidicaii  pci  cuin,  qui  aii:  C  sopliingtiiia  se»iorcs  libros  VclrrisTestiiiieiiti  ex  lie- 


PaUr  nun  judicai  quemquam  (Joan.  v.  22),  sed  oniue 
judiciiiui  dedit  Filio,  Doiniuo  nostro  Jcsu  Chrisio, 
qui  cst  benediCtiis  in  s:ccnla  saxuloruin.  Aiiien. 

PSALMUS  II. 

Sine  tiinlo  apud  Ilebrxos. 
Quare  fremuerunt  geiiles,  et  popuU  medilali  snnt 
inaniaf  Adsiiterunl  reges  lerrof,  et  priucipes  convi*ne- 
runt  in  unum,  adcersus  Domintnn  et  adversus  Christum 
ejus.  hisrumpamus  vincula  eorum,  et  abjiciamus  a 
ttiibis  jngum  ipsorum,  Qui  kabilai  in  cwlis^  irridebit 
eosj  et  Dominus  iubsnimabil  eos.  Tunc  loqueiur  ad  eos 
in  irn  sun^  et  {u)  in  furore  conlurbubil  eos.  Ego  au- 
tem  consiitulus  sum  rex  ab  eo  super  Sion  montem 


in-ais  ittieris  iu  gra*cas  iransiulcroni.  Erat  aulem 
jain  a  Moyse  aniea  insiiiiiiuin,  iii  >yiiagog;i  otnni  sep- 
lungiiita  esse  dociores.  Nam  idcni  Moyses,  qiiamvis 
Yeleris  Te-taiucnli  {g)  verlia  in  litieris  coiididisset, 
taiiion  separaiim  i|uu!daiu  ex  oiculiis  legis  secretiora 
my.^leria  33  sepluaginla  senioribns,  qui  doctores 
dc  iice|is  uianereut.  inlimnvcral.  Gujusd'  cirinaicUam 
Douiioiis  in  Evangeliis  memiiiit,  diccns  :  St(p«r  ca- 
Ihedram  Moyai,  iiiqnit,  sedcrunt  Scribm  et  Phariseci : 
omnia  ergo  qucecumque  dixerint  vobis^  servale  et  facite; 
secundum  vero  fucla  eorum  nolite  facere.  Doctriua  eigo 
horum  (/1)  maiisit  in  posterum  qu%  ab  ipso  scriptore 
legis  accepta,  in  hoc  seniornm  ct  tiumcro  et  oHKcio 
conserv.an  esi.  Hi  itaqne  seniores  libroshos  Iransfe- 


eottctum   ejHs,  (b)  praiiicans  prasceptum  ejns.  Domi- j)  nHiins ,  ei  spihtalem  secundiim  Moysi  tradiiionem 
nns  dixit  ad  me^  Fiiius  meus  es  /u,  ego  hodie  genui  te.      occuiUrum  cuguitionum  scientiam  adepli,  ambigua 


(I)  Noslris. 

(a)  nilnrius,  indignatione  sua. 
{b)  Hii.  annuutians. 

ie)  hilnriiis,  Posce. 
d)  Iia  iiiss.  poiiores.  At  editi,  extremum,  Georgiiis, 
qui  et  qiiaiidoqtie  Gcnnndiiis  apoellalur,  apu4l  Gorde- 
r-.uni  iii  iiaieoa  Patr.  Gr.ec.  Ono,  inqnii.  iiffclt  exem- 
plaria  hfbraica.  in  aiiero  quidi^m  reperiinus  hoc  etse 
>ecundi  psalmi  principtum ;  in  aiiero  vero  kiic  este  con- 
junctum  cum  primo.  Ceeterum  hnud  ignorandum  est^  in 
nuih  hf.braico  exempiari  Psaimorum  nHmrmm  adjunc- 
lum  esse.  Parapbr.*istes  veni  apud  eaindem  Gordenum  : 
Sciendwm  unud  Uebrmos  priniiiiii  ei  eeeundwnpsalmum 
non  eue  distinctos^  sed  conjunetos.  lluic  cousentit  vul- 


gatufi  llicronyinut  in  psal.  1.  Sic  utrumqueuna  serte» 
velut  niiuoi  |isaUnum,  de<cribit  atqiie  ioserit  Justiuiis 
Martyr  iii  Apologia  11.  Qoi  niiiic  secundus  esi,  psal- 
nins  primtis  :i|ipellatur  a  Peiiliaiio  apud  Augusi.  1.  n. 
c.  92,  n.  20«. 

(tf)  lii  noniinllis  esempiaribiis  gr.Tcis  legere  est 
TM  irp«i>T».  io  aliis  Tw  itMxipta.  Legere  tm  npwfa  |K)St 
irilariutu  vulgaiiis  ilieronyinus  in  11  |isalmuin,  JJEcu- 
meiiiiis  in  Acia,  Beda,  etc. 

(f)  Aiinos  circiier  500  ante  Ghri^itnm. 

(f )  Ms.  Mic.  Verba  Testamend  in  iiueras  condidieset. 

{k)  Verbum  tNanstl  a  Lipsio  eipuuctmn,  rMitui- 
mus  ex  Bad.  Er.  et  mss. 


265 


SANCTI  lllLAnil  EPISCOPI 


t64 


liiigiisn  licbrnicae  dicla  cl  varla  qiiaudaiii  cx  sc  niin-  A  a^JJ^tc  ;  ileliinc  quocl  illi  ipsi  principes  doclorescjiie 


liaiiiia,  .-ecindnm  virinles  rijrnfti  ccnis  cl  propriis 
vcrhoruinbignincalionibns  iransiulrrnm,  (a)  doclrinaj 
sciciitia  muUiinodam  illam  sermonHin  inieliigcntiam 
lcinperaiiles.  Ei  ex  eo  fii,  qut  postea  ifansiulcnint, 
divcrsis  modis  intcrprcluile^,  magdum  gcnlibns  al- 
tulerinl  errorem  :  dmn  occuU:c  illius  cla  Mt)yse  pro- 
fi»cl:e  iradiiinnis  ijjnati,  ea  quae  ambigue  lingna  lie- 
brnea  conimemofau  sunl,  incerli  snis  ipsi  jndiciis 
cdidennit.  Ainbiguitalis  anlem  linguaj  hebraicr  unum 
aflercmus  cxemplum,  ex  quo  c-jciera  islins  inodi  cssc, 
alqne  ita  nil  sunl,  inlelliganlnr.  Bresitli  vcrbiim  he- 
braicum  esl.  Id  trcs  significanlias  in  se  habcl,  id 
est,m  pnncipiOj  el  in  capiie,  cl  (b)  in  filio.  Sed  trans- 
latores   sepluaginta  m  principio  ediderunl,  cieteris 


syn:igi)g:i*,  ct  prater  scieniiam  legis  pcr  Moyscn  qno- 
quc  doctrina  secreiiori  perrecti,  non  potucrunt  non 
prohabiles  e!=^sc  arhitri  intcrpretandi,  qui  ccnissimi  et 
gravissimi  erant  auctores  ducendi.  Ili  ergo  p*almos 
inter  cxleros  libros  tMnsferenie!»,  ct  in  nuineruin  re- 
degcrniii,  ( t  in  ordincm  collocavcrunt,  ci  diapsnlinis 
disiinxerunt,  qui  omncs  secnnduin  Hobnros  conrusi 
et  habebantur  ct  habcntur.  llorum  igiiur  lransUl!Ofics 
Hchr.Tis  tnm  lingua  taninm  sua  ntcntibus  non  erant 
nccessarioe.  Ipsis  tamen  omnihns  diligcnli  et  religiosa 
custodia  observatis  (d),  qnihns  posiea  qnam  Doininus 
lcgem  omnem  sacramcnto  et  corporaiionis  su»  et 
passionis  et  resiirrcctionis  impicverat,  cnm  his  libris 
quos  regi  iidcin  iranslatorcs  ediderant  coilatis,  et  fi« 


diverse  transfercntibus  :  ct  seruiidnm  hanc  amhigui-  B  deliter  (e)  consonanlibus  comperlis  ,   indissolnbilis 


taiem  hxc  ab  illis  in  omni  translatione  cst  facta  con- 
fusio. 

3.  Lxx  interprelum  auctoritas.  *—  Sed  pcrfecla  ho- 
rum  septnaginti  interpretum  (c)  ancioritas  manet. 
Prinuim,  quod  33  ante  advenlnin  corporalcm  Do- 
mini  iransiulenini,  nec  adulaiio  iiiterprelandi  adhi- 
bita  lempori  arguitur,  tanto  intcriore  interpretationis 


conslitnla  cst  piivilc^io  doctrin.T  ct  .xtaiis  nuetoritas. 
A.  CurPaulus pi iinuin  hunc ap;yW/nnV.— Beatns  ergo 
aposlolus  Pauliis,  secundiim  profcssionem  sunm  lie- 
bra>us  ex  Hebr.Tis  ciiain  secundum  hcbraicain  (i)  cogni-^ 
tionem  et  fldem  psalmnm  hiinc  primiim  e.ssedixit,trans« 
latonim  distiiiclionc  non  usus  ;  cui  maximuni  hoc  prac- 
dicandi  ad  synngogae  principes  studium  crat,  ut  Do- 


(1)  Consiitutionem, 

(a)  I:i  nno  ms.  doclrina:  scientiam  multimoda  illa 
sermonwn  inteUigentia  lempernntes :  miniis  eleganter. 
Hnc  spcclat  illnd  in  Ps:il.  cxlii,  n.  1 :  Eis  autem  legis 
ac  proiihetarum  scieniia  ultra  prtBtcriptum  et  anibigui- 
tulem  litleras  [uit.  Haiic  ii»soniin  scientiain,  qiiain  nos- 
ler  llil.irius  iraditiOiii,  alii  prophrtico  spiiitni  tri- 
bnunl  :  ni  di<ere  non  dubiiet  Angustinns  lih.  ii,  de 
coiKensu  Evang.  c.  66  :  Septuaginta  eo  spiritu  inler- 
preialos^  quo  iila  qno!  intervretabantur  dicta  fuerant ; 
et  quidein  iit  hahci  Qiiiest.  169,  iii  Gen.  non  interpre- 
tationis  servitute,  sed  prophetiw  auctoritate.  Merito 
e/iim,  iiiqnil,  I.  xv,  de  Civ.  Dei,  c.  23,  ii.S,  creduntur 
Lxx  interpretes  accepisse  prvpheticum  spiriium  ut  si 
quid  ejHS  auctorilute  mutarent,  aique  aliter  qnnm  erat 
quod  interpretabantur  dieerent,  neqne  hoc  divinitus  dic" 
tum  esse  dubitaretur.  His  Miffiagjitur  eliain  llicrony- 
mns,  a  qno  pr;i'f»t.  in  lib.  P.ii'alip.  iidem  as^eruntur 
Spiruu  S'incto  pleni. 

(b)  Hnnc  Hilarii  locnm  notassc  videtur  Hierony- 
mns,  Qiiapst.  hcbr.  in  (ienesim  dicens  :  Plmqne  exi- 
stimant,  sicul  in  altercntione  Jasoniset  Papisci  scriptum 
esly  et  Teriullianus  in  lib.  contra  Praxeam  dispuiat, 
necnon  Hilarius  in  expositione  cujusdam  psalmi  affir- 
mat,  in  hebroio  haberi^  in  filio  fecit  Dius  cosluni  et 
terrain  ;  quod  falsum  csse  ipms  ret  veruas  comprobat : 
ttum  et  LX%  interpretes  et  Symniachus  et  Theodotion^ 
in  principio  transiuterunt ,  et  in  hebrwo  scriptum  esi, 
Beresith,  quod  Aquila  interpretntur,  in  capitulo,  ci  non 
Btben,  quod  interpretatur,  in  Pilio.  Magis  iiaque  se- 
cundum  sensum,  quain  secundum  veibi  irunslntioneni^ 
de  thrisio  esl.  lia  tamen  in  hebra^o  haberi,  m  filiOy 
aflirmat  llilarins,  ut  hnic  interpretationi  neqiie  adhai- 
rcai  ifise,  nei|ne  adh.i  rendum  putet.  De  Terinlliario 
ohiterohservanins,eam  inipsiuslibrocontra  Praxeam 
misqiiam  rei^eriri,  sed  hocduintaxal  nuni.  5,  de  Pra- 
xce  scetariis :  Aiimt  quidem  et  Genesim  in  hebrwo  ita 
ineipere  ;  In  principio  Deus  fecit  sibi  Filium  :  hoc  ul 
firmum  non  sii,  atia  me  argumenta  dedacunt.  Qiiain- 
qiiain  hnnc  Teilulliani  locum  ex  Hieronymo  emen- 
dandiim  esse  facile  conccdanius.  I,»se  vero  Tertnl- 
lianns  legere  solet,  in  prmiordio; etl.cont.Hermogen., 
n.  20,  juxta  viin  vocis  graecx  iiermiitit  ut  legaiur,  in 
principulu  et  potestatc. 


(c)  E  regione  vocabuli  hujiis  Erasmus  adscripsit : 
Aliter  sentit  Hieronymus.  E\  ipsa  lamcn  Hieronymi 
coiifossionc  episi.  ci,  ad  Pammach.  edilio  lxx,  virei 
obtinuit  in  Ecclesiis.  vel  qiiia  primn  et  ante  Christi  ad» 
veniuin,  vel  quia  ub  aposiolis  usurpata,  Ejiis  qiioque 
aucloril:item  plnriinuin  roinnipnd:it  Iren.neiis,  lib.  iii, 

G  c.  24,  qiiod  prodierit  ab  ipsis  Judasis  multum  unte 
tempora  adventus  Domini  nostri^  vt  nuUa  relinqnaiur 
suspirio  ne  niorem  nobis  gcrentes  Judcsi  hxc  ita  inier- 
pretatisinl.  Haiic  pariter  pluriiiii  faeitChrysnstoinus, 
hotn.  v,  iii  Miitih.  qood  lot  ac  pariicr  ad  intert>n*lan- 
duiii  antc  Doniinici  advciiuis  tcinpora  accedenies  ab 
onini  snspicioiic  xindicenlur.  Et  nl  llieronymi  vcrbis 
notnlaiii  hanc  clandainns,  inni  nlio  saiie  re^iicxerity 
cuin  pnelat.  iii  A  Ev.mgelia  ait  :  Post  septuaginta 
nihil  in  sacris  litieris  polest  immuiari  vel  perverti^  quin 
eorum  iranslattone  omnis  fraus  el  doius  patefiaU 

(d)  Non  salis  prudciiter  nirsum  hic  Erasmns :  Fo- 
bida  de  celtulin  septuaainta  :  enm  nulliiin  liai  verhnm 
de  ccllulis.  Ycruin  eliainsi  hir*.  nonnihil  desil,  qiiod 
ex  peiiuha  niss.  resarcire  nohis  non  licuil :  ex  sub- 
jeetis  tainen  evidenicr  colligiiur,  Ii.tc  de  sncns  litteris 
intinprelandi  e^se,  qoa;  anie  Christi  dispensaiionem 
seriptar,  diligenli  deiiidc  :ic  religiosa  cusiodi.i  conser- 
vala*,  et  post  ejiisdem  rcsurrectionem   ciiin  lxx  in- 

D  lerpreiiiin  cditionc  collata".  fiierint,  eisqiie  conso-i 
nantesrcperto'.  Qiicin  porniiiilclligeinustexium  illnm 
cum  ediiioiie  lxx  colhilnm,  nisi  liehraicuni?  maxiine 
cnm  hoc  Hilarius  adnil:Unr  oslendcre,  Paiilo  apnd 
Geniiics  snos  licnissc  scripliiriini  jiix^a  hebniMiiii  lex- 
luin  laiidare,  eti:inisi  ipse  ceieriqne  apostoli  alias 
jnxia  ediiioiiem  lxx,  eain  in  niedinm  proferre  Milcant. 
Uiide  hic  lociis  niaxime  f.ivei  hehraico  lexlui,  cni  iina 
eiiin  edilionc  lxx,  propt>T  prxrogativam  docir:n:eet 
a^tatis  conccdit  Hilarius  indiasolubilem  anctoriiatem. 

(e)  Lips.  et  Par.  consonare:  reniieniibus  Bad.  Er. 
et  mss.  Si  antem,  iit  superiori  nola  oslendinins,  do 
hebrseo  texin  atqiie  lxx  serino  est,  inielligend:«  est 
h:i-c  consensio  in  pra^cipnts  (idei  nostrx  mysteriis.  1n 
aliis  enim  minoris  nioinenli  rebiis  texiiim  ntrnmquc 
iiiler  se  distare,  ex  Ode  eonim  qni  hebneam  lingoain 
callerent,  observat  Augusiiniis,  Qua:.a.  169,  in  Gen. 
ac  1.  II,  de  CoQbensu  Evang.  c.  66,  ct  nemo  cst  qui 
neget. 


263  TRACTATUS  IN 

minum  nostrum  Jesum  Ghristum  Det  filium,  natum,  A 
passam,  resurgenlem,  regnare  in  xternum  ex  doc- 
irioa  legis  ostenderet.  Tenuit  ilaque  hunc  modum, 
ut  Hebraeus  ipse  et  Hebraeis  praedicans  Hebrxorum 
consnetudlne  oteretur.  Sed  nobis  iranslatorum  nien- 
dum  auctoritate  est,  legem  non  ambiguilate  liiterae, 
sed  doctrinx  scientia  transferendo. 

5.  Qiios,  quandoy  quatenus  tpeetet  hie  pMlmus.  — 
Prxstat  autem  nunc  absoIuti$simam  intclligenliam 
personae ,  temporis ,  cnusx,  aposiolica  aucioritas. 
Nam  quid  in  libro  Actorum  suorum  de  hoc  eodem 
psalmo  iidem  Apostoli  senserint,  verbis  ipsorum  lo- 
quemur.  Scriplum  namque  est  {Act.  iv,  24,  etc.) :  Et 
ipns  dicentibus,  Domine,  tu  es  qui  fecisti  coslum  et  ter- 
Tom  et  mare  et  omnia  quas  in  illis  sunt,  qui  per  os  pa^ 
iris  nostri  Davidsancti  piteri  tui  dixisti,  Yers.  1,  2  :  B 
Quare  fremuerunt  34  gentes,  et  populi  medilaii 
suut  inania  ?  Adstiicruiit  reges  terrac,  et  prin- 
cipes  convenerunt  in  unum  (i)  adversus  Domi- 
num  etadversus  Christum  ejus.  Convenerunt  enim  in 
veritale  in  eivitate  isla  adversus  sanctum  tuum  fiUum 
(a)  Jesumj  quem  unxistij  Herodes  et  Pontius  Fi/afuf ,  et 
populus  hrael,  faeere  quanta  manus  tua  et  consilium 
prcescripsit  fieri,  Et  nunc,  Dominefrespiceinminas  ith^ 
mm,  et  da  servts  tuis  cum  omni  fiducia  toqui  verbum 
tuum.  Non  ergo  ambiguum  esl,  quid  tanto  anleriore 
tempore  prophetise  psalmus  ostenderit.  Nam  permixii 
(A/.  permixtim)  lum  sibi  in  Herode  atque  Pilalo 
genles  frementes  et  populi  vana  meditantes,  in  unum 
cnm  ipsis  suis  principibus  et  regibus  adsiiterunt. 
Communi  enim  et  prsetoris  (6)  et  tetrarchae  judicio  G 
in  Dominum  confirmata  damnaiionis  est  passio. 

6.  Gentes  frementes.  —  Ct  quidem  diligenter  se- 
candom  propheticam  scientiam,  unicuique  generi  et 
noroini  singulorum  quommque  verborum  est  proprie- 
las  coaptata  :  nt  gentes  fremuerint,  imperito  scilicet 
motu  inconditoque  commotae,  Dei  filium  in  corpore 
cemenies  et  audientes  (2).  Quae  usque  adeo  fremue- 
nint,  ut  corona  spinea  compunxerint,  vesie  regia  in- 
dulnm  salutatione  aique  honore  regis  illuserint, 
arandine  caput  contuderint,  aceto  ac  felle  potaverint, 
lancea  latus  foderint.  Cohors  enim  militum  Pilato 
subditoram  ex  fremitu  irae  intemperantis  haec 
gessit. 

7.  PopuU  autem  inania  meditati  sunt :  id  est,  inani 
in  doctrinis  Dei  meditatione  versati ,  cum  per  medi-  D 
tationem  legis  non  intellexerunt,  qui  pnedicabatur  in 
lege.  Jam  enim  tum  non  tantun  ex  illa  secundum  car- 
nemAbrahac  generatione  synagogac  populus  abun- 
dabat ;  sed  ex  multis  populis,  iii  uno  Israel  populi 
nomine,  multorum  populorum  diversitas  coniine* 
batur.  Et  boc  in  Actorum  libro  ( if,  5)  ila  scribitur : 
Eranl  autem  m  Jerusalem  habitantes  Judai^  viri  timen' 

(i)  Ib.  ijt  imum  idipsum^  fere  juxta  lxx,  iniTo 


(2)  In  praecedente  editionCy  odientes. 

(3)  Adjungitur  et. 

ia)  naZia. 

(b)  Lips.  etPar.  hic  et  deincops,  prcesidis.  An- 

PiTROL.   IX. 


II  PSALMUM.  266 

les  Dominum,  ob  omni  gente  quos  sub  cobIo  est.  Populi 
iiaque  isti  meditati  sunt  inania,  ex  multis  populis  ia 
unum  populum  congregati. 

8.  Reges  quoque  adstiiemnt  (3),  Pilatus  scilicet 
et  Herodes,  in  quibus  reges  terrae  intelliguntur :  et 
uterqiie  pro  legum  quibus  35  praeerant  necessitate, 
praesentiae  sux  adhibuit  ofTicium.  Qui  autem  impio 
irreligiosoquc  consilio  muliis  conveiitibus  adversuf 
Domiiium  tractabant ,  hi  principcs  conveniunt  in 
unum  :  frequenter  scilicel  in  domum  Caiphaj  omnibus 
sacerdotum  principibus  congregatis.  Denique  regee 
terrts  cognominati  sunt  Herodes  teirarcha  et  Pilatus 
praelor:  quiajure  terreni  imperii  adsiiterunt.  Caiteri 
autemqui  in  unum  convenerunt,  nequereges  terrae 
sunt,  neque  principes  sacerdotum,  quia  nec  jus  regni 
sui  praeiori  Romano  et  tetrarchx  obtinebant  subditi, 
neque  ultra  jam  principes  sacerdoium  cognominari 
merebantur,  quia  impii  in  Deum  ac  Dominum  ipsius 
sacerdolii  exsiitissent. 

9.  Superiora  Pater^  subsequenUa  proferunt  ApostoU. 
—  Ei  quia  non  ambiguum  est,  ex  persona  Dei  patris 
secundum  apostolicam  nucloritatem  psalmum  coep- 
tum  esse;  quippe  cnm  dixerinl  (4),  Qui  per  os  patris 
nostri  David  sancti  pueri  tui  dixisU  :  idcirco  ad  intel- 
ligendam  personae  demutationem  ab  interpretantibus 
interjecium  diapsalma  est,  licet  in  libris  Hebra^orum 
non  cx>ntineretur.  Persona  ergo  qu»  demutatur, 
Apostolomm  esse  intelligcnda  esi,  dicentium,  Yers. 
3  :  Dismmpamus  vincula  eorum,  et  abjicianius  (5) 
a  nobisjugum  ipsorum.  Deteslari  eos  necesse  est  quod 
arguunt.  Horum  ergo  qui  et  fremuerunt,  et  inania 
mediuti  sunt,  vincuia  disrumpunt,  et  jugum  abji- 
clunt.  Et  non  ambiguum  est  quin  differat  jugum  ab- 
jicere  et  vincula  rumpere  ;  quod  utruroque  utrique 
superius  memorato  ei  generi  et  nomini  convenit :  ut 
vincula  quidem  gentiuni  mmpani,  jugum  autem  po« 
pulorum  abjiciant :  quia  gentes  peccatorum  suornm 
vinculis  colliganlur,  a  quibus  absolvere  se  |>er  infide- 
litatem  non  possunt,  secundum  id  quod  dictum  est, 
Fasciis  peccOtorum  suorum  constrictus  est  peccator 
(  Proo.  V.  2!2 ).  Judaei  vero  jugo  legis  onerantur, quod 
a  se  Apostoli  abjiciunt,  beato  Petro  dicente  :  Nunc 
vero  quid  tentatis  Dominum,  ponere  supra  eollum  dit' 
cipulorum  jugum,  quod  neque  patres  nostri,  neque  noi 
potuimus  portare  (Act.  xv,  10)  f  Hoc  ergo  populorum 
jugum  a  se  abjiciunt,  quia  subditi  ei  fuerunt :  vincula 
autem  non  sibi,  sed  gentibus  dismmpunt.  Et  ita  utri- 
usqiie  sermonis  ratio  servata  esi.  Ubi  (6)  vincula 
disrumpuntur  nullam  personae  Fuae  significantiam 
addunt :  ubi  veroabjiciuntjugum,  iliic  dicendo,  A6- 
iiciamus  a  nobis,  non  de  aliis  quam  de  seineiipsis  lo- 
cuti  intelliguntur  :  ut  gravi  islo  36  et  intolerabili 
abjecto,  suavi  illi  et  le?i  ad  quod  invitati  sunt,  evan- 

(4)  Dixerit. 

(5)  Projiciamus. 

(6)  Ut  ubi;  et  cohaerenter  infra  adcfanl,  et  inteUigan* 
tur  pro  addunt  et  inteUiguntur. 

tiquam  seclionem  prostoris  revocamus  ex  Bad.  et 
mss. 

9 


e07  SANGTl  HILARH  EPISGOPl  .  2G9 

gdici»  sanctiOiifttioois  sejiigo  subderent;  gentium  Afiliushominis,  Qlius  Dei  estt  ut  descendens  de  coeio 


autem  viiicula  per  Hbertatem  pracdicatioiiis  abrum- 
perent,  secundum  iiiud  quod  in  ejusdem  psalmi  com- 
mesBoraiione  dixeiunt :  Et  nunct  Domn^^  reipice  w 
nwM$  iUommf  M  daiervis  Itiit  cum  omni  fiducia  loqui 
vetbum  tuum  (ici.  iy,  29).  U»  enim  apostoiicoi  doc- 
trinttomniam  infidelitatum  et  ptccatorum  (1)  la- 
quttos  abrumpunt. 

iO.  Filii  contemptu* ,  eontemptui  Patrit, — Et  quia 
superius  duplex  persona  servata  est,  cum  ait,  adver- 
sue^  Dominum ,  et  adversus  Cliristum  ejus  :  gemiua 
qnoque  nonc  rideutis  et  subsanuantis  significatio 
CQinsecuta  est.  Non  enim  discernitur  contumclia  al- 
terius  ab  aliero,  neque  discreius  honor  esi  religionis 
ad  utrumqoe.  Qui  enim  (a)  per  genuinam  patris  et 


37  ^lius  {e)  Dei  essei,  et  per  virtutem  sua^  aub^ 
stantiae  (2)  idem  fiiius  hominis  essel  ia  oeelo. 

iS.  Patria  et  FiUi  distinctio.  —  Sed  voiens  pro- 
pbeia  sub  person»  distinctione  slgniicare  Pairem» 
qui  Filio  suo  eiiam  in  filio  bominis  consistente  in  ter- 
ris,  in  illa  xierna  sua  sede  ac  beala  manerel,  et  sine 
descensionis  (5)  (/*)  alicujus  dispensaiione  requiesce- 
ret,  aitf  Yers.  4  :  Qmhabitat  in  cmlis^  irridebit  eos,  et 
Dominus  subsannabit  eos :  ut  per  eum  qui  irridei  babi- 
tans  in  coelo,  intelligeretur  et  Dominus  qui  subsanna* 
ret  e  ccbIo.  Non  dlffert  auiem  subsannare  ct  irridere  : 
utmmque  enim  secundum  voluntatis  affeclum  officio 
oris  efficitur.  Namque  secundum  intelligentiam  no- 
stram  per  corporales  species  divinarum  rerum  sensua 


filii  secundnm  se  legitimamque  naiuram  iu  gloria  di-  B  exponitur  :  ut  subsannatio  et  risus  iu  ehidcndis  bis. 


Vinilaiis  anuro  sunt,  unum  etiam  sunt  vel  in  eonlem* 
pt«s  injuria,  vel  in  honoris  reverentia,  et  alter  in  al- 
tero  aut  honorificatur,  aut  spcrnitur.  Atque  id  ipsum 
Deminus  tesiatus  est  dicens,  sicut  Pater  siueitat  mor* 
tuos  et  vivificat ,  sie  et  Filius  quos  vnlt  vivificat.  Nec 
enim  Pater  judicat  guemquamt  sed  onme  judicium  do^ 
dH  Fitio^  ut  omnes  tionorificent  Filium  sieut  honorifi-» 
cant  Patrem.  Qui  non  honorificat  Fitium ,  non  honori^ 
fieat  Patrem  qui  mistl  illum  ( Joan,  v,  21,  etc,).  Noq 
distinguitur  honor ,  non  discernitor  contumella  : 
aequa  in  utrumque  religio  exspeciatur,  et  injuria 
unhif  contemptus  utriusque  est.  Ita  cum  in  uno  uter- 
qne  spernatur ;  qui  unum  sunt  in  diviriitate  ambo  pcr 
ghnriam,  ununi  quoque  sunt  in  retigione  ambo  pcr 


qui  adversus  Dominum  et  adversus  Gbristum  ejus 
convenerant,  nomiuaretur;  non  quod  in  incorporalem 
Deum  aut  resolutio  aut  obductio  oris  iiicideret,  sed 
ut  ex  naturse  nostrae  consuetudine  noscereinus» 
qnali  (g)  iu  impios  essetjodicio  divins  volunliuis  illu* 
sum.  Subsannati  ergo  et  irrisi  suut.  Nam  qui  testos 
faisos  concinnaverant,  qui  proditionem  mercati  erant, 
qui  super  se  ac  fllio»  suos  sanguinem  ejus  receperant, 
qni :  Crucifige^  damaverant,  qui :  Descendedecruce^  ss 
Filius  Dei  es^  dixerant,  qui  sepulcrum  obsignaverant, 
qai  resurreciionis  sileiitium  a  miliiibus  et  famam  fu- 
rail  corporis  eraerant,  perdiderunt  tantum  impietatis 
sua)  laborem.  Deus  est  quem  cnici  affixerant :  ster- 
nus  est  cujus  sepolcrnm  obsignaverant.  Irridetur  im- 


honorem.  Et  hinc  qui  (b)  adversus  Dominum  conve-  G  piotas,  dum  ad  iliicita  nititur,  dum  inconcessa  expe- 


nerunt,  convenerunt  quoque  adversus  Christum  ejus : 
et  quos  in  coelo  habitans  irridet,  hos  et  Dominus 
sobsannat. 

il.  Qui  Filius  ceelo  non  reticto  descenderit.  —  Non 
qnod  non  et  Dominus  esset  semper  in  coelo,  quippe 
qul  de  se  ipse  tesiatus  sit :  Nemo  adscendit  in  ceelum^ 
niit  qul  descendit  de  coelo,  filius  hominis  qui  est  in  ceelo 
{Joan.  111, 15.  Vid.  lib.  x.  de  Trin.  n,  16).  Nonabest 
ergo  a  coelo,  quia  cum  dc  coclo  descendcrit,  filius  ho- 
rolnis  manens  aique  loqucns ;  est  tamen,  cum  hxc 
loqoeretur,  (c)  in  coelo.  Desccnderat  quidem  filius 
liominls,  sed  per  natur»  virintem  non  abcrat  filius 
Dei  unde  descenderat,  nequc  se  ex  eo  qnod  ante  eral» 
tnm  cum  homo  est  natus,  absumpscrat  (d) ;  ncquc  fao- 


lii,  dum  quod  obiinuisse  se  sperat  amittit,  dum  Deuni 
esse  quem  tamquam  hominem  condemnat  agooscit. 

15.  Perturbationes  in  Deum  non  cadunt. — Ob  quod 
competenier  hoc  sequitur,  Vbrs.  5. —  Tune  loqufitur 
adeos  in  ira  sua,  et  in  indignatione  mm  MfilMr^ii^il  eos. 
Postea  enim  qnam  resurgenie  a  mortuis  Dei  filio,  in 
quem  mors  per  speeipm  corporisquod  assuropsiiinci- 
derat,  temeritas  infrtictuosfe  impieiatis  irrisa  est  : 
Deus  ad  eos  quos  subsannaverat  loquitur,  eosque  in 
judignatione  conturbat.  Ac  priusquam  quis  iste  ira 
scrmo  ct  quac  ha^c  indignatlonis  perturbatio  sit  os- 
tendanms ,  admoneri  legentes  atque  audientes  opor- 
tci,  ne  aliqnas  demutationes  passionum  pcrturbatio- 
nesque  moiuum  cadere  in  Deum  credant.  Ni.bil  enim 


tos  filius  hominis,  filius  Dei  csse  defecerat.  Scd  adeo  D  in  aeternam  illam  et  perfectam  naturaro  38  uovom 


(I)  Pecemninmn.  Prudenlius  in  Apoth.  tincta  malo 
peccamine  principis  Adce» 


(a)  Apud  Lips.  et  Par.  tU  enhn,  Tum  apud  Bad.  et 
£r.  perjgeminam, 

(b)  Mic.  ms.  ut  nune  'qui. 

(c)  Lips.  et  Par.  de  cceto  deseenderat,  Reclius  Bad. 
Er.  et  niss.  in  ccslo :  allusio  enim  est  ad  id,  filius  ho- 
minis  qui  est  in  coelo.  Iiuerpunclio  loci  liujus  in  prius 
vulgalis  esl  prorsus  perturbata  el  confusa. 

(d)  Par.  assumpserat :  mendose.  Ilox  pro  defecerat^ 
solus  Lipsius  habet  desierat. 

(e)IucodiceMiciacensi,/S/iiM Dtfip^  virlttlis  sum  sub* 
stantiam,  etc.  Hoc  loco  probator  quod  in  Prxfatione 
asscruimus»  voces  i^irlttltf  et  naturcB^  apud  Hilariimy 


•    (2)  Filius  Dei  per  virtutis  sum  substantiam;  quae 
nouiinum  inversio  Hilario  solemnis  est. 
(5)  Discessionis. 

ubi  deChristoagitur,addivinitatcm  illius  referri;  nec 
scimus  aii  usqiiam  alio  referatur  virtus  naiune. 

(D  Als.  Mic.  discretionis  :  male.  innuiiur  enlm 
Paier  eo  incoelis  requiescore,  quod  in  terras  iion 
desceodcrit ;  non  descendisse  autemy  qitod  nuUa  in 
terris  dispensationc  funcius  sit. 

(g)  Edili,  quale  in  impios  esset  judicium  divimBtO" 
luntatis,  oinisso  apud  liad.  et  Er.  et  Lips.  verbo  tl/u- 
sum^  vel  ul  in  miss.  inlusuvu  ex  quo  apud  Par.  tndtt- 
sum  mendose  confecium  erat.  Einendantur  ex  mss, 
nec  spcrnenda  Vaticani  codicis  lcciio,  quati  imj^us 
esset  juMo  tUvinm  uolmMis  iUu$us, 


35a 


TRACTATUS  IN  H  PSALIHJM. 


470 


incidit  .'neqiiequt  iiaest,utqualis  est,ia1is  ct  semper  A  Amari  se  a  nobis  exigit,  non  utique  amorls  in  se 


sit,  ne  aliqunndo  non  idem  sil,  polesl  crfici  aliquid 
aliud  esse  quam  semper  est.  Terrenx  istud  impcr- 
fectacque  causae  habent  generis  ut  demutabilcs  flant 
cnnversione  nattirx,  cum  Isetitinm  mocror,  placablli- 
l:item  ira,  benevolentinm  offensa,  scquanimitatcm  in- 
vidia,  et  securitatem  sollicitudo  perturbat :  sumusque 
per  hxc  aliud  aliquando  quam  fuimus,  cum  cam  quoe 
pra^sens  sii,  menlis  affectionem  subropcns  per  in- 
constantiam  inftrmitatemquc  noslram  motus  nppcti- 
tionis  alteriuB  inquietct ;  et  cx  eo  qnod  fuimus,  in 
id  qBod  sumus  eonversto  nos  rcpentiua  demutet. 
Dens  autem  beaius  atque  perfectus  profeclu  non  egct, 
cui  nihii  dcest :  demutatione  non  novus  est  qui  ori^ 
gine  carct.  h>E  est,  qui  quod  est  non  aliundc  est : 


nostri  frucium  aliqucm  sui  causa  ipse  percipiens,  scd 
amore  ipso  nobis  potius,  qui  eum  amabimus,  profu- 
turo.  Nam  aniari  se,  sibiquc  nos  obsequi,  idcirco  ut 
nobis  bene  sit,  expctit  (2),  ut  digni  beatiludinis  su£ 
ac  bonitatis  suoc  munere  per  meritum  amoris  sui  et 
obsequii  judicemur.  Bonitntis  autem  usus,  ut  splen- 
dor  solis,  ut  lumen  ignis,  utodor  succi,  non  prxbenti 
proficit,  sed  ulcnti.  Quod  crgo  snmus,  profcclus  nos- 
lor  cst  poliiis  (junm  cjiis  qui  nos  iii  id  quod  sumus 
instiluit ;  quin  Deus  bonorum  corum  qu:c  in  se  sunt 
scicrna  noii  iiividens  {Seu^  invidus),  in  sensum  nos 
atque  usum  l)cat.e  sux  bonitntis  assumit. 

IC.  Ad  merendam  bealiludinem  eum  condidit,  adeO' 
qne  liberum.  —  Scd  qui  pcrfoctus  ac  bonus  cst,  boni- 


in  sesecst,  secum  est,  a  se  (i)  est,  snus  sibi  cst,  et  B  tate  in  nos  ac  bealiiudiiic  sua  iion  sinc  intionc  ac 


ipse  slbi  omnia  est,  carens  omui  dcmutatione  novita- 
tiSf  qui  nihil  aliud  quod  in  sc  posset  incidcre,  per  id 
quod  ipse  sibi  lotum  lotus  cst,  reliquit  {n), 

i4.  Beu$  mUlius  egens  cur  creata  condideiii.  —  Ex 
hujtis  igitur  opiima  ac  benevola  beatitudine,  pcr  Do- 
minuia  nostrum  Jcsuin  Ciiristum  profeclx  (6)  omncs 
snnt  CQBlcstium  ct  invisibilium  crealiones,  spiritnlium 
el  corporalinm  consiitutiones;  iion  ut  profcclum  sibi 
aliquem  ex  his,  quibus  originem  iropertiebat,  ac(iui- 
rcret.  Neque  cnim  quisquam  eo  indiget  quod  ex  se 
iribuit,  aut  per  id  proficit  cui  ad  id  quod  cst  auctor 
est.  Exteriora  autcm  suiit  qux  afTernnt  profectiim  ; 
quia  ea  qu;e  inopisc  medenliir  aliena  sunt.  Dciis  igi- 
tur,  cx  qno  oinnia  sunt,  nullo  corum   indigct  quibus 


modo  usus  est.  Nntn  unicuiquc  nostrum  libcrlatcm 
vila;  sensusque  permisit,  non  nccessilatcm  in  altcru- 
trum  affigeus,  ut  unumquemqu '  ex  naturn  bonum 
malumvc  esse  lex  cogcret ,  sed  qui  nos  per  bcnevo- 
lenliam  utendac  beaiitudinis  siicc  creasset,  profccluro 
nobis  ad  id  per  meritnm  viisc  innocciitis  honestxque 
constituit.  Quid  autcm  hoiioris  hocc  prxmii  bonitatis 
neccssiias  roereretur,  cum  malos  non  esse  vis  qua»- 
dnm  nobis  conseria  non  sinerci?  Volunlati  ergo  per- 
missa  bonitas  est :  ut  prremium  sibi  voluntas  bonila- 
tis  acquirerct ,  el  essct  nobis  rclcrnoc  hujus  beaiiludi- 
iiis  profectus  aiquc  usus  ex  mcrito,  non  necessiias 
indiscreia  pcr  legem.  Et  qunmquam  nos  ad  volunta- 
lein  boniiaiis,  id  cst  ad  benc  honesteque  vivendum 


id  quod  sunt  esse  largitus  cst :  omnia  vero  ad  profec-  C  per  spein  promcrendse  cl  utond;E  surc  boiiilatis  illice- 


tum  corum  quni?  gignerenltir  creavil.  Et  quia  longus 
erit  serino,  si  eiiam  de  coelesiibtis  ct  invisibilibus 
iucboetur ,  ex  nobis  ipsis,  ad  quos  prophctia  psalmi 
est,  traciemus. 

i5.  Quidquid  ab  homine  pelit,  non  sibi  prodest,  sed 
honuHi.  —  Hoinincm,  non  quod  officio  ejus  in  aliqoo 
eguerit,  inslituit ;  sed  quia  bonusest,participem  bea- 
titudinis  suas  condidil  ct  rntionale  animal  in  usum 
largiendae  suse  octernitntis  vita  scnsuque  pcrfecit ,  et 
bec  ex  ipsius  diciis  absolule  inlelligilur.  Ail  cnim  : 
Et  wmc  Uraely  quid  Domimis  Deus  tuus  poscit  a  te, 
niu  ut  timeas  Dominum  Denm  tunm,  et  ambules  in 
amnikus  viis  ejns^  et  diligas  eum,  et  servias  Domino 
Bto  tuo  ex  toto  corde  tuo,  et  ex  tola  anima  tua^  et  39 


ret,  poenam  tamen  devital:c  cl  contemptx  boniiaiis 
adjccil :  ul  cum  liberiatcm  nobis  volunlatis  ad  boni- 
talem  promercndam  rcliquisset,  quia  mcritum  nalur» 
nccessitas  non  habcret,  liberlatem  ipsam  quotidie 
proposiius  e  contrario  poen.e  terror  argucrel.  Atque 
ita  et  per  raiionem  scqui  aiqiie  justi  ad  meritum  prx- 
mii  permissa  libertas  est,  et  pcr  bonitatem  Dei  vi» 
iibertatis  metu  (3)  constiiuironfs  artala  cst  (r) ,  ut 
J)enc  velle  mcriti  spcs  moncret,  malum  nolle  propo- 
siloc  ullionis  poenn  suaderct. 

i7.  Iras  Dei  poena  peccati,  —  Iinque  his,  quibus  ex 
voluntatis  libertate  40  malitia  magis  placuil,  uUio 
constilula  ira  csse  Dei  creditur  :  non  quia  indemula- 
bilis  illa  Dei  ct  quieta  natura  molu  impeius  turbidi 


extotavirtute  iua,  el  custodias  projeepia  Domini  Dei,  I^  incalcscat,  sed  quod  ille  qtii  {d)  per  conslitulionem 
et putifieationes  ejus^  qum  ego  projcipio  tibi,  ut  bene  sit  poensc  manent  in  poena,  sential  sibi  auclorcm  hujus 
tibi  {Deut,  x,  ii  e{  i3)?  Nulluin  a  nobis,  nisi  inno-  constitutionis  iratum.  Poena  cniin  palienlis  ira  esse 
ceniix  elreligionis  et  Gdei  obsequium  Deus  postulat.      creditur  deccrnentis.  Atqiie  ita  irascilur  Deus,  curo 


(i)  In  antcriori,  ad  «e 


Exspectaty  ut  digni  beatitudinis  ac,  elc. 


r  (fl)  In  duobus  mss.  Vaticnnis,  won  reliquit,  abun- 
darevidetur  particulanon.  Forte  tamen  sic  scripsit 
Ifi^rius,  ut  sit  heilenismus  el  non  inusitalus. 

i^)  Editi,  verfecta.  Hcctius  ross.  projectcp. 
c\  L.egen(iuni  putabamus ,  constitutce  ultionls  :  at 
post  constitutionis,  tanlum  subaiidienda  vox  pcence. 
Aliter  ms.  Mic.  Jus  libertaiis  metu  CQnstitutionis  arlU' 
$um  $st  :  ut  bene  veite  merentis  spes. 


(5)  Hs  libertatis  metu  constitutionis  artatum  est  :  ut 
bene  velle  merentis  spes. 

{d)  Apud  Par.  dcsidcrntur  qui.  Mox  apnd  Dad.  et 
Er.  maneat  in  pcenam.  Totum  hoc  a  Lipsio  sic  dcpra- 
yatiim  :  quem  per  constitutionem  poina  maneat,  ponna 
sentiat^  cic.  Juxta  llihriuinAugustinuscp.exe,  d.  iO. 
iram  Dci  deGiiit,  justam  fixamque  vindictam,  ct  coro- 
roentarius  Runino  adscriptus,^  vim  qua  justissime  ju^ 
dicat. 


271 


SANGTI  HILARll  EPISCOPI 


47« 


per  poencne  dolorcm  iram  decreii  in  sc  senliaiit  esse  A  constiiuiionis  ipsius  tinjus  severilatem  el  incognilani 


puniti  (n)  :  qux  non  pcr  dcmutalionem  (1)  nalurx  in 
iram  ex  placabiliiate  commoia  cst  (2),  seJ  cx  consii- 
imione  poenac  ira  sit  puniendis.  Ilanc  aulcm  p(rn;e 
consiitutionem,  iram  nuncupari  atque  csse ,  Joauncs 
in  Cvangelio  ostciidit,  dicens  :  Nado  vipernrum,  quis 
monstravil  vobis  fugere  a  futura  ira  [MaHh.  111,7)? 
Cum  cnim  debilum  illis  essct  ob  impietaiem  suam 
poencc  consiiintionc  puniri,  iram  lainen  banc  fuiu* 
ram  poenitcntio;  confossione  fiigiebant.  Apostolus 
quoque  ir:c  bujus  ita  meminit,  dicens  :  Quia  si  cum 
^dhuc  peccatores  essemus^  Christus  pro  nobis  mortuus 
est;  mullo  magis  justificati  nunc  per  sanguinem  ejus, 
Hberabimur  ab  ira  per  illum  :  iram  videiicet  pcenam 
manentis  constitntionis  ostendens  (Rom,  v,  \0), 


relinqnendo,  terroremque  cjusdcnuntiatioiiibusprx- 
moncndo,  ct  ipsam  illam,  conslitutam  licet,  longa 
tameii  (c)  ad  peccaii  poeuitentiam  dilatione  rcino* 
r.mdo. 

19.  Ut  loquatur  in  ira  Deus.  —  Alque  idco  postea 
quam  frcmuerunlgenles,  cl  adsiiterunt  reges,  pos- 
lca  quam  inauia  nicditatiies  popnli  in  unum  conYene« 
ruiit  advcrsus  Dominum  Cliritumque  ejus,  et  postea 
qoam  irrisi  subsannaiique  sunt,  subjeclum  est: 
Tunc  loquetur  ad  eos  in  ira  sua ,  et  in  indignatione  sua 
conturbabit  eos.  Qualitcr  atitem  loqui  semper  in  ira 
sua  Dotninus  solitussit,  unum  proplielicae  doctrinse 
gravissimum  ct  maximinn  alTererous  exemplum, 
Esa'a  dicente  :  Audite  verbum  Domini ,  principes  So- 


i8.  Ira  Dei  non  ex  motu  repentino.  —  Non  itaque  B  domorum;  atlendite  verbum  Domini^  populus  6'(mtor- 


ad  demutalionem  Deus  mobiiis  est,  ncquc  ad  aliud  cx 
atio  iransrereudtis  :  cum  certx  ipsc  coiisiantisquc 
naiurrc  sit,  maneatqtie  ut  esi,  quippc  qtii  dixcrit : 
Ego  sum  qui  sum,  et  non  demutor  (Malac,  iii,  G). 
Beata  illa  et  perfecta  xteriiaque  virlulis  boniias  non 
patitur  conversioncm  ,  nec  dcinulatur  ex  alio  in 
aliud  moiu  accidentis  (?)  itistinctus.  Et  hoc  idem  bic 
sancto  Spirilu  loquens  Propbcta  lcstaiur,  diccns : 
Deus  judex  justus,  fortis  et  magnanimus,  numquid 
irascetur  per  singulos  dies  (Psal.  vii,  i2,  etc.)1  Nisi 
convcrsi  fueritis  (<!),  gladium  suum  vibravit  (6),  et 
arcum  snum  tetendit ,  et  paravil  illum  :  et  in  eo  paravit 
vasa  mortis  :  sagittas  suas  arsuris  operatus  est  :  Non 
ergo  ad   iram  magnanimus  dcmutatur,  sed  potens 


rhas.  Quo  mihi  muUitudinem  hostiarum  vestrarum^ 
dicit  Dominus  ?  Plenus  sum.  Holocausta  arietum ,  ei 
adipem  agnorumt  et  sanguinem  taurorum  et  hirco^ 
rum  nolo ;  nec  si  veaiatis  apparere  in  conspectu  meo , 
(quis  enim  cxquisivit  hcec  de  manibus  vestrisl )  caU 
care  aulam  meam  non  apponetis.  Si  afferatis  simila' 
ginem ,  vanum  est  :  thymiama  abominatio  est  mihi, 
Neomenias  et  sabbata  vestra  et  diem  magnum  non 
sustinco.  Jejtinia  et  ferias  et  ncomenias  vestras  et 
festivitatcs  odit  anima  mea.  Facti  enim  mihi  estis  in 
abuudanrum ,  jam  non  sustineo  peccata  vestra.  Cum  (d) 
extenditis  (Q)  manusy  avertam  ocubsmeosavobis:etsi 
muUiplicttis  precem,  non  exaudiam  vos  :  manus 
enim  v  strw  sanguine    plenm   sunt.  (Esa.  1,   10,  et 


jndcx  poenam  dccrevit  ad  culpim.  Nam  non  conver-  C  seqq. ).  Et  bxc  quidcm  alrocia  et  plena   irx,  princi- 


tcniibus  gladium  vibravit,  et  arcum  lclendit,  et  in  eo 
paravit  vasa  mortis,  et  sngittas  suas  arsuris  opcraliis 
est.  Operatus  autem  esl  noiiad  motum  repentinx  irac 
qux  per  cupidilatem  ulcisccndi  subito  accensa  sit , 
sed  operattis  arsuris  est,  qui  per  iinpoeniieiitem  vo- 
lunlalem  ipsi  se  consliluent  urcndos.  Et  his  qui  non 
converterenlur  gladius  vibraius  cst,  non  cx  demuia- 
tione  irx  promcndus  41  ^d  singtilos  (ncque  enim  qui 
magnanimus  est,  perdiessingulos  irasciiur),  sed  quia 
jiidicium  decrevir,  gladius  ejus  cx  poenrc  constitutione 
jain  promptus  cst.  Ipsa  autcm  poenalis  judicii  spiriia- 
lia  ministeria  in  gladio,  arcu,  s;igitiisque  memoran- 
tur,  (5)  quia  praeparaui  liabentur  arstiris.  Non  ex 
motu  irae  temporarix  pracparantur,  scd  ea  cx  decreti 


pes  Sodomoruin  generosaiii  Abrahas  famiiiam  nuncu- 
pari,  populum  Gomorrhsc  clectiim  in  hxrcditatem 
Israel  dici,  iinprobabiles  cssc  bostias,  abominabiles 
solcninitatcs,  |)crta:sa  jejunia  {c).  Avertendi  ab  con- 
spcctu  adeuiiiium  oculi ,  obslrucndx  ab  audilu  prx- 
caniium  aures ,  quia  manus  sanguine  plenae  sunt : 
quid  hac  commiuationegraviusest?  quid  his  minis 
severius?  Sed  videamus  qualiicr  in  ira  sua  Deus  lo* 
quatiir. 

42  ^^-  ^^  ^"''^  ^^'  ^^^^  benignitate  nunc  plena* 
—  Sequitur  enim  (postea  quam  dictum  est  :  Manus 
vestro!  sanguine  plence  sunt )  :  Lavamini ,  mundi  estote^ 
auferte  nequitias  ab  animis  vestris ,  a  conspectu  oculo^ 
rum  meorum.  Discite  bonum  facere,  exquirite  judi" 


conslitutionCy  temperatissima   Dcus  bonitatis    suae  Dcium,  liberate  injuriam  accipientemy  judicateorphor' 
aequabililate  moderatus  est  :  non  occtiltam  scilicet     no  (7),  et  justificate  viduam:et  venite^  arguamwrf 


ii)  Denotationem  naturoe. 
t)  Pro  commota  est  ms.  commotw^  naturx  vide- 
licct. 
f5)  kccedentis. 

(i)  ConDerffmtm  fere  cum  psalierio  Romano,  alquc 
cum  praeslantissimo  Veron.  Capituli  Psalmorum  co- 


ia)  Hoc  estj  qui  puniuntur. 
b)^     ' 


Sic  legendnm  consiat  cx  subjcctis,  non  ot6ra- 
bit]  ut  in  vulgatis. 

(c)  In  uno  ms.  longanimiiatem  ad ,  ctc.  corrupte. 
Porro  ex  hac  poena  dilaiione  Deiis  iii  puniendo  ct 
miscricorsetjustusostenditur  in  Psal.  cxuv  ii.  9, 


dice  :  in  utroque  cnim  kabetur,  convertamini. 

(5)  Quai  quia  prwparata  habentur  arsuris^  non  ex 
moiu,  cic. 

(6)Ciim  extendatis  manus  vestras,  juxia  He- 
braicuiit. 

(7)  PupiUo.  Mox  dispulemus,  Grxce  ^uhyx^^y^* 

itt  potc  tenens  jusiiiiam  in  poena^  post  miserieordiam 
non  proficienie  patientia ;  habens  misericordiam  in  pfB" 
na .  post  patieniiam  exserendo  justitiam. 

(d)  Ija  niss.  At  bad.  Er.  et  Lips.  et  si  extendatis. 
Grxc.  orav  cxrsivqTC. 

(e)  In  uno  ms.  spreta  jejunia. 


273  TllACTATUS  IN  II  PSALMUM.  m 

dicil  Domlnus.  Et  sifueii.it  dclicla  vestra  ul  p/itfni- A  a    boniuie  sua  exccdii  lcrrore  pncinisso;   ui  ab 


dum ,  ut  uivem  Healbabo  :  st  auUm  fuerinl  ul  coccum^ 
ul  lanam  cnndidam  efficiam,  El  si  volueritis  el  audie- 
rilis  me ,  qua  bona  suut  terrw  manducabilis  :  quod  si 
nolueritis ,  neqne  audiviritis  me,  gladhis  vos  come- 
det.  Os  enim  Domitti  locutum  est  {{).  Sequitur  terro- 
rem  benignitas.  Et  <)uibus  jnni  uiiio  criminis  debila 
est,  hisadhuc  snperesi  poeniioniis  conscicntitu  benia 
conre$<iio.  Non  eniin  slatim  Dcus  iu  ira  siia  pcrimil, 
sed  loquilur,  et  dissimul^ta  adliuc  pcena  tamuni  iu 
indi«j;natione  perlurbal.  Qui  euim  ut  coccuni  et  plioe- 
nicium  eranf ,  redundanii  in  maiius  f-angiiine  decoto- 
res,  innivem  albescent,  eruntquc  vesie  beati  veilc- 
ris  candidali.  Et  lincc  quideiu  ex  aucioritate  Tesia- 
menti  veleris  prxsumpta  siiit  :  videaiiius  an  etiam 
in  novo  Dci  ir.i  talis  esse  intelligolur ,  iil  sahcl. 

21.  Namquc  Joannes  oos,  qiios  essc  naiionem 
viperarum  ob  malitinm  patcrnac  iii  se  impietaiis  ex- 
probrat,  ita  ad  saluiem  nioiiet :  Facite  dignum  fruc- 
tum  pcemtentias  (Maith,  iii,  9).  Et  riirsum  ipse  Domi- 
iius  :  Yenite  nd  me  omnes  qui  laboratis  et  onerati  eslis, 
el  ego  vos  reficium  (A/ua/i.xi,  !28).Frementibusnuieui 
adversiis  se,  et  non  laiitnin  iii  passioiie,  sed  eliani 
post  passioiiem  ,  noii  dico  in  unuin  convenieiilib'»8 , 
sed  persecuiionem  Ecclesia; ,  apostoloriim  fugam  , 
cxdeiu  iiiartyrum  spiraiiiibus,  Deus  sic  loquilur  irn- 
tus  :  Saule ,  Saule ,  quid  me  persequeris  ?  Ail  autem : 
Quis  es,  Dominet  Donttnusvero:Egosum  JesusNu' 
zarenus  (2) ,  quem  lu  persequeris.  At  ille  tremens  et 
pavens  in  eo  quod  sibi  acciderat ,   dixit  :  Domine , 


inipiciaie  (a)  iios  iiieius  ejiis,  ciijus  (5)  poiestatem 
deinonstrat,  revocnrel.  Conturbanlur  ergo  fremeu* 
tes  et  vann  mcdianles ,  cum  rcijeiu  sciiint ,  cum 
liliuni  Dei  audiiini,  cuin  pMssessorem  euin  finium 
ternv,  ct  b;crf^dem  cssc  gentiuin  discunt ,  ciim  rcgeii- 
dl  jus  iu  virga  ferrea  ejus  essecognoscuni ,  cum  mo- 
do  ac  racililate  vasis  figuli  comminuendos  populos  m* 
telligunl.  Sic  loquiiur  iralus,  sic  coniurbai  iiidignans, 
11011  puiiiens  adniissam  iinpiciateiii ,  scd  imp(eni- 
tcnieiii  ad  poeniientia:  coiifessioiiem  commeiiioratae 
poiestatis  lerrore  pcrlurbans. 

25.  Superiora  de  Christo  dicta  esse.  —  Quamqiiam 
vero  per  fpiriuim  propbetia;,  pro  gerendis  gesla 
iiicniorantis  ( qui^i  soliuis  sit  pcr  iion  ambiguam 
B  provideiitiam  gerendorum  Deus  fuiura  pro  practeritis 
sigiiificnre),  absolute  intelligil  possil ,  omnia  b»c  ex 
pcrsona  iiiiigcnili  filii  Dei  Doinini  nosii  i  Jcsu  Cbristi 
dicta  esse ;  et  iiilidelitas  maxima  sil,  trepidum  ad 
ha;c  sciisuni  anibiguie  opinionis  aflerre ;  tnuien 
eiinin  evangclicis  utquc  npostolicis  doctrinis  osien- 
deiidum  est ,  nibil  coruni  Proplietnm ,  qu;p  gercnda 
prirdicandnque  esseiil ,  iion  anlea  proplietusse ;  iiia- 
xiine  cum  non  exiguus  ignorantibiisatque  siuiplicibus 
error  orintur  in  eo  quod  diclum  est  :  Ego  [b)  hodie 
genui  le.  Cuni  cnim  anle  leinpora  unigenitus  Dei  II- 
liiis  nianeal,  nec  convcnieiis ,  necconsonans  esse  in- 
telligilur  ut  in  die  genitus  sit ,  cum  dics  omnis  iii 
tempore  sit.  Temporn  eiiim,  secundum  prxscripiani 
nobis  a  Moyse  cognitionem ,    in  iiunc  suuin  motuiii 


quid  me  vis  faceret  Sic  loquilur  iratus,  sic  in  indi-  C  aique  cursum  nb  origine  saeculi  et  constitulioiie  di- 


gnationeconturbal,  cuin  quibiis  ob  mcriluni  impie- 
laiis  puena  dccretaest,  ipsis  pcr  adinouilionem  desi- 
ncndi ,  metus  et  lerror  airerlur. 

22.  Qui  salubriter  coif <Nr<»e/.  —  Sedneipsnmquidem 
principalem  et  maxininm  loquendi  in  ira  et  in  indi- 
gnalione,  contiirbandi  pradiciilioneni  praetermisit 
propbeta.  Naroque,  post  id  qiiod  aii ;  Tunc  loqueturad 
eos  in  ira  sua ,  et  in  fnrore  suo  conlurbabit  cos  ,  ut 
osteiideret  qui  ille  ir.c  sermo  csset ,  et  qu.-c  ex  eo 
conturbatio  gignerclur,  ndjecit,  Yers-  ()-9:  Ego  autem 
constitutus  sum  rex  ab  eo  super  Sion  montem  sanctum 
ejus  ,  annuntians  43  prasceplum  ejus.  Dominus 
dixit  ad  me :  Filius  meus  es  tu ,  ego  hodie  genui 
te.  Posce  a  me,  et  dabo  tibi  gentes  hasreditatem   tuam , 


mcnsa  sunt,  cuin  per  morocnta  ct  lioras  ct  nienses  ct 
annum  revoUibili  in  se  successioiie  discretn  suiit :  in- 
stiiuiumque  csl  lenipus  ex  tempore,  quia  oiniiia 
lempora  niuuia  temporum  substitutio  et  gignit  et 
terininat.  Alquc  ob  id  dies  in  tempore  esi,  per  qucm 
tcmpus  universuiii  et  iiicboalum  desinit »  el  desinens 
inchoatur.  Unigenitiis  vero  Dei  filius,  l^niDei 
Yerbuiii  est,  ita  et  Dcus  erai  Ycrbuin  ;  non  cum  tem- 
poribus  est ,  sed  aiite  tempora ;  iion  in  aliquo  »  sed 
ante  oinnia  est.  Erat  enim  cum  tempora  facu  suiit , 
quippe  qui  ea  feceiit.  Erai  ergo  semper.  Non  euim 
esl  dirfinilus  iii  tempore,  non  subjectus  in  numerum ; 
sed  per  quem  esi  eorum  oninium ,  quu:  et  sunt  etease 
dici  possuiii,  ori^o  :  ipse  illeex  infinitse  aeterniiatis 


et    possessionem   tuam  terminos  terroi.  ite^^s  eo«  ir  D  sux  ortu ,  ut  ab  aeierno  genitiis,  esse   persistit.  Ut 


virga  ferrea  ,  et  tanquam  vas  figuli  confringes  eos. 
Iraius  loqiiens  alque  in  indignationc  perturlians , 
et  irascendi  modum  tempcrat  et  loquendi.  Nam 
neque  irani   dissimulat  poiesiate   prxlata,   neque 

(i)  locutum  est  hasc.  Item  cum  lxx. 
(2)  Nazarceus. 

(a)  Editi ,  ut  ad  pietatem.  Tum  Bad.  Er.  et  Lips. 
1105  metus  cjus  cujus  potestas  esset  demonstrata.  Con- 
cinniiis  inss.  utabimpietatej  ctc,  cunietiamex  llilario 
supra  in  Ps.  i,  ii.  6.  timori  iion  tani  conveniat  aiii- 
iiiuiii  ad  pietatcm  ferre,  quaiii  rcrerrc  ab  impietate. 

(b)  lla;c  verba  de  teinpornriaCbristi  nativitate  cuni 
llilario  inierpreianlur  viilgatus  Hicronymus,  Euihy- 
miiis,  Tbeodoreius,  qui  ct  iieminem  sc  aiiter  sen- 


igitur  dicti  prophelici »  quo  ait :  Ego  hodie  genui  te , 
raiio  possit  intelligi ,  adhibenda  nobis  est  evangelica 
et  apostolica  atque  prophetica  auctoritas  :  ut  vel 
propheiam  de  apostolo ,  vel  apostolura  de  propheU 
(3)  Ciijtts  potestas  esset  demonstrata ,  revocaret. 

tientem  vidisse  saiis  innuit,  ubi  ait :  Banc  voeem  »<- 
mo  qui  Spiritus  sancli  doctrinoB  credat ,  divinitati  Do- 
mtni  Christi  applicabit,  RuAlni  Umen  Commenlarius 
ex  Augustino,  Hodie,  inquit,  quia  presentiam  ngtd" 
ficatf  atque  in  (Bternitate  nec  prceteritum  nec  futurum 
est,  sed  prassens ,  divinitus  accipitur.  Cui  interprela- 
tioni  favet  Paulus  Hebr.  i.  Suam  autem  &umit  Hila- 
rius  nosicr  ex  Aciis. 


m 


SAIi(CTl  HILAKII  £4MSC0Pl 


270 


iaielligamus.  TencudiLS  aulem  idcm  evangeUcorum  A  tus  iilius  Deicsi,  nempe  quod  sequiiur  ad  id  quod 


diclorum  ordo ,  qui  psalmi  cst. 

24.  Chmium  regem  m«.— Nam  id  primum  est :  Ego 
autem  constitulus  tumrexab  eo  $uper  Sion  montem 
sanctum  ejus,  Et  nescio  cuiCiiristum  regem  esse  am- 
bigeresiitutum.laironehoc  ipso  (a)incrucispassione 
conlitente,  Memento  mei,  Dominet^^um  veneris  in  re- 
gnum  tuwn  (Luc.  x\iil,42).  Sed  nonsufflcit  confcssio 
latronis ,  regem  esse  .profitentis.  Tesiantur  etiam 
adoraturi  llAgi.cum  interrogant:  Vbi  est  qui  natus 
efi  rex  Judceorum  {Matth,  ii,  2)  ?  Teslaiur  et  Pilaius 
inierrogans :  Tu  es  rex  Judaorum  {Maith.  xxvii,  11)? 
Profitetur  et  Dominus  respondeus :  Tu  dixisti  {Ibi- 
dm).  Nonnegat  inierrogalus,  nec  gloriatur  iiumi* 
liandus  ad  mortem.  Cum  non  sii  iiisi  ex  responsione 


diclum  est ,  Tu  dixisti  :  Verum  dico  vobis ,  a  modo 
videbitis  filkum  hominis  sedentem  a  dextris  virlutis  Dei , 
et  venientem  in  nubibus  co^li  { Ibid,  64 ).  Qui  45  '^^i^s 
hominis  est,  idem  et  fllius  Dei  ost :  natura  generosi- 
tatis  in  fllii  lioininis  assumptione  non  deperit.  Nam 
noii  idcirco  non  Dei  fllius,  quia  et  iMNminis  est  AUus. 
Non  enim  (c)  cuin  divinitatis  decessiono  Ai  huiniiita- 
lis  accessio  :  nec  per  consoriiuin  inflrmitatis  contu- 
meiiam  virlus  excepit ;  quippe  cuin  iiiflrmiUB  lionore 
sit  donata  virtutis.  Nam  hoininis  filius  a  dextris  Dei 
assidet ,  veniens  cum  coeli  nubibus  coniuendus.  Quo 
dicio  prophetia  consuminalur  illa  qiue  dixit  :  Dixit 
Dmninus  Domino  meo ,  sede  a  dextris  sneis^  donee 
ponnm  inimicos  tuos  scabellum  pedum  tuorum  {Psal, 


confessio,  ita  (1)  neque  se  protulit  professionis  auc-  £  cxi). 


torem,  neque  interroganii  (6)  cognilionis  veritatem 
invidit. 

S5.  FUium  Dei  essedeum  ethominem,'— Sednonsut- 
ficit  rcspondisse  quod  rex  sit,  audiamus  eiiam  illud, 
et  qui  sit  isle  qui  rex  est.  Princeps  namque  sacerdo- 
tum  etiam  cum  sacramento  interrogat ,  dicens  :  Ad* 
juro  te  per  Deum  vivum ,  ut  dicas  nobis  si  tu  es  Chri-' 
Mius  filius  Dei  { Matlh,  xxvi,  63).  Et  dicit  illis  Jesus : 
7u  dixisti.  Interrogatio  nunc  quoque  nou  improbatur, 
sed  et  jactantia  et  gloriatio  sponianex  professionis 
eflTugitur;  quiesita  tamen  veritas  non  negaiur.  Ac 
sic  verecundia  bumilllatis  et  veriiatis  confessio  tem- 
perantur,  ut  sit  ei  iu  responsione  officium ,  et  in  iii- 
lcrrogaiione  cognitio.  Sed  exspectandum  est,  qui 
Umdem  sii  responsionis  hujus  profectus,qued  Cbris-  G 


(1)  Intermitiit  iia,  Sequitur  iNequeseprogtuUtprO' 
fessionis  auctorem^  neque  interroganti  cognitionem  ve- 

(a)  Aut  lege  ipsum,  aut  castera  sic  inteltige:  LafroN^ 
ipso  in  crucis  pasuone  hoc  con^teute, 

{b)  Bad.  £r.  Lips.  interfogat^B.  Tum  unus  ms«  co* 
gnttionem  veritatis^ 

(c)  In  anliquioribus  edil.  non  enim  dioinitatis  fit 
decessio  cum  humilUatis  accessione,  Vides  hic  Virtutis 
Tocabiiluin  ad  divinitaiem  referri. 

(d)  Haec  spectant  resurrectionem  corporum  qnae 
proxime  posi  Cbristi  passionem  Jerosolyrais  visa 
suot :  qua  de  re  non  una  est  veteruin  sententia.  Allia* 
nasius  (Orat.  lu  cont.  Ariaiios,  p.  586)  consenlit 
Christum  non  sotum  resurrextsse ,  sed  et  veteres  mOr' 
fHos  e  monumemis  excitasse :  an  vero  resurreotione 
seierna,  au  lemporaria,  tacet.  Epiplianius  autem  el- 
si  (Hxr.  64,  n.  6S)  eos  solos  respiciens,  qui  viix  rcd- 
diii  sunt  rursum  Inier  homines  versaiuri,  fateiur 
Cbristum  idco  primitias  dormientium  dici,  quia  qui 
ante  euin  surrexerini ,  denuo  monui  suiit ,  tainen 
(Haer.  75,  n.  7)  verba  ipsiusattendcniihus  praidicat 
eos  qui  iii  Ghrisli  passionc  a  nioriuis  excitati  fucrint, 
in  tnahumim  cum  eo  ingressos,  et  niiliaB  in  icrris 
habere  corporis  reliquias ;  sed  terrenam  Jerusalcm 
primura  ingressos,  postmodum  cum  Saivatore  in 
coblum  dscendente  fuisse  evectds  :ln  t)tiain  opifiio* 
Aeih  Iiic  propendet  Hilarius ,  eique  f:tvent  cum  RUf- 
ilrtus  in  exposltione  symbdli ,  turti  qui  apud  tei^lul- 
Hatmmjpsis  minlhie  asseniientein,  patriarcltas  et 
prophetas  in  paradlsum  migrasse  tolnnt,  veltit  ap- 

nitfM  dom^dem  tesurreetionis,  Eidem  sententia^ 

i  tldetur  Hitironymus,  ep.  iii,  dicens  :  Post 

\  ImtQ  i»  poratftitf.  £|  iimg  in  rmmction^ 


26.  Regem  cceli  esse  quid  annuntiet,  —  Hic  ergo  rex 
super  Sion  montem  saiictum  DeiconstituUis-est  prac- 
ceptuin  Domini  annuntians  :  non  super  illum  utique 
perdiue  ( a/.  terreme)  civitatis  montem,  comploraias 
scilicei  et  homicidse  et  parricidac  Jerusalem  :  sed  Je- 
rusalem  ejus  quse  in  coelis  est »  quae  mater  est  nosira, 
qnae  civiias  regis  magni  est,  c^jus ,  ui  existimo  (d) , 
hodicque  incolae  sunt  in  passione  Domini  resurgen- 
ies  {Matth,  xxvu,  52).  Dei  iiaque  praeeepiumhicrex 
constitutus  annuniiat :  ut  venturum  eum  cum  coeli 
nubibus  memiuissent ,  adversus  quem  fremerent  ei 
convenirent,  ut  per  cogniiionem  divini  advenlus 
coniurbati  super  contumelia  illusae  humilitatis  corpo- 
tem  poeniterent. 

46  ^"7*  Temporaria  Christiper  carMisgioriamnatiii' 

riUitis  invidU, 


e}us  mutta  dormientium  eorpora  surtexnma^  maque 
sunt  in  ccetesti  Jerusalem  :  Quamvis  episiola  xvii 
Paulic  et  Eustocbii  nomine  inscripta  aliler  seniiatur : 
Nec  statim .  ul  ibi  babelur,  Jerosolyma  ccelestis^  sicut 
plerique  ridicute  arbitrantur,  in  hoe  ioeo  intelMtur  , 
cum  signum  nuUum  esse  potuerit  apnd  Itmmnes  Domiui 
resurgeniis,  si  corpora  sanctorum  in  ccelesii  Jerusalcm 
visasunt.  IIujus  opinionis  asserlorcs  hotnns  Augusti- 
nus,  epist.  CLxiv,  n.  9:  Sno,  \nq\i\i, qmbusdmnvtdtri, 
mwte  Domini  Christi  jam  tatem  resmreclionem  prwsli- 
tam  juitis ,  qualis  nobts  in  fine  promiltilur,  At  ille  ab 
eis  discedens  addii  :  Qui  ulique  si  non  iterum  repo» 
sUis  corporibus  dormierunt ,  videndum  est  quemadmo' 
dam  imettigalur  Christus  primogeftUus  a  mortuis,  d 
^.  eum  iniita  resurrectione  preecesserunt,  Praeierea,di(ri<fii 
^  videiur  ut  David  non  fuerii  in  iUa  resurreclione  justo^ 
rum,  si  eisjam  oiterna  donala  est ,  etc. ,  cum  tanicti 
nondurti resufrexlsse ouin  lesietur  Peirus(Aci. u, Stl). 
Demum,  Periclitabiiur  etiam  itiud  quod  ad  Hebreeos 
de  antiquis  juslis  dicitur :  Quia  pro  nobis  meliora  pro- 
viderunt^  ne  sine  nobis  perfeclt  perficerentur.  \ncior 
Quxstionum  apud  Jiisiinum  Resp.  ad  Quaesi.  85  me- 
diam  quamdam  tenetviain  :  ac  1<>  quidem  concedit 
eorum  de  quibus  bicsermo  est,  veram  fuisse  resurrcc- 
liohehi.  Pistietur  eiiarti  eos  mortem  deiiuo  non  oppe- 
tiisse,  sedin  inimortnlitate  manere.  Negatvcro  eos 
conformes  corpori  clariiaiis  ChHsti,  aut  in  regno  coc- 
lesti  esse,  scd  Enoch  et  Elle  similes  mutibilitatcm 
futnram  exspectare.  Nutliusdnm  enim,  inqult,  ad 
immortatem  et  incorruptibitem  vitam  facia  est  resnrrec^ 
/fo,  pr<eterqUam  Jesu  Christi,  Quocirca  et  primogemlus 
mortUQrum,  ^t  primitins  dorndenUtm  ffl  rtmuiatus. 


277 


TRACTATUS  IN  II PSALMUH. 


278 


fof. — Tcnetatrtem  ordinemprophetittevangelicai  doo-  A  tnra  cmiis  post  roBnrreciilMiem  f)nriltea(n,  m1  pro- 


trtna.  Nam  in  eo  ipso  dicti  atrlu8i(tie  ratio  cotniiietar, 
Inijus  soiFtcet  drcii :  Ego  consHtului  sum  reic  abeo  tuper 
Sion  montem  sanetumejut,  annuntiam  preeceptum  ejus, 
Dontinus  dixit  ad  me  :  filius  mcus  es  tUf  ego  hodie 
genui  te{f  ,6  ). Gum  enim ait :  A modo  videbitis  filium 
hominit  sedentem  a  dextris  virtutis  Dei  (Matth.  xx\i, 
64),  tempus  quo  filias  horoinis,  qui  et  Ghrislus  et 
Dei  filius  est  (a) ,  consessti  Dei  drgnandus  esset 
osteiidit  :  nt  qiiia  (b)  aniea  Dei  Hlius,  lum  qiioque  ct 
hominrs  (ilins  esset ;  et  (c)  id  quod  tum  filius  homi- 
nis  est ,  ad  perfectum  Dei  fiiium  ,  id  est  ad  resiimen- 
dam  induigendamque  corpori  a^eniiiatissuaegloriam, 
per  resurrectionis  poteniiam  gigneretnr  :  ()unin  glo- 
riam  a  Patre  corporeus  reposcel)at.  Qui  enim  in  for- 


fectnm  e)ns ,  qnam  antea  habuerat,  clarilatis  tfroiF^- 
liebaiur  :  cum  hominis  Hlias  consessnrus  i^i4,  ti  1n 
immortatitatem  corrupllone  carnis  absorpta  ,  et  in 
viveiitem  tunc  et  uon  moriturum  amplius  Dei  lllKtm 
nasceretur. 

28.  Qui  (jBterna  natfvitate  primogenitusomnisfretttU' 
rw  ,  temporaria  fit  prmogenitus  ex  mor/aw.  —  Tebait 
autem  beatus  Apostulus  novam  hanc  in  eo  tbmjJbra- 
rise  hiijus  nativiiatis  discretam ,  ab  ea  quae  ante  tbtn- 
pora  est  gencraiiotie ,  ct  subdivisain  signincationem. 
Nain  cum  de  beaia  illa  et  fraHis  clrcumscripia  teii/po- 
ribus  nativitaie  dixissel :  Primogfeni/M«omm*»  creatura^, 
quia  in  ipso  creata  sunt  omnia  in  cmtis  et  in  terra ,  ti- 
sibilia  et  invisibitia  (Coloss.  i,   15,  16)  :  primogcni- 


maDei  erat,  formam  servi  acceperat.   El  acceptse  B  tum  quoque  etiam  ex  mortuis  in  resnrrectlonfe  CObi- 


huic  lormae  servi ,  gloriam  Dei  in  qua  mansit  postu- 
lat ,  diceiis :  Puter,  ghrifica  (I)  me  apnd  te  ipsum  ea 
claritate  quam  habui  priusquam  mundus  esset  apud 
te  (Joan,  xvn,  5).  Non  nova  quserit ,  non  allena  desi- 
derai ,  esse  talis  qualis  fuerat  postulat :  sed  precaiur 
id  sequod  antea  erat  csse ,  gigni  seilicet  ad  id  quod 
suiim  fuit.  Non  erat  autem  idipsum  lunc  totus  (d), 
quod  ut  Oeret  precabatur  :  fieri  aulem  totus  hon 
aliud  quam  qnod  fuerat  pOstulabat.  Sed  47  cum  sit 
quod  fuit  (e) ,  cl  quod  iion  erat  est  futurus  :  ad  id 
quod  fderat ,  id  qnod  toinm  non  erat ,  qnodam  novi 
ortus  nascebatur  (f)  exordio.  Ergo  hicresurrectionis 
su»  ad  assumendam  gloriam  dies  est,  per  quam  ad 
id  nascitur,  qnod  anie  tempora  erai.  Scd  nasccn«}  ad 


memorat ,  dicens  postca  :  Primogenilus  ex  mM\ih,  ut 
fieret  ipse  in  omnibus  primatum  habens  (Ibid,  i%), 
Nascilur  enlin  nd  rd  quod  non  erat,  cum  tainien  id 
fierei  quod  fuissel.  Esi  cniin  priniogeniiusetWOttols, 
qui  erai  primogenilus  creaiurai :  idclrco  primofeeiU- 
tus  ex  mortuis ,  ui  hiancrcl  primogetiftds  icrdituVsc. 
Idfm  cniin  csi  prHmdgenilus  ex  nldl*t^ls,  qui  efat 
primogcniius  creaiunL». 

29.  Qut  in  ariudsimulettnidipsui)trentiscatur:^^on 
nunc  aliud  cst  atiuc  Snica  fuH  (g),  (jHaYAVis  ietlam 
aliud  ipse  fucril  cx  alio  :  sed  id  quod  cx  ulio  etlHin 
arnid  fuil,  iii  id  ipsum  lanien  unde  aVite^  ck^fitit, 
alind  esi  renaiurt.  Nam  qiii  nalus  c'x  Vrrgin6  liOino 
est ,  erai  el  luni  filius  Dei  (h)  :  scd  qui  tilnis  hbmiiiis 


)d  quod  anle  tempora  fuit,  idtninen  in  teinpore  nas-  ^  est,  idcm  eralcl  Deifilius.  Nalus48  antcin  rursuin 
citur  esse  quod  non  crat.  Atque  ideo  filius  boininis  a  ex  baptisino  (i) ,  et  tum  Dei  filius  :  ul  ct  in  idipsuin, 
modo  assidens  virtutis  dcxttis  esi  videndus,  quia  i)a-     ct  in  aliud  ilasceretur.  Scriplum  esi  autem   cuia&  ail- 


(I)  Clarifica. 

{a)  Ita  emendamns;  cum  prius  legereiur,  filius  et 
consessu  :  in  mss.  enim  frequens  csi  mutatio  verbi 
esiinparticulam  e/.Mox  aptid  Bad.  iit  in  ms.  Mic. 
dignus,  non  dignandus. 

(b)  Et  hic  reposniinns  quia,  pro  qui :  cuni  liltera  a 
propter  simileni  litteratn  sequentem  facile  excidcrit 
scribenii. 

(c)£tishic  nl  mens  Hilnrii  rcdderetur,  substituen- 
dura  hiit  et  (quod  hic  perinde  valet  tic  etiam)  pro  ut. 
Qua  mniatione  nihil  esse  in  veteribus  liitris  frcquen- 
lius,  noruntqui  in  iis  evolvendis  sunt  exercilati.  Sic 
loca  iri  quibus  Hilarius  de  Chiisti  post  resurrcctio- 
nem  gloria  disserit,  ut  plurimum    sunt  dcpravata  : 

auod  arguniento  cst,  ipsius  seiitentiam  singulari  qua- 
am  ratioiic  expressam  iiumquam  sntis  falsse  intel- 
lecLim.  Quoe  causa  hos  permovit  ui  eain  copiose  in 
Praffttt.  I  5,  explicaremus.  Ilic  autem  lectorem  iid- 
nionere  sudicial,  quid  sit  Cbrisluni  ad  perfectuni  Dei 
Fi/ifim  jjtV/ni,  id  scil.  q»od  lib.  xi  de  Triii.  n.  41, 
totnm  Deiim  fiai  :  non  quod  ChristuS  per  gloriam 
homo  aui  ftllus  homlnis  esse  dcsinat,  sed  (juod  desi- 
nat  cssbinnrrtius,  murialis,  etc.  in  Verbi  ac  Dellni- 
mortatit.item,  incoiTuplionem,  poleniinuu]ue  trans- 
iens.  VidCJsis  tract.  Psal.  cxliii,  n.  7,  veletiam  irie- 
nioraium  pmpfationts  locum. 

(d)  Qiiia  secUiidtlm  cariiem  infirmus  crat,  bumilis, 
ei  expers  gloriae  :  atque  iia  verbiira  toius  liic  ad  iia- 
luras  refertur,  ui  iH  lotus  Fitius  Dei  Verbum  et  twmo 
atqne^  iil  exyresms  dicam,  Verbum ,  anima  et  caro. 
Verba  e&  sunt  Augilstini  serm.  211,  n.  7.  Quam- 
quam  Ferrandus  epist.  ad  Sever.  q.  i,  vert^um  toius 


ad  personam,  ct  folam  reTert  ad  naturas.  Undis  ait  ; 
Totus  Chrisius  apud  inferos  ftiit  secundum  animhm  'fa- 
tionatem,  sed  non  totum ,  elc.  At  ab  Hilario  tolus  hc 
totumtkd  idipsnin  promiscuc  referri  suadent  qurie  pV» 
manibus  sunt.  Rursum  totus  naiurns  respicit  lib.  ,ix 
de  Trin.  ii.  58,  ubi  ait:  totusnunc  Ftlius,  hoiHd  ^icUi' 
cet  et  Deus  :  spectat  vero  persnnam  lib.  x,  n.  2B  tfbi 
niiuin  Dei  ac  filium  hominis  ideo  unum  et  eumdetn 
esse  docet,  quia  lotus  hominis  fitius  totus  Dei  fittus  sit. 

(e)  Piita  ,  gloriosus  secuhdum  carnem ,  quod  fuit 
ante  secula  qua  Verbum  est.  Propler  tihilaiein  per- 
son*  Cbristus  praedicatur  gloriam  semper  habiihSii , 
ry  el  gloria  teinpore  dispeiisationis  caruissb,  e.ihi  veh> 
recipiendo  et  id  fuisse  quod  non  erat ,  ct  1d  quod 
erai. 

(0  Editi,  quodam  notto  ortu  nascebafur,  E^ordio 
ago :  castigantur  ex  scrij)tis, 

(g)  Non  nunc  atiudest,  quamantea  fuit,  quiSi  idem 
Verbum  in  ea  gloria,  quam  somper  babult  nec  uih- 
quain  dimisit,  perseveiat.  Atiud  tamen  ex  alio,  nem- 
pc  ex  forma  Servi  (|uae  prins  abjecla  ei  in  ignominia 
nunc  demum  exaltaia  esiet  in  gloria;  iii  glori:!  autein, 
quam  Verbum  antea  seinper  babull,  cldispensaiioriis 
tcinpore  sub  carnis  involucris  quodain  modb  occtilla- 
vll;  adeoniic  in  idipsum  estrenaium,  hoc  Cst;  in 
eaindem  gloriam ,  in  qua  jam  persona  Vcrbl  exsiste- 
bal. 

(/})  Scilicei  ante  quam  nasccretur :  qul  Subihde^b- 
va  nativilate  filio  bominis  dedit,  ilt  ob  tiuilatem  peir- 
sona^  csset  Filius  i)ei. 

(i)  lioc  cst,  naius  auiem  rursuiu  est  ex  bapiismo 


m 


SANGTl  HlLARll  EPISCOPl 


280 


scendisset  ex  aqua :  Filius  meu$  es  fu,  egohodie  genui  A  ergo  haeredilalem  geiitium  quam  poposcit.  Poposcit 


fe.  Sed  secundum  generaiionem  bominis  renascenlis, 
lum  quoque  ipse  Deo  renascebatur  in  fllium  perfec- 
tum  (a),  ut  bominis  fllio  ita  et  Dei  fllio  in  baptismate 
comparaio. 

30.  Ad  reiurreclionem  perlinent  hwc ,  hodie  genm 
le.—Sed  id  quod  nunc  in  psalmo  est:  Filius  meus  e$ 
tu ^ ego  hodiegenuite,  non  ad  virginis  partum,  ne- 
que  ad  lavacri  generationem ,  sed  ad  primogeniium 
ex  moriuis  pertiiiere  apostolica  aiicloriias  esi.  Nam- 
que  in  libro  Actuuin  Apostolorum  ita  diclum  est : 
No$que  vobi$  evangeli%amu$  eam  quas  ad  palre$  [ncta 
e$t  repromi$sio.  Uanc  Deu$  explevil  /i/its  no$lri$ ,  ^us- 
citans  Dominum  no$trumJesum,  $icut  et  in  p$almo 
primo  $criptum  e$t  :  Filiu$  meu$  e$  fti,  ego  hodie  ge- 


enim  cum  ait,  Pater^  vemt  hora^  honorifiea  fUium 
tuum^  ut  filiu$  tuu$  honorificet  te.  Sicut  dedi$li  illi  po^ 
te$tatem  omni$  carnis  :  ut  omne  quod  dedi$ii  iUit  det 
illi  vilam  miernam  ( Joan.  xyii,  i  et  2).  Ct  rursum  : 
Non  pro  hi$  rogo  tantumy  $ed  et  pro  iUi$  qui  credituri 
$unt  per  verbum  eorum  in  me  {Ibid,  20).  Hxc  ergo 
baereditas  48  ejus.utomni  carnidetvilamaBiernam» 
ut  omnes  gentes  bjpiizai.e  alque  doctae  regenerentur 
in  viiam  ;  non  jam  secundum  illam  divinam  Muysi 
cantionem  aiigelorum  dominaiui  dedii»  {b),  neque 
secuiidum  eorumdem  numerum  divisae,  sedin  domi« 
nicam  ramiliam  susceptae,  et  in  domesticos  Dei  de- 
puiaiie;  ei  ex  injusto  aique  peccalore  (c)  etperverso 
jure  dominaniium,  in  regnum  aeternum  divinumque 


itttt  te,  cum  $u$citavit  eum  a  mortuis^  ampUu$  non  £  iraiislatx.  Neque  enim  adliuc  taiitum  portio  Domini 


regre$$urum  in  interitum  (Act.  xin,  et$eq,  etc.  )• 
Vox  ergo  hxc  Dei  patris  secundum  Apostolum  in  die 
resurreciionis  exsiitit  :  et  videamus  an  idipsum  et 
Evangelistae  (l)doceant.  Naroque  Dominus  resurgens 
tali  ad  apostolos  usus  est  voce  :  Daia  e$t  mihi  potes- 
ta$  omni$  in  ccslo  et  in  terra,  Eunte$  nunc  docete  omne$ 
■  gente$ ,  baptizantee  eos  in  nomine  Patri$ ,  et  Ft/tt,  et 
Spiritus  sancU  (Matth.  xxviiii,  18).  Resurgens  eniin, 
in  coelo  et  in  terra  jus  omne  sortiiusest.  In  eo  auteni 
quod  ait,  data  est,  poposcisse  id  quod  accepii  osten- 
dit. 

31.   Gentes,   htereditas  Christi.-- SequiiuT  cnim  , 
Vers.  8  :  Poscea  m«,  et  dabo  tibi  gentes  hcereditatem 


Israel,  neque  funiculus  lixreditaiis  cjus  Jacob  ,  sed 
genles  omnes,  secunduin  numerum  angeloniro  ante 
divisx,  nuiicjam  uniusaique  unus  omnis  \\xc  gcn- 
tium  uiiiversiias  Dei  populus  est :  et  aeteriia  iiaDC  om- 
niutn  ex  mortuis  resurgentium,  primogeniti  hiijus  ex 
mortuis  xierni  hacredis  hacredlias  est. 

32.  Non  $ola  terra  iUiu$  dilioni  data*  —  In  eo  au- 
tem  quod  subjectum  est :  Et  po$$e$sionem  tuam  ter- 
mino$  terras;  noii  est  existimandum  quod  id  ipsum 
repeiitus  sermo  significet,  tamqiiam  illi  sola  gentium 
terras  inhabitantium  donata  possessio  sit.  Non  eiiim 
ait :  Ei  po$$e$mnem  tuam  usque  lerminos  terrae,  sed 
terminos  terras.   Ab  eo  aulem  quod  tcrminatur,  id 


luatft,  et  possessionem  tuam  terminos  terras.  Accepit  C  quod  terminat  differi.  Neque  id  ipsum  est,  finilum 


(1)  Et  Evangetia  uc  doceant. 

etiam  qui  lum  Dei  Filius  exsistebat  :  ut  et  in  idip^um 
na$ceretur;  quia  natura  erat  filius  :  et  in  aliud ;  qiiin 
in  baptismo  id  declaratus  esl  esse,  quod  nondnm  crat 
declaratus.  Posl  haec  oriiur  quaesiio  non  facile  sol- 
▼enda,  num  in  aliquo  Matthaei  exemplari  legerii  Uila- 
riusGhristo  posl  bapiismum  dictum  esse,  Filiusmeus 
€$  tu ,  ego  hodiegenui  te.  Non  enim  bic  tautum,  sed 
et  lib.  VIII  de  Trin.  n.  25,  imo  in  ipsomct  Mailhaei 
coromentario,  c.  2,  n.  6,  id  ipsum  legit :  cuin  tamen 
lib.  vi  de  Trin.  n.  23;  et  in  psal.  cxxxviii,  n.  6,  iio- 
stris  jam  exemplaribus  consentiens  logal,  Ilic  est  Fi- 
lius  meu$  dileclue,  in  quo  complacui.  Neque  vern  prior 
lectio  memorix  lapsui  attribui  potest :  ciim  eamdem 
exhibeat  Justinus  mariyr  dial.  cum  Tryph.  p.  331 : 
Po$tquam  namque^  inqint,  Chri$tu$  ex  amne  Jordane, 
ad$cendit ,  voce  de  eo  edita :  Fiiiu$  meu$  e$  tu^  ego  ho- 
dte  genui  te,  etc. 

(a)  Edili,  in  /i/ittm,  profecto.  Rectius  mss.  tn  filium 
perfectum  ;  eo  loquendi  modo,  quo  n.  27  fllius  ho- 
roinis  dictus  est  per  gloriam  ad  perfectum  Dei  Filium 
gigni  ;  ulquemadmoduin  antesecula  exsisiens  pcrna- 
livitatem  ex  virgine  de  novo  sibi  comparavit  ul  esset 
filiub  hominis,  iia  faclus  honio  per  generationem  bap- 
tismi  sibi  compararit  ut  esset  seu  poiius  declarareiur 
Filius  Dei.  Si  cui  inde  suspicio  oboriatur,  ne  forie 
senserit  Hilarius  Cbristum  regeiieratione  eguisse,  le- 
gatquod  habet  in  Matth.  c.iii,  n.5,eilib.xdeTrin., 
num.  25. 

(fr)Lips.  etPar.  dedicatte:  corrupte.  Haec  degentium 
divisione  sccunduin  numerum  Aiij^elorum  opinio  niiitur 
his  npud  lxx  verbis  :  itrrtitnv  opta  IGvwv  xorr'  a/DiOfAov 
077«>ei>v  6coO.  Nec  fuit  Hilario  singularis.  Sic  quippe 
legit  Origines  Houiil.  11.  iuNum.  :  Staluit  fine$  gen- 
tium  $ecundum  numerum  angelorum  Dei :  et  unaquw^ 
qiie  gen$  $ut  iUo  angelo  facta  e$t^  una  autem  et  etecta 


gen$  Israel  portio  Domini  fuit.  Hinc  Eusebius  I.  iv, 
Dem.  evan^.  c.  7,docetgenics  angelorum  pra^fecturae 
ac  tutelae  ruisse  commissas ;  J.icob  autem,  seu  eorum 
genus  qni  Deum  colerent,  Gltrisio  Dei  Vcrho.  Lo 
respicit  Augnstinus  Ser.  1  in  Psal.  88,  n.  3,  dicens  : 
Non  clausit  Deus  fontem  bonitatis  suw  etiam  in  a/ie- 
nigena$  gentes,  quas  $ub  ungeli$  con$tituerat^  portio- 
nem  $ibi  facien$  vopulum  Israel.  Huc  spectat  illud 
Hieronymi  in  Mich.  vi«  2  :  Injudicio  vel  ad  angelos 
crimen  referetur^  si  non  egerint  cuncta  quce  ad  suum 
officium  pertinebanl ;  vel  ad  popuium^  ti  illis  universa 
facientibus^  ipsi  audire  conlempserjnt.  Unde  ei  Cliiy- 
sostomus  in  Coloss.  Uom.  3  :  Primum  secundum  nu- 
tnertim  gentium  erant  angelif  nunc  autem  non  $ecuu' 
dum  numerum  gentium^  $ed  $ecundum  numerum 
fidetium.  Et  h;ic  quidem  huc  conrerenda  duximus, 
qiiia  ad  eumdem  Deuteronomii  locum  saepe  alludit 
Hilarius. 
D  (c)  Apud  Par.  ex  inju$to  peccatore,  eic.  In  editio- 
uibiis  aliis,  ex  injusto  et  perverso  jure,  Hujus  loci 
intelligentiae  liicem  praRstani  mox  allati  Patres,  ac 
prapterea  Ruflinus  iii  Exposit.  Symboli :  Ab  initio , 
inquit,  Deu$  cum  fecisset  mundum,  prfefecit  ei  ei 
prasposuit  quasdam  virtutum  ccelestium  potestates , 
quibu$  regeretur  et  di$pen$aretur  mortalium  genu$. 
Quod  ita  factum  indicat  Moyses  in  Deuteronomii  loco 
mox  memoralo  de  ongelorum  numero :  Sed  et  horum 
nonnulU...  datam  sibi  a  Deo  potestatem  non  his  quibus 
acceperunt  legibu$  teniperaverunt^  nec  humanum  genu$ 
divini$  obedire  prasceptis^  sed  suis  parere  nrcevarica" 
tionibus  docuerunt  :  et  hinc  adversus  nos  chirographa 
scripta  $unt...  Per  i$tud  ergo  unusquisque  chirogra- 
phum  illis  rectoribus  pessimis  tenebalur,  quod  Chrtstus 
detraxit  adveniens,  ei  hac  eo$  pote$tate  denudavii^  etc. 
Vid.Tract.Ps;iI.61,  n.  2. 


281 


TRACTATUS  IN  11  PSALMUM. 


282 


esse»  «tque  finire.  Neque  unum  est,  modum  sumcre,  A  Q^i-^^  Dominus  Jesus  Chrislus  in  glma  Dei  patri$ 


atque  moderari :  quorum  aliurl  inierius  modum  acci- 
pit,  aliud  eiterius  quodam  ambiiu  suo  objecinque 
moderaiur.  Non  enim  ita  in  prorundnm  demersa  est 
terra,  aut  in  laiiiudinem  exiensa,  aul  prolata  in  al- 
tum  est,  ut  non  undique  secus  aui  circuinfnsx  aut 
subjacentis  sibi  natursc  contineatur  objectu.  Hanc 
enim  iufemx  vastitudinis  deniersa  et  immensa  {a) 
abjssus  susientat :  hanc  circumrusi  et  superni  aeris 
spirilus  inumbrat  atque  ainbit.  Quod  autem  subjecta 
sibi  abysso  suspcnsa  sit,  prophcta  tesiatur  diccns: 
Jpu  iuper  maria  fundamt  eam,  et  super  flumina  prm- 
paratit  iliam  (Psal,  xxui,  2).  Et  rursnin :  Qut  firmavU 
terram  tuper  aqua$  {P$.  cxxxv,  6).  Et  haiic  iinmen- 
sam  atque  infmitam  vasliiaiein  abyssnm  Scriplura  so- 


{Philip,  II,  6  et  seqq,),  In  fornia  iiaqiie  Dei  manens» 
formam  servi  nccepit,  scilicot  cx  Deo  liomo  natus. 
Et  post  niorlem  crucis  in  nomcn  quod  est  snper 
omne  nomen  exaltatur :  in  Deum  namque,  quia  nul- 
lum  ultra  Dcum  nomen  cst,  provehitur;  eique  hoc 
peienti,  id  cst,  nt  esset  quod  fiierat  anle,  dona- 
tur.  Formam  cnim  servi  in  forma  Dei  maneus  sump- 
serat.  Accepit  dcinde  possessionem  finium  lcrr», 
id  csl,  ut  in  nomine  Jesu  omne  genu  fiectatur^  coeles- 
tium,  51  i^restrium  et  infernorum  :  el  omnis  lingua 
confiteatur^  quia  Dominus  Jesus  in  gloria  Dei  patris  : 
Non  lerrena  sola  (i),  sed  superna  eiiam  inrcrnaque 
donanlnr,  ct  ca  quibus  terra  concludiiur.  Et  in  gloria 
Dei  palris  hodic  genilus  na^cilur,  id  cst,   i(i  (d)  ma« 


liUestnnncupare,cuinJona(6)intracclumorante(i)  Bneulcm    anlea  Dei  formam   per  praemijim  mortis 

dicitur  :  Abyssus  multa  circumfudit  me  (Jonce  ii,  6). 

50  Alque  hxc   quidem  infinita  inimensilas,  qtiab 

secundum  verbi  proprietatem  in  abysso  significari 

inlelligitur»  spiritali  ct  divinx  suhsianti»  cst  circum- 

scripta  virtute,  secundum  ilhid  Aposioli  :  Quoniam 

omnia  in  ipso  et  per  rpsiitii,  ipsi  gloria  in  secula  se- 

culorum  {Rom.  xi,  30).    Esse  autein    hiijus  iiifcrnac 

regionis  vastaeque  abyssi  incolas  plures,   beati  Joan- 

nis  Apocalypsi  docemur  {Apoc,  v,  3.  4).  Ciim  nullus, 

neque  in  coelo,  neque  siipra  tcrrain,  neque  infra  ler- 

ram  obsignatum  libriiiii  digiius  esl  repcrtus  aperire. 

Non  utique  de  morluis  cl  in  tcrram  sepultis  signifi- 

care  intelligitur  :  cum  ad  tertii  incolaius  demonstra- 

tionem,  non  qui  intra  tcrram,  sed  qui  infra  terram ; 


forinx  servilis  assumptio  honestalur.  Filque  sub 
tcmpore  nova,  nec  lamen  inusitala  naiivitas :  cum 
ad  resuincndaiii  gloriam  Dei  pairis,  qui  ex  forma 
Dei  fornia  servi  erat  reperlus,  primogeniius  ex  mor- 
tuis  nascereiur. 

34.  An  virga  ferrea  regere  non  adverselur  Dei  boni" 
tati,  —  Sequitur  deindc  :  Reges  eos  in  virga  fer- 
rea ,  et  tamquam  vas  fignli  confringes  eos.  Miiltis 
aut  nialc  opinaiitibus  ,  aut  viriulcm  ct  proprieta- 
tcm  dictoruni  diviiiorum  igiioraiitibus,  adversa  h:cc 
csse  bonitati  Dei  videntur  :  ut  geiitcs  quas  lilius  Dei 
in  possessioneni  poposcit,  el  in  hxrcditatcm  accepit, 
terrore  virgx  fcrrca!  regat,  ct  iiiodo  vasis  figuli  cun- 
fringai.  Neque  enini   boni  cujnsqiiam  est,  dare  et 


neque  qui  morlui  suni,  sed  qui  vivunt,   iillum  (c)  G  accipere  perdcnda.  Et  qui  magis  vull  (5)  peccaioriun 


in  se  resignaiidi  libri  habuerint  auciorem.  Cum  ergo 
possessiu  terr^e  fiiiium  Domino  donaiur,  iion  tam 
terra  donatur,  quam  ca  quihus  terra  finitur.  Terrae 
enim  tcrminos,  quibus  terra  ipsa  determiiiatur,  ac- 
cepit. 

33.  Quid  Christo  donatum,  ex  Apostolo  exponitur. 
—  Cujusrei  sacramentum  oninc  beaius  apostolus 
Paulus  (quippe  cujus  ore  Chrisius  de  sc  cst  locutus) 
cxposuil  diccns  :  Qui  cum  in  forma  Dei  esset^  non  ra- 
ftinam  existimavit  se  e$se  wqualem  Deo^  sed  $e  exina- 
uivii  formam  servi  accipien$^  in  $imililudine  honiinis 
constilutus,  el  habitu  repertus  ut  hoino  :  humiliavit 
se  facius  obediens  usque  ad  moriem,  niorlem  autem 
crucis  :  propter  quod  et  Deus  illum  exaltavii,  et  do 


poenileniiam  quam  mortein  (Ezech.  tlmu,  32)non 
existiniaiur  secunduni  professionein  (ul,  promis^io- 
nem),  natune  su»  esse  faciurns,  si  virgn  ferrea 
confringat,  qtios  dari  sibi  iii  hxrcditateni  poposcit. 

33.  Rege$  hic  loci  nil  dicit  durum.  —  Kt  priinum 
ne  quis  temerarix'  huic  cl  inipine  prxsumptioni  locus 
pateat,  proprictates  ipsa;  verborum  iii  roinanam  lin- 
guam  translatorum  cognoscendx*  sunt.  Namque  id 
quod  iiobiscuni  est :  Reges  eos  in  virga  ferrea^  quain- 
quaiii  ipsum  reges  noii  tyraniiicum  neque  injustuin 
sit,  sed  ex  xv|uitaiis  ac  modcratioiiis  aibitrio  regi- 
nien  rationale  demonstret :  lamen  niolliorem  (e)  ad- 
huc  regenlis  alfeclum  proprietas  grxca  significat. 
Quod   enim  nobiscum  est,   reges  eot^  cum  illis  est 


navit  illi  nomcn  quod  esi  super  omne  nomen,  ut  in  ^  ?roeuccvc(;  ocvrou;  id  est,  pastoraliter  reges  :  regendi 
nomiiic  Jesu  omne  genu  flectatur,  CQelesllum  tcrre- 
siriuin  et  infernoruin,  et  omnis  lingua  coiifilcntur, 


(i)  Jona  intra  cetum  orat  et  dicit. 
{^)  Non  terra  sola. 

(a)  Ms.  Mic.  et  immersa, 

(b)  Edit.  Par.  :  Jonai  intra  cetum  oranti.  Aniiquam 
lcctionem  revocamus,  quu!  csl  ct  mss. 

{c)  Bad.  et  Er.  cuui  duohus  niss.  Vat.  illum. 
Li|)S.  et  Par.  nullum.  Re:»tituimus  uUum  ex  alio 
Valicano  rodice  nielioris  nol:e. 

{d)  Apud  Par.  deerat  particula  in.  Tum  ut  in  aliis 
edit.  legehatur,  manente  ante  Dei  forma^  Clarius  Hi- 
larii  mcntein  expriniii  iii6.  Mic.  queiii  sequiniur. 
Mox  Bad.  Er.  et  duo  mss.  adhonestatnr^  nou  hones- 
atur,   Uuiic  Hilaiii  locum  ccusoria  virguU  iioians 


sciliccl  eos  curam  aflectu  pasloris  habiturus  :  Ipse 
est  eiiim  pasior  boiiiis,  ciijus  iios  oves  suinus,  pro 

(3)  Mavult. 

Erasmus,  subolet,  inqiiil,  Origeniacum  quiddam,  At 
cuin  hic  comineiiiarius  in  ipsiiis  editione  postremuiu 
locuin  icucai,  ai(|ue.  iu  aliis  libris  eamdem  senien- 
liam  sanctus  Doctor  exponai;  cur  censuram  tain  diu 
dislulit  Erasinus  ?  Quod  saiie  argumeniu  est,  eum 
ex  pr;rjudi('ai:e  iiiciilis  afl^cctu,  iion  cx  rerum  con- 
sideraiioiie  sua  jiidicia  proiiipsisse.  Hic  porro  exponi- 
tur  Cliristi  gloi  iiicatio,  qua*  nova  nativilas  prxdicatur 
rel:«te  ail  lioiniiieui,  rclaic  auiem  ad  Verbuin  nec 
nova,  iiec  inubiiaia. 
(e)  In  uno  codice  Vaticano,  mcliorem. 


SS3  SANGTl  f ll(.idlU  £PI9G(>P1  fS  i 

^ttibus  aiiifliittiii  Buam  posiiii  (Jomi,  x,  41).  Ne  «iu-  A     38.  C^ringU  iUn  4al€€,  9H  reformei.  —  Hac  «rgo 

virga  ierreaiit  «egei,  iia  oenlpingel  el  conierci  (2)  \ 


ieni  }tt6  lyraMUCiim  8igni(iciiri  arbilremur  in  virga , 
qnae  in  virgx  nuncupatioiie  proprietas  «il,  ejL  Ntfvo 
el  Veteri  Teatamoiiio  no&ceiiduni  eai. 

56.  Virgu  in  Pk^ow  Tesiomenio  Dei  dactriua,  —  fica- 
tus  Pttulus  ad  Corinthius  scribens,  t^iios  tum  es  wul- 

tis  pcccatis  ftdpfPiiilentiam  H^v^io^ci^^^  ^^^  ^'^i 
adhortatiotie  revocabat,  ait  :  Quid  vnUiit^  4»  virga 
veniam  ad  vos,  an  in  chariiale  et  spiriiu  mausuetudiuis 
(i  Cor,  IV,  21)  ?  Niimquid  Paulo  jus  pneloriuin  erat, 
ut  in  virga  comminaretur,  el  cum  officio  lictoris  ad 
Ecclesiain  €bristi  adeasei?  Non  ulique  iia  0)>iiian- 
dum  est.  Sed  f|uia  omiiis  Dei  aermo,  quo  ex  crr^e 
in  veritatem  Oei  ^a)  rclruhhnur,  quo  per  coiiMiiiiia- 
lionem  tcrroremqve  judicii  ad  innocentis  et  sanctae 


mim  nagis<koc  secundum  septuaginta  tmnslatores 
'graecilatis  proprieias  enuniint.  Ita  enim  scriptum  eat, 
(3  '^  oiesOoc  (5)  xcpofASoc  o^mpe^cic  oc^xtg,  Sed 
sive  conterat,  siv-e  coiifriugal,  noii  idcirco  existininii- 
4ui  est  haTcditatem  poaoere,  ut  eam  ad  perdenduiii 
atque  almlcndum  (4)  coiifringat  et  -conterat :  quippe 
cui  oor  coniribulalum  sacrificium  sit  oplinium.  Goti- 
iritio  ergo  illa  sive  con(ractio  est ,  qute  in  nobis  cor- 
poreas  voluptates  et  secularium  viiiorum  inccntiva 
oomminuit,  dignosque  iios  dignaiioiie  Doinini  pr»- 
at;d>it,  secuiidum  diclum  proplieUe  :  Cor  contribula' 
tum  (5)  et  humHialum  Deus  non  spernet  ( Ps,  l,  19). 
Coinparaia  auiem  vasis  figuli  confraciio,  quantain 


vitfle  viam  regimur,  vii^  est  nuncupaius,  per  quam  R  absolulionem  iiilclligentia:  bujus  iiupcriitur  (6)?  Non 


intra  disciplinam  ilivini  melns  cohibiti,  moderati 
ac  providentis  {b)  rectoris  monitu  coeroemur :  bea- 
tos  Apostolus  <;onditionem  eligendi  adventus  sui  bis 
qoos  menebai  adjecit,  iitrum  malleiit  eum  in  scveri- 
taie  doctrinx  aiquc  objurgatioiiis  adesse,  aii  in  spi- 
ritu  lenitaiis.  Quod  uimmqtie  secundum  modesti^e 
tenorem  erat  necessaHum,  ut  obedieiitibus  lenior, 
insolcotibus  vero  severior  odvenirei.  £l  hoc  quidem 
•ei  Novi  Testamenti  aticioritatc  praesumplum  est. 

37.  Ita  et  in  Veteri :  Chrisius  virga  simut  ei  flos. 
•^  Hanc  aatem  verbi  doclriuam  virgam  nuncupari 
ez  Vetcii  ila  cognitiim  esi,  cuin  dicilur  :  Virga  direc- 
fiotits,  virga  regni  iui  {Psat.  iliv,  ?)•  Quki  h»G  (c) 
eadem  est  virgs  directio,   qua  per  doctriiiam  in 


enim  sinc  causa  quos  iu  hxreditaicm  poposcit,  virga 
ferrea  rcgens  lamquam  vas  figuli  confriiigei :  tii^i 
quod  coinparationis  cxemplo  fiagmcnli  istius  luodi 
damnum  pioficere  in  rcstauiatioucm  ejusdem  vasis 
osiendit. 

30.  QualisautemaDeosecundum  vas  figuli  no.^tra 
confraclio  slt,  idem  docuit  per  Jeremiam  proplielam, 
diceiis  :  Surge^  et  descende  in  domum  figuli;  et  ibi  au 
dies  verba  mea,  Et  descendi  in  domum  figuli ,  et  ecce 
ipse  faciebat  opus  super  lapides,  Et  cecidit  vas  quod 
faciebat  in  manibus  ejus  :  et  iterum  ipse  fecii  vas  aliud 
iecundnm  quod  placuii  in  conspectu  ejus  ut  facerel,  Et 
facium  est  verbumDomini  ad  me,  dfc^iw  :  Si  secuudum 
figulum  hunc  non  possum  facere  vos,  domus  Israel  ? 


«qiiam  viam  utilemque  dirigimur  :  ei  qvm  virga  €  Ecce  sicut  lutum  figuli  vos  estis  in  manibHs  meis.  in 

summa  loquar  supergentem  aui  super  regnum  ,  ut  fc- 
riam  eos  et  perdam  i  et  si  conversa  fuerit  gens  illn  a 
malis  suiSf  pceniiebo  de  maiis  qum  cogitabam  {e)  fticere 
Hlis.  Ei  in  sumiiia,  loquar  supe^'  geniem  ei  regnum^  ul 
recedificem  (f)  et  plantem.  Et  facienl  mala  anie  mf ,  ui 
M€  audiaut  voeem  meam  ;  et  peenitebo  de  bonis  qua;  lo- 
tutus  sum  facere  iUis{Jer.  xviii,  1  et  seqq,).  Sic  pc- 
iitas  aique  obtenias  bsereditatis  swx  getitcs  Deus  coii- 
fiitigei  et  conteret,  ut  reformet.  Confiingit  eniui  Deus 
in  omnibus  umiies  inexplebiles  cupiditates,  et  illcce- 
bnwas  bscivias ,  et  ferveutes  iras ,  et  inanes  suficr- 
siitiones ,  ei  tumentes  fastus ,  et  inipius  opinioncs. 
Reformat  autem  nos  ad  rationabilem  vitae  usum  con- 
temptu  pecuniae,  luxus  pudore,  irae  moderatione,  veri 
D  scientia,  communione  vivendi,  religionis  officiis :  cuni 


regni  est,  nccesse  est  ipsa  illa  doctrina  sii  regni. 
Ipsum  autem  Dominum  nostrum  ob  doctrinse  swx 
mifem  ac  moderatam  prsedicationem  virgam  nuncu- 
patom  ita  accepimus  dicenie  Esaia  :  Exiet^  inquitf 
tirga  de  radice  JesH  {Esa.  )(i,  1).  Ac  ne  tyrannicam 
in  eo  severitatem  per  viigae  nuncupationem  auderct 
qaisquam  opinari ;  continuo  prophciicus  sermo  sub- 
Jecit:  Et  flos  de  radice  ejus  (1)  adscendei,  et  requiescet 
iuper  eum  spiritus  Domini  {Ibid.) ,  ut  virga^  sevcritatem 
floris  suaviias  temperaret,  cuin  unicuiqiie  nostrum 
doctrimB  lerror  r^imen  perfectae  beatitudinis  admo- 
verei.  In  liac  ergo  virga  reget  datafi  sibi  gentes :  non 
eormplibili,  non  caduca,  non  fragili  («(),  sed  ferrea, 
id  esi,  vaKdissima  et  pro  naturae  su«  solidiute  fir- 
tnissimak 

{i)  De  radice  adscendet;  deiude  spirimf  Dd  cum 
Grxco. 

Ci)  Ita  el  eonfringet  vel  conteret. 

(5)  Iii  aliis  edliionibus  dtg  <rKt\nn  nt  etiam  apud 
Theodoretuiii  et  nlios  legitur ;  sed  llilarins  noster  in- 
fcriuB  quoquc  vat  legii  noii  vasa^  cum  melioribus  t&v 

(o)  Abest  Dei  a  duobus  mss. 

(b)  Par.  post  Lipsium,  ae  prudentis.  Rectius  in 
oliis  libris,  ac  provideniii^  id  est,  prospicientis  atque 
coiisttleiitis. 

(c)  Lipsio  inagis  placueral,  quia  hasc  quidem  esi : 
nec  nobis  displiceri^t,  si  favercni  scripii.  Tiim  idem 
reposuerat,  virga  directionis^  quod  ei  Par.  arripuit, 
renilentibus  veieiibus  libris.  Mux  in  liis  verbis,  et  qua 
virga,  parttcula  ff  ui  saepe  aiias,  aecipiuir  pro  tUani. 


LXX  exemplaribus,  quapropler  o^xeOo^  ex  libro  nos- 
tro  accepimus. 

(4)  Atque  n6o/etk/tfm  desidcratur  in ms.  Veronensi. 

(5)  Cor  contritum ,  consentientibus  LXX  atquc 
ulroqne  Psahcrio,  Romano  scilicet  atqiie  Gallicano. 

(0)  Imperiilf  quod  ctalibi  pro  tmperlifur. 

(d)  Unus  e  mss.  Vatic.  non  facHi.  Ad  Hilarii  men- 
iem  vulgatus  Ruffinus  :  Vtr^a  ferrea  accipiiur  in- 
jfiexibilis  jusiitia  :  quw  ideo  virga,  quia  recia ;  ideo 
ferrea,  quia  dura :  recia  bonis^  dura  malis ;  blanda 
justis,  aspera  pei-versis. 

[e)  Iii  iiis.  Mic.  cogitabo.  In  Vulgata,  cogitavi,  juxta 
graec.  tkoytvawnv^ 

(/)  Unus  codcx  Vatic.  uivirga  cedificem  :  quam  lec- 
tiouem  noo  permiiUl  iMtcor  (e^Uu.j 


SSo  TRilCrATUS  liN  II  PSALMUM.  286 

per  docirinaB  $4  regimen  lerroremque  judicii  in  lus  A  malcrie  spcciein  illis  coniplaciii  sibi  d^xom  impcr- 

tiens :  ut  corrupiibilium  corportHn  iu  iucorrupi^ouis 


virtutes  post  vitiu  illa  reviviscimus.  Non  eiiim  ait, 
Tanquam  vas  figulum  (a)  confringes  eos,  ne  per  testac 
fragmenium  irrefurmahile  vas  posset  iutelligi  ;  scd 
ait,  va$  figuli ,  quod  in  ipsa  arlincis  molilione  vas 
fieret,ut  secundum  praelatum  exemplum  prompta  esset 
confracii  ejusdern  vasis  ex  arliricis  volunlatc  rc- 
paraiio. 

40.  Ut  figulo  va$,  ita  ptenitentes  Deo  facile  est  repa- 
rare.  — Sed  lioc  irrationabilis  maleriae  vas  ctiam  sub 
alia  intelligentia  ad  raiionem  huronnx  volunlaiis  apta- 
tnm  est  :  bomines  quidcm  per  hxc  viiia  sua  cadere; 
sed  &i  iu  liis  poenilerent,  id  est,  si  ab  his  desidcrcnt^ 
66  quoque  Deus  in  his  quse  nd  poenam  casus  hujus 
constiluerit,  pceniierc  non  quod  hic  motus  mcniis  sc- 


gloriam  rcsurreciio,  non  iiUerilu  nnturam  pcriiital^ 
sed  quaLiiatis  (c)  condiiione  55  demuict.  Non  ciiiui 
aliud  corpus,  quamvis  in  aliud  resurget,  Apostolo  di- 
cente :  Semnalur  in  corruplela ,  resurgtt  in  incorrup^ 
tione ;  seminatur  in  ignominia,  resurgel  in  gloria;  se- 
minatur  in  infirmitate ,  resurget  in  virtute ,  seminalur 
corpus  animale  f  resurget  spirilale  (1)  (ICor.  xv, 
i%  elc).  Fii  ergo  demutatio ,  scd  non  affertur  aboii- 
tio.  Et  cum  id  quod  fuit,  in  id  quod  non  fuit  surgil; 
non  amisit  originem,  scd  profocit  ad  honorem.  Coii- 
fringi  itaqtie  nos  tamquam  vas  figuli ,  vel  nunc,  vel 
tunc  gaudeamus  :  ut  el  nunc ,  modo  figuli  vasis , 
commortui  ct  consepulti  Domino  in  baplisinate  in 


cundum  humanam  naturam  in  Deum  caderet,  sod  B  novitate  vilac  {d)  auvbuicintis  {Uom,  vi,  4):  ct  iii  no- 


quia  horoini  (6)  gestorum  poenilentia  modus  est  ge- 
rendorum.  Poeiiiientiam  quoque  suain  Dcus  mcmoi  at 
ad  poenam  :  quia  puniri  desinereiit ,  qui  esse  impii 
destitissenl.  Ul  ergo  figulo  promplum  est  amissum 
vas  ad  camdem,  vel  quam  volct,  speciem  reforroarc : 
ita  Deo  facile  est ,  post  viiiorum  casus  voleiites  so 
erigi,  per  doctrin»  suae  insiilutionera  ad  pietalcm  ex 
impieiate  repararc. 

41.  Besurrectioni  et  spiritali  et  corporali  priBdicta 
aptantur,  —  Sed  et  illa  tamquam  vas  figuli  non  igna- 
randa  confractio  est,  tum  cum  his  corporibus  dissoiu- 
tis ,  et  casu  mortis  conrraciis,  pro  voluutaie  artificis 
restaiiraiio  aflereiur.  Quod  utrumque  propheticus 
sermo  significasse  eodem  dicto  videtur.  Nain  cum 


vum   Christi   hominem   deposito    vctere    renasca 
mur  (Ce/oM.  iu,  9  et  iO),  e^  tunc  per  bunc  novae 
ualivilatis  profcctum',  in  bealam  illam  ac  Deo  pla- 
ceiUero  iteraiae  reparationis  iiosirac  speciem  refor- 
roemur, 

42.  Reges  ad  intelUgentiam  excitantur.  — Cujus  lioni 
Don  i|[iiarus  f Vopbcla  ^  ^t  h»c  horiatur  et  dicit, 
Vers.  10-13  :  Et  nunc  reges  inietligitey  erudimini  qui 
judicatis  terram,  Servite  Domino  in  timore ,  et  exsHl- 
tate  ei  (2)  cum  tremore,  Apprehendite  disciplinam  ,  n$ 
.fortc  irascalur  Dominus,  et  perealis  de  via  ju&la.  Cum 
exarseiil  in  brevi  ira  ejus  ,  bcati  omnes  qui  confidnnt 
in  etim.  Doclrinse  bic  ordo  uiilissimus  est,  ut  eoruin, 
in  quaciios  adhoriatur^  beatiludinero  cogniiam  pru!- 


poenitentiam  utilero  in  his  qux  aniea  agebantur  osteu-  C  gtet :  quia  dinicile  sil  auiniuin  ac  spem  ad  ignoraia 


dit  y  prxsenlis  hi^*us  vilae  et  corporalis  ex  vitiis  in 
virtutes  novam  quasi  insl.iuratioiiem  docct  esse  opor- 
tere,  ira  in  eos  Dei  siculi  criminum  voluniate  ces- 
sante.  Lt  quainquam  id  ex  figuli  coroparaiione  pro- 
tulerit :  lainen  curo  dc  eodem  figulo  ail :  Et  ipsefecit 
vas  aliud  secundum  quod  placuit  in  conspectu  eju$ 
(Jerem.  xviu,  4 ),  significari  etiam  iolelligiiur  illa, 
quoe  secundiim  Dei  volunlaicro  resurgentiuni  corpo^ 
rum  iiislauratio  esi  fuiura.  Prout  eniro  ei  placet,  et  in 
conspeciu  ejus  dignum  est,  confracta  reparabit,  non 
ex  alia  alicjua ,  sed  ex  vetcr!  atque  ipsa  originis  su» 

(1)  Hesurget  corpus  spirilale,  cum  Gr%co  texlu. 
2)  Ei  non  habei  ttis.  no^icr,  ncc  habuisse  versjo- 
sem  iliam ,  qua  usus  est  Hilarius ,  omiueiitis  infrii 
Codicis  constaniia  indicat.  Abest  quoque  ab    lie- 

(a)  Apnd  Dad.  et  Er.  fignius.  Qux  tox  deinde  iu 
sliis  ediiioiiibiiG  expunctaest.  Restiiuimns  ex  Vaii- 
caiio  ctidicc  fignlum ,  licet  mallemus  figlinum,  Ffgn- 
lum  auieni  vas  dicit  jam  in  testam '  obduralum ;  at 
pas  figuti^  vas  adhuc  inulle  etin  ipsius  ariificis  ina- 
nibus.  Hinc  apud  Hicroii.  hoc  loco :  Vas  fignti  ante 
quam  in  testam  obduratam  fuerit^  si  dissipetnr^  refor^ 
niabile  est..,.  Si  autem  semet  testa  fracia  futrit^  ne- 
quaquam  in  inlegrum  compingi  potest. 

{b)  In  prius  cxcusis,  hominis,  Mngis  placet  cum 
nis.  M ic.  Iiomim  :  rercriurque  ad  gerendorum :  ut  sci- 
licei  poenilenlia  sit  modus  eorum  qua;  liomini  sunt 
f  erenda  seu  retribuenda.  Deinde  pmUentiam  ad  pos* 
nam,  td  est ,  posnaei  ((uaro  Deus  in  pe<icatorc6  decr^- 
ferai,  revocationem. 
i  (c)  Par.  qwUi^a^  mditiQnm*  EdiUoues  ali»  cum 


proiendere.  Volens  igilur  Propheia  ad  eorum  nos, 
qu»  superius  commemoruvcrai ,  iiitclligeiiiiam  co- 
bortari ,  intelligeniix  ipsius  honorem  aiite  meinora  • 
vit,  dicens :  Et  nunc  reges  intelligite ,  cos  sciiicet  qui 
inteilccluri  essent,  reges  esse  dcmoiislrans.  Sed  quui- 
renduro  cst,  quos  reges  ad  iiiteiiigenliam  propheticoi 
hujus  adhortationisadmoneat:iiequisquam  forte  eos 
significari  inielligat,  quorum  nunc  in  corpora  humana, 
ei  in  beilorum  minisleria,  ct  in  meluin  geiiliuin 
regnum  est.  Non  suni  auiem  bi  seterni  ct  beaii  apud 
Deuro  reges :  quippe  cum  (5)  ipsi  jam  a  mandaiis  (e) 

braico,  et  in  Gallicano  Psalterio  obelo  notaiur  a  llic- 
ronymo. 
(5)  Jpsisjam  mandatis* 

D  dnobus  mss.  \ni\c.  qantilatem  conditione.  Verior  vj- 
deiur  Mtei  ins  melioris  notic  Vaiicani  ms.  qualitalis 
eondiirone  demutei,  suband.  naturam.  Hic  obscrvare 
esl  quam  caute  declinel  Hilarius  erroninn  circa  resnr- 
rectionem  Origeni  a  plurimis  ganciis  Patribiis  iribu- 
tum,  qnos  inter  Epiplianius  ep.  apud  Hieron.  lx,  ad 
Joan.  Jerosol.  ait  :  Quis  autempatientcr  ferat  Orige- 
nem  tubricis  argumenPJtionibus  resurreclionem  carnis 
hnjus  negantem  ,  sicut  dectaral  manifestissime  in  vo- 
tumine  explanationum  primi  psalmi ,  ct  in  aliis  mnliis 
iocis. 

(rf)  Lips.  expanxil  voces  vitte  el  Christi  :  quas  ex 
Bad.  Er.  et  mss.  restiiuimiis. 

{e)  !n  uno  codice  Vaticann,  cum  ipsi  si  a  mindnth 
Bei  excidnnt  :  lectto  minus  dura,  sed  qua  quid 
ompiias  iuuuU  aUalum  iu  bujiu  probaiiouem  Scripr 


287 


SANCTI  IIILARII  EPISGOPl 


288 


Dei  excidanl,  el  diabolo  in  regnuin  sint  deputnii,  di-  A  Dei  Palris  ,  coliaprcdes  aulcin   Domini  nostri  Jesa 


cente  eoden)  cumDominuin  tentarel:  El  duxit  illum 
diaboltts  in  monlem  altissimum  ,  et  ostendil  ilU  omnia 
regna  orbis  terrm  in  momento  temporis :  et  ait  ad  illum 
diabolus :  Tibi  dabo  potestatem  hanc  et  gloriam  eorum, 
quia  mihi  g6  tradita  sunt  ( Luc,  iv,  5  e<  6 ).  Alios 
autem  nobis  reges  Evangelia  demonstrant,  scilicel  in 
quos  appropinquavii  regnum  Dei ,  et  cos  qui  regnans 
in  se  peccalum  devicerint,  qui  sui  ipsius  corporis  re- 
ges  sunt,  dominatui  suo  uiiiversa  vitiorum  inceiitiva 
subdentes  :  hoc  cnim  in  nobis  est  regnuin  Dci.  Sic 
iterum  Ghristus  regnal  in  nobis  ,  cuin  pcr  euni  ipsi 
dominorum  in  nos  jure  regnamus  (a);  secundum 
quod  diclura  est :  Non  venit  regnum  Dei  cum  obserta' 
iione :  neque  dicent :  Ecce  hic  et  ecce  iUic,  Ecce  enim 


Ghristi  erunt;  per  id  quo  xlerno  regi  colixredes  suril» 
id  necesse  est  consequantur  ut  rcges  sini. 

4{.  Judices  terrm  sancti  quorumvilaimpiosdamnai. 
— Tesiantibus  itaque  Evangeliis  alqne Aposiolo  de  re- 
gibus  ,  soqiiens  est  ut  cognoscamus  qui  siiil  judices 
tcrr-c ,  quosqne  ut  reges  oporteat  erudiri  :  maxlme 
ctiin  reges  57  "^^^^^  lantum  nomine  sine  regni  ali- 
ciijus  designatione  cognominet,  ut  eos  suos  aique  in 
se  csse  reges  doceret ;  judices  aiiteni  terr.T  dicat.  Dir- 
fcrre  vero  judicem,et  regem,ipsousu  terreno!  consuelu- 
dinis  cognoscimus  ;  quia  non  idem  sit  regnare,  quod 
jiidicare;  quia  (1)  rcgnuin  doininatio  sit ,  judiciuin 
vero  sit  rnodus  xquiiatis.  Sancti  ergo  quiqiie  intelli- 
gendisunt  essejuiliccs  terrx ,  qiiorum  vila  aique  G- 


regnum  Dei  inlra  vos  est  (Luc,  xvii,  20  et  2i).  lliijus  B  des,inGdeliuin  iniquorumque  judiciiiin  sit  (t).  Et  hoc 


regni  beatus  Apostolus  meminit  Gorinthiis  scnbens : 
Jam  sine  nobis  regnatis;  et  utinam  regnetis^  ut  et  uos 
vobis  (6)  conregnemut  ( I  Cor,  iv,  8).  Hoc  iuque  re- 
gnuin  Dei  est  ubi  peccatum  vincitur,  ubi  mors  peri- 
niitur,  ubi  non  regnat  hoslis  :  Mors  enim  regnavit  ab 
Adam  usque  ad  Moysen  {Rom,  v,  14).  Et  Aposlolus 
ait  :  Jam  non  regnet  peccatum  in  vobis  (Rom,  vi,  42). 
Per  hoc  regnum  Dei  regno  peccali  dissoluto,  ipsisque 
jam  nobis  regibus  regno  adversante  subverso,  boc 
nobis  erit  regnum  Dei,  curn  omnibus  vitiorum  no- 
slrorum  aculeis  conliisis,  labcs  erit  corpore%  inlirnii- 
tatisabsorpta. 

43.  Quid  intellecturi.  —  llos  itaque  reges  Proplieta 
ad  intelligendum  cohortatur  :  ut  sciant,  adversus 


Doininus  in  Evangeliis  ostendit  dicens  :  Viri  Ninivitee 
surgent  in  judicio  ,  et  judicabunt  generationem  hane  : 
quia  pcenitentiam  egcrunt  in  prcedicationeJonce;  et  ecce 
major  quam  Jona  hic.  Regina  Auslri  surget  in  judicio^ 
et  judicabit  generalionem  hanc :  quia  venit  db  ultims 
partibus  terras  obaudire  (2)  sapientiam  Salomonis ;  ei 
ecce  major  hic  Salomone  (Matt,  xii,  kieiii),  Tales 
erunt  jiidiccs  tcrrx  ,  quoruin  comparalio  (d)  fidei  ac 
timoris,  impoenltcnles  impiosque  condemnet.  Si  enim 
poeniteiitiii  Ninivitarum  cx  Jonx  praedicatione  sus- 
ccpta  rructum  adcpia  est  poenilendi,  necesse  est 
obediens  corum  poenitcntia  insolentem  horum  impce- 
niteiiiiam  judicet.  Aut  regina  Austri  ex  uliiniis  parti- 
bus  terrx  desidcratam  Salomonis  sapientiam  audieiis. 


Dominum  et  Ghristum  ejus  fremuisse  rcges,  et  popu-  £  uonne  inGdelitatem  et  incuriam  prxscntiuui  niiditio- 


los  vana  meditatos  :  intelligant  (|uoque  irridentem  e 
ccelis,  ct  in  ira  ioquentem,  et  super  Sion  montem  sanc- 
tuin  regem  coiisiitutum,  prsecepta  Dei  patris  aniiuii- 
tiantem:cognoscantque  eum  qui  sii  genitus  in  Gliuin; 
tempus  quoqiie  illud  ,  quo  qui  icmpora  fccit,  sit  in 
tcmpore  geniius.  fntelligant  in  quo  haereditatem  gcn- 
lium ,  et  possessionem  ierr:e  finium  postulavit :  non 
Ignorent  eiiam  qu.c  hicc  virga  sit  ferrea ,  qua  regens 
eos ,  modo  vasis  figuli  confringat.  Hxc  enim  intelli- 
gentes,  sacrameniuni  omne  divinse  voluntatis  agno- 
scent :  et  cum  per  obcdientiam  praeceptorum  liasredcs 

(i)  Quin  regnum. 
(2)  Audire. 

turde  leslimoniiim.  Ne(|ue  lamen  credendus  esl  Hi- 
laritis  de  oiniiibus  oiiiiiiiio  regibus  itn  sciisisse  : 
sed  cum  do  plerisque  hoc  seiitiret,  perinde  locii- 
tus  est ,  quasi  de  omnibus ;  quia  ut  ipse  ait  in 
psalin.  LViii,  n.  9  :  Univertitas  reputatur  in  plurimis. 
Et  paulopost:  Cum  pauei  ex  omnibus  geniibus  sint  fi' 
deles ,  iiou  per  paucos  eficitur  ne  non  omnes  sint  infi- 
deles,  Ila  saiie  quia  pauci  regcs  diaboli  regno  sunt 
subtracti  ((|UOS  inter  Dnvid  non  numenire  nefas),  jier 
paucos  noii  enicilur  quomiiiiis  omnes  ei  sint  tradili : 
alqiie  ita  ex  suisinet  seiiientiis  liberatur  a  naivo, 
qiicm  hic  loci  repieliendit  Sciiltetiis. 

(a)  Lips.  eum  per  eorum  ipsi  dominium ,  domino^ 
nint,  etc.  corruptc.  Nain  t6  cum  ad  Ghristum  refer- 
tur.  Ad  quae  apposite  Augiistinus  ac  posl  eum  vul- 
gains  Uufrniiis  :  Nunc  intelligite  jam  reges  ,  id  est^ 
vulentes  regere  quidquid  vobis  servile  ac  besliale  est^ 


ne  (e)  peregrina  damnabit?  cum  tainen  inobedi(?ntiac 
atqtie  iiiaudicntix  judicium  differens  a  Salomone  at- 
que  Jona  Ghristus  auctor  accumulet.  Absoluie  auiem 
hos  esse  judices  lerrae  Apostolus  demonstrat  dieons: 
An  nescitis,  quia  sancti  mundum  judicabuntj  et  in  vobit 
judicnbilur  (3)  mundus  (1  Cor.  vi,  2)  1  ctim  per  iiic- 
rittim  udepla!  beatiludiuis,  criminosorum  vilain  sanc- 
lilascomparata  condcmnet. 

45.  Ut  timor,  laHilia,  tremor  animum  servi  Dei  tetn^ 
perent.  —  Iiilelligcntix  autem  hiijus  atque  eru- 
ditianis  opus  continuo  propbeta  subjecit,   diccns  , 


(3)  In  nostro  libro; 
graico. 


judicalur  hic  munduSf  cum 


D  castigantes  vestra  corpora  et  servituti  subjicientes.  Qui 
ccelesti  regi  serviunt^  reges  proeul  dubio  sunt. 

(6)Sic  Par.  cum  niss.  juxta  graec.vfuv  tryjfi^aviUyj 
ffwfAcOcc.  Editiones  vero  alinc  ,  vobiscum  regnemut.  At 
iii  psal.  LX,  iium.  5,  ediu  ac  scripti,  ei  utinam  regna» 
reiis,  ut  et  nos  vobiscum  conregnaremus  :  Jam  pnemo- 
nuinius ,  llilariuin  non  uiia  ratione  eadem  Scriptune 
loca  referre. 

(c)  Ediii,  judicii  vice  sit ;  refragantibus  mss. 

(d)  Apud  Par.  eomparalione.  Deiiide  in  duohiis  mss. 
fides  et  limort  ct  in  uno,  ac  mors.  Scnsiis  per  se  ita 
clurus  cst;  quorum  fidei  ac  limoris  comparalio^  etc. 

(e)  Hoc  est,  eorum  qui  veram  sapieniiiiin  Ghristum 
prassentes  audierunt.  Tum  audilio  peregrina  opponi- 
tur  auditioni  praiseiiti.  Nisi  forte  peregrina  dicatar. 
ob  qiiani  pcrcgrinatio  susceptu  esi. 


289  TRACTATUS  IN  II  PSALMUM.  m 

Servite  Domino  in  timore,  et  exiultate  ei  cum  tremore.  A  apprcliensuni.  Si  cnim  nos  pcr  corporalem  naturam 


Non  scciirum  pntilur  aul  ncgligens  servitium  (i)  : 
Tuli  iii  omni  servituiis  officio  admisceri  timorem.  Ut 
enlm  metuentcs  servi  diligentius  dominis  carnalibus 
Ferviunt,  cum  voluntatem  soleriioris  obscquii  metus 
obsequel.T  admixius  eliciat :  ita  et  Dco  servientcs,  si 
timeant  per  imminentem  timoreni,  non  negligcntes 
in  ea  enint  quam  susceperint  scrvitutem.  Ac  ne  ly- 
rannici  lerroris  hic  nietus  esse  flilelium  crcdcretur;  ad 
Id  quod  dixerat:  Servile  Domino^l^in  /tmore,  adjecit, 
et  exsultate  ei:  ul  nietum  serviiutis,  gaudiiexsultatio 
tcmpcrarei,  cum  ipse  timor  causam  iaclitix  per  con- 
gcieniiam  servitii  fidclis  afTerrct.  Porroautcm  ne  li- 
bcrtas  gaudii  fines  congniiT  modcrntionis  exccderct; 
ila  subdidit  :  Exsvllale  in  tremore;  (juia  pcriciilosa  ad 


Deus  naturx  sux  dissidentis  (c)  bomo  genitiis  apprc* 
licndii,  facius  ipse  quod  sumus;  nosirum  est  ad  ap- 
prebendendum  minc  id  quod  cst  ipse  conlcndcro,  ut 
in  eam  gloriam,  in  quam  naluram  corporex  hujus 
corruptionis  eximii,  fcsiinatio  nostra  se  misceat :  at« 
que  ita  apprebendemus  id  in  quo  fuimus  apprebensi, 
si  naiurum  Dei  consequamur,  Deo  nnte  naturam  ho- 
minum  consequenie.  Apprchcndenda  itaque  disci- 
plina,  cl  invadenda  est  quodam  amplexu  et  in  vinculo 
corporali :  ne  elabatur  aui  excidat. 

59  iS.  Qui  pereant  de  via  justa  ab  ea  alieni,  — « 
Caiisnm  aulem  diligcnlis  hnjus  complexus  ac  vin- 
Ciili  propheta  siibjccit  ,  diccns,  :  Apprehendite  dis- 
cipliuam^   ne  quando  irosealur  Dominus ,  et  pereatis 


oblivionem  timoris  csset  libera  a  tremore  l^ctitia.  At-  B  <^^  ^'t^  jusla.  Cum  exarserit  in  brevi  ira  ejus,  Adest 


qiie  iia  hxc  propheiici  eloquii  raiio  servata  est,  'ut 
servitutem  timor  dctineret,  timorem  exsultaiio  ino- 
dcrarctur,  et  exsultalionem  tremor  conseqiicns  con- 
tincret. 

46.  Fervorsit  in  Dei  servitio.  —  Hujus  aulem  ser- 
Titii  et  timorem  exsultanlcm,  et  exsultntionem  trc- 
mentem,docuitin  eoquod  sequiiurconsistcre,diccns: 
Apprehendite  disciplinam.  Yiriute  verbi  signincalioncm 
impatientis  {^)  et  velut  pr.Tpropcras  ad  id  voluntaiis 
ostendit,  non  tam  expctend.nn,  qiiani  apprclienden- 
dam  p^ttiiis  disciplinnin  doccns  :  non  tepore  (a)  fidei 
in  bujus  obedienlift*  obscrvntione  contontus,  sed  ar- 
dorem  spiritiis  in  apprebcndcndi  nviditale  desidcrans. 
Sic  in  rapiendo  regno  coeloritm  rapiore  Dominus  de- 


eniin  poenae  dics ,  qui  ih  exardcscente  ira  Domi- 
ni  significari  iiiteliigilur:  in  quo  si  non  appreben- 
sam  a  nobis  disciplinam  tenebiinus,  perdiii  de  via 
justa  cnmiis.  Unicuiqiie  cnim  rei  pcrit,  quidquid  au- 
fertnr  :  ct  quod  dcesl,  ei  cui  decst  jam  videtur  amis- 
sum.  Nain  lainetsi  pcr  iiaturam  siiam  manenl,  ci 
lamcn  cui  abcst  non  manct.  Ct  idcirco  de  via  jusia 
impii  pereiiiit,  quia  in  ca  iion  eruiit.  Pereunt  autem 
de  vin  justn,  cum  exarserit  in  brevi  ira  ejus, 

Impii  statim  a  morte  pcsnas  inferni  tuunt.  —  Non 
morosn  (d)  bxc  ira  est,  per  quani  de  ju^ta  via  pc- 
reunt:  nequis$ibi  interim  in  pcenu'  Incro  intcr  moras 
judicii  blnndiatur.  In  brc\i  namque  exardescit  ira. 
Excipit  eniin  nos  staiim  nllor  infcrnus  :   et  dece- 


lectatiis  ait:  A  diebus  autem  Johannis  rcgnum  coslorum  C  dentes  dc  corporc,  si  iln  vixcrimus,  confestiin  de  via 


tim  patitufy  et  vim  facientes  diripiunt  illud  (Maith, 
11»  1i),  quia  cum  regni  ccclestis  posscssio  Israeli  pnc- 
dicaretur,  fides  tamen  gentiuin  posscssionem  hanc 
sibi  Israel  dirfideiitc  (b)  prseriperet. 

47.  Pauli  exemplum,  — Sic  et  bcaliis  Pauliis  cnrrit, 
nt  apprehendat,  dicens :  Sequorautem  ut  apprehendam^ 
in  quo  et  apprehensus  sum  (Philip,  iii,  12).  Non  lenlo 
gradu  propcrat,  neque  otioso  scquilur  procursu ;  ap- 
prehensurus  ciiim  sequitur.  Et  saiis  quidem  dixisse 
videretur,  si  consccuturus  sequeretur ,  scd  vim  et 
ipse  aflTcrre  opiat,  et  apprehcndere  propcrnt,  ct  modo 
(f.  amptexus)  exempli  corporalis  invadcrc.  Scil  au- 
tem  se  eo  ipso  jam  csse»  quod  apprehendcre  properat, 

(I)  Servitium  esse, 

(a)  Excusi,  non  tempore  fidei :  castigantur  cx  ms.  D 
Vaticano. 

(b)  Ita  ms.  Mic.  In  aliis  vero  libris,  sibi  Israeli 
difidenti :  ubi  t6  sibi  ad  Dominiim  refertur,  cui  Israei 
dimdat  seu  non  credat,  et  e  cnjus  manu  regnum 
gentes  pracripiant. 

(e)  Editi  excepto  Par.  diffidentet :  depravate.  Nec 
melius  Par.  discidentes.  Non  displiceret  tamen  dissi- 
dentet.  Ex  mss.  restituimus,  dissidentis,  hoc  nimirum 
sensu :  Si  nos  qui  pcr  corporalem  naturam  naturae 
sumus  dissidentis  cum  divina  (Su(b  enim  est  in  tertio 
casu)  Deus  homogeniius  appreheiidii,  ctc.  Ad  hoc 
autem  apprehendii,  inquit,  juxta  Hilariiim  Gregorius 
Nazianz.  Or.35,  n.  88,  ut  ipsequoque  tantum  Deus  ef- 
/lciiir,  quanlum  iUe  homo, 

(d)  Editlo  Par.  Non  mora^  mendose.  Hic  nonnul- 


recta  perimus.  Teslcs  iiobis  cvangelicus  divcs  et  pau- 
pcr  :  quoriim  unum  Angeli  in  sedibus  bcatorum  el  in 
Abraba!  sinu  locavcrunt,  aliiiin  stniim  poenae  regio 
suscepit  (Luco!  xvi).  Adeo  aulcm  siatim  poense  (e) 
mortuum  cxccpit,  ct  ctinm  frnlrcs  cjiis  adbuc  in  su« 
pcrnis  mancrcnt.  Nibil  illic  dilalionis  nut  morx  est. 
Judicii  cnim  diesvcl  bcaiiiudinisretributio  estaeterna, 
vel  poenae.  Tempus  vero  moriis  habct  intcrim  unum« 
quemqucsuis  legibus,  dum  ad  judicium  unuinqucm- 
que  aut  Abrabam  rcservnt,  aut  poena. 

49.  Fiducia  in  Deum  opus,  —  Et  idcirco  copiosum 
hunc  sacramentis  coelestibus  psalmum  sic  Propheta 
conclusit :  Beati  omnes  qui  confidunt  in  eum,  Non  tre- 

(2)  Virtutem  verbi  significatio  impatienlist  etc. 

lorum  veterum  refellitur  opinio,  quos  interLactantius 
lib.vii  Div.  Instit.,  c.  21  iNec  tamen  quisquam  putet^ 
animas  post  mortem  protinus  judicari :  omnes  in  una 
communique  custodia  detinentur^  donec  tempus  adve-^ 
niaty  quo  maximus  Judex  meritorum  faciat  examen. 
Vide  Prnefat. 

(e)  Subaudiendum  hic,  vel  etiam  exprimendum 
inferni  vocabtilum,  cujus  respeclu  deindein  terris  de- 
gentcs  fratres  in  supernis  manere  dicunlur.  De  infe- 
rorum  regione  sic  Tertuliianus  iNobis  inferi^  inqiiit  de 
anima  n.  55,  in  fossa  terrm  et  in  allo  vastitas,  et  in 
ipsis  visceribus  ejus  abstrusa  profundilas,  Et  mox  rur- 
sum  eos  collocat  in  recessu  intimo  et  interno,  et  in  ipsa 
lerra  operto,  et  intra  ipsam  ctausoy  et  inferioribus  adhuc 
abyssis  tuperstructo. 


201  SANCTI  HILARH  EPISCOPI  202 

piJatn  spem  neque  ambigiiam  'pcrfectio  bealiiudinis  A  talis  csl  :  In  finem  pro  oceulla  filtl  ptalniut  Davld. 


exi^it.  Conndentia  ad  id  opus  est,  firmx  opiniouis 
sciiicct,  et  indemutabili  voluntate  :  quia  plus  sit  con« 
lidcrc,  quam  sperare.  Conlidcndum  ergo  est,  ne  nos 
a  via  recta  exardescens  brevi  ira  Dei  deperdat.  Fi- 
dclis  enini  est  qui  ait :  Qui  crcdit  in  me  nonjudicabitur^ 
sed  lran$iel  de  morte  ad  vitam  {Job,  v,  24).  Dominus 
uosier  Josus  Cbristus,  qui  est  benedictus  in  secula 
sccuiorum.  Aroen. 

TRACTATUS  (I) 
De  liiulo  psnlnii  IX. 

In  finem  (2)  (a)  pro  occuUis  filii.  Psalmus  David. 

60  ^^^^  primum  prodil  ex  codice  Vaticano  not^ 
251,  ab  annis  circiter  500,  scriptOy  in  quo  post  exposi- 
tionem  sicundi  psahni  subjiciturf  Explicil  psalmus  u; 


Itaque  per  naturiim  eorum,  quac  ci  occuUa  et  iu  ruieia 
suut,  quaerenda  est  psalmi  intelligcutia. 

2.  Titulus  indea^  eorum  qua:  tractantur.  —  Psalmus 
inscriptus  non  est,  In  fincm  pro  occuUa  filii^  nisi  tin* 
tum  in  id,  ut  ex  quibus  psalmus  ipse  consklcret, 
nosceretur.  ^\  Omnia  autem,  quae  ad  titulum  ser- 
inouis  adduntur,ex  quibus  sermo  sitiniius,  tesUDtur. 
Non  euim  couvenit,  ut  in  sermone  aliud  sit,  aliud  in 
titulo;  qula  lilulus  velu^  index  eorum  estdequibus 
scribitur.  Yerbi  igitur  ejus,  quod  in  /i/ie  dicilur,  ratio 
esi  inlelligenda.  In  fine  est  ulira  quod  niliil  est,  in 
(ine  est  quod  praesens  tempus  excedit;  quia  finis  ex 
omnibus,  non  ex  flne  omnia :  desinuut  enim  in  co 
cuucta,  el  est  quoddam  rei  acta;,  dictx*ve  posiremum : 


Incipit  de  lilulo  ix  psalmi  feliciter.  NuUas  falsitatiSf  B  et  nisi  in  ea  tolius  uuiversitalis  postremitas  erii,  non 


vcritatis  nutem  plurimas  liabel  nolas,  Non  leves  sunt 
i^  Familiures  Hilario  et  amicce  voces,  absolutio,  ab- 
soliila  inlelligcntia,  eic;  ^"  Explicatio  verbi  iinis  cum 
iis  quw  tum  Prologo  n.  18,  tum  lib,  ii  de  Trin.  n.  28, 
dc  eodem  habetur  consentiens ;  Z^  peculiaris  quasdam 
Chrisii  ex  virgine  nativitatis  exprimendcB  ratio;  i"*  doc- 
trina  de  aditu  ad  regnum  Dei  Palris  per  regnum  Christi, 
DemumPrologo  ii.  17,  poUicetur  se  insinguliis  psalmis 
inscriptionum  singularum  causas  prmtiturumj  et  hoc^ 
inquU  num.  22,  quia  ex  quibus  rebus  psalmus  consis« 
tnt  oslcnduut.  Hic  proesertim  exsequiturquod  spopondit^ 
docens  num,  2,  titulum  ad  hoc  adscriptum,  ut  cx  qui- 
bus  psalmus  ipse  consisteret  noscereiur.  Exoptandum 
essel,  ut  castigalius  hoc  opusculum  una   cum  totiut 


erit  fiuis ;  quia  necesse  esl  non  esse  ultimum,  quod 
ulua  se  liabeat  aliquid  postreroum.  £x  quo  inteili- 
gendum  quoiiescumque  lilulus  liabet  in  fine  (4),  non 
praesentia  in  bis,  sed  ultima  contineri.  Occulta  autem 
sunt,  qua^  abscondita  et  latentia  sunl*  quaeque  recon- 
ditis  et  iuaccessibilibus  et  imperspicabilibus  occulan* 
tur,  in  quo  ei  {b)  tanium  qui  condiderit  comperia, 
afit  nisi  cum  aliquibos  cognoscenda  protulcriut.  Ergo 
psalmus  inscribitur  in  finem  pro  occuUis.  Ci  quia  ex 
natura  rerum  quid  intelligeniix  in  nominibus  finis^ 
occuUorumque  sit,  (5)  et  deinde  (c)  res  ipsas  qux  in 
fine  atque  occullis  sint,  conveuit  explicari. 

3.  Et  de  bis  quidem  testis  cst  nobis  beatua  Apo- 
sloius  (6)  ila  dicens :  Prout  iegentespotestis  inteUigere 


psatmi  expositione,  quam  ei  Uilarius  subjecisse  creden-  C  intellectum  meum  in  sacramenta  (ihristi ,  quod  alut 


dus  est,  ad  nos  pervenistet, 

1.  Psalmi  alii  [aciles,  atii  captu  difpcilet,  —  Quo- 
riimdam  psalmorum  absoluta  iulelligeutia  cst,  quo- 
rumdam  obscurior  sensus  est ;  diversitatem  utiquc  (5) 
affert  divcrsitas  prophetiae.  Per  multa  naroque  et  varia 
geuera  sermonis  ad  aguiiionem  Dei  bomiuem  Spiritus 
sanclus  instituit,  nunc  sacramentorum  occulta  per 
naturas  et  comparationem  bominum  comprebendens, 
nunc  fidei  simplicitatem  verborum  absolutiouc  com- 
roendans,  nunc  vits  ordinem  prxceptorum  veritatc 
Gonflrmans,  nuuc  quid  providendum  sit  et  cavcuduin 
pcr  pcrsonam  propbetai  qui  psalmum  scribat  ostcn- 
dcns :  ut  per  banc  roultipUcem  el  divitem  copiaro  doc- 
trinro,  per  quasdam  partes  et  increincuta  discendi,  to 


temporibus  non  ett  cognitum  (Uiis  hominum,  ticui 
uunc  revelatum  est  (Ephes.  iii ,  4  et  5).  Et  rursum  : 
3Iihi  minimo  omnium  tanctorum  hm  gratia  dala  ett  tn 
gentibut ,  cvangelizare  invettignbilet  divitiat  Chritti  , 
el  iUuminare  quas  tit  dittribulio  tacramenli  ejut,  quod 
abscondUum  ett  a  tascuUt  in  Deo  (Ibid,  S  et  9).  IIoc 
est  ergo  occullum,  de  quoet  Dominusait:  iVoit  ett 
abtcontum  quod  non  cognotcatur,  neque  opertum  quod 
non  revelabitur  (Matth,  x  ,  26).  Sed  psalmus  oeculia 
continet,  non  occultum.  Recte  ita  :  nam  consequentia 
docent  plura  fuisse,  non  unum.  Estenim  occultum, 
Deum  saiutis  bumanae  causa,  non  in  coelcsti  gloria  ct 
claritatc  nominis  sui  adfuisse,  sed  rormam  bumani 
corporis  induisse.  Est  ei  occullum,  naturam  iu  eo  car- 


tius  intelligentiae  aedificatio  comparctur.  Et  erit  nobis  ^  nis  bumanae,  non  ex  commuui  originis  £2  g^nerein 
psaimus  positus  in  exemplum,  cujus  super^riptio      duisse,sedcxtltisse(7)exvirgine  etediiamvirgiue(d) 

(4)  In  precedenti  editione  :  quotien&  qui  titulat  Aa« 
bent  in  fine.  Yerum  quidem  est  noh  quot,ietcumqit€ 
beic  legi,  scd  quotiensque  :  attamen  solemneest  nu- 
jus  codicis  quotiensque  pro  quoiietcumaue  usurpare. 

(5)  Edemus  pro  et  deinde^  verba  desiaeraniur,  quae 
sententiam  compleaut. 


(!)  Ilunc  Tractalum  exVaticanocodicea  P.  Cou- 
stantio  edflum  coinprobat  praestantissimus  Capiluli 
Yeronensis  liber,  imo  vero  emendat  cliam,  atque 
aliquaiitisper  integrat.  Ad  superioris  expositiouis  cal- 
cem  ut  in  Vatic:ino  :  ExpUcit  Ptalmut  Jl.  IncipU  de 
titulo  IX.  Psalmi  [eliciter. 

(2)  Siipplevimus  ex  ms.  npstro  vocem  /!/ti,  quam 
habes  inferius  iu  expositione. 

(5)  Uiramque, 

(a)  Desideratnr  vox  filii,  q«»  infra  exprimilur : 
ubi  semel  atque  iterum  legere  6st  pro  occuba.  Grsc. 
*JnsP  xp^9i&>v  ToO  uioO. 

(b)  hni  bic  aliquid  deest,  aut  legeuduro  quod  et. 


(6)  Additur  Pau/ux. 

(7)  Non  babetur  virgine  in  ros.  Veron*    t 


non  in  quo  ei. 

fc)  Mallemus  edidimut,  pro  et  deinde. 

\d)  Forte  ex  Virgine  fuitte  et  abtque  nottro  nateendi 
iimOf  etc.  Sfclib.  x  de  Trln.  n.  15,  prsedicator  Gliil- 


203 


TRACTATUS  IN  Xlli  PSALMUM. 


294 


fiiissc,  absfiue  nascendi  iniiio  procrealam.  Est  occul-  \  nium  conscius  est ,  linec  tamquam  jnm  perfccla  lau- 

(Jaiitur,  quia  in  eo,  et  apud  eum,  et  per  eum  omiiia 
sunt :  ipsi  gloria  in  sascula  sxculorum.  Amen, 


lum,  eum  qui  mortuus  sil  cx  morte  vixisse,  gloriam 
imnioruiliiatis^  ex  corpere  resumentem.  Sed  tion  is 
quidem  finis  est. 

4.  Oicein  finem  tigrdfieei.  —  Finem  anlem,  non 
velui  qnemdam  renim  occasnm ,  sed  decurrcniium 
niodum,  consummationemque  significat ;  neqne  ut  in 
abolitionem  desinntur ,  sed  ut  in  quemdam  manendi 
terminum  ea  de  quibus  agiuir  coUoeentur.  Quis  ergo 
hic  flnis  sit,  (a)  item  (I)  qu»  remm  omninm  absoluia 
perfectio,  et  qiiam  absconsa  sit,  beatus  Aposiolus  ad 
Corinthios  ita  loquitur  :  Quomodo  enim  hi  Adam  om- 
nes  moriuntur  ,  sic  ei  in  Christo  omnes  tnifieaMur. 
Vnttsquisqiie  autem  suo  ordine  :  primitia  Ckrislus^ 
deinde  qui  sunt  Christi,  qui  in  adventu   ejus  eredide- 


PSALMUS  XIH. 

Dixii  insipiens  in  corde  suo :  Non  esl  Deus.  Corrupti 
iun(,  et  abominabilesfacti  sunl  involuutatibus  (f)  suit : 
non  e$t  qui  faciat  bonum ,  uon  esl  usque  ad  unum.  Do^ 
minus  de  Cdslo  prospexit  super  plios  hominum  :  ut  w- 
deal  si  en  inteUigens  aul  requirens  Denm.  Omnes  de- 
cUnaverunly  simul  inutiles  facti  sunt :  non  est  qui  faciat 
bonum^  non  est  usque  ad  unum.  Sepulcrum  patens  est 
guttur  eorum,  linguis  suis  dolose  agebant,  venenum  os- 
pidum  sub  labiis  eorum.  Quorum  os  maledictione  el 
amariiudine  plenum  est,  veloces  pedes  eorum  ad  eff^un- 


runt  (b);  deinde  finis  cum  tradiderit  regnum  Beo  patri ,  B^^«'^'<"'  sangulnem.  Contriiio  et  infeliciias  in  viis  eo- 

rum ,  et  viam  pacis   non  cognoverunt  :  nou  est  limor 


eum  evacuavertt  omnem  princtpatum  et  potestalem. 
Oportei  enim  illum  regnare ,  donec  ponat  omnes  tiiinit- 
cos  sub  pedibus  suis :  Deus  enim  omnia  subjeeit  sub  pe- 
dibus  e/us.  Novissima  inimica  devieta  est  in  eo  mors. 
Cum  verodixerit:  Omnia  subjecta  sunt  (2),  absque  eoqui 
iubjecil  illi  omnia  ,  tune  ipse  (c)  subjectus  erit  iUiy  qui 
sibi  subjecit  omnia,  ut  sit  Deus  omnia  in  omnibus.  Hic 
igitur  est  finis  occuUis  (f.  pro  occullis  vel  occulius), 
niorlnorum  resurreciio,  sanctorum  glorlficaiio,  mali- 
tix  dominantis  (5)  abolitio,  monis  interitus ;  et  per 
lioc  Christi  regnum ,  Patris  qiioque  Dei  et  regnum. 
liis  enim  gesiis,  postquam  Filio  erunt  a  Patre  uni« 
versa  subjecta,  non  ut  per  subjeciionem  regni  adi- 
niatur  aeternitas  (d),  sed  ut  nos  clarificntos,  etim- 


Dei  ante  oculos  eortun.  Nonne  cognoscent  omnes^  qui 
operantur  iniquiialem,  qui  devorant  plebem  meam  sicut 
escam  panis?  Dominum  non  invocaverunt :  ilMc  trepi- 
daverunt  timore ,  ubi  non  erat  timor.  Quoniam  Deus 
in  generatione  justa  est  :  consiUum  inopis  confudistis : 
quoniam  Dominus  spes  ejus  est.  Quis  dabit  ex  Sion  sa» 
lulare  Israell  Cum  averlerit  Dominus  captivitalem  p/e- 
bis  <ua%  exsuUabit  Jacob  (g),  et  la:tabi{ur  IsraeL 

TRACTATUS  PSALMI. 

In  ediiione  Parisiensi  anni  1603,  ex  codice  S,  Ma^ 
ximini  Miciacensis  primum  vulgatus  est  hic  Tractatus 
priore  sua  parte,  a  numero  videUcet  primo  ad  tertium 
usque  truncatus,  integer  modo  exhibetur  ex  memorato 


morialitatc  coopcrlos,  ct  in  corporis  sulgloria  con-  C  codice  Vaticano,  in  quo  ad  calcem  opuscuH  superioris 


formatos  (i),  in  regnum  Patris  inducnt,  jam  cohae- 
rcditate  sua  dignos,  jam  inf  imiliam  palris  assumplos, 
jam  bonorum  ejus  glorijeque  pariicipes,  ul  Palri  coii- 
regnet  in  nobis,  sitque  Dcus  omnia  in  omnibus,  cum 
subjectionem  (e)  obedienlire,  in  divinam  naluram 
homanae  assumpiionis  absorbealur  infirmilas.  iElerna 
b»c  igiiur  per  Filiam  laus  patriDeo  debita  esl,  sus- 
citatis  omnibus  (5)  qui  ab  Adam  usqne  ad  rcgni 
tempus  63  P^r  ^^^^^^  vixcrint  (6) ,  cl  coelesti  habitu 
a  corpore  (f.  ac  corpore)  iransfiguraiis,  et  iniquilate 
maiilix  omnisablata,  etdiaboloin  poenam  aitcmiignis 
addicto,  ei  dcmemoria  hominum  nomine  ejus  exemp- 
to;  hsec  in  psalmo  occulta  cantantur ,  hxc  consum- 
Hiato  fine  celebrantur.  Et  quia  Filius  fulurorum  om- 


subnectitur  :  Explicit  dc  tilulo  psalini  noni.  Incipit 
psalmus  XIII.  Lcge  feliciier.  Dixii  insipiens  in  cordc 
suo :  Non  cst  Deus ,  ei  rcliqua.  In  multis  nos  eru- 
diens,  etc.  VerbUf  doctrina,  interpretandi  ratio  Hilarii 
venam  et  genium  redotent.  64  I^onga:  quippe  periodi; 
totius  psalmi  argumenta  per  repelitam  particulam  ubi 
perstringendi  modus,  qua  ratione  omnes  Ancyrana  synodi 
defmilioncslib.  deSynod.  n.^1,  perstringuntur,  necnon 
h(ec  num.  3,  in  singulis  vcrbis  singulae  virtutes  sunt 
explicandae,  et  aUa  quce  in  noluUs  indicamus,  ei  con- 
veniunt  quam  maxime.  Quamquam  concionem  proxime 
post  psalmi  lectionem  habitam  iste  ac  subsequens  Trac- 
tatus  magis  sapiunt  quam  reliqui. 
\.  Verbum  Dei  quanta  reverentia  tractari  debeat , 


f)  Id  est^  non  item,  in  nostro  libro.  D  Notaverat  autem  ad  marginem  Benftdictinuseditor  f. 

'%)  Pronomen  et,  quod  pr;ccedens  hic  intersercbat      domnantis. 

(4)  Conformatos  item  ex  nostro  libro  pro  con/fr- 
matos,  ut  eidein  editori  suboluerat. 

(5)  In  aiitea  edito,  suscitatis  in  omnibus  quod  seiH 
sum  involvit. 

(6)  In  anleacia  vixerunt. 


editio,  respuimus  ex  nosiro  codice  :  sic  cnim  sibi 
eonsiabit  Hilarius,  qui  etiam  alibi  iia  legil,  libro  nl- 
minim  xi  de  Trinit.  n.  8,  atque  ibidem  rursus  n.  36. 
Sitfnigatur  et  Graecus  textus. 

(3)  Sic  ex  nostro  ms.  In  superlori  edit.  damnantis, 

stiis  per  inilia  corporis  atque  animo!  nostreB  non  vixisse 
iii  corpore  :  quia  uimirum  caeteri  homines  ex  viro  et 
fneniina ,  ille  ex  Spirilu  sanclo  et  Yirgine  origiuem 
liabuit.  Vide  plura  loco  laudato  de  Trin. 

(tf)  lu  eiueiidamus,  cum  in  exempiari  exstet,  idem 
ifMtrfrufftomitftim,  ete. 

(b)  Ad  lib.  XI  de  Tria.  n.  2S,  obsecvabimus  ver- 
iNiBi  ere4idmmi^  afe  aoliqiiioribua  libris  abesAd  juxit 
fnecQm. 


(e)  Quomodo  lib.  i  et  ii  de  Trinit.  In  omnibus  aut 
prope  oninibus  inss.  il.i  hic  qaoque  abest:  Cumaulim 
subjecta  ei  fuerint  omnia. 


(d)  Vid.  l.  XI  de  Trin.  n.  35  et  36. 


Forte»  per  subjeeHonem^  qu»  ideo  obedifnli(e^ 
qiiiia  lunc  reniota  omiii  cupidiiate,  spiriius  el  caro 
Deo  oiuni  obedieniia  suberajit. 

(f)  Hilarius  in  Psal.  lii,  n.  3,  isdinMiiomkui. 

(g)  Hil.  UBiHMr  Jaa^b  et  exsultet  hroii. 


295  SANCTl  HILARll  EPISCOPI  296 

aul  atidirl,  —  DixiT  mipiem  in  corde  $uo  :  Non  e$t  A  non  Ixlilia  iii  gaudiis,  non  in  choris  canlicum ;  sed 


Deu$  el  rcli(itia.  In  mullis  nos  crudicns  Apostolus, 
etiam  id  (1)  edocet  cum  omni  reverentia  verbum  Dei 
esse  traclandum ,  dicens,  Qui  loquitur  ,  tanquam  elo- 
quiaDei  (I  Petr.  iv,  il).Non  enimsecundumsermonis 
nostri  usum,  promiscuam  in  his  esse  oporiet  Tacilita- 
tem ;  sed  ioquentibus  nobis  ea  quae  didicimus  cl  lc- 
gimus ,  per  sollicitudinem  scrmocinandi  honor  est 
reddendus  auctori.  Ct  exemplum  nobis  coelesiis  doc- 
trinoe  praestat  buinani  ofGcii  consueludo.  Si  enim 
quis  verba  regis  interpretans,  et  praecepta  cjus  in  au- 
rem  populi  deducens,  curnt  diligenter  et  cnute  per 
ofQcii  reverentiam  regis  saiisfacere  dignitaii,  ut  cum 
Iionore  ac  religione  omnia  et  releganiur  ct  audian- 
lur  :  quanto  magis  convenil  Dei  cloquia  ad  cognilio- 


accusalio  in  profanos »  sed  querela  in  contumaces » 
sed  dolor  iu  ailQicios.  Ait  enim,  Vers.  1  :  Dixii 
in$ifnen$  in  corde  $uo  :  Non  e$t  Deus.  Corrupli  sunt^  ei 
abominabHe$  facti  $unt  in  voluntatibu$  $ui$;  non  e$t  qui 
fadat  bonuni ,  non  e$t  u$que  ad  unum,  et  reliqua.  Se- 
quilur  in  (ine,  Vers.  7  :  Qui$  dabU  ex  Sion  sa- 
lutare  l$rael  ?  Dum  averterit  Dominu$  captivitatem  plc" 
bi$  $WBy  tastetur  Jacob,  et  exsultel  hraet, 

3.  Mundo  perdito  medicu$  exquiritur.  —  Ut  enim 
(f.  si  quis)  pestilentcin  urbem  ingressus  ,  omnes 
omnino  inliabitanies  morbo  dissolutos ,  et  rebribus 
xsluantes ,  et  diverso  xgriludinum  genere  confccios 
conteniplaius  sit ,  et  nullum  illic  medicum  inveniens 
ingemiscat ,  ct  nihil  auxilii ,  nibil  remedii  adesse 


nem  humanam  retraciantes  ,  dignos  nos  hoc  officio  B  tantis  roalis  doleat ,  et  desxvire  magis  inembrorum 


praestare?  Sumus  enim  quoddam  sancti  Spiriius  or- 
ganum,  per  quod  vocis  varietas,  et  doctrinx  diversi- 
las  audienda  est.  Yigilandum  ergo  et  curandum  est 
ut  nibil  humile  dicamus,  metuentes  hujus  sentenliie 
legem  :  Maledictu$  omni$  facien$  opera  Dei  negligen- 
ter  (Jerem,  xlviii,  10);  proposilo  contra  praemio  cura:  et 
diligentiae  eorum,  qui  cum  reverentia  ac  melu  sanctas 
Scripturas  sibi  tamquam  Dei  verba  commendenl ,  et 
cum  debiia  dignitaie  ea  insinuent  mcniibus  audien- 
tium,  Domino  dicente  :  Et  $uper  quem  a$piciam^  nisi 
super  humilem  et  mitem  et  trementem  verba  mea  (E$ai. 
66, 2).  Oportet  igitur  et  praedicanles  existimare  non 
hominibus  se  loqui,  et  audienles  scire  non  hominum 
sibi  \erba  proferri ,  sed  esse  Dei  voces ,  Dei  consti- 


pestemquotidieseiitiat,sciatquemedicuminlonginquo 
posituro  mederi  posse  siadesset;  quod  solum  (b)  su- 
perest ,  dolore  despcraiionis  exc!amel  ,  dicens  :  Quis 
est  qui  eum  prxseniem  cfnceret ,  et  saluiare  ejus 
afrerret?  omnem  scilicet  soliicitudinein  ad  voia  con- 
vertens  :  pari  modo  Spiritus  sanclus  cernens  (5)  er- 
rorem  generis  bumani  ,  cernens  mala  seculi  hujus 
iiigravescentia,  et  morbum  immedicabili  roortc  gras- 
santem,  ubiDeus  negaturasiulto,  ubiaboroinandisvo- 
luptalum  fallaciis  corrupti  sunt  cuncti,  ubi  nullusbo- 
nuin  volenssii,  ubi  eorum  gutiura  innoceniium  sint  se* 
pulcra,  ubi  liiigua  usi  sint  (c)  in  officium  fraudulentix, 
ubi  vencnum  aspidum  labiis  eorum  verbisque  suiTu- 
sum  sit ,  ubi  os  amaritudine  et  maledictione  sit  ple- 


tuia,  Dei  leges,  et  revercntiam  maximam  utrique  {i)  C  num  ,  ubi  velox  pedum  eorum  ad  effundendum  san* 


officio  convenire.  Maximi  enim  periculi  res  est,  de 
thesauris  Dei ,  de  sncrameiilis  reconditis,  de  testa- 
mento  acterno  aliquid  aut  supervacuum  proferre,  aut 
negligenter  audire.  Consignanda  sunt  omnia  animis, 
commendanda  sensibus ,  quia  nihil  est  verborum  Dei, 
quud  non  sit  implendum ;  et  omne  quod  dicluro  est, 
habet  quarodaro  j^ro  efOciendi  neccssitaiem ;  quia  Dei 
verba  decreta  sunt. 

2.  Qui  lectus  est  psalmus  (a) ,  in  finem  inscribitur. 
Si  omnes  iu  inscriberentur,  nihil  esset  difiicultatis ; 
excluderet  enim  omnero  generalitas  quaestionem.  Sed 
cum  alius  aliam  hal>eat  inscriptionem,  ex  causis  di- 
versis  tantum  necesse  esi  diversitates  inscriptionuro 
05  exsiitisse.  Duplex  autero  in  his  qui  in  /inesuper 


guiiicm  cursus  sit ;  et  per  hxc  non  agnoscentibus 
viam  pacis  ,  in  omnibiis  vitx  eorum  viis  infeliciias 
ingravescat :  ubi  in  Deum  nulla  reverentia  est,  ubide- 
vastatio  plebis  Dei  persecuioribus  tanquam  cibus  pa- 
nis  sit ,  et  innoceniiuro  niories ,  darona  ,  supplicia 
fiat(4)  salietasiniquorum:ubi  Deus  non  invocatur, 
et  trepidatur  in  nuliis ;  creatiiraro  in  idolis  oroisso 
09Crealorereverenies :  ubi  Deus  in  generationejusta 
desperatur  habitare  ,  et  consiliuro  inopis  confundi- 
tur  ,  et  spes  paiientiae  et  jus  illuditur  :  his  igitur  ita 
grassantibus  malis  et  toto  orbe  dominaniibus  ,  con- 
scius  Spiritus  sanctus  cjus  qui  solus  opem  ferre  pos- 
sit ,  exclamat  :  Quis  dabit  ex  Sion  salutare  Israd  f 
Non  enim  Moyscs  dederat ,  non  Elias ,  non  Esaias, 


scripti  sunt  intelligentia  est :  aut  enim  ea  qua^  in  con-  ^  non  Prophetae  (d) ;  omnia  Legis  operaadversus  UnUm 


summatione  erunt  continebunt ,  aut  eoruin  qu»  in 
toto  psalmo  erunt  dicta ,  absoluiionem  psalmi  finis 
impertiet.  Sunt  autem  in  psalroo  omnia  aspera,  bor- 
renda,  pcrtaesa,  blasphemiis  plena,  repleta  sceleri- 
bus,  querimoniis  gravia.  Non  est  confessio  in  Deuro, 

!i)  Slc  in  nostro  legirous  ms.  Antea,  inde  edocet. 
2}  Legebstiur  utriusque. 

(a)  Hoc  concionero  sonat. 
(6)  Par.  ex  Mic.  quod  soium  potest ,  dolorum  de- 
speratione  ,  etc.  Concinnior  visa  est  iectio  ms.  Vatic. 

(c)  Yaiicanus  codex ,  ubi  linguosi  sunt.  Ex  hoc  ms. 
mox  vocem  aspidum  resiituimus. 

(d)  Yid.  infraTract.  Psal.  lii,  n.  20. 


morboruro  pestero  infirroabantur.  Opus  erat  medico, 
qui  una  atque  eadem  auxilii  sui  ope  universa  cura- 
rei,  el  tot  ac  varios  in  toto  orbe  languores,  non  arte, 
non  opere,  (quia  quando  opus  ei  ars  singulis  adhibita 
profuisset?)  sed  verbi  potestaie  sanaret  (0).  Hune 

(3)  Conluens. 

(i)  Antecedens  editio  ,  fiet. 

(e)  Non  hic  solam  externaro  doctrinae  «c  praedica- 
tionis  verbi  Dei  gratiam  ad  sanandos  hominum  lan- 
ffuoreset  roorboscuro  Pelagio  requirit  Hilarius ;  alias 
falsoeam  aMoyse,  Eiia  ,  Esaia  et  prophetis  datam 
negasset :  sed  iotemam  vult  etearo  quidero  ouae  salva 
horoinis  libertate  tam  clficaciter  aniouc  morbos  cora- 


397  TRACTATIS  IN  XIY  PSALMUir.  298 

rci|uiri(  Spiriius,  liunc  cxspccial,  nd  cujus  nilvcnlum  A  saliiinri:  Sinicon  cxspcctavil  diii,  c(  cum  in  mnnibus 

acccpissct,  ngnovit,  ctintcrvngilusiufnnli:c  c(  cunn- 


fchris  quiesccret ,  cx^citns  dcsinerct ,  paralysis  noii 
essei,  mors  non  occiiparet ;  liunccxspcctai,  liuncpro- 
clamat,  hunc  orat:  Quis  dabit  ex  Sionsalutare  liraei? 
Sed  in  singulis  verbis  »  singtilai  virtutcs  sunt  expli- 
candx. 

4.  Sion  Chrisli  corpus.  —  Sion  quse  sit  Apostolus 
docet  cum  dicit :  Accedamus  ad  Sion  montem ,  ad 
sanciain  Jerusalem  civitaiem  {Hebr»  xii ,  2%) ;  omnes 
enim  currlmus  apprehcndere,  in  quo  apprehcnsi  su- 
inus  a  Christo  {Phil.  iii,  li),  id  cst ,  iiivcniri  iii  ojus 
corporc,  quod  ex  nobis  Ipse  praesumpsil,  in  quo  ante 
coii>titiitioncm  mundi  a  Paire  sumuselecii,  inquo 
reconciliati  cx  inimicis  ,  et  acquisiti  sumiis  ex  pcrdi- 
tis  ,  in  qiio  Apostolus  ciim  damno  uiiivcrsoriim  optat 


runi  sordes  pcr  fidcm  Deuni  vidit.ln  laljbus  et  agno- 
scensndoravit,  diccns  :  Nuncdimitteservumluumy  Do^ 
mine,  secundum  verbum  tuum  in  pace  :  guonium  vide^ 
runt  oculimei  salutare  tuum,  quod  prceparasti  in  con-' 
spectuuniversorumpopulorum^  lumen{c)in  revelationem 
(4)  gentium,  Ergo  hoc  salutare  gentium  annuntintur , 
non  carnali  Isracl ,  qui  {d)  in  monte  Dominum  majes- 
talis  exspectavit,  vidit,audivit;  quiin  propheiis  lapi- 
davil,  cccidit,  secuit  ct  occidii.  Sed  sermo  isle  omnis 
ad  geiites  csi ,  et  genlium  {e)  salularis  esl. 

6.  Iia  ait :  Dum  avertil  Dominus  captivitatem  plebis 
suff.  Cnptivilns  propric  gcntium  csl,  qui  in  cordc  suo 
dixerant  (f) :  Non  est  Deus;  qui  Irepidavernnt   ubi 


inveniri  diccns  :  Et  omnin  arbitror  stercora^  ut  Chris-  B  non  erat  timor  ,  qui  spcm  inopis  confuderanl  ct  illu- 


lum  luerifaciam  el  inveniar  in  illo  {  Philip,  iii,8). 
Ergo  quia  non  nisi  cx  assumptione  cariiis  noslrae  hi 
morbi  essent  nostri  corporis  auferendi,  et  ex  assump- 
lionc  carnis  (I)  salusnostra  omnis  in  Dco  cst  (a),  id- 
circo  ita  ait :  Quis  dabit  ex  Sion  salutare  Israel  ? 

5.  Salutare  nomen  Christi  genlibus  promissi.  —  Sed 
in  eo  quod  salutare  cst ,  virtus  est  nominis.  Non  nos 
aptamns  (i)  nut  fingimus  :  sed  in  Veteris  Testamenli 
libris  salutare  Dominum  Deum  nosirum  nuncupari 
doccmur  ,  et  proprie  hoc  nomen  per  pollicitalionem 
gentibns  semper  indultum  est.  Aii  enim  Esains :  Reve- 
lavitDominus  brachium  suumsanctum  inconspectu  om- 
mum  gentium  ,  et  cognoscent  omnes  fines  terrm  salu- 
tare  Dei  nostri  {Esa.  lii,  10).  Omnibus  igitur  gentibus 


serani,quin  (g)  Dominus  spesojus  est;  qui  in  genera- 
tione  justa  Dominiim  habitntiirum  nogaverant ,  o^pti 
reiigionihus  daemonum,  supcrstitionibiis  teinporum, 
orflciis  creatunc.  Ilicc  cnptivitns  (/<)  apclliiur,  hoc 
scrviiium  adimitur.  Sed  (5)  Israel  crit  ilic  qui  credit, 
Israel  erii  ille  qui  Dcuin  oculis  cordis  adspiciet : 
quia  Isracl  Deum  videns  cst ,  qui  post  captivilalem 
aversam  hoc  Dei  salutarc  cognoscit.  Laetalur  Jacob , 
laetatur  et  Israel  (6)  captivitate  aversa ,  libertate 
concessa,  Deo  conteniplato,  (7)  Abraham  et  Jacob  pa- 
tribus  per  adoptionem  ramilise  nuncupaiis.  In  his  ergo 
lactemur ,  ct  in  his  exsuitemus,  scicnles  per  nostrani 
redeinptioiicm  ob  uniuspoeiiilcntis  saluiem  cssein  coe- 
lis  gaudia  nngcloruin  {Luc.  xv,  7  ) ;  et  cum  coelestis 


revelaium  est,  etab  oronibus  cognilum  est.  Et  rursus  C  hrtitia  pro  nobis  sit,  oportel  in  Chrislo  gaudia  noslra 

iii  psalmis  Spirilus  Sancius  exclamat  :  Cantate  Do- 

mino  canUcum  novum  quia  mirabitia  ffj  fecit  {PsaL 

xcvu»  1  et  2).  Ostendit  (b)  Dominus  salutare  suum^ 

tn   conspectu  gentium  revelavit  juslitinm   suam,    Et 

rursnm   :    Annuntiate    in  gentibus  gloriam    ejus  , 

el  in  omnibus  populis  salutare  ejus  {Psal.  xcv,  3).  Et 

nirsum  :  Ostende  nobis^  Domine^  misericordiam  tuam^ 

€f  salutare  tuum  da  nobis  {Psal.  lxxxiv,  8).  Cujus 

spei  desiderium Dominus (3)in Evangelioostendii,  di- 

cens :  MuUi  Prophetas  et  justl  cupierunt  videre  quas  vos 

videtis  et  audire  qua:  audilis  {Matth.  xiii,  47).   lloc 


(1)  Prxclaram    hic  emendaiionem   liher  noster 
obtulit.  L^ebatur  antea  ,  saluiiferoB  omnis  in  Do- 


» est :  quae  vel  minime  sanuni  efDcicbant  sensum, 
▼el  niillom. 
(2)  Optamvs. 
(5)  In  Evangeliis. 


(4)  Ila  ex  ms.  veron.  josta  graecum,  eeV  airoxdcXv^cy.  D  etc 


essc  perpetun  ,  qui  osl  benedictus  in  sxculasaeculo- 
rum.  Amen. 

68  I^ALMUS  XIV. 

Domine ,  quis  habilabit  in  tabernaculo  tuo ,  aut  quis 
requiescet  in  monte  sancto  tuo  ?  Qui  ingreditur  sine 
macula  ,  et  operatur  justitiam ;  qui  loquitur  veritatem 
in  corde  suo ,  qui  non  egil  dolum  in  lingua  sua^  nec  fe- 
cit  proximo  suo  matum^  et  opprobrium  non  accepit  ad- 
versus  proximos  suos.  Ad  nihilum  deductus  est  in  cons» 
pectu  ejus  malignus  :  timentes  autem  Dominum  glori" 

(5)  Verba ,  Israel  erit  ille  qui  credit ,  non  appareni 
innostro  codice,  etymologiae  nominis  nequaquam  ap- 
tantur. 

(6)  Civitateeversa. 

(7}  Abraham  et  Jsaac  et  Jacob.  Ad  calccin  ,  Expti- 
cit  Psalmus  XIII.  Jncipit  Psalmus  XI V.  Domine^  quis. 


ret ,  qoam  curavit  Christus  vnrios  corporum  lan- 
guores. 

(a)  Siibfluditiir  raro  vol  homo,  Hinc  1.  2  de  Tri- 
nit.  n.  ^,  prxdicatur  Christiis  assumptione  carnis 
mmusintema  universas  carnis  incolere;e{  in  Psal.  li,  n. 
i  5»  naturam  in  se  universas  carnis^naturam  scilicet  in  se  to^ 
tiushumam  generis  assumpsisse,  et  in  psnl.  liv,  n.9,tfn9- 
tersitatis  nostne  caro  factus,  Porro  ul  liic,  iu  iii  Psal. 
cxLvii,  n.  I,  Sion  interprctatur  Hilarius  corpus  Christi. 

{b)  Ex  ms.  Vatic.  verbum  osUndit  prius  omissura 
refocamus. 


(c)  Siiperior  edilio,  m  revelatione. 
(lO  " 


Par.  tn  moru.  At  Valicanus  codcx  in  monte. 

PaTROI.  IX.     : 


Respicitur  tempus  quo  Isracliticus  populus  legem  ac- 
cepit ,  non  quo  Dominum  crucifixit.  Mox  expectavii 
vidclur  anliquo  more  scriptum  pro  spectnvit, 

{e)  Postrema  editioiie  Par.  reposiium  est ,  salu* 
tare,  reniientibus  mss.  Ilabemus  in  Psal.  lxvi,  n.  4  : 
Jesum  salutarem  dici ,  ipse  ilte  proprietatis  sermo  est, 
Alibi  hiijus  vocis  idem  usiis  esi. 

(f)  Iia  ins.  Vatic.  At  Par.  induxerant. 

(g)  Apud  Par.^tita  a  Domino  spes  ejus,  mox  oniisso 
jusla. 

(/<)  Olim  apud  Par.  et  iii  ms.  Mic.  a  prima  manu  , 
appellatur  ,  deinde  pellitur.  At  reclius  in  eodem  ms. 
restitutum  est  apelUtur ,  verbum  Hilario  solemne. 

10 


290 


SANCTl  HILARII  EPISCOPl 


500 


fical  {HiL  miignificai).  Quijural  proxmo$uo,  ei  non  A  profertur,  sed  omne  opus  ejus  in  praesens  est.  Deni- 


decipil :  qui  peeuniam  $uam  non  dedil  ad  u$uram,  ei 
munera  iuper  innocentes  non  accepil,  Qui  faeit  hwc  , 
non  movebitur  in  eternum. 

TRACTATUS  PSALMI. 

Tractatum  hunc  percurrentibus  non  iatii  primum 
apparebat  unde  illum  Hilario  certo  a$iereremu$.  Im 
ifl  ei  abjudicaremui  »  muUum  propendebat  animui 
Et  quidem  itylui  illiui  nonnihil  ett  planior  quam  ioiet. 
Videbalur  quoque  invictiaimum  fidei  ac  veritatit 
defensorem  dedecere^  mendacii  officmi  fuisse  praidica' 
torem :  prasiertim  cum  Auguttiuus ,  epist.  clxxx,  n.  3, 
librum  ipsiui  ix  de  Trin.^  ab  hujusmodi  suspicione 
viudicaiset.  Totum  tamen  tertio  ac  quarto  perluitranli- 


que  im  iiicipil,  Vers.  1  :  Domine,  quii  habitabit 
in  tabernaculo  tuo^  aut  quis  requiescet  in  monte  sancto 
tnof  Oraiio  est  simplex  (i)  Dominum  precaniis  et 
optanlis  (a)  ab  eo  noscere,  qui  mores,  quod  sludium, 
quoe  volunias  sii  coljabitaturi  cum  Deo,  ct  in  cxcelsis 
ejus  et  codlestibus  quieturi.  Non  est  enim  bumilis  cu- 
Juidam  animi  nec  mediocris  operis  admisceri 
Deo  (^),  mercri  ejubdem  domicilii  communioncm. 
Ergo  de  quibus  quxritur,  siatim  respondeiur  :  ut 
quia  arduum  est  aique  dilficile  hscc  obtinere,  quibus 
modis  id  oonsequendum  sit  inlelligatur. 

i.  Pracepta  continet  paueis  muita  et  profclara,  — 
Dicit  enim  ad  id  quod  qusRsitum  csIjYers.  ^iQui  in- 
greditur  tine  macuia,  et  operatur  justitiam,  et  caetera 
btt»  nott  defuerunt  nota  unde  iliius  auctor  internoscere-  ^  psalmo  (c)  conseciuentia  (2).  Talibus  prseccptis  forma  - 


tur.  Ac  primo  quidem  occurreruut  voces  ei  familiares , 
puta  sacramenium  et  virtus  contuooda  verborum  ft.  2, 
virtus  x^terniialis  n.  5.  Deinde  quod  in  eodcm  num.  5, 
habetur  de  Christi  corpore,  affine  esl  innumerit  prope 
IlHarii  locit :  quod  vero  n.  i\  de  fiducia  sui  et  ittsoleu" 
iHi,  rursum  in  Psal.  lu,  num.  15,  delibatur.  Multaalia 
hujutmodi  facilius  est  dispicienlibus  advertere ,  quam 
aiiii  demoMtrare.  Jtaque  cum  etiam  ei  adscribatur  non 
ioUtm  a  Miciacensi  codice,  sed  et  a  Vaticano  ;  non  est 
ullaratio  iatisvalida^  ut  ei  abrogetur.  Neque  enim  mi- 
riim,  quod  ptaimi  in  quo  ut  in  exordio  dieitur,  non  pro* 
pbetia  est  ,  non  ohscuritas  ,  minui  intricata,  minut 
obicura  tit  expositio.  Neque  magis  est  stupendum,  quod 
Bilariui  Origenem ,  cui  cum  pluribut  aliii  mendacium 


tur,  talibus  moiiitis  instruitur,  cui  ad  Deum  iier  est, 
cui  ad  (3)  sublimitatem  ejus  adscensus  est,  cui  iii 
aeternis  ejus  est  requles.  Prxceptuin  autem  omne 
breviiate  collectuni  est,  ut  memorise  mandetur,  ut 
hacreat  animo,  ut  foris  ac  domi,  publice  privateque, 
dieac  nocte  retlnealur,  (4)  obiemperetur,  insietur. 
Est  enim  haec  brcvitas  locuples  et  iiifinila ,  et  ex 
omnibusVeleris  ac  Novi  Testamenli  prapcepiisinstitu- 
tisque  decerpia,  infanlibus,  feminis ,  viiis,  senibus 
aptissima.  Atque  ut  brevitalis  ipsius  commcndabilior 
esse  possit  opulentia,  qtiid  in  singulis  vcrbis  sacra- 
nienti  sit  (d)  prosequimur.  70  Non  esl  bic  prophetia, 
non  obscurilas,  non  excmplum.  Vox  iiiterrogantis  esf, 
boniias  respondentis,  (e)  confirmatioaudiemis.  Sed  In 


offieiosuM  non  videbatur  iliicitumy  legens  ac  nonnum-  Q  his  virtus  est  contucnda  verborum.  Dlstiiixit  enim  ita, 


^iMiin  exeerpens^  re  non  muitum  diseussa,  in  HHhs  abierit 
tenlentiam  quw  suce  ipsius  indoli  in  beneficenliam  prth- 
pensissimw  plurimum  faveret.  Sed  et  si  mendacium  offi- 
ciosum  charitatis  specie  Hilario  nostro  imposuit ,  cum 
mendacium  per  s$  malum  nuilo  obtentu  queat  approbari, 
Kl  optime  et  fuse  Auguttinus  tib.  eonira  mendaeium 
ikmanstraoii;multa  et  preeciara  compleclitur  t<r<»Q9 
Tractatuiad  moretoplimoiipettanliaprcecepta  adversus 
arrogantiam ,  nsuram  ,  de  usii  mmcrum  et  atia  Hilario 
t^gtmsima,  In  his  non  est  tacendum^  qnod  quam  libera, 
quam  conslans ,  qnam,  ut  ila  dicamus,  snperba  adver- 
ius  potentes  ac  principes  iniqua  jubcntes  debeat  esse 
christiana  hHmiiitas  ,  ut  gestis  ostendit ,  ita  etioin  hic 
nA^et  scriptiscommcndavlt. 


habitationem  in  taberiiacuIo,rcquiem  In  monte :  elprior 
csi  habitatioin  taberiiaculo,postcrior  requiesin  monte. 
Ut  ei-go  habitatioiiis  ct  requiei  distaniia  Inlelligalur, 
montis  ct  taberiiacuii  proprietas  explieanda  esl. 

5.  Tabernacuta  instituta  a  Bloyse.  —  fit  tabernncula 
qnsD  prius  fiiisse  legimus,  fiicruiitlcvki,  caduca,  are- 
scentia,adiempus  cx  frondibus  (5)  tecta,quulia  iutcr- 
dum  a  nobts  effici  soleiit  vit^iiidi  xstus  c  lusa,  ul  in- 
fra  umbram  corum  ardorem  solis  xstumque  vitemus. 
Isiius  modi  enim  tabcrnncula  populo  sunC  per  Moysen 
instituta.  Sed  Iki*c  arerncta  sunt  ct  dissoluta.  Erant 
enini  iiiiaglnaria ,  (f)  ct  Tacla  ad  excmplum  (6).  Ait 
eniin  iia  Deus  Moysi :  Vide  ut  facioi  omuia  secundum 
speciem^  quam  ottendi  libi  in  monte  (Exod,  xxv,  40). 


1.  Psalmi  scopus. —  Psalmus  qui  lectns  est,  iiiscri-  j)  David  quoque  icmplum  o^dificare  opians,  tabcrnacn* 
Mnrpsalmus  David;  quia  per  cum  Spirilus  sanctus  Juin  (g)  cognominavit,  siculi  ait :  Ncn  dabosomnum 
hxc  loculus  C5t.  El  rectc  ila  competit  psalmo ;  nihii  ocuiis  tuiis  dQuec  invemam  iocum  DomruOf  takernaett' 
eiiiin  iii  tcmpus  alierum  destiiiatur,  uihil  cx  occultis      ium  Deo  Jacob  (Psai.  cxxxi,  4  et  b).  Sed  et  Moyses 


(I)  Deum  deprecantii. 
i^)  Ps(Umi  consequentia. 
(5)  Sublima.  I.  sublimia. 

(a)  Apud  Par.  et  orantit,  et  mos,  qui  habHatnri.  Se- 
quiiiiur  ms.  Valic. 

(b)  Restiluiinus  Deo,  cx  ms.  Valic.  in  qno  deinde, 
misceri  ejusdem  domicilH  communione;  et  pauk)  aiite, 
cnjusdam  nominiSt  loco,  cujusdam  animi. 

(e)  Itn  ms.  Vaiic.  cum  aiitea  legeretur  ptal^ni  eon- 
aqucntit. 
(d)  Apud  Par.  proteqmiur.  Repenimu»  ex  ms.  Ya- 


(4)  Templetnr. 

(5)  Texta. 

(6)  Et  effecla  de  exemplo. 

tk.  proseqtdmur,  ex  qno  supcrius  adjiccimus  vocem 
tpsius, 

(e)  Yaticanus  codex ,  conformatio.  Bujus  auctori- 
tate  mox  sabstiluimas  ronmenrfa,cun\obUnuis6clf«n- 
jicienda. 

(f)  Valic.  ms.  et  effecla  de  exemplo. 

(g)  Par.  cognomnavit  fmdus,  Non  dabo ,  cl€.  ctsti 
gator  dpe  m,  Vatfc. 


501 


TRACTATUS  IN  XIV  PSALMUll, 


50-2 


el  Salimon  tib^rnaciiluin  condi(lil(fl)  (1),  cl  Jciricepa  A  pridem  per  vilia  lioniiaUin  (5)  nialcdiclisobnoxia  csi. 


Aposioli  plurima  labcrnacula  conJiderunt,  et  per 
oinncs  orbis  tcrrarum  partes,  (i)  quxcumquc  adiri 
possuiil  (6),  qtiin  etiam  inOccaniinsulishnbitationcs 
Dco  plurimas  paraverunt.  Oc  quoruin  gloria  tesiaiur 
Spiriitis  sanclus :  Quam  mmbilia  smt  (abernacula  tua, 
DeH$  virluium  (3) !  concnpiscit  et  depcit  anlma  mea  in 
airia  Domini  (PscU,  Lxxxni,  SS  ct  3).  Noii  ergo  unum 
l-.tbcrHaculum,  vel  piT  Moyscn  froiidcuip,  vc!  pcr  Da- 
vUt  exopintum,  vel  pcrSalomoncm  omnibns  huittnnls 
opcribus  ornaiuni  (I),  Proplicla  dcsidciat ;  sod  mui- 
1»  et  innumerabilia  :  quia  cisi  lii  orlic  Ecclcsin  una 
sil,  lamcn  tinnquseqiic  urbs  cccfcsiam  suam  obtinet ; 
et  ona  in  omnibus  csi,  cum  lamcn  ptures  sint,  quia 
Uiia  liabctur  in  pluribns. 


Nam  el  in  Adae  opcribiis,  el  iii  Abel  sangnine  ineruit 
olTensam,  el  sub  Noe  habitaniium  peccatis  fuil  pleiia, 
ei  iiunc  quoque  cdita  cl  cxcelsa  quacqiic  inontium 
faiiis,  tcmplis  sacrisque  maculnnlur.  Ergo  (e)  non  in 
bis  lalibus  exspccianJns  hicmouscst.  Sed  ul  cJitis- 
simrc  htimi  parles  montcs  nuncupaniur,  iia  ncccssc 
est  in  bis  qux  ca^Icsiia  sunl  ninxiina  ntqiic  subliinia 
sub  luoiilis  nominc  ojiinr.ri.  Et  quid  subliiniiis  Cliri- 
6to?qiii.lvc  cxcchius  (f)  Dco  noslro  (r/)?Mon3  au- 
tcin  cjus  est  iiluJ  quoJ  cx  honiiiic  corpus  assunipsil, 
in  quo  nuiic  hnbiial  cl  subiiinis  et  cxcelsus  supcr 
omncm  priucipalum  cl  potestalcm  ci  omuc  Domcn. 
Supor  hunc  iiiontem  a^dificata  cst  civita.s,  qnac  non 
possit  abscondi   :  quia  sicut  ait  Apostolus  :  Non  est 


71  A.  Templorum  jitgis  habitatio  quam  felix.  —  B  aliud  fundamentum,  uisi  Christns  (I  Cor,  iu,  ii).  Ergo 


Pritntis  itaqne  et  mnximiisgrndus  cst  ad  coelcsiia  ad- 
scenJeniibus,  habitnrc  iii  Iinc  tabcrnaciilo,  ct  illic 
noctibus  difliusque  vitnm  a?vi  tolius  agcrc,  amolum 
a  sxculi  cuiis,  ct  iicgotia  mundi  hujus  rcrniqucntcm, 
eIcuI  ph;rjs  sniictornm  numqiiam  n  tabcrnacu!o  rc- 
CGSserunt  :  ul  de  Jesu  Navc  scriptnm  csl :  Ei  Jcbus 
JHvcnis  iioti  cgrcJicbatur  tabernactilum;  el  Auna 
Propbelcs  11011  discodcbai  a  tcm|)lo,  jcjuniis  et  obsc- 
crjtionibus  scrvicns  dic  nc  noctc  (Ltic,  ii,  37).  l'osl 
qiix  in  montc  Domitii  quiesccndum  cst :  hiiic  enim 
proffcisccniibus  co  itor  cst,  ct  noii  nisi  (c)  per  baiic 
liaMtMioiiem  ilcr  ultum  rst.  Ergo  quxTenJuiU  piius 
de  h  ibitaiione  t  ibernaculi  fuii ;  tiuia  c\  co  in  inon- 
lcm  esset  adsccn^is,  dciudc  (</)  habitatio  csl  lempo- 


quia  qui  Christi  sunt,  in  Cbrisli  corpore  aute  conslitii- 
tioncm  mundi  clecti  sunl,  cl  (/<)  Ecclcsia  corpus 
esi  Chrisli,  et  rundamentum  xdilicalionis  nostr.-c 
Christus  cst,  ct  civitns  siipcr  montcni  adilicata  :  hic 
ille  mons  cst,  iii  quo  qiiicritur  quis  p.^ssit  csse  re- 
quiesccns.  In  alio  quidem  psulmo  dc  hoc  codcni 
montc  sic  legimus  :  Quis  adscendet  montem  Domini^ 
aut  quis  stabit  in  loco  sancto  ejus  (Psal,  xxiii,  3)? 
Et  E^^aias  nobis  erit  lestis  :  Et  erit  in  novissimis  die- 
bus  72  fuanifestus  (6)  mons  domus  Domini,  et  dicent : 
Veuitey  adscendamus  in  montem  Dominiy  in  adem  Dei 
Jacob  (Esai,  ii,  2  c/  3).  El  rurstim  Paulus :  Vos  ac- 
cessistis  ad  Sion  montenif  el  ad  civitatem  Dei  viventis 
Jerusalem  ( llebr,  xii,  2i2 ).  Si  crgo  requici  nosirx 


ris  ei  l;*boris.  Quics  vero  non  iHterpcUatur  extrinsc-  C  spcs  omnis  csl  in  Cbristi  corpore,  ct  cum  in  montc 


cns,  scd  olium  cst  juge,  pcrpctuun),  molesiia  cnrens, 
qHfid  iii  sialn  suo  mancat  :  c:i:terum  si  inquietudo  sc 
miseeat,  oiii  et  nn:uiam  ctnomcn  amisit. 

5.  Mons  in  quo  quies  corpus  Christi,  —  Scd  mons 
Dofnim  nullus  in  tcrra  csl  :  omiiis  enim  tcrra  jam 

( 1 )  Sed  ei  Moyu  et  Salomonis  tabernQculum  cond'» 
dil;  scd  el  deinceps  Apostoli  clc.  p:)ulo  anlc  dc  Moysis 
lAhernactilis  loqncns :  Sed  Itcec  arefucta  stinl  et  dissoluta, 

(i)  QHMumque adiri  potesi, 

|3)  Domine  virtuium.  Grxcc  :  Kvjdu  twv  di»vaaf4i>y. 
Deiiide  :  in  atriis  Domini, 

Xn)  Valicanu*  codcx.  Sed  ei  Moy$i  ct  Salomoui 
tniernttentnm  eondidit,  ted  deineem,  o:nisso  npostoli ; 
qtta  vocc  cxpintcla,  legcnJuM  ucindii  piurimi,  non 
plnrima,  iNil  tamen  immulundum  llis  similo  esi  illud 
Tcrtfifrtnni  I.  de  Praiscripi.  c.  20  :  Siatim  igitur,  in-  D 

3uit,  Xffostoli prtmo  per  Judceam  contcstata  pde  in 
esnm  C,  el  ccclesiis  insiitniis,  dehine  in  orbem  profecii 
eamdem  doctrinam  ejusdem  pdci  naiionibus  promuiga- 
teruni,  el  proinde  ecciesias  apud  unamquamtiue  civitU' 
iem  comlidertini,  a  qnibns  traducem  pdei  et  semina  doc- 
irince  caficro!  exinde  ecclesice  mutnatcB  suntf  et  quotldie 
mutuaniur  ut  ecclciioe  panl ;  ac  per  hoc  et  ip^e  ajmto  • 
iico!  depntanlur,  ut  soboles  apostoiicarum  ecelesiarum, 
Omne§enHs  mt  originmn  suaM  censeeiur  necesse  cst, 
itaque  tot  ct  tantas  ecclesice  una  est  illa  ab  Apostolis 
pr/ma,  ex  qua  omnes,,.  Sic  omne»  prima  et  apostoiiciv^ 
dum  unii  omnes  probanl  ufii(r/(cm.  Sic  de  unililc 
Eccicslc  Cyprianus  :  Ecclesia  nna  esi ,  qnai  in  mul- 
iiiudinem  latins  incremenlo  fecnnditatis  exienditur,  quo^ 
modo  to^is  mnili  radii^  sed  lumcn  unum;  el  epist.  5i  : 
Vna  cecltsia,  nnu  per  toinm  mundum  in  mnHa  membra 
divisa. 


sitquicsreudum  ,  inoulcni  non  aliud  possumus  intel- 
ligere,  quam  corpns  quod  sn^ccpil  cx  iiobis,  anie 
quod  Deus  ernt,  (i)  ct  in  quo  Dcus  est  el  per  quod 
iransfiguiavil  (f.  Iransngurabil )  corpus  humililaiis 
nostrx  conrormaluin  corpori  gloriac  succ  ;  si  tamen 

(A)  In  anteriori,  ordinatum, 

(5)  Sic  emendat  ins.  nostcr,  poriude  utcmendan- 
dum  ad  innrgincm  siispicabalur  Cousiantius.  Antea : 
malediciionibns  noxin, 

(i'i)  Mons  Domini,  Sic  in  Grcco  :  t6  opo:  Kjpio^, 
Deinde  et  in  ffdem  iiidem  ut  apud  lxx. 

(b)  Itn  m-.  Val.  conciunius,  qunui  apud  Par.  po- 
tesi,  Quin  etiam  ex  Oceani  insulis,  Si  cui  scnipulus 
lireserit  nn  Hilarii  setaie  iu  Oceani  insnlis  ccclesiic 
fuerinl,  ipsius  iibrumdcSynodisadeat  Brttanninrnm 
episcopis  una  cuin  nliis  inscripium. 

(c)  Ut  cnim  ait  Cypriau.  dc  unit.  Eccl.  Si  notuit 
evadere  qni  extra  arcdm  Noe  fuit^  et  qui  exira  Eccle- 
sium  foris  faerit  evadit^  eic. 

(d)  Suband,  quia. 

(e)  Sic  ms.  Vaiic.  At  apud  Par.  noii  in  ista  tibi  cx- 
spectandutf  etc.  Ubi  exspectmuitts,  iJ  csl,  spectandus, 
£x  proxiinc  diclis  liquot  boc  opus  scripluin  cuin  fcr- 
vcret  idolorum  culltis. 

(f)  V.  Tracl.  Psal.  xiii,u.4. 

{(j)  Ihcc  verba,  quidve  excclsius  Deo  nostro^  cuin 
priiis  decssciit,  liuc  revocainiis  ex  ins.  Vaiic. 

(h)  Par.  Ecclesice  corpns  est  Chiisius  :  rcpugnnn  - 
liinis  mss.  llursum  infra  Tmct.  Psal.  li,  n.  4,  nnbc^ 
lur  :  Ecclesia  qu(C  corpnt  esi  Christi, 

(i)  Ihcc  verba,  et  in  qno  Betu  eM  cl ,  apud  Par. 
omissa  suppleiims  ope  m.  Vatic. 


5)3  SANCTI  II]L\RII  KPISCOPI  504 

el  n'\s  viiia  rorp^ris  nosiri  cruci  cjns  confixori.iins,  A  qnod  ngit,  pcr  scienliaui  Dci  ng^a»,  inlcUigens  cl  co- 


iit  in  cjns  co  ;*Mrc  rcsnrganins.  Ad  illod  cnim  poii 
linliilnlionc:)!  Kcrlcsia^  scrtndilwr,  in  iiio  i.i  how  i-ii 
8iil)limi(nic  reqnioscilnr,  in  illo  cuin  Angcl  irn.ii  ( lio- 
tU,  rnm  rt  nossimns  Dci  civilas,  soclibimnr.  Qiiio 
scilur  anlcm,  (|uia  nnllus  fil  (a)  ey  innrinilalibus 
dolor,  nnllns  cx  inopia  melns;  srd  omnibus  ilr- 
initate  sua  pcr  viriutcm  fl^temitaiis  utentibus,  in  bis 
sit  cxira  qnx  nibil  iudigeanl  qnicsccndum. 

6.  Vitia  caverc,  virtutes  $ectari,  —  Ergo  ad  id  quod 
quxsitum  cst,  Domine,  quis  liabitabit  in  tabernaculo 
ttto  (()?  rcspondit  Spirilus  sanetus  pcr  Propbciam  : 
Qui  ingreditnr  sine  macula,  et  operatur  juntitiam.  Igi- 
tur  impollutns  iugrcdiens,  ct  extra  omnem  peccati 
labeni  vivcns,  bic  csse  rcsponsus  cst,  cui  posi  iKiptis- 


gnosccns  (pix  sii  voluntas  cjns.  arcaiium  sccrc:i  con- 
siiii  ct  nbscoudili  a  lcuipoiibns  sarcnli  pcr  revelnli^}- 
nem  ac  doiiuin  Spiritus  sancli  inlcUigens,  ct  scicns 
qii.Tratiobit  a  Dco  cariiis  assumpl;p,  qui  crucis  trinm- 
pbiis,  qurc  morllA  potcstas,  qu.-c  in  viriulc  rcsiirrcc- 
tioiiis  opcrntio.  Ila^c,  ul  idcm  apostolns  docct,  ani- 
matis  Iwmo  non  percipit,  qua:  sunt  Spiritus  Dei ;  stul- 
tUin  esl  enim  iUi :  ncc  potest  intcUigere,  quoniam  ipi- 
ritaliter  interrogatur.  Qui  autem  spiritalis  est,  judicat 
oni/ua,  ipse  vero  a  nemine  judicatur  (I  Cor,  ii^  Het  V)). 
8.  Sine  fide  slerilia  opera.  —  Conscius  ergo  Spinliis 
sanctus,  ca  qu:i;  siipcriora  sunt  in  i^ilae  innoccntia  ct 
iii  operibus  jusiitiu! ,  ct  gentibus  cl  hxreticis  essc 
communia.  LNamqiie  plures  eorum  el  jejuniis  corpora 


mi  lavacrum  nullu:  adlnrserinl  sordes,  sed  sit  imma'  B  dcfatignnt  (6),  ct  coiitlncnlinm  pnirimoniornm  largi- 


ciilatus  el  nitidus,  siique  ei  non  corpnsstupris  conta- 
minatum,  non  ociiri  speelaculis  ibcnliMlibus  sordidi, 
non  mcns  vinocbria,  iion  pccunirc  vila  ancill.i.  Mngmim 
est  igihir  irHabslinc^rc ;  scd  in  non  \\\s{f,  non  i:i  bis) 
siatimconfecti  iiincris  cst  rcqnies :  c(rpta  ciiim  iii  bis 
via  csl.  iion  perarti.  N  nn  scqnitiir  :  Et  opcratnr  ju- 
stitifnn,  noniiin  iion  tnin  cogitandnm  cst,  quun  cxsc- 
qucnilnm  :  e(  bcncvolentia  inm  inctiiuln  csl,  srd  cx- 
plcndn.  Jusliiinm  cuini  vcllo,  bic  crii  fruelus  ul  (ial. 
El  quidciii  in  bis  niih^  cst  ad  Dominum  cursus;  vc- 
rum  p!ni'a  sniil  rcliqun. 

7.  Ues!al  cuim,  Yeks.  5  :  Qui  ingri>ditur  sine  ma- 
Cttla,  et  op.ratiir  justitiam,  Qiti  loquitur  veritatem  in 
eorde  sno,  Snperiora  illn,  licci  inagna  atqiic  |)r:cciara 


lionc  test;uitur,clpudicitiam  virginitateconsuminanl. 
Sed  qu'a.  nbundatura  b.TCcl  mnlia  isiiu^modi  in  ipsis 
essciit,  Doiniuusnddiscipulossiclo:  uttisc>l:AmcM(irro 
vobiSf  cum  vcncrit  plius  liominis,  putntis  invenict  fidcm 
super  terram  (Luc,  xviii,  8)  ?  Sciobat  ct  virginiialem 
et  coiiiineuli:un  ci  jcjnnin  cssc  cnrnnda;  ct  quia  baec 
iion  pronciniit  (4)  ad  sauciitntem,  nisi  cxplcautnr  in 
Cbrisio  ,  id  csl,  rnin  Cbristi  vcritac  conscnliant;  ad 
id  qu::d  supcrius  dixcial,  propbcla  subjecit : /sJ/  bqui- 
tur  VirifWcm  in  cordc  sno^  supcriora  ilta  inntilia  de- 
moiislrans,  nisi  iii  coiifcssionis  vciitatc  .«^iiscepta  sint. 
Kt  in  liis  qnidcm  consccndenlibus  ad  rcqnicm  montis 
I)o:nini  gi ndns  cclsns  e>t,  in  innoccntia  vidclicel,  et  iu 
opcribns,  ei  in  confcssionc  :  scd  liccl  provecti  per 


sint,  solcnt  tamen  cum  gcntibus  csnc  communia,  ut  C  pli>rasimus,adbnc74  (3i"(*n  (5)  alia  stint  (c)  reliqiia. 


vitium  ravcant,  (2)  ni  fnmam  bonitalis  acqnirani. 
Scd  b:x'cauima\ium,  iion  spirit:iliiini  virtus  est.  Apo- 
siolus  euim  ct  cnrnalem  iKnnincm  posuil ,  et  anima- 
lem,  ct  spiritnlcm  :  carnnlcm,  73  I^^llii^c  niodo  di- 
vina  ct  (3)  biimana  iicgiigontcni,  cujiis  vila  corporis 
famula  sii,  ncgoliosa  <ibo,  soinno,  libidinc.  Animalls 
aulcm,  qui  cx  judicio  scnsus  bumaiii  quid  dccens 
honeslumqne  sii  scniint,  aiqne  abomnihus  viliis  ani- 
ino  sno  auctorc  sc  refcrnt,  suo  proprio  sensu  ulilla 
et  honcsla  dijndicans ;  ut  pecuniam  spernat,  ut  jeju- 
niis  pnrcns  sii,  iit  ambitione  careal,  tit  volupiaiibiis 
resisiat,  nt  bonilntc  vcncrabilis  sit.  Scd  pracscns  iii 
his  tnntum  ct  inier  bomines  homini  erit  usns.  I)c 
quibus  ait  gcnliiim  Doclor  :  Secnndum  doctrinas  et 


9.  Fidei  veriiatem  ore  et  opere  pro[erre.  —  Solent 
cnim  plnrcs  gloriosain  intcliigeiitiui  vcrborum speciem 
pnvferrc,  cl  volnuintis  ac  judicii  d»*cus  cliam  serino- 
num  (())  bimcslnie  mcnliri;  cum  dc  Deobcne  sen- 
tinnt  ct  lo()unittur,  vcrbis  autcm  ac  seiisui  suo  gestis 
atqne  opcribns  mentinnlnr.  Ili  suntqui  qu:c  loquuntur 
oderunt,  ci  bis  qunc  |)ra^dicnnt  ipsis  rcbus  inimici 
sunl.  Ergo  ad  vcritntem  cordis  adjiinxit  dicens:  Qui 
non  egit  doliim  in  lingun  sua ;  tit  vcritatem  quam  sen- 
lii,  iion  fallat  in  verbis;  ut  Caliiolico!  doctriiia!  pro- 
fessioiicm ,  ct  it^i  scnticndi  ac  prxdicnndi  judicium 
ctiain  operatio  consequatur  :  qiiia,  sccundum  Apo- 
stoii  tcsiiiiipnium,  ut  in  cordc  creditur,  ita  in  ore  con- 
fessio  fit  ad  sidutcm  [Rom.  x,  16).  Ergo  iit  sit  in  Dei 


prwcepia  hominum,  qum  sunt  rationem  quidcm  liaben-  j)  requiem  (d)  dignus  adscensus,  in  verborum  ac  lingtia& 
tia  sainenCuc  in  superstitione  ei  humilitaie  sensus,  ad     veritate  vivendum  csl:  ut  per  opcratioiium  fideni  seii- 
non  parccndum  corpori  non  in  aliqno  honorcy  ul  ad  ta-      sus  iioslri  vcrba  noii  falsa  sint. 
iMn/fiftfm  frtrm.s  (Co/oss  II,  2i  (»«  25).  Spiritnlis  autcm  40.  it/^m/flfiMni  o/pWosiim.  —  Sed  aitum  lioc,  et 

C8l,cni  supcriora  iiln  nd  Dominum  sludia  sinl,  et  buc      pcr  s.x»culi  iicquilias  cl  vilia  dinicilcilcr  (e)  esl.  Est 


(1)  Adjnngit    ms.  Ycron.   aut  quis  requiescet   in 
monte  sancto  luo  ? 

(2)  Famam  bonitutis  acquirunt. 
(5)  Uumana  omnia  negligewem, 

(a)  Sic  ms.  Vatic.  rcciius  iinani  apnd  Par.  cx  im- 
ptetate  doior^  oinisso  deindc  nttlius, 

fb)  In  ins.  Yaticano  deificant, 
c)  Apud  P.ir.  priino   mendose  adjicies  ^  dciiide 


(4)  Ad  salutem, 

(6)  AUa  expressimus  ex  cod.  nostro,  ct  ex  conlextu. 
Antc:r  alt:i. 

(u)  In  anteriori,  verborttm, 

alia  snni,  Kcponimus  ex  ms.  Valic.  alia  sttnt^  qiiamvig 
ctiam  legi  (|ueai,  alinsunt, 

(d)  Vatlcanus  codcx  post  requieni ,  subiicit  hujus, 

(e)  Addimus  iier  ex  ms.  Vatic. 


50o 


IRACTAHJS  IN  XI Y  ISALMCLM. 


306 


eniin  iircessnriinii   plerninqMO  ineiidncitim  ,  ei  non-  A  phari-ieiis  vero  l)on;>i*oin  c^  ruiii  j;ii;u  ile  ^c  i  rurerc- 


ntHii|uaiii  ralsli:is  utiiis  csi,  cuiii  aul  percussuro  do 
lalente  nieiiliiiiur ,  niit  (c>iim'Miiuin  pro  pciiclilaiitc 
frusiramur,  nul  riilinius  ile  dirficullnie  rurntio.iis  :e- 
grolum ;  et  oportet  scriiiidiiin  Aposloli  dociriiinm 
sernioiiem  nosirum  salc  esse  condiluni  {Coloss,  iv,  6). 
Idcirco  minc  Spiritiis  sanclns  fnlsitaiis  nirecliim  mon> 
dacii  condilioiiibus  leinpernvii  (a)  dicons  :  Qui  non 
egildolumin  lingna  %un^nec  fecit  proxinw  luo  mnluin^ 
iil  crimcn  mendacii  iii  incommodo  lnLcictur  nlieiio. 
11.  Insolenleminaiios  aut  sibi  fidentem  non  esse. — 
Sed  licetqua:  supcriusdixiiniis  cxplcnnlur,  ct  ingrc- 
diatnr  innocens ,  opcrclniqiie  jiistiii;im  ,  vcritniem 
cordc  conipleclcns ,  so  ipsuni  iii  iiis  qii:c  locutus  fuc- 
rat  non  failens  ,  mnluin  proximo  non  inferens ;  per- 


bal,  pcr  inSiilonlinin  oppiobrii  amisit. 

l!^.  Humiliias  non  careal  conslanlia,  —  Sed  forte 
jnnidignum  se  quis,  ^i  hxc  nnivLTsn  adepttis  sit,  pro- 
missionibus  1)cicro(lit;  cumsepost  innorenii.im,  post 
bouil:itoin,  (5)  posl  pruilenli:c  modum  (/),  Cliain  hu- 
m  lilatc  niodernlussil.  Sed  plnrn  ndliiic  rcsianl.  Nam 
ul  sigiiificnvil  in  eo  nieiid:icio  es^se  pcccatuni,  si  alleri 
iu:.liiin  luctilioutfs  faisilas  conipnr.irel;  iia  nuuc  iibi 
opprobrin  :uiversns  proxinios  non  sniueiidn  dccernit, 
nalieiidoiii  inmen  rationem  ipsiiis  liuniilit:ilis  adjecit. 
Qii;v  nniom  lia?c  raiio  sit,  coh:crol  in  \crsu  :  Et  ofh 
probrium  non  accepit  adversus  proximos  suos,  Ad  iit- 
hilum  dednctus  cst  in  conspccta  cjus  maUguus,  Non 
oportot   liuiniiil:iiein   c:>rore  oou.  taiilin  ,  et  iibertas 


fecliis  tainon  iii  UU  non  eril.  K-X  adliuc  nliqnid  in  B  t)oi  a  nobis  in  on  qiinm  Miiuibus  debeinus  servitute 


nobis  cdoiniinduni ,  cxspucnilum ,  pciiincudnm  :  ei 

quid  iilud  sit,  idem  (1)  qui  per  snporiorn  conlinnat 

propheia,  sulijccit  diceus  :  Et  opprobrium  non  accepit 

udversum  iiroximos  suos.  lii<ioleiiti:e  scilicct  et  fiducix 

vitia  dopellil,  ct  comnnnio  iliud  superbi:c  inalum  tol- 

)il.  Qnid  eiiim  tain  iiiane.  lain  misoriim,  ijunni  homo 

lioniiiii  suporl>ions,  qiiam  de  sc  aliqtiid  fidcns?  Nonne 

vidonins  plurcs  prr  opuin  insoicnlinin,  cum  (S)  cx- 

prolinssciit   in-qmm    cgestatom ,  amissis    oninibus 

rgcre ;  ct  nliorum   miscrinm   fastidicntcs ,  rursuni 

eguisse  niisonintnm  ?  plnrcs  etiam  pcr  prosiiinptio- 

ncm  vil:r  diu  (6)  iuuoccniis  ad  cnmina  devoiiitos , 

cl  cum  dclicta  aiiis  75  exprobrarcnt,  ipsos  vix  ad 

poenilenlia!  veniam  pertincrc?  iNon  esi  igiiur  oppro- 

briuni  adversus  proximos  ineundum  :  sed  si  quid  in  ^ 

iis  iiicuriosum,  si  quid  pciulnns,  si  quid  negligcns,  si 

quid  inconlincns  deproliendilur,  siiic  exprobraiionis 

amariiudiiie,  (<;)blaudinienlo  cmcndalionis  cst  corri- 

genduin.  Hoc  humilitas,  (d)  hoc  sui  per  inelnm  dirfi- 

doiiiia,  qiia;  validissiina  fiduci:e  rnstoscsl,  ciirat,  nc 

sit  admonilio  coiiiuinclia  ,  nc  sil  ciucndniio  oppro- 

brium.he  sit  doctrina  conviciiini.  Sic  fidiicinm  (e) 

ornntis  pliarisxi  Oomiuiis  in  Evnugfliis  damuavil , 

tiim  cuui  in  mcdio  coiisisicns  iln  sormociiiarctur  : 

ilratias  tibi  ago,  Itomine ,  quod  non  sum  sicut  cateri 

homines  ,  adulteri,  avari ,  sicut  et  liic  publicanus,  Erat 

aitiem  publicanus  in  secreto  orans :  Uomine.misereremei 

peccatoris  {Luc,  xviii,  11   cl  15).  Iluic  oratioiii  ejiis 

Scripnia  subjocit,  Quia  niagis  justificatus  egressus 

est  publicanus  quam  pliurnceus  {Ibid.  14).  Misciicor-  D  \i\  iiegeneralionis  iiosiro!  nnlivitaic  in  hxc  (5)  sacra 

diam  Dei  peccali  confcssione  promeruit  pubiicanus 


reiineniln  cst    (aL  rclinendum) ,  nc  ad  potentium 
impeliis  lorroamnr,  ne  ad  inaiovolornm  arbilria  ceda- 
iiius.  Ii.terdum  cniin  eli.un  rcgibus  iniqua  poscentibus 
tiirpi  ailuialioiic  famulamur,  oi  viliis  aiienis  conscicu- 
ti:c  iinstra!  iiinrmitalc  blandiinur.  Ergosi  jam  in  pro 
ressionom  iniqnilatis  abiuprril ,  ut  iii  versu  cxpiica 
ttir  :  Ad  nihitum  deductusestin  conspectu  tjus  malignns: 
oporlet  islinsniodi  honiincm  npud  uos  non  alicujus, 
sod  nuliius  c^sc  judicii,  ut  sii  n(d)is  (4)  nuiiits  {g) , 
aiiolitus, inleroiuptus.  Spirilalia  'JQeum  traciantem, 
ct  cudosiia  conluentcm  decel  hnniaua^  nci]uilinc  dc 
spicere  momeuin,  ct  nninio  stiblimi  ci  excolso  (h)  is- 
tiusmodi  maievolentiio  lioinincm  lamqnnm  nulius  sii 
opinari. 

13.  Honor  nuUi  Deum  timenti  denegandus.  —  Scil 
magniludineni  fidei  nostra?  niininin  fone  crexissc 
propiicla  :idv(Tsus  iulqnos  judio:ii>it::r.  S(jd  spccian 
dnin  csl  ()uid  scqnalur  :  Ad  mhilum  deductus  est  in 
conspectu  cjus  nmtignus  :  timentes  aulem  Dominum 
magnifical.  KrK'>  "l  sine  persona»  exceptione 
nulliis  iiobis  qui  in:irigiius  csi  debot  esse;  ita  ct  sinc 
cxcopiioic  prr^ona^  oniuis  qui  Doininiim  timeat 
iKmoinndns  e^t.  Non  nos  movoat  iiiiiocoiis  pnuper , 
non  (i)  jojunniis  nnus ,  iioii  servus  fideiis ,  non  confl- 
dcns  in  ecciosi:c  liabitalione  pcrcgrimis;  scd  omnes 
pari  judicio  revereamiir ,  ul  talis  sit  iii  eorum  qni  li- 
mcni  Dominum  magnificalioue  humililas,  quaiisesM 
dcbet  in  nihil  aslimandis  maievotis  iibertns. 

14.  Baptismo  jurata  constanter  tenenda.  —  Et  qnia 


(1)  lia  ex  ms.  Ecclesiro  Veron.,  plane  ut  conjec- 
iiir:i  sua  ninrginali  asseculus  erat  Custantius,  et  pro- 
fecto  rcclius  qiinm  in  nnienoia  cdiiione  :  qui  per  fM- 
periorem  confirmat  Prophetam  dicens  :  quamquam 
vercmur,  ne  non  genuina  sit  lectio. 

(/])  In  prima  oditione  Par.  ex  margine  huc  irrep- 
sernt ,  Origenianum  :  qua  voce  cnrent  mss. 

(6)  lia  cmendamus ,  cuin  prius  lcgerelur  ttinoceti- 
tes  ad  omnia  devoluios, 

(c)  In  |irim:i  editione  Pnr.  blandimento  enim  die- 
tionis^  dissidentibus  mss.  Paulo  ante  st  quid  negligens 
!idjecimus  ex  Vaiic. 

(d)  Par.  hoc  super  metum  :  mcndose. 
e)  Ila  ins.  Valic.  At  Par.  errantis. 


mcnta  juramus,  renuntiantes  diabolo,  seciilo,  pecca- 

(2)  Exprobrent  inopibus, 

(3)  Post  prudentiam, 

(4)  Nulltus, 

(5)  Sacramento, 

(f)  Vaticanus  codex ,  post  prudentiam.  Mox  ipod 
Par.  fiioiieraltim  scit, 

(g)  Desiderabatur  antea  nif//iM,  quod  ex  ms.  Yaiic. 
supplemus. 

(h)  Apiid  Par.  istiumodi  malevolentice  tamquam 
nuttius  opinari :  qui  locus  resarcitur  ex  ms.  Vatic. 

(i)  Iia  Vaticanus  codex  :  cum  mendose  ferreti:* 
apud  Par.  iejunans  sanus. 


507 


SANCTI  lilLARII  CIISCOPl 


50S 


tis  ,  cum  iiUcrrogaiilibiis  rcspondemus;  rctincndnm  A  vmuera  non  accepii.  Scd  (|uia  simplcx  donorum  usus 


usquc  in  (inem  confcssionis  hujus  fidcm  siatuil  diccns: 
Qui  jurat  proxhno  suo  ,  el  non  decipit,  Qiinmvis  enini 
quis  in  mandatis  Dci  diu  manserit,  tamcn  si  aliqnando 
fefellerit,  jam  non  inanet  cum  fcfcllit,  ei  ju^tilia  an- 
terior  iiijustitia  lcmpore  amiltilur.  Iti  Evangclio  (1): 
Beali,  qui  manserini  u$que  in  finem  (Matth.  xxiv,  i5). 
Idcirco  apud  Sulomonem  omiiis  laus  in  exitu  canitur: 
quia  in  liis  qux  promissa  sunt  Deo,  non  est  aliquando 
fallencfum  {Eccli.  xi,  30). 

45.  Usuras  iniquilas.  —  Sed  lendit  usque  ad  con- 
summalioncm  pcrfectam  admoniiio  coelestis.  Num  cui 
Titium  omne  detcrsii,  cupiditatem  qnoque  (2)  ejus, 
quie  nimiuin  nos  delinet,  pecunix  avertit  dicens :  Qui 
pecuniam  suam  non  dedit  ad  usuram.  Fallax  Iioc  beiie- 


aut  cx  honiiiiis ,  t^ut  eliam  cx  Dei  reverentia  vcnit ; 
ea  vcluit  munera  ,  qux  iniegrilatcm  judicii  corrum- 
perent ,  qyix  innoceniitt  iiijuriam  eiiierenl ,  qu.nc  nul- 
lum  in  se  chariiaiis  mutiuu  ofticinm  contincreni.  CJt 
eniin  i\ux  Deo  offerimus  ,  his  quidem  ille  non  eget , 
scd  per  nos  dcbitx  revcrentix'  (i)  impletur  officium : 
ila  eam  iii  muncribus  docot  obscrvatidam  esse  ratto- 
nem ,  ut  ea  sumantur  a  nobis ,  qux  sint  grata  et  uli- 
lia  ofrercniibus  ,  non  quje  nos  faciant  venales ,  noc 
insidiosa  innocenlibus  sinl ,  nec  muneraniibus  sump- 
tuosa  ,  officio  poiius  qiiam  cupiditaie  sumpia,  hono- 
re  ingesta  (d)  quam  metu ,  cbarilatu  niagit  susct*pia 
quaia  iucro. 
17.  Qui  facitlKBCf  non  movebiiur  in  aternum. 


llcium,  ei  humanitas  fraudulenta  ,  damnosa  hncc  be-  B  Per  hsec  igiiur  est  habiiaiio  in  labernaculo,  per  hsec 


nevolentia  docetur.  Quid  enim  lam  intolerabiie,  quam 
ut  indigenti  ita  beneUcium  tribuas,  ut  magis  egeal ;  et 
miseriam  inopis  opem  laturus  accumules?  Si  chri- 
slianus  es,  (a)  quid  a  Dco  prxmii  cxspectas,  ipsc  ab 
homiiiibus  non  bencficia  (5)  exspectando,  sed  dam- 
na?Si  christianus  es,  quid  otiosam  (£r)  pecuiiiain 
tuam  in  redilum  componis,  et  frairis  tui  inopiaui  pro 
quo  Glirisius  mortuus  est,  thesaurum  77  1"""^  ^^^' 
cis?  Si  chrislianus  es,  non  quaero  ut  iargiaris,  sal- 
tem  debitum  sic  reposce,  ne  spolies;  et  memcnto 
eum  a  quo  usuram  repetis,  essc  inopeiii  et  paupercni, 
proptcr  quem  Christus  inops  voiiiit  esse  el  paupcr. 
Iiaque  sive  injurium  ,  sive  beneficium  ciim  paupcri 
praestas ,  Cliristo  prxsiare  le  iiosce ;  quia  propier 


requies  in  moiite.  Restatergo  pra^ceptorum  custodia, 
eimandatorum  opus.  Condendus  est  pftalinus  in  vis- 
cera,  scribendus  in  corde,  in  memoria  signandus,  ct 
hujus  nobiscum  noctibus  diebusque  copiosx  brevitmis 
tbesaurus  comparandus :  ut  ac(|uisita  hac  in  viaticum 
aeternitatis  opuleniia,  et  habiiantes  in  Ecclesiay  tan- 
dem  in  gloria  corporis  Cbrisii  quiescarous. 

78  PSALMUS  Ll. 

/n  finem  (5)  intellectus  David^  cum  venit  ad  eum  Doec 
idumams ,  et  nuntiavit  Sauli ,  Venit  David  ad  do- 
mum  {e)  Achimelech. 

Quid  gloriarit  (f)  in  malitia^  (g)  qni  potens  et  in  inf- 
quitate?  Tota  die  injustitiam  cogilabit  (h)  lingua  tua  : 


eum ,  cuin  Deus  esset,  indigentiam  ejiis  es^  dlgnatus  ^  »cut  (t)  ratmum  aculnm  fecisti  dolum.  Diiexisti  ma 


et  nomen. 

16.  Mnnerum  usus  qui  licitus^  qui  vetitus.  —  Sed 
ne  durus  sermo  adinonilionis  istius  crcderctur  , 
tamquani  si  penilus  sub  usurarum  iiomine  habciuli 
curani  removisset :  non  igilur  acquirendi  sollicitudi- 
jiem  sustulit,  quin  eiium  modestiam  accipiendi  mu- 
neris  tcmperavit,  dicens,  ad  id  quod  dixerat :  Qui  pe- 
eurdamsuam  non  dedit  ad  usuram ;  et  munera  super 
mnocenles  non  accepit,  Est  quu;dam  muiierum  consue- 
tudo,  qu»  honorcm  aflerat  largienti,  ita  ut  (c)  maxi- 
mi  doloris  sit  oblata  contcmni ,  quam  dumni  do- 
nasse  qux  suinpta  suni.  Igitur  ea  niunera  quae  in  al- 
terius  oi>crareiitur  iiijuriam  iiihibuil.  Nam  si  usuin 


munerum  oinnino  abstulisset,  satis  fuerat  dixisse  :  Et  D  rum. 


litiam  super  benignitatem ,  iniquitatem  (j)  magis  quam 
loqui  mquilatem,  Diapsalma.  Dilexisti  omnia  vertfa 
prtsdpitationis ,  linguam  dolosam.  Proplerea  Deus 
destiuet  te  in  fineniy  (k)  evellet  /e,  et  emigrabit  te  de 
tabernaculo  tuo ,  et  radicem  tuam  de  terra  viventium. 
Diapsidma.  Videbunt  justi ,  et  iimebunt;  et  super  eum 
ridebunt ,  et  dicent  :  Ecce  homo  qui  non  posuit  Deum 
adjutorem  suum :  sed  speravit  in  muitiiudine  divitiarum 
tuarum^  et  prmaluit  in  vanitate  swt.  Ego  autetn  sicui 
oliva  fructifera  in  domo  Dei ,  speravi  in  miserieordia 
Dei  in  csternum  ,  et  in  swculum  swculi.  Confiiebor  libi 
in  (/)  saculum^  quia  fecitti  ^  et  exspectabo  nomen 
tuum  :  quoniam  bonum  ett  in  conspectu  sanctorum  tuo» 


(!)  Lx  codice  iiostro  hic  expunximus  prseposiiio- 
nem  in.  Exiude  legimus  ;  Et  idcirco  in  Evaugelio. 
("i)  In  aiileriori ,  ei. 
(5)  Expetendo. 
(4)  luex  ms.  nostro  reclius,  quam  In  anleriori, 

(a)  Apud  Par.  quid  ab  eo  prtBmium  prcemii ,  etc. 
Restiiuimus  a  Deo^  expunximusque  pnsmium,  Vati- 
pani  codicis  aucioriiate. 

(b)  Adjeciinus  ex  Yaiic.  ms.  oiio^am ,  boc  est 
Bterilein.  Mox  in  eodem  ins.  in  reddit^^^ :  et  naulo 
posi,  quod  et  nobis  probaiur,  de  thesauro  mo.mn 
ihesaurum  tuum. 

(c)  Apud  Par.  majorit ;  non  male ,  si  suflVagaren- 
lur  mss.  Mox  m  editione  prima  ,  ^naifi  donaste;  \n 
postreiua  ,  quam  dona  donasse.  Ex  codice  Vaticano  . 
in  quo  corrupie,  quwdam  indonatte^  corrigimus, 


explemur  officio.  Deinde,  servandam. 

(5)  In  Veron.  exemplari  sic  efTerlur  hic  litiiYu^ : 
JftfineminieUectus  ilU  David,  cum  venii  Doec  Idunuvus^ 
et  ammntiavit  Saul  et  dixit  ei :  Venil  David  in  domum 
Abmelech, , 

quam  damni  donatse;  maxime  cum  ms.  Hic.  prxferat, 
quam  damna  dormsse. 

(d)  Subaudi  magis. 

(e)  Hilarius  Abimelech. 
n)  Hil.  gloriatur. 

(g)  Hil.  potens  iniquitate  tota  diel 

h)  Cogitavit, 

u)  Hil.  novacula  aeuta. 

n)  Hil.  super  quam  bqui  juslitiam, 

(k)  Hil.  evellat  et  emigret, 

\l)  Dil.  teculQ 


309  TRAGTATUS  IN 

TRACTATUS  PSALyi.  A 

1 .  Yers.  i ,  2.  SuperscripUo  ipsa  psalmi  solliciiam  ex- 
p^lendsc  inlelligeiUiac  poslulai  diligeniium.  Esl  enim 
in  exordio  ejus  sialim  po^ilum,  Jn  finem  iniellectu$. 
Nam  elnon  sui  temporisrespsalmus  continere  ostcn- 
diiur  ,  cui  prxscriptio  tiluii  m  finem  esl.  El  cuni  in 
fine  (a/.  in  (inem)  inteiiigenlia  sil,non  polestin  eoali- 
cujus  alierius  magis  rei  inteltigenlia  esse  quam  finis. 
Finis  aulem  esl,  ut  frequenlcr  ostendimus,  quo  con- 
cJuduntur  oninia,  cujus  causa  cxtera  sunt,  ad  quem 
universa  spei,  rerum,  ncgoliorum  opcra  fesiinant. 

2.  Quid  speciet  hic  p$almu$.  •—  Inlelligenlia  ergo 
psalmi  in  eo  consisiit,ob  quem  (a)  oinnia  sunt,  exlra 
quem  nifiil  esl.  Et  quis  iste  sil,  supcrscriplio  ipsa  quac 
continere  liisloriam  cxistimaiur  ostendit.  Esl  cnim 
lalis  :  Jn  finem  inteUeclu$  illi  79  ^^^'id.  Cum  venil  g 
Doec  {b)  Jdumasu$ ,  el  annunliavu  SauU  ,  et  dixil  ei : 
Venit  Davidin  domum  (1)  Abimelech  (c).  Atque  ul  ab- 
soluiius  raiicnem  superscriptionis  cunsequi  possimus, 
ipse  rerum  gestaruin  ordu  subdendus  est.  Doec  pr»- 
positus  erat  mulorum  Saul  :  qui  ad  Saul  ait :  Yidi 
filium  Je$$e  venienlem  in  iVo6a  ad  (d)  Abimelcch  fiUum 
Achitob.  El  interrogavit  (e)  enm  in  Domino  et  mandu^ 
care  dedii  iUiyetgtadium  Goliw  alienigenapdediiei.  Qui- 
bus  auditis,  rex  potesiatein  Doec  sacerdotiimetcivitatis 
dedit  (1  Reg.  xxii,  9).  Debiiic  Scriptura  subjecil :  Et 
circumivU,  inqmi y  Doec  Jdum(BH$ ,  et  tetigit  $acerdole$f 
et  morlificavit  in  die  iUa  ocloginta  ei  quinque ,  omne$ 
ferente$  ephod,  (f)  ei  Noba  civitatem  $acerdotum  dejecit 
in  ore  gladii  (Ibid.  18,  10).  Ilxc  ilaqiie  omnis 
gesiorum  fides  csl :  cx  qua  lanlnm  ad  psalmi  tilu-  Q 
lum  (i)  prxsumpium  est ,  quantum  ct  fincramonto 
ps»lini,  01  propheiicae  satisfnceret  docirinx.  Id  cnini 
solum  in  superscriptiono  cst  :  Cum  fnquit ,  tenit 
Doec,  ei  annuntiavii  Saul,  et  dixil  :  Quia  venii  David 
in  domum  Abimelech.  Et  necessnrio  post  i|uinquagc- 
gesimum  psaimum  (in  qiio  peccntorum  remisslo  se- 
cundum  sanciificati  biijus,  ut  in  exordio  psalmorum 
(Prolog.  n.  10)  docuimus,  numeri  virlutem  coirtineiur). 


U  PSALMUM.  m 

psalmus  iste  tempore  anterior ,  ordine  posterior  col- 
locatur  :  ut  id  quod  in  finem  inteUeetuB  praescribilur , 
perfectis  undique  ei  absolutis  sacrameniomm  geiie- 
ribus  possit  iutelligi. 

3.  Abimelech  quid  signifiect,  — Abimelech,  Inler- 
pretatione  verbi ,  frairi$  mei  imperium  Bigniflcat. 
Quod  enim  nobiscum  fratris  mei  imperium  dicimiis, 
id  Uebraii  Abimeiecb  nuiicupant.  Gum  ergo  Saiili  di- 
cilur  :  Venit  David  in  domum  Abimeiech ;  illi  inimico 
David  nuiiiiatiir,  quod  domum  ingressus  sii  fra- 
iris  imperii.  Domiis  autem  imperii  fratris  qus  slt , 
Petrus  apostolus  ducet,  dicens:  Et  vo$  qua$i  lapides 
vivi  wdificamini  (g)  domu$  $piritali$  ad  eacerdo- 
iium  $anctum  (IPetr.  n,  5).  Et  iiifra  :  Vo$  auiem  genu$ 
electum  ,  regale  $acerdotium ,  genu$  $anctum ,  pleb$  ad 
po$$idendum  (Jbid. !!).  In  banc  igilur  spiritalem  domum 
xdiricaiidi  in  rrgnlegOS^""^  sumus,Biperspiriialem 
corpunim  xdillcationein  conformes  Dco  facti ,  iceniis 
perfici  regalc  mereamiir.  Hanc  crgo  Abimelech  do- 
mum,  id  est,  domutn  fraterni  regni  David  iile  venis, 
sanctus,  rex,  jiistus,  oricns  iiigressus  est;  factu<$ 
scilicetnostricorpori  homo.  Quxdoiiius  fralornum  (3) 
ei  regnum  est  :  qtiia  in  cjusdem  corporis  gloria 
colixredes  sumus  regni  cjus,  ipso  dicentc :  Venite,  te- 
nedicU  patrie  mei^  po8$idcte  prceparainm  vobi$  regnitm 
a  eon$iitulione  mundi  (Matth.  xxv,  3i).  Quod  aiitem 
fntres  ejus  sinl ,  quorum  domuni  reginm  fucrlt  In 
gressus  ,  per  propheiam  lestatur  in  psnlmo  diceiis  : 
AnnunUabo  nomen  tuum  fratribns  mei$,  in  media  eccte- 
$ia  Inudttbo  le  (Ptal.  xxi,  25).  Coiiccssa  crgo  sr- 
cundum  prxcidi ntcm  psilmum  pcrcatoruni  rcmis' 
sione,  Vcibum  caro  factiiin  b.ibilal  in  nobis ,  qtil  ct 
fratrcs,  et  doinus  spiritnlis,  ei  rrgale  genus  sumiis. 

4.  Qui$prodat  ingre$8um. — Populus  nulem  impiusct 
parricidaliH  ct  proditor,  qui  in  Doec  (h)  perBona  (i) 
signiflcatur,  regi  suo  inimicus  scilicet  Dnvid,  prodlt 
quod  in  domo  Abimelech  sit.  Ei  boc  flt ,  cum  Pilato 
trnditur,  cum  homo  cnicifigeiidus  ofrertur,  cum  re- 
pudiato  rcge  regem  suum  Gxsarem  (t)  confitclitr 


(1)  ileic  P.  Goiisianlio  fuciim  fecit  anonymus  ruc- 
lor  Rreviarii  in  Psnlterium.  Nam  dum  isie  scribii  in 
Psailerium    bebrniciim  crrorem    fnciiius   irrepsisBO 

!>ropter  duplicis  chsiracteris  3  et  3  simililiidinem  ,  se 
iilerarum  bebraicarum  imperilissimum  prodil.  Ete- 


(n)  Sola  edilio  Par.  de  quo  omnia.  -q 

(b)  Sic  mss.  conslnnter  jiixla  grsecum  ,  iion  Doech 
ut  in  excusis,  aul  ut  in  vulgata  Doeg. 

(c)  Lips.  et  Par.  bicet  deincepsconstanlor juxla  Viil- 
gntam,  Achimelech.^ic.  et  babel  Psalieriuui  bcbraicum* 
in  qiiod,  inquilapudilieronymuin  auclorComincntarii 
in  PsalmoB,  co  facilius  obropsit  crror,  qiiod  lliteras 
belh  3  ct  caph  3  apud  Hebraros  modico  npico  dislin- 
guanlur.  At  Bad.  Er.  ct  mss.  ciim  laudnln  nuclorc 
nccnoii  Auguslino  juxla  LXX  prafcrunl,  Abimelech  : 
de  cujus  diclioiiis  iiiyslerio  ftisc  disseril  Augustinus 
in  hiiiio  Psnlm.  n.  5. 

(d)  Monent  Augustinus  ac  viilgntus  llieronymns  in 
hoc  libri  Regiim  loco  scriptuin  csse  Acliimelech.  At 
nostri  mss.  eliam  bic  sibi  conslniil.  conseiiliente  edi- 
lione  novissiina  Iiiterpreium  LXX  ad  plures  mss. 
cxnctn  ,  in  qua  hlc  quoquo  lcgere  est  ^CtuAj/,  non 


nlm  in  hebraico  textu  vox  Achimeiech  exarnta  cst , 
qu;R  neuiiquam  pcr  3  sed  per  n  eflerliir. 

(^)  Ab  psalmi  titulo. 

(3)  Legebaiur  firatri$  mei,  minus  rcete. 

(I)  Per$ona^  Dbest  a  nostro  exemplflri. 

(e)  Ila  Bnd.  Er.  et  ornncs  inss.  lavcnllbus  LXX 
-hpinv.  auTw  ^iOL  tou  etoO.  AtLlps.  ctPar.  Inteiiroffxit 
enm  in  domo. 

(f)  Regiiis  ms.  et  civitates :  non  probatur.  Non 
onini  civitalcs .  sed  civitaiem  Noba ,  quam  incoleliat 
Abimelecli ,  cum  s'.iccrdoiii)us  a  Saul  in  potestaieni 
Doec  trnditam  Scriptura  memorai. 

(g)  Excusi  in  domo$$piritale8.  Al  mss.  domti$  ipl- 
ritalis ,  sacro  lcxlui  graco  ct  latino  cqnsentientcs. 
Mallemusdeindo,  ac  sacerdodnm  sanctum.  Infra  ii.20, 
Iiahctur ,  wdificamxni  domn$  spiritalis ,  regnnm  ^acer^ 
dolale.  At  ista  regnum  sacerdoiale  non  ex  eodeni  con- 
textu,  scd  ex  capilis  ejusdcin  vcrsu  9  udducuntnr. 

(/;)  Adjftcimus  per$onae\  Rcgi«»  ms.  Moxcumeodem 
magis  placuit  inimicus^  quam  cum  vulgatis,  inimico, 

(i)  3/fs.  confilentur. 


311 


SANCTI  lilL^RII  EnSGOPI 


312 


prodens  quidem  eum  iii  domo  esse  Abimeiech  ,  sed  A  die  Domini  (I  Cor.  v,   5),  non  liunc  diem  ortti  so- 


non  intelligens  eum,  {a)  cum  in  domo  Al)imelecl)  sii 
in  domo  esse  imperii  rrntcrni,  corpus  scilicet,  in  quo 
ei  (b)  sanctorum  Kcolesia  ,  qux  corpus  estChrisii, 
eonformis  conregiiabii,  ingressum,  id  esl,  in  qua  cl 
desideratum  sibi  cibum  sumpsoril :  desiderio  cnim 
manducare  pasclia  desideravii  (Luc,  xxii,  15);  etex 
qua  Goliae  ,  id  est ,  diflbuli  arma  suslulerit;  forlis 
enim  spolia  ipse  diripuit  (  Luc.  xi,  2i)  pust  quod  ab 
lioc  eodem  Doec  (1) ,  id  cst,  populo  prodiiore  Apo- 
sloli  occisi ,  ecclesix  snbvers»  suni.  Ilinc  ergo  lilultis 
psalini,  in  finem  intelleclui ;  (\u\sl  in  Gbrislo,  qui  Dn- 
vid,  oriens,  jusius ,  rex  et  xlernus  ct  pasior  est ,  lo- 
lius  spei  nostroe  consumrnatio,  ct  legis  finis  intelligi- 
tur  esse  :  qui  ei  secundiim  psalnii  tituluin  el  ordincm 


lis  occasuque  finitum,  .sed  diem  conslituti  lcmporis 
vel  sciatis  ostendens.  Poicns  ergo  in  malitia,  gloria- 
lur  in  ini(|uilnte  tota  die. 

6.  Doec,  id  «i,  Jndai  semper  in  iniquiiale.  —  Sed 
absolute  inielligiiur,  in  Doec  persona  raiic  ncm  qiie- 
rel«e  liujus  non  convcnire.  Quid  eniin  poteniix*  habe- 
bat  mulorum  cuslos,  ot  jus  in  animnlia  vectionis  re- 
giae  sortitus,  (f)  aut  laiitum  nuntians  David  domum 
Abimeleeh  ingressum?  Numquid  tdt.t  die  in  iniquiiaie 
glorialur?  Yerum  sub  pcrsona  cjus ,  populus  ctii 
omnis  iniquitaie  a:tas  fuit,  cui  ex  potcntatu  maliti.-e, 
gloria  iniquitatis  ipsius  abundavit,  significari  inlcHi- 
geiidnsest.  Poteiis  enini  fuit,  [g)  cum  scrviens  visi- 
tabatur  a  Domino,  cum  propier  ciini  tot  plagis  |)er- 


in  ea  corporis  sui  domo  proditus  est,  qux  ei  iraierni  B  cussn  est  i£gyptus,  cum  in  trinin  dieruni  tenebris 


domus  esse  significaliir  imperii. 

81  5.  Vers.  5.  Gloria  alia  bona ,  alia  mala,  — 
Quid  glorialur  (c)  in  malitia^  potens  (2)  iniqmtate  toia 
die  ?  Querela  Proplieio!  est,  gioriarieum  in  (d)  iniqui  • 
tate  (3)  toia  die,  qui  in  malitia  potens  sit.  Et  liaic 
quidem  gloria  iniquiiaiis  arguitur.  Ga.'teriim  est  gio- 
ria  et  exi>etenda  et  confitenda,  et  afl^ectu  quodam  ex- 
sultantis  gnudii  eloquenda  :  quod  utrumtiue  sub 
iisdem  dictis  alius  propheta  demonstrat,  dicens :  Non 
glorietur  sapiens  in  sapienlia  lua^  neque  forti$  in  for- 
titudine  $ua,  neque  dive$  in  divitii$  $ui$  :  $ed  qui  gloria- 
Itcr,  in  Domino  glorielur  {Jerem.  ix,  23  et  24).  Yelitis 
enim  primum  improbabilis  glori;e  causis,  causam  rur- 
8um  glorix  cotnpetenlis  ostendit.  Qiio  exemplo  bea- 


tcnebras  ipsas  Inmiiie  sccnm  manente  ncn  scnsii,  cuin 
i£gyptum  ip^am  argenlo  et  omni  ornatu  despoliatam 
cladi  suae  reliquil,  cum  secunduin  diei  nociisque  tem- 
pora  coiumna  nunc  iiubila  S2  ^^^^  Igneausus  est, 
cuin  rubrum  mare  {h)  pedcs  (4)  irnnsivit ,  cum  An- 
gelorum  cibo  vixit,  cum  majcslaiem  dcscendenlis 
ad  moniein  Dei  vidit,  cum  vocem  (t)  de  igne  loqueii- 
lis  audiVit,  cum  regna  mnlta  bcllis  gravibus  everlit , 
cuin  Jordanem  refluenlem  ut  sibi  arcret  s|)ectavity 
cum  prophetas  habtiit,  cum  saccrdotibus  ad  emunda- 
tionem  peccaioruin  el  rcdemptionem  anima;  suae  usus 
est,  cum  oblinere  regnuni  suum  meruit.  Scd  in  his 
omnibus  cuni  poiens  esset,  tanien  in  mnlitia  sua  po- 
tens  semper  ftiit,  ciim  cepas  et  alia  iEgypii  et  cum 


lus  Apostoliis  scit,  in  iiullo  sibi,  nisi  in  uno  lanlnm  Q  carnes  desideravit,  cum  ob  vitioruin  consuctudinem 


esse  Kloriandum,  cnm  ait :  Mihi  autem  ab$it  gloriari^ 
ni$i  in  cruce  Domini  nostri  Je$u  Chri$ti^  per  quem 
mihi  mundu$  crudfixus  e$t,  et  ego  mundo  {Gal.  vi,  14). 
Non  ergo  gioria  istiusmodi ,  sed  gloria  iniquitaiis  of- 
fendit;  et  ejus  iniquiiaiis,  qiiaj;  die  tola  sit.  Diem  pro 
aeiaie  vel  lemporc  hominis  nnncupari  solere  meinini- 
mus,  cum  dicitur  :  Diem  homini$  non  concupivi  {Jer. 
XVH,  i6):  vel  rursum  cuni  Abraham  dicm  Domini  de- 
sideravit  {Joan,  viii,  56)  :  vel  cum  Aposiolus  Satanx 
tradil  iii  interituni  cariiis,  ut  spiritus  salvus  sit  (e)  iii 

(i )  Post  hoe  eodem  Doec. 

(2)  Quid  gloriari$  in  malitia,  qui  poten$  es,  etc. 
jaxia  llebraica,  Graeca  atque  Latina  psalteria. 

(3)  Hic  et  ubique  hujus  psalmi  codex  noster,  in 

(a)  Haec  verba  ,  cum  in  domo  Abimelech  $it ,   in  U 
prius  Ytilgatis  omissa  restiiuimiis  ex  mss. 

(6)  Desideratur  d  apud  Bnd.  et  Er.  Ejus  loco 
hpud  Lips.  el  Par.  prxferebntur  e(,  in  Regio  auteni 
ms.  e$t.  Sequimur  Vaticanos. 

(c)  Par.  post  Lipsium,  quid  g/oriam.  Verius  anii- 
quiores  editiones  cum  mss.  quid  gloriatur;  qnomodo 
legit  et  Auguslinns,  qui  cum  Hilario  r/xauxa  active 
babuil  sib  vfnavx^^^  ^^^  ^^  i^xau^^aofiac.  Mox  Bad. 
£r.  et  Lips.  Quereiam  facit  Propheta^  gloriari^  etc. 

{d)  Abest  in  constnnter  a  ms.  Regio.  Tum 
pro  tota  die  vertit  Symmachus  apud  Theodoretum 
per  $ingvi<>^  ^'^'*  ^^^  sxaomQv  iniupoeit.  Gui  versioni 
congruit  inierpretatio  llilarii,  cum  quo  vulgatus  Hit- 
ronymus  verba  tota  die  cxplicat  omni  tempore  vita.  At 
apud  Augu^tinum  $ine  intermi^^ione,  et  apud  Rufliuum 
as$idue  eadem  Verba  exponuotur. 


servitutem  impiam  liberiati  pi;e  pra^tulit ,  cum  vilu- 
lum  adoravit,  ())  Moysi  Hiaicdixii ,  Deum  abominatus 
est,  filios  suos  d;cinoiium  {k)  hostias  vovit,  prophe- 
tas  occidit,  ipsum  qiioque  Dcum  ac  Dominum  suuni 
sui  causa  natum  homincm,  prodiiuin  (/)  praetori  in 
crucem  susttilii.  Ac  sic  toto  viiu;  suas  die  in  iniqui- 
t:ite  glorians,  cnm  potens  essct,  polens  taroen  in 
malilia  essc  perinansit. 

7.  Lingua:  officium.  —  Post  hanc  ergo  de  eo  pro- 
phetici  doloris  querelnm ,  iani  in  ipsum  sermo  coii- 

iniquitatem. 

(i)  Iii  praecedenti  er?)t  pede.  Ad  Psalmum  cxix,  lit- 
lera  5,  num.  %  pede$  transiit. 

(e)  Sic  ms.  Reg.  juxta  sacrum  lexlum  graec.  et  lat. 
At  vulgati  in  diem, 

(/)  In  exctisis ,  ut  tantum.  Magis  placet  curo  ms. 
Reg.  atcl  tanlum. 

(g)  Antiquiores  editiones,  cum  $ervu$  visitabatwr. 
R^.  ms.  serviens  cum  visitabatur, 

(h)  Lips.  et  Par.  pede$ :  refragantibus  aliis  libris. 

(t)Bad.  et  Er.  de  nube  loquenti$.  Reg.  ms.  Dei 
loquenli$, 

{j)  Ms.  Heg.  Moysen. 

"  {k)  Ms.  Reg.  necnoii  Bad.  Er.  et  Hincmarus  de 
Prasdest.  c.  25,  ho$tii$, 

(/)  Apud  Lips.  ct=  Par.  ut  snperius  in  ps.  ii,  pro 
pratori,  substiiutum  erat,  prtesidi :  renitentibus  veie« 
ribus  libris. 


S13 


TRACTATUS  IN  Ll  PSALMUM. 


5U 


verruiir,  Vers  i  :   InjHsiUiam  cogiiavU  lingua  lua,  Acanduni  Dei  iiomeii  clccliis  elad  celcl>rnii(lns  Iniides 


Liiigux  IitiniaiKC  oniciuin  esi,  ut  nalurali  impulsa  ra- 
tioue,  nioiu  vario  eodemque  modcraio  voccin  in 
veiba  distiiigiial :  cxslelquc  (a)  per  enin  e\  confiiso 
erumpenlis  S|iirilus  sono  dissonans  nd  reruni  iiilulli- 
genliam  sermo.  Ei  quamvis  quidem  liic  cjus  ad  id 
efGcicnduui  ralionalis  nu»lus  sii;  lamen  ipsa  subdiia 
polius  esse  ralioni  intelligiiur,  f|uam  (6)  sensu  ratio- 
nis  inlelligens.  Qnod  vero  carcl  seiisu  iiiielligcntiac, 
carel  el  raiionis  insliiicln.  Quidquid  nulein  caret 
ralionis  insiinclu,  carel  ei  iiiedilaiioiic  coiisilii.  Et 
quomodo  lecte  a  Proplieia  dicluiii  iiilelligitur,  lin- 
guiiui  iiijusiiliam  cogitare,  cuin  cogilnlio  cx  ratioiia- 
l)ili  scnsu  aiiim:c  vivciilis  iiieatur;  iingiia  vcro  iion 
ad  naiiiram  rntionis  ineuiidu;,  sed  nd  iiiiiiiblcrium  na- 


ipsiiis  pra.'paraius,  liiinc  inhonorat,  liunc  tmdit,  liunc, 
qiianium  in  se  est,  inortc  crncis  periinit :  et  lioc  lin- 
gu:c  su:c  novncul:!  nciita,  per  qunm  clamnvil :  Cruci" 
fige,  cuicifigej  consumuint.  Dolum  ilaqiie  Inmquam 
novncula  acuta  ct  iniquiiaieni  cogilaus  fecit  Ikcc  liii- 
gua  ;  elcujusmodi  doluiii,  conscquentia  docent. 

9.  Malitia  qux  neglccta  bonitate  diligilur,  —  Seqiii- 
lur  euiin,  Vers.  5  :  Dilexisti  malitiam  super  beniguita' 
lem ,  iniqiiitatem  ir.per  quam  loqui  jmtitiam,  Doli 
liiijus  criincn  ex  conipnrationc  fii  gravius,  cum  mali- 
tia  diligilur,  bouilnie  negtecta;cum  iniqiiilas  ngitiir, 
pr.xterniisso  sernionc  jiisiitiap.  Ilunc  (3)  propensx 
m:iliti:e  nfrcctuin  (e)  Dominus  in  Evangcliis  condem- 
nal,  dicciis  :  Hoc  e&t  autenijudiciiim,  quia  luxvenit  in 


turx  sit  raiionnbilis  iiistiiiita?  Sed  dicii  liujus  i^er- B  hunc  mundinny  it  dilexerunt  homincs  tenebras  magi$ 


fecti  et  proplieiici  nucloritalem  ct  aliu.s  proplieta  de- 
monstrat  diceiis  :  !n  ore  stuUorum  cor  eorum  cit 
{EccL  ixi,  i9) ;  qiii:i  uiliil  cx  rationis  consilio  tra- 
ctanies  et  cordis  iDcditatione  pcndenles,  lemerario 
tantum  inolu  liiigu;e  inconsiilisc  res  ^3  fortuit:is  ct  iii- 
coiidilas  cloqiianlur.  Ali|UO  idco  in  orc  stultuniin  cor 
eorum  esl,  quia  non  quod  cogiinYerint,  loquenlur, 
sed  qiiod  lociiii  fuerint,  cogitubuut.  Et  hoc  quidem 
dclingiia  stulii.  At  vcro  dc  lingiin  hapienlis  ita  lcgi- 
mus  :  (c)  Lingua  inlelligcntis  (1)  iiieditabilur  sapieu- 
tiaiii;  et  rursuui :  Lingua  mea  calumus  icriba:  vilociler 
uribenlis  {Psal.  xuv,  2)  :  quia  iiiiclligciilis  liiigiiaex 
mcditnlionesapicnliac  sit;  ct  eadeni  riirsum  taiuqunm 
calnmus  scribenlis.  nihit  incomposiluin ,  nihil  incer- 


quam  lumen  (Job,  in,  i9).  Populiis  itaque  cui  ad  re- 
dcinpiioiicm  pecciioruiii  Verbum  caro  facitim  est,  ct 
Dctis  homo  nnlus  esl,  ut  per  (idei  jtisiincalionem 
84  lonledicto  legis  hber  csset,  cum  iii  trnnsgressione 
Irgis  niavult  servire  mnlediclio,  ipsum  illum  Dcum 
stiuin  tradidil  (f)  pceno;  snnguincm  cjiis,  ul  praetor 
esset  innoccns,  iu  sc  ipse  suscipiens.  Et  ha^c  agens, 
dcmtitnt  nnluras  snu*  consucludiiicm.  Malitiam  enim 
diligil  super  beiiigniliUcni,  ct  ex  boiiis  nniorem  con- 
vertil  hi  pessimn.  Diligere  quoque  iMJnstiliain  super 
qunin  loqui  jusiitiaii!  ninluit. 

iO.  iudceorum  in  Christum  odium.  —  Tenuit  vero 
secundum  Jiidaicani  con>uciu<linem  ,  |>rophelicus 
scrmo  in  ipsa  serinoniim  virtiite  rntionem,  cum  ait: 


luni  agnt  :  sed  his  <\ux  aui  cogitnta  aul  Icctn  fuerinl,  C  Diiexisti  malitiam  super  benignitniem,  injustitiam  super 


obtempcraus  celeriler  ex  raiioiic  consilii  obsccuiidcl. 
8.  Lingna  malum  cogitans  novacul(B  apte  comparata, 
—  Ct  qiiin  ex  r:itl(  ne  iialur»  cogitaiis  poiius  fainu- 
Jciur  lingun,  quam  cogilet;  Ii.tc  linguaqu»  injusti- 
ti:nn  cogit:ivit,  non  natur:i*  sux'  u<a  esse  docetur  of- 
liciis.  Sequilur  eniiu  :  Sicut  novacula  acuta  {edsli 
dolum.  Novacula  ad  niiorcni  vultus  acuitur;  ut  nbra- 
tleus  hirsut;ini  atqiie  horreniem  bnrhain  ,  faciem 
{d)  lcvigcl.  Ha>c  si  potius  vuliicrel,  doluin  fecit  : 
c|iiip|ie  cuin  pr;epnrata  nd  ornaluin ,  ministerium 
suuni  pnehueril  ad  vulnus.  Lingua  lurc  ergo  litijus  in 
malilia  polcniis  iniquiiaicni  cogitaiis,  doluiu  fecit :  id 
esi,  qunn  nntura  ad  eloqueiidas  rationabilcs  cogila- 
liones  consulti  cordis  prsoparaverat,  ipsa  poiius  irrn- 


quam  loqni  justiiiam.  Nani  ubi  nil :  Dilexisii  malUiam 
super  benignitalem ;  nihil  ulira  qunin  dileclionem 
ipsam  ex  conipnraiionc  coiideniiini.  Ubi  vero  ait  : 
Jnjusliliam  super  qnam  loqui  jusiiiiam;  ibi  coarguit 
non  jatu  prx'lati  nmoris  nlTccnjiu,  scd  i|isum  illud 
odium  in  loqucndo,  dicens  :  Super  quam  loqui  justi- 
liam.  Possiint  cniin  ct  solcnt  Judaii,  licet  non  ament 
boniialem,  lanicn  enin  \el  loquendo  simulare.  At 
vcro  loqui  dc  Dumiiio  iio^tro  Jesu  Ghristo,  qui  se- 
cuiidiiin  beatuin  npo.stoluiii  Paultini  factus  est  nobis 
jnsiitia  et  saiictilicatio  cl  icdcinpli  i  ^I  Cor,  i,  50), 
nullo  tiiodo  possunt.  Non  coiitiiienlur  ad  aliquani 
seruionis  pniieiitinin,  si  cuni  quando  ex  propheiicis 
nuclorilalibus  osiciuliitir  a  iiobis  unigenitus  Deus, 


tionabiles  cogitat  iniquilates.  Popnlus  enim  ille  qui  ^  qui  aiite  s^rcula  natus  e<^t,  in  luimine  et  passus  et 
in  Docc  (2)  signilicari  inielligendus  est,  ad  inagnia-     crucifixus  et  mortuus,  tum  cniin  omiie  de  eo  elo- 


(I)  MedUalur. 

(S)  Significalur^  inleiiigendu»  esl. 

(a)  In  Regio  codice ,  per  eum  :  quod  ad  variiim 
iiiolum  potesi  referri. 

(b)  Sola  editio  Par.  iensum  rationii  :  ac  deiiide 
cuui  ccicris,  intciligens  est. 

(r)  Micinc.  ins.  iingun  sapientis.  Altcr  c  Vnlie.  in 
iingiia  inteiiigentii  meditalur  sapientia.  Ex  quo  Scri- 
pturas  loco  haec  proferat  llilarius,  non  ruiuet.  Tnn- 
tum  occurrit  psal. xxvi,  50 :  Osjusti meditnbitur  sapien- 
iiam  :  el  Prov.  x,  51  :  Os  justi  parturiet  sapicntiam. 

{d)  lii  ms.  Regio,  ievificet :  cui  favet  Miciuc.  in 
i|tio,  vivifictt: 


(5)  Propensa:  in  fnaiitiam  diieciionii  affeclum. 


(e)  Sic  Rogiiis  codex  :  neque  aliler  legit  Hincma- 
riis  depnedevt.  c.  i5  At  etiiii,  propensce  in  malitiam 
dileciionis  nffectum.  Propensa  ninliiin  dicilur,  qu» 
pnrponderel  nc  prxferaiur  dilectioiii  Dei.  Habes  iii 
psnl.  I.  n.  47  :  Non  quod  non  dilexcrinl  et  iumen,  sed 
quod  diieclio  illis  magis  fuerU  propensa  lenebramm. 

(f)  Apod  Bail.  pcenam  sanguinem  ejus.  Apud  Er. 
Lips.  et  Pnr.  pamam  sanguinis;  renitcniibus  niss.  et 
ediiione  llinciuaii  loco  ciiato. 


3tr>  SANCTl  Hn.ARU  EPISCOPI  3tG 

quiuin  cviUiil  et  fugiunt :  el  bi  iliscedendi  quo<)uani  A  ilum  generalem  sensiinl  pnectitiiaiio »  nnn  in  mari 


locns  nullus  sit,  vi  quadam  laciii  doloris  ottprcftiii, 
aures  manibus  obsiruuot,  el  auditum  (i)  nc  in  so  pe- 
nclret  excluduut ;  bonilaiein  quidem  (a)  lantani  (2) 
Bon  amantes,  inlerduin  lainen  oaii:  loi)ueiites,  Civto- 
rum  justiiiam  nec  diligeiilos,  (5)  quo)  Gbrisius  est, 
nec  loqueiitcs. 

i  1.  Dinptalma  mulat  $ensum,  —  lulercessio  dia- 
psalmx,  eisi  personas  non  attulcrit  conversioncm, 
tamen  sensus  fecisse  inielligiiur  dcinutationem.  Nam 
cuiii  et  ejus  cujus  antca,  ct  ad  euin  ad  quein  antea, 
scrino  sit,  idem  tainen  sermo  aliud  nunc  quam  ante 
significat.  Et  quidcin  supcriora  querelis  gravia  fue- 
ruiil,  adeo  ut  ex  Propbeue  dolore  antequani  cdicO' 
renlur  iiicnpita  siiit :  cum  injustitiam  lingua  cogiiat, 


tantum,  sed  ex  ediiis  aut  (cdiuni  aut  nipium  aut 
quorumcumque  generum  locis  decideniium  casat  in- 
telligi.  Ergo  secundum  demoiistratnin  praecipiiationis 
rationem,  quia  verba  pr;vcipiiatioiiis  Duec  dilexeril, 
teverissimo:  damnalioni  snbjectus  est. 

43.  Infidelii  vetut  naufragus.^  Omnis  eteniin  ani- 
ma  infidclis ,  in  steculi  hiijus  tamquam  mnris  pro- 
fundo  naiifniga ,  incerlo  motu  vagoque  diflertur,  et 
diversarum  cupiditatnm  srslu  mobilis  flurttiat  (e) 
poleslate  dintioli  sn^culum  incolciilis  illiisa ,  et  nulla 
ad  resistendum  obniiendamque  ci  subjecue  solidiia- 
tis  (Irmilate  consislit :  ex  quo  facilc  est ,  incenlivis 
circuniagentium  cupidiialum  pendulam  vagamqiie 
jactari.  Quod  aiitem  sieculi  hujns  inotus  :itquc  flitctiis 


cuin   lamquam  novacula  acuta  doluui  efficit ,  cum  B  undantis  niaris  sit  .TSiibus  comparalus,  qui  doniiiiait- 


(b)  malifia  super  boniiatem  diligiiur,et  iiijustiiiae  su- 
per  justiliae  eloquium  csi.  Proptcr  qudc  quaedam  quasi 
Propbetx  accusaiio  S5  ^P^^^  L>cum  prx^missa  cst 
arguenlis,  cum  dicitur  :  Quid  glorialur  in  malilia,  po- 
tent  iniquitale  lota  dief  Et  ne  inaiiis  querelu;  doior 
rcperiretur,  ipsa  querelae  causa  subjecta  est. 

12.  Peccato  expoiito  subjicitur  poBna,  — Nunc  ve- 
ro  iiiterccdenie  diapsaluia,  non  praecessit  querela, 
8cd  deinonstraia  anie  causa  peccati  gravissiina  ,  lum 
ba:c  damnalionis  est  subjccta  seiiteniia,  Vers.  6 : 
DHexifti  omnia  verba  pratcifnlalioni$f  (e)  linguam  do- 
losam  :  propterea  Deut  dettruet  le  in  finem ,  eHltat 
et  enugret  te  de  tabernaculo  (4)  tuo  et  radicem  Ittam 
de  terra  viventium.  Exemplo  quo  in  Genesi  dictum 


tis  sit  dinboii  incolatus,  sccunduin  proplieiicam  ct 
lllcgoricain  inlelligentiam,  psalinus  cenlesimus  ct 
tcriius  sub  corporali  lamen  creatuRirutn  signinca- 
tionc  demonstrai  :  Hoc  mare  magnum  el  ipaliotnm^ 
illic  terpentet  ^Q  guorum  non  est  numerut,  Anim  ilia 
putHia  et  magnn  :  illic  navet  pertrannbunt.  Draco  itle 
quem  formatli  ad  iltudendum  ei.  Et  rttrsum  iu  foxtk- 
gesimo-octavo  psalmo  :  Veni  in  attitudinem  maris , 
it  lempetiat  demertit  me,  Unigenilus  ita(|ue  Dci  (iliiis, 
etDci  Verbuni,  et  Dcus  vcrbain  (/)ad  crucndos  nos  cx 
proriindo  srcculi  liiijus  naufragio  descendii,  doclrinai 
tiiai  reii,  cui  rcgnuin  coeloruin  simileest  (Maih.  xit, 
47),lisec  universnpisciuingcncraextractiirus.  Ab  im- 
pio  populo  prodiiur  et  inbonoralur  :  seseque  (g)  po- 


legiinus  bis  verbis:  Quia  fecitti  hoc^  maledictut  tu  a^  puluscoiiformatusadilludenduin,draconisociuin  ipse 

demergii,  et  iii  hoc  se  profMudum  nd  incolattis  rjiis 
consortium  pnccipilnt.  Sic  ct  iiicredulus  Movbi 
^gyplifirum  popiilus  pr.tcipilari  demergiqtie  mrr.iit, 
ei  iinpiam  gentein  rcftii^i  in  so  maris  flticuis  nbsor- 
buil,  prsecipiiationis  vcrba  luni  cum  Dco  obstiiit  di- 
ligentem. 

14.  Hdai  nvulsi  de  potria.  —  Qiila  ergo  Judarus 
populus  incredulus,  et  rcgcm  suum  prodcns,  vcr- 
ba  (7)  pra;cipitii  dilexit,  dicent,  Regem  non  habeo  niti 
Ca^tarem  (Joan.  xix,  43):  Deo  rege  negleclo  ac  rege 
liomine  coiifesso ,  Inhocse  sseculi  profuiidum  ipse 
demersit;  ideo  iii  flnem  destruitur:  (usqoe  in  consum- 

D     (5)  Haec  verba  :  et  rurtum^  Quia  auditti  vocem  mu* 
lierit  tu(e,  non  exstant  in  ins.  nostro. 

(6)  Reposuimus  cx  cod.  Veron.  voccm  Peut, 
qiiam  et  Graccus  textus  liabct :  wpi^wsv  oevtov;  o 
Gfidf,  eic. 

(7)  Proicipilalionit. 

inss.  etverbis  psalmi  ciii,  3G,ad  quac  bic  rcspicilur. 

ifj  Duo  inss.  Valic.  ad  erudiendos  nos.  Tiim  Bad. 
Cr.  ex  aito  in  profnndnm  toecuti  naufragium  detcen  - 
dirVcrbum  descetidit^  omiserunt  subscquentcs  edi  • 
lioncs.  Deinde  in  mss.  ut  apud  Bad.  et  Er.  reie,  iiou 
reti. 

(g)  Ita  Regitis  codcx.  Atin  viilgatis,  poputo  ron- 
formalo.  Conjiciebamus  primum  legeiidum  cssc,  con- 
formatus  poputit,  pula  Gbristus,  qui  naturx  iiostnc 
pariiceps  in  sircnlum  desceiidit;  maxime  cuin  iii  aii- 
tiquis  edil.  ct  mss.  siibjicerclur ,  ad  iltudendum  dra- 
conem.  Al  liaiic  conformaiionero  dc  populo  Juda.'Q 
praedicari  palam  flt  ex  suljectis. 


terra  (Gen.  iu,  14),  (5)  ei  rursuin :  Quiaauditli  voeem 
mulierit  (d)  luce  (i6id.  xvii.  2);  sed  et  ab  Apostolo , 
cuin  gravissiniu  bumanas  impiclnlis  crimiiia  percen- 
Buisset,  ita  diciuin  :  Propter  hoclradidit  eot  (G)  Deut 
in  tentum  reprobum  (Itom.  i,  28) ;  ita  ct  nuiic  :  Dite- 
xitii  verba  prwcipitationit^  tingnam  doiotam;  propter- 
ea  Deut  dettruet  te  in  finem.  Verbi  virtulem  latiiius 
sermo  non  tenuit.  Qaae  eiiiin  nobiscum  verba  profrf- 
pitationis  sunt ,  ea  a  Gruecis  ofiuara  xaTaTrovrcvftoO 
commemorata  suiit :  quo  dicto  signiflcatur  id  quod 
nobiscum  pnecipitaiio  est ,  ctim  ilils  esse  dcmersio 
in  profundum  inaris.  Polest  autem  nobiscum  secun- 

(\)  Ne  iptepenetret. 

(^\  Tanlum.  Mox  omitlitur  tamen. 

^3)  Quia  Chrisiut  ett, 

(4j  In  nostro  libro  supprimltur  pronomen  ftfo  ! 
quoQ  neque  apud  LXX  iiabetur ;  scd  tantum  ,  «tto 
ax«7v&>/i0rroc* 

(a)  Tanlum  pro  tantam,  in  ms.  Turon. 

(b)  In  Hegio  ms.  maliiiam  super  bonitalem  ditigit. 
Mox  cum  Bad.  et  Er.  tuper  justitiam.  Mallemus , 
tuper  quamjuttitla;. 

(c)  Ms.  Rcg.  bic  ct  mox,  tingua  dolota  :  non  om- 
nino  innle;  suspicio  eniin  csi  scrmonein  convcrli  ad 
ipsnm  lingiiam  dolosatn  ,  scu  ad  stullos  linguas  ino- 
tus  non  moderantcs. 

(d)  Lipsiiis  reposuerat,  uxorit  tuw^  nulla  nixus 
auctorilaic. 

(e)  In  prima  editionePar.  ex  ms.  Mic.  ti  poiesiaie^ 
abundat  particula  5i,  nec  liabclur  in  aliislibris.  Moz 
J^aiJ.  En  el  Lips.  f7/isa,  non  iiluta:  dissidentibus 


;i7 


TRACTATUS  IN  Ll  PSALMUM. 


m 


inuiionem  sarciili  ciiim  regnum  destriiclo!  civiuitis  A  vera  vt(e,  liic  iinpiiis  Docc  ct  erellUiir  ct  omi^rAttir, 


aiiisit) ,  et  du  tabornaculo  evul^us  ei  transniigrauis 
est:  vogti»  nunc  in  tolo  orbe  terrarnm,  el  ubiquo 
perfgrinus,  consummaiis  omnibus  suis  in  Domiiii 
IKissione  pcceaiis. 

io.  De  legis  ritibus.  —  Quia  prxcipitationis  verba 
dilexit,  labcriiaculo  illo  carct  in  qiio  {a)  Prophela 
semper  Dei  spiritu  plenus  fuil ,  in  qiio  sanctarum 
irirlutum  tremcndx  contcmplationes  ci  suluiarcs  vi* 
sionesexsiiteruni»  in  quohostiarum  ad  redempiioncm 
animx  utiles  oblaiiones,  in  qiio  pascho:  agniis  in 
clade  iOgypli  fidelium  cusios,  el  in  liminum  snngui- 
ne  potenssigiiutu,  in  quo  aemulx  uitcriioruni  icnipo- 
rum  tcmporarix  fesiivilates.  Ab  Iioc  iiaiiue  laberna- 
culo  evulsi  9  his  spiriialium  dononim  honoribus  ca» 
reni. 

IG.  De  Christi  Dei  et  hominis  corpore.  —  Evulsi 
autem  sunt  non  ex  hoc  tcrreno  tanuim  labcrnaculo , 
sed  ex  illo  dc  quo  dictum  est :  Elevabo  lubernaculmn 
Davidquod  cecidil  {Amos,  ix,  il) :  sanclum  iilud  sci- 
licet  et  venernbite  nati  cx  Virgine  Dei  corpus  ci  tciii- 
plum,  in  qiioqHi  credidcrit,  lainqiiain  consors  doiiii- 
nic»  eamis  habilabil.  87  Oniuis  autein  iiiHdelis  a 
cogoaiionc  hac  uon  crediti  corpor  is,  id  esi,Dei  Uberna- 
culo  evelietur  etemigrabitur,  spiritaiis  hujus  labcrna- 
coli  indignus  habilaculo  :  quod  sigiiificare  Dominus 
iDlclIigilur,  cum  ait :  Ego  iuni  vilis  vera,  vos  estis  pro» 
pagines^  pattr  meus  agricola  esL  Omnis  propago  in 
me  non  manens  ,  neque  ferens  fructum ,  eradicabitHr. 
Et  omnem  (\)  propaginem  in  me  manentem  emundablt 


niaiiens  per  nnturam  ei  in  lalicrnaculo  et  in  viic,  sed 
per  iiilidcliiatcm  dignus  avclii. 

17.  De  Christi  regno,  —  Avulsus  aulem  de  talicr- 
naculo,  eradicabitur  et  de  viventiiim  lerra.  Qui  enim 
non  mancbitin  Christo,  regni  Christi  incola  non 
crii.  Non  eritautem,  non  quod  sibi  non  paiuerit  in- 
colaliis  (universis  eniin  palct,  ut  consortos  sint  cor- 
poris  Dei  ulque  regni;  qiiia  Yeibum  caro  factum  esi, 
ct  habit;ivit  iu  nobis;  natiirafn  scilicet  iu  se  lolins 
humani  gencris  assunicns) :  sed  unusquisqtie  pro  mc- 
riio  ei  evellcndum  se  de  lal)ernaculo ,  et  cradican- 
duin  de  lerra  vivenlium  pra^bct ;  iion  prohibilus  nm- 
quam  inessc,  {d)  quia  pcr  iiatunc  assumplioiicin 
iiicola  sit  recepliis ;  sod  crndicauir  oh  iiifidelitatis 

B  crimcn;  nalunu  consortio  indignus  exsistcns.  Kradi- 
catur  ergo  do  vivenliiun  tcrra,  qu:i!  in  lieaia  regionc 
sanctis  Doniino  («);conregn:intibus  pra^paralur  :  cu- 
jus  ipse  iu  Evaiigolio  meininit ,  dicens  :  Beoti  mau' 
tueti ,  quoniam  ipsi  hwreditabwit  S9  ^^''''a'"  (Matth, 
V ,  4) ;  et  bic  idcm  propheta  :  Et  placebo  Domino  in 
regione  viventium  {Ps»  cxiv,  9),  a  qua  prodiutr  popu- 
lus  eradicari  ineruit,  postquaiii  destiuclus  iii  liuein, 
a  tabcrnaculo  et  eiiiigrntus  esi  cl  cvulsus. 

18.  r^rra  vivcntium  :  etqiiod  monui  Deo  vivant. — 
Vivorum  auiem  idcirco  terra  est ,  quia  omiiis  fidclis 
in  Diunino ,  licei  moriuus  sil ,  Deo  lamen  vivit ;  ut 
dicliini  est :  Ego  sum  Deus  Abraham  et  Deus  Isaac  et 
Deus  Jacob :  nonest  Deus  mortuorum,  sed  vivorum 
{Mallh.  xxu  ,  5^).  Et  rursuin  per  Jacob  :  Vivat  Hu* 


paier    meus  ut  fructum   ampliorem    ferat    {  Joan,y  ^  ben  et  nonmoriutur  (Deut.  xvxin,6);  ct  illud  :  Isninrl 


XV,  i,ctc.).  Si  qui  igilur  (ler  lidem  corporaii  Dei 
manere  in  nalura  assumpii  a  Deo  corporis  niercbun- 
lur,  hi  emundanlur  in  fnicius  a;ternos  ex  se  afleren- 
dos  :  quia  necesse  est,  ut  naturam  vcrdc  viiis  propago 
jntra  vitem  manens  teneat.  Al  vero  qiii  incredulus 
nati  {b)  in  corporc  Dei  fucrii,  vcl  si  ol  credens  ma- 
fieat,  fructibu»  lamen  lidei  sux  careat ,  cradicabitur, 
aut  ob  inlidelitaiem,aut  ob  inutilitaiem  fruciuum  ne- 
gatoruin.  N.itus  enim  ex  Virginc  Dei  filius,  noii  lum 
primum  Dei  filius  cum  filius  hominis,  sed  in  filio  Dci 
etiam  filius  homiuis,  ut  el  filius  hominis  esset  filins 
Dei  (c),  naturam  in  se  universa)  carnis  assumpsit,  per 
quam  effectiia  vera  vitis,  genus  in  sc  universx  propa- 
ginis  tenci.  Si  qua  ergo  propago  infidelis  aut  infruc 


hic  vivat  iii  coiispcclu  luo  {Cen.  xvii,  \%),  Sed 
et  illud  Apostoli  {^\  iia  tainen  legenli  videbilur,  qiiia 
dupiicem  sciisus  sigiiificaltoncm  huiiel)  :  Et  nos  qni 
vivlmus ,  qui  residui  erimus ,  rnpiemur  cum  nubibus  ob- 
viam  (i)  Domino  in  aera  :  et  sic  setnper  cum  Domino 
erimus  {Thess.  iv,  14).  Intercepiio  quidem  corporuni 
affert  lomporarlum  morlis  occasum  ;  sed  lex  consii- 
tuUi  moriendi ,  legem  non  adimit  resurgendi  :  qui.i 
decemenii  legem,  lex  non  nffert  iieressitateni  :  nc- 
que  sibi  Deus  jiis  vivificandi  adimit,  legem  nobis  de- 
cerncndo  morieiidi.  Mors  aulemin  eos  laniuin .  {f)  in 
quos  est  dccreta,  legitima  cst.  Vivunt  aiiiom  Dco 
omiies,  ex  cujus  lege  sunl  mortui.  Ncque  mors,  quai 
non  nisi  per  legem  decerneniis  invaluit,  potcst  per  sc 


tuota  ett ,  eradicandam  ipsa  se  praebet;  per  naturani  ^  in  id  iiivalescere  (g),  ne  per  decernenlcm  renovan- 
quidcm  mancns,  sed  per  infidelilatem  aut  inulilita-  dnc  vilas  legemdemuinbilis  sit  (/t,  5) :  cuni  dccerneniis 
tero  cvellitur.  Ex  boc  ergo  inbernaculo,  tamquaiu  cx      polestas  consiilutam  ab  cxordlo  iii  Adam  sub  condi- 


(1)  Omium  mundi  propaginem. 
(i)  Obviam  Chrislo. 

(a)  Par  post  Lipsium.  Prophetoi pieni  fue- 

runt :  refraganlibus  mss.  quamvis  non  alieno  scnsu. 
llic  enim  Propheta  indcfinile  accipitur. 

{b)  Corruptc  apud  Hincmarum  dc  prxdest.  c.  25, 
fialuf.  Idcirco,  inquii  Ililarius,  lib.  de  Trin.  ix ,  n. 
5i,  respiciens  eumdem  evangelicum  locum,  manere 
n§s  in  se  per  fidem  assumpti  eorporis  monet. 

(c)  V.  lib.  iidoTrin.  n.S5. 

(d)  Lipt.et  Par.  qui  per  naturafassumptionem.  Rec- 
tiitf  Bad,  Er.  et  mss.  quiaf  etc'  Idipsum  enim  bic 


(3)  Additur  a  nostro  libro,  iege  vivendi. 

repctitur,  quod  paulo  anle,  universis  enim  patet,  etc, 
quia  verbum  caro  factum  est. 

(e)  Apud  Hiiicmarumde  Prxdest.  congregnntibus  : 
mendose. 

(f)  Editi  cxceplo  Par.  in  quos  decreta  legitltne  esl. 
Reg.  ins.  in  quos  decreta  legitima  est.  Itoc  sibi  vull, 
mortiviin  nullam  inesse,  nisi  cx  lcgo  ac  decrclo 
Dei. 

(q)  Ita  mss.  Al  excusi ,  in  his  invalescerc. 

In  Yulgatis  bic  adjiciiuri  lege  vivendiy  (vialcv 


511)  SANCTI  niLAmi  EPISCOPI 

tione  dccrcii  (1)  vitac  Icgciu  (a)  demulavcrillcgo  mo- 


jiO 


riciidi.Vivunliiaqucsanctiquiqiie  el  (6)  Hdeles  Deo 
Nam  cum  se  ttcum  eonmi  qui  morlui  fuerani,  id  esi, 
Abrali.T  cl  ls.iac  el  Jncob  esse  dical;  el  roiiliimo 
lesieiur  ,  non  moriuorum  sc,  sed  vivorum  Deiim 
cssc;  docet  per  id  eos  qui  judicio  liuman.-e  opinionis 
morlui  ciisliincutur,  sibi  iegem  dccerncuii  non  mor- 
tuos  cssc,  sed  vivos. 

19.  Inlorcessio  diapsalmae,  etsi*  non  pcrsonam, 
scnsum  lamen  inuovnvil.  Nnm  po>t  praeiiunliaiam 
Doec  damiiationcm,  ad  (tucm  tamqunm  ad  pnrscn- 
tem  fuiisermo,  niiiic  ad  alicrius  oxpohiiionis  sigiiift- 
cationemse  reiulilProidieta,  Yers.  8  et  9  :  Videbunt 
;M«/i,  et  limebunt,  et  ridebnnt  zuper  eum,  et  dicenl  : 
Ecce  homo  qni  non  posuit  Deuni  adjulorem  $unm  ,  sed 
speravit  in  multitudine  divitiarum  iuarum,  et  prmvaluit 
in  vanitate  $ua,  Dcslructo  Doec  iu  lincm,  eteviilsode 
tabcrnaculo  al(|uc  cmigrato,  et  de  terra  viventium 
cradicaio,  snncti  89  quique  necesse  esl  meluant : 
cum  videant  lnt  taiilisque  divina:  misericordia;  auxi- 
liis  populum  (2j  ndjulum  atque  usum  posl  iiigentem 
illain  ei  iiltra  liumanas  opes  gloriosi  regni  dignitntem, 
mnximiim  dc  se  ac  ultimum  huinauai  calnmitalis 
exempluiii  prarbuisse.  Quis  cnim  inemoria  recenseat 
aniiqiias  glori»  ejus  et  iuiiumcra^  bentiiudiiies,  quns 
siiperius  pro  pnrte  menioravimus ,  cum  posi  iEgypli 
fuuTa  itineri  eorumdivisum  mare  cessii,  cum  ardo- 
rem  diei  cotumiia  tiiibis  Inumbravit ,  ciim  nociis  10- 
ncbras  ignis  columna  discussii ,  (c)  cum  cibtim 
ca^lum  per  angelos  prxbuit ,  ciim  ronicm  pelra  flu- 
xit,  cum  Jordanis  refluxit,  cum  civiias  (d)  maxima 
ad  solum  nrcx  lestamciiti  cii  ciiitum  coiicidit,  cum  sol 
do  cursu  siio  iiibibitus  diem  disliilit ,  et  diviiiae  legis 
ordo  cx  illo  clementorum  cOBlesiium  indefesso  iinticr- 
turbalo(|iie  motu  ad  belli  nioram  restitit :  post  iilnm 
doiiido  divina;  majesialis  et  coiispectus  et  aiidiius  ia- 
milinritatem  ,  consuin|iios  eos  beliis  ,  fame  einor- 
tuos(<»).elaiitca  mortuorum  cadaveribiis(5)ad  mornm 
famis  (f)  pnsios,  reliquos  deinde  in  servitutem  rednc- 
tos,  oxules  iibif|iie  esse,  ubiiiue  degeiieres,  nusqiinm 
coguitos,  seinper  novos,  ct  demuiatimie  nicolnius 
seiii|>er  igiiobiles,  seinper  alicnos?  Jnm  si  (4)  spi- 
rilalcs  quis  ociilos  erignt,  do  quibus  Domliius  .lit : 
Ktevate  oculo$  veitros,  et  videte  regiones,  quia  albtv 
iuni  ad  me8$em  {Joan,  iv,  55) ;  tiim  sciat  aviilsos  e>sc 
cx  consortiu  corporis  Dei,  et  cx  illo  beatiludinis  iv- 
giio,  ex  illo  resurrediotiis  bonore^  et  csse  sine  Dei 

\)  Vitam  legit. 
|i)  Adsumptnm. 
5)  Ad  inortem  fauiis. 

miivimiis  R<>gii  codicis  nurloritale  :  cumMi.TC  dcmii- 
laiid  saiis  cxprimatiir  per  tegetn  renotandce  vita:. 
Paulo  aiitc  per  decernenlem,  perli.de  ost  :tc,  per  eum 
qiii  dcrernit. 

(a)  Iii  inss.  vitam  legis  :  forsiian  vcrius  ;  ut  sit 
tropus  llilnrio  faiiiiliaris.  Apiid  Bad.  et  Er.  vita  legis 
deniutaDerit  tegem  moriendi. 

(b)  Regiiis  codex ,  fidi  Dco. 

\c)  Itn  mss.  Ai  Bnd.  et  Rr.  cum  cM  cibum,  etc. 
Lips.  ct  Pnr.  cum  c<elum  cibnm  Angelorum  prtB' 
hnil. 


ASpiriiu,  siiie  intciligeiitia  |:roplicii:o,  coiistiluiosque 
golienn.ij  pnbulutii ,  qiios  iinmortalis  verinis  cxcsurus 
sit,  ei  im^xtinguibili^  igiiis  crcmnturiis  (Esai.  lxvi  , 
Si);qiioriim  sciai  legiNliiionoiii,  (|iiorum  testamenlay 
qiionim  paiics,  c\  quibus  Cbri^ilus  socundnm  car- 
ncin ,  qui  cst  siipiT  oninin  Deus  (Rom.  ix ,  4  el  5). 
Qiinniocigo  lins  daiiin.^tioiics  corutii  et  pra^sentis  et 
a.'tcrii.'e  cnlnmiiniis  sancli  quiqiie  mctuconliicbimtur; 
qiiin  piitiitornm  contcmplntio  sit  lioc  terribilis  cxem- 
plo?  Videbuni  ergo  jnsti ,  et  tnnebunl :  niltii  noii  sibi 
iiirlutMuliiin,  (^)  laiita  borum  cnlaniilate  iiiteliigciites. 
Scd  qnia  jiisti  suiil,  liciU  limcniil  dc  cxomplo,  tamen 
de  friictii  proprix  jtisiiti;e  gnudebunt.  Ridebuut  enim 
fiip^r  eum,  ridcntcs  (</)  igiiiir  (^  liment(>s,  quia  Deo 
siibdili  suiii,  piiniiorum  scvrritaic  terribili.  Tcinperat 

B  90^**D<>  ineluin  ri^us  :  duin  et  inctus  dc  evciiiplo,  et 
risus  ex  nieritoesl.  Moderatur  autein  rursum  meius 
risum,  duin  iia  gaiidcbuut  iii  bonis,  ne  desil  torror 
exempli  :  (luia  iinpix  et  diflldentis  de  se  conscienti» 
est,  timere  sinegaudio:  et  insoleniis  naiurae  est, 
sine  timore  gaiidere. 

20.  Spesomnis  nostra  in  Deo.  —  Sed  qui  limentes 
ridebunt ;  id  qiioqiie  adjicicnt  ad  buiic  moderatum  in 
tiniore  risiiin,  ut  dicant  :  Ecce  hoino^  qui  non  posuit 
Deum  adjulorem  suum.  Siiiltiiiui  atqtic  impietatii  ez« 
lrem;c  cst,  non  intelligere  se  sub  Deo  et  ex  Deo  vi- 
vcre,  ^ed  in  bis  qiioi  gerit  et  cxspectal,  sua  roagis 
veile  considere  potestate ;  cuni  si  qiiid  iiliid  in  se 
sil,  ex  Deo  sit.  Ad  Dcnm  iiaque  spes  omnis  nostra 
sit,  et  confessio  omnis  in  Dco  sil,  cxemplo  PropheUB 

C  diccntis  :  /)oi)}t/ie,  adjutor  meus,  et  redcmptor  meu» 
(Psal.  xviii,  15)  :  el  rursum  :  Levavi  oculos  meos  in 
montes,  unde  veniet  adjulorium  nuhi.  Auxiiium  meum  a 

Domino^  qui  fecit  ctelum  et  terram  (  Psat.  cxx,  1) 

Meiunmus  ilaipie  semper,  ne  quaiido  iios  xiernus  ille 
i-^nis  exurnt,  ct  vermis  Immortalis  nbsumnt ;  cum  au- 
diamiis  quid  jii^ti  tiiiientes  ridentesque  dicnnt  :  Eece 
homOf  qui  von  posuit  Dtum  adjutorem  suum;  sed  spe^ 
ravit  in  multiiudine  diviliamm  suarum. 

21.  Conira  diuitnm  nrroganiiam. — Diviies  qnosdam 
iuNolcnios  essc  praeslnt  opulenlia,  et  inaxime  timorero 
Dei  diviiiaruin  liducia  inanis  averiit  :  stulti,  non  in- 
tclligenlos  lioc  se  magis  religiosos  oportere  esse, 
quod  divilessiiiit;  qtiia  graiiani  referre  largitori  Ikh 
norum  sibi  desiderabilium  convcnint  :  el  hoc  magis 

D  inexciisabilis  avaritix  sit  realus,  quin  nvaritiae  neces- 
sitatem  non  excuset  opuleniia.  Jam  voro  quam  inf^ 

(l)  Spiritalis. 
(5)  In  tanta. 

(d)  Itcponimiis,  m^xfmrr,  pro  magna,  ex  regio  co- 
dice,  in  quo  deiiide  eircuiiUy  non  rtrciif/imi :  atqiie  ita 
eritsensus,  urbein  Jericlio  arc;c  circuitu  concidisse 
solo  adxqiiaiam. 
[  (e)  In  obsidione  Ilierosolymit.  a  Yespasiano  facta. 

(f)  Iia  ex  ms.  Turon.  maluiiniis  lcgerc,  quam  ad 
mortem  famis^  sicut  in  antea  vulgntis. 

(g)  Abest  igitur  a  ms.  regio.  De  endem  gaiidii  nc 
linioris  temperatione  similia  exstant  in  psal.    ii. 


321  TRACTATIJS  IN 

\\x  (idiicia  cst  rci  inanis  :  Deum  conlcinnerc  iiabenilo  A 
aunnii,  qiiasi  auriini  nnn  ex  Dci  sii  crcalnris ;  aul 
aliqucin  pcr  id,  jndicio  snn;c  inciilis,  bea';c  vil:c  ac- 
quirat  prorccluin,  quod  sibi  aurum  jaceat  snfTissum  ; 
et  hiiic  lialnon  generalis  aniinaR  et  corporis  liomo  (a), 
aliusqne  possit  csse  quam  naius  cst ;  aut  cum  viia 
exccdat,  auro  suo  sii  usurus  in  mortc!  Uielur  planc 
si  eo  rcctc  (i)  uleiur  in  viia  ,  si  csurienicm  panc  siio 
alucrit ,  si  nuduin  vestc  sua  icxcril,  aut  angruni 
sumptu  sno  rcfovont,  aul  captivum  libcrlali  sim^  rcd- 
diderit.  \lx  suni  plniie  anilMliosx  npnd  Pcuin  liu 
niani  thesauri  legadtincs,  hrcc  potcnlia  dcprocando- 
nim  criniinnm  ct  vcia  sulTragia.  Sic  anro  Q\  dciiiu- 
tahiiniir,  ut  c\  lorrcnis  conlcstcs,  ct  cx  niorlalihns 
simns  a*tcrni.  Ii:cc  iiifidcris  illc  pi>pii]iis  non  cogi- 
tans,  ct  Dei  mandata  conlcmiicns,  pulansquc  se  per  R 
lcgem,  qu;c  fulurorum  bonorum  uinbra  csi,  cssc  di- 
viiciii,  ct  adeplis  divitiis  ni.ilc  usus,  cx  viventinm 
terrj  ci  labernaculo  cradicatusei  emigraius,  avulsiis 
cst  :  prxpotcnlcni  sc  in  vanitalibus  crcdens,  in  rcgni 
scilicelsiiigloria,  in  lcmpli  auro,  in  mandatis  Iioini- 
iium,  secundum  propheiam  diccnlem  :  Sine  causa  co' 
lunl  me^  docentes  doctrinas  ct  pmceptn  homiuum 
{Etai.  XXIX,  13,  sec.  l\x),  (b)  Dci  lcge  conlnmcliosa 
liuman.T  consucludinis  obscrvaiione  mulala. 

22.  David  sub  lcge  etaugelicus,  —  Propheta  aiitcm, 
qiicro  neccsse  esi  justuin  cssc  intelligi,  alilcr  de  se 
iiJucia  spci  sux  loquitnr,  Yers.  \0  :  Egoaulem,  sicut 
oUva  fructifera  in  domo  Dei,  spcravi  in  miseiicordia 
Dei  in  asternum  et  in  soiculum  swculi,  Diffcri  qiiidfMii 
tcinporexlas  homiuum  :  scd  piophetiiC  spirilns  idcm  C 
est.  Prophcta  manere  sc  in  donio  Dei  sicul  olivam 
fruciiferatn  dicit ,  arborem  semper  vircntcm  ,  et 
frtictus  optimi  ferncem.  Aposlolns  linic  oluae  prx^frac- 
tis  ob  inddelitatein  raniis  cjiis,  Hdelcs  gcntcs  cx 
ignoliii  olcastrocsse  insiias  prxdicnt (/{om.,  xi,  17): 
ut  conlra  nalurnm  gcncris,  nalnrim  radicis  accipc- 
renl.  Sed  Propheta  in  lege  dicet  inancns,  evangolicns 
tamcn  el  proplicta  siinul,  cl  in  lege  et  iii  Lvangcliis 
cum  fructn  siio  iii  domo  Dei  csse  porsisiit :  non  pcr- 
fringendus   in   ramis ,  iion  relioquendus  (c)  in  trun- 


Ll  PSALMLM.  522 

cnin  ,  nou  inulilis  jam  ipse  insercndo  sibi  pnc* 
beiidus  olcastro,  ncc  radicis  sux  virtulem  arhori 
transrusurus  alienie ;  sed  loius  intoger  ut  est  fidci 
aposiolic;c  prxdicator,  non  cx  gcnlihus  radici  lcgis 
ad  fidem  evangelicam  inserendus,  sed  ctiam  in  gen- 
lium  evangclica  flde,  (d)  propria  (2)  radicis  sunc  ramo- 
rnmqne  virtnte  tolus  ipse  ex  legis  pingui  conscicntia 
friicluosns.  Est  auieni  Dei  domus,  sccundum  aposto- 
lum  Petrum,  Ecclcsia  ct  omnes  fidci  cvangclicrc 
seciatorcs,  sicut  ail  :  jEdificamini  domns  spiritalis^ 
regnum  sacerdotah  (I  Pet.,  ii,  5,  c/  9).  El  Pnnlus  : 
Ul  sciasquemadmodum  lc  oporlent  in  domo  Dei  (e)  con- 
versnri  (5)  colunnia  el  firmumenlum  Virilntis,  qucs  est 
Ecclesia  Dei  viventis  (1  Tim.,  iii,  15).  In  hac  igilur 
Dei  domo  jnstns  el  snnctus  propbcl:i,  tamquam  fruc- 
lifera  oliva  coiisistcns,  (f)  propria  sna  usus  friicluosa 
pingnique  rndicc,  speravit  in  misericordia  92  ^^^ » 
n(ni  ad  tempns,  non  in  hnjus  corporalis  lanluui  vit» 
brevi  sxculo,  scd  in  scsculum  saicuii,  Extcndit  cnim 
spcs  suas  ad  innnitam  pcrcnnitntis  a;tatcm,  ncc  con- 
cliiditur  niortis  occasii  :  cum  sciat  sibi  in  Abrahae 
sinibus  cicmplo  panperis  Lnzari  csse  vivcndum , 
sciat  quoqiie  gloiiosa:  rcsurrcctionis  demulntiono 
coxternum  so  et  conformem  Doo  csse  mansurum : 
niansiirnin  autem  ob  id  quod  seqnilur,  Vers.  II :  Con« 
fitebor  tibi,  (g)  Domine,  in  sa^culo  (4),  quia  tu  fecisti  : 
et  exspectabo  nomen  tuum^  quoniam  bonum  ante  eoU' 
spcclum  sanctorum  tuorum. 

23.  Misericordia  Dei  opus  est  ad  beatitudinein  me- 
rendanu  —  Spcs  in  miscricordia  Dci  in  sceculum  et  in 
sarulum  sacuU  est  (h),  Non  enim  ipsa  illa  justitias 
opcra  suflicicnt  ad  perfecuc  bealilndinis  mcritum, 
nisi  miscricordia  Dei  etinm  in  hnc  jnsiili.-e  voluntato 
hnmannruni  demiilalionum  ct  motnuin  vitia  non  re- 
piiict.  Iliiic  illud  Prophct.c  diclum  cst  :  Melior  est 
misericordia  tna  supcr  vUam  (l*sal.  lmi,  4)  :  quia 
qiiamvis  probabilis  pcr  jnsiili:n  oporationem  vila 
juslorum  sii,  tamen  per  miscricordiam  Dci  plus  me- 
riti  conscquctnr.  Ex  hac  cniin  vita  in  vilnm  (5)  proft- 
cil  xlernam  :  ct  operationem  juslitias  in  tanlum 
misericordia  Dei  muneraiur,  ut  niiserans  jusiiiix  vo- 


(1)  Vlaiur. 

(2)  Proprisc  radicis» 

(3)  Diversari. 

(a)  Ediii,  et  hinc  fiant  generosioris  animo!  ei  corpO' 
r»,  homoque  atius,  etc.  casligantnr  auctoritaie  mss. 
Nun  cst  unde  qnis  putet,  llihirium  in  senieiiliam 
abiisse  Pyibagoieoruin,  quos  C.ito  aptid  Tnlliuin  ait : 
nunquam'  dubitasse  quin  ex  universa  mente  divinn  ani  • 
mos  deUbatos  habeamus;  cum  sxpius  incnlccl  simpii- 
ccni,  incompositam  et  oinnis  divisionisexpcrtem  e.sso 
Dci  substaiili.im.  Alibi  quidem  divinam  animarum 
originem  asserit,  non  qnia  ex  Doi  substanlia,  sedquia 
cmnis  anima  opus  Dei  sit,  non  liominis,  ut  habct 
lib.  X  de  Trin.  n.  20.  Ilaque  homines  generalis  animo; 
et  corporis  dicit,  quia  oiiines  ejnsdein  generis  animam 
et  corpus  soriiuntur,  corpus  ex  Adam,  nnimam  au- 
tein  ex  Deo.  Vidcsis  Tract.  ps.  lxii,  n.  3,  ei  quod  do 
anima  disseruimus  in  Prxfai. 

(b)  Bad.  Er.  cum  ms.  rcg.  diUgentes,  Rcctius  alii 
libri,  Dei  lege :  resi^iciiw  eniin  hic  ad  verba  Mnttb., 


(i)  Ms.  Vcron.  in  sa^culum  juxta  Ilebraicum,  lxx, 
atque  Galiicanum  Psalicriiim. 
D      (5)  Proficiet. 

(c)  Unus  codex  Vat.  cum  reg.  m  irunco. 

(d)  Regiiis  ms.  proprioi :  quod  idem  csf. 

(e)  h\  regio  ms.  diversari,  uti  magno  codicum  con- 
sensu  legitur.  In  Turonensi  anlem  h.TC  Apostoli 
vcrba  meliori  ordiiie  sic  referuniiir  :  Ut  scias,  quem" 
admodum  te  oporteat  in  domo  Dei  diversari,  qua:  est 
Ecclesia  Dei  viventis,  columna  et  firmamentum  verita» 
tis.  Qnx  loctio  ex  trncl.  psal.  lxiv,  n.  6,  et  psal.  cxxxiiy 
n.  2,  confirmaiur. 

(f)  1n  vulgntis  proprie.  Goncinnius  in  uno  ms. 
Vnt.  propria  scil.  radiee;  quod  oppoiiitur  ramia  insitis 
ex  aliena  radice  viventibus. 

(g)  Editi  hic  el  iuferius,  in  swculum ;  tcrtio  aiileiii 
loco  in  scerulo  :  quod  habel  conslanter  regius  codex  fa- 
vcnte  subjecta  enarratione. 

(h)  Hxc  citat  Augustinus,  lib.  ii,  contra  Juliau, 
cap.  7 


393  SANGtl  illLARII  EPlSCOPI  %U 

liiiiialem,  xlcrnitatis  qnoquc  sua^  jiistum  qucmquo  A  liic  sitqui  fecil  isla,  demonstrat,  diccns:  Ei  exspec- 


tribual  csse  pariicipem.  Idcirco  in  swcnlum  et  inm- 
culum  stBcuH  inisericordisc  spes  est  :  sed  corifcssio 
innttim  in  saculo,  non  etinm  in  sacciilam  sxcull.  Ndh 
ciiiin  confessio  peccatorum  nisi  iii  liiijus  saiculi  lem- 
pore  est :  dum  voluiiinti  sux  uniisquisqae  permhsus 
cst,  ct  per  Tilas  licentiam  liabct  confessionis  arbi« 
triiiin.  Decedeiites  namque  dc  rita  simul  et  de  Jure 
dcccdimus  roluntnlis.  Tunc  cnim  ex  merlto  praete* 
rit;c  vokunlaiis  lex  jam  constituin,  aut  quietis  aut 
pocnsc  excedentium  ex  corporc  suscipit  Voluniatem. 
Cujus  lemporis  non  jam  liberam,  scd  necessariam 
voluiitntem  oslendii  Prophcla,  cuiii  dicit  :  Non  esl 
mihi  in  diebus  Hlis  volumas,  Cessanle  enim  volunUitis 
libcrlnte,  ciiam  voluntatis,  si  qun  erii,  cessabit  effec- 


tabo  nomen  taum,  quoniam  bonum  est  in  compecta 
sanclorum  luorum,  Exspcciabit  ergo  Dei  nomen  cui 
confitetiir,  per  quem  facla  sunl  omnia,  ut  ait  Paulus : 
Uhus  enim  Deus  pater,  ex  quo  omnia ,  et  nos  in  ip$o  : 
et  unus  Dominus  nosler  Jesus  ChristuSy  per  quem  om* 
nia,  et  nos  per  ipsum  (I  Cor.  viii,  G).  Ilujus  crgo 
nomen  exspectat,  Jcsiim  sciiicct  videre,  id  esl,  sal- 
vatorem  suum  nosse,  Angclo  dicenie  :  Et  cognomi' 
mbis  nomen  ejus  Jesum;  ipse  enim  salvum  faeiet  popu- 
Inm  suum  (d)  a  peceQlis\{\)  (Mattk.  i ,  21).  Cliristum 
conspicere,  ut  per  professionem  gcnerosi;  fnmili.c  sit 
chrisliniius,  exspcclat.  Bonum  auiem  hoe  nomcn 
cst,  qiiod  Angeli  alque  Archangcli  adornnt,  quod 
dxmones  ircmunt  et  rcrre  non  pussunt,  quud  nd  sn- 


tiis  (a).  Transire  namqiic  ad  Abraham  volens  divcs,  B  lutem  homines  assumunl :  quiscriplum  tBiiEiomnis 


cliao  medio  non  sinitiir  (Lue.  xvi,  20)  :  cum  tamen 
pcr  lilicriatem  voiuninlis  in  Abrahae  sinibus  esse  po- 
tuisset.  fnterclusn  esi  ergo  libertas  voluntitis,  quii 
coiifessio  nulla  est  morttii^,  sccundum  id  qnod  dic* 
tum  csl  :  In  inferno  antem  quis  con/itebitur  tibi 
(Psal.  VI,  6)?  Sperans  93  crgo  Propheta  misLTicor- 
diniii  in  sceculum  et  in  sa^ulum  sasculi^  coiifitetur  tan- 
tiim  in  swcuh  :  temporaria  confessionis  officia  aasculi 
lemporc  gerens,  spem  vero  tcteriiam  saeculorom 
a.Morniiaie  proiendens.  Conressionis  auteni  causani 
addidit  diccns  :  Quia  fecistl  :  auctorem  scilicct  uni- 
vcrsitniis  hujus  Dominum  cf^se  confcssus ,  nulli  alil 
docens  confiiendum  (6),  quam  qui  fecit  olivam  fruc- 
liforam  (c)  spei  miseiicordia  in  sxculum  sxculi. 


qui  invocaverit  nomen  ejus^  hie  salvus  erit  (Rom.  x, 
45).  Exspectat  autem  nonoccultc,  nontrepidus,  non 
solus ;  scd  in  conspectu  snnciorum  ejiis,  flde  scilicet 
libera  (e)  tesiimonium  exspectaiioitls  su;c  vel  sub 
sancterum  ccBlestium  eonscicntia  non  recusans,  vel, 
proplietse  excmplo,  sanciis  omnlbns  qui  in  lerra  sunt 
in  se  ipso  pr^bcns  exspcctaiionis  excmplum. 

94  PSALMUS  L1I. 

David  (I)  in  finem  (i)  pro  Abimtlech ^(g)  inteUectas 
David  (h). 
Dixit  (i)  sttUtnsin  cordesuo  :  Non  est  Dens.  Cor- 
ruptxsunt  el  abominabiles  fucti  snnt  in  iniquitatibus  sms: 
G  fioN  est  qui  faciat  (j)  bonum ,  fwn  e$t  usque  ad  unum. 


i4.  Psatmisla  Chnstum  videre  exspeclat.  —  Et  quis     Deus  de  costo  prospexit  super  /Sfioi  hominum,  ut  videret 


(1)  A  peccatis  eorum,  ut  apud  lxx. 

(a)  Non  occurrii  nobis  undo  hunc  locum  crueril 
Ililarins ,  iiisi  forlc  Mnlach.  i,  10,  pro  Iv  uptiv,  logcrii 
iv  r,iuepKlg  Deindc  npud  Ilinciiiarum,  qui  lib.  de  pntc- 
desi.  ('.  ^,  huiic  llilarii  locum  cum  pluribus  aliis 
descripsil,  pro,  Cessanle  enim  voluntatis  libertate,C0T' 
rii))ie  lialielur.  Cessant  enim  voluntates  liberoi. 

(b)  Dallico  I.  IV  de  Confessioiie  c.  55,  hoc  Ililarii 
locu,  ut  confeshionem  Dei  sacerJ  >libus  fncieiidniu 
cxplodat,  alnileiili  respondens  insi^nis  Ecclesidi  Se- 
noncnsis  Decanus  hist.  Conf.  c.  8,  conicinlii  iiic  ser- 
inoncm  non  Csse  de  confessionc  pcccilorum,  sed  ile 
confiessione  laudis.  Hujus  Senlentinm  egrcgie  confir- 
mnt  Micinconsis  codcx,  in  quo  non  nulU  aiii ,  sed 
nuUi  aliumy  hoc  est,  docens  a  neminc  connuMidnm  nc 
landandiim  nlium,  quam  Dcum  nui  fccil  olivani  frnc- 
lifcram.  Eidem  eiium  favet  quod  proxlme  anteccdit, 
auclorem  sclUcet  hujus  universitatis  Dondnum  (vel  nl 
iii  ms.  rcg.  Deum)  esse  eonfessus.  Neque  mtnus  favci 
qnod  sequiiur,  cum  fecisse  oiivam  fmciiferam  laudis 
}H)lius  in:ileria  aii,  qunm  lucius  et  confessionis  pe€- 
cntorum.  Verufn  eiiam  si  delur  dc  confessione  pcc* 
cnioruiB  hic  sermonem  esse ,  uipote  eum  proxiine 
diciis  de  ea  confessione  cui  post  hanc  viiam  nullus 
rclictns  est  locus,  apprime  cohxrcntem :  nihil  lamen 
inde  purics  suas  juveril  Dallaeus.  Apcrium  enim  est| 
tum  hoc  loco,  lum  piuribus  aiiis,  ililariuiu  confcs- 
sionis  nomine  non  eam  lanium  poenitenti»  (^arlem 
inlclligerc,  qua;  pcccala  agnoscat  aul  declarei,  sed  lo- 
tam  ipsam  paftnitentiam,  qux  et  Voluntatem  mutare, 
et  peccata  ipsa  vnleat  delCrc.  Ccrie  bujusmodl  con- 
fcssio  cum  unum  rcspiccre  debet,  tn  qucm  nnnm  pec- 
catiini  est,  6t  a  quo  uno  vonia  spenmda.  Alqiii  «i  pijc- 
catum  omne  contra  Deum,  ita  omnis  venia  cx  co  esl. 


(i)  InYeronensi :  In  finem  pro  Meleth  intHioctnmDmnd. 

Hicc  sumil  ipse  Hilarius  c.  18,  in  Matib.  n.  10  .  Ergo^ 
inquit,  venia  omhis  ex  eo  est,  eum  etiam  ea  quce  in  se 
sint  peceata,  post  reditum  eonfessionis  indulgeat,  At 
vero  liccl  veninin  omneni  ex  Deo  esse  nsscral,  eam 
taineii,  npjsloloruin  ministerio  obiineri  ibidem  discrle 
pr:cdic;U  :  ut  quos,  inqnit,  n.  8,  solverint,  confessione 
videiicet  venim  receperint  in  salutem,  hi  apostoUcm  con- 
ditione  sententia  in  ceelis  qnoque  soluti  sint.  Qnidni 
pari  rationc  poenitcniioi  confessionem,  solius  quidem 
I)ci  intuilu,  tamen  apostolis  cl  eorum  vicariis  snccr- 
dotibus  faciendain  nffirmel ,  nl  dignam  ct  congriiam 
senicntiain  dicere  vnlennt.  Dc  eadcni  re  rursnm  agen- 
di  se  offcret  occasio  in  pra:dicluirt  cx  Maiihxi  com- 
meniario  locnm. 

(c)  In  ins.  reg.  spei  misericordiam.  Mallemus  spe 
^  mitericordio!,  vel,  spe  in  misericordia  :  maxime  cum 

iiumerus  !2I,  nb  his  verbis  inchoeinr,  Spes  In  miseri- 
cordia  Det,  eic.  nlsi  sciromns  llilarinm  hujusmodi 
iropos  amare.  Sic  siipra  n.  17,  notnvimns  in  omnibus 
mss.  Iial)eri,  tjlmm  legts,  non  rirrtf  teqem. 

(d)  lu  vnlgaiis  a  peecatis  eorum.  Yox  eornnt  con- 
slanter  nliesi  a  castfgatioribns  mss. 

(e)  Edill,  teftitnoMo.  Rectius  msi.  reg.  ei  Mic.  tes- 
timonium,  scllicet  nun  recrtsans  nrxbcre  iii  conspectu 
sancioruni  (|ui  in  cielis  sunt ;  vel  si  sancti  intertigan- 
tur^qui  in  terra  siint,  lls  nt  propheta  prxbensexem- 
plum  spei.  Hinc  minus  placct  quod  apud  Bad.  Er.  et 
in  reg .  ms.  prophe*im  exempto. 

if)  Ab  Hilario  nbest ,  David. 
g)  Hil.  Maeleth. 
h)  Hil.  ifH  David. 
(i)  hrsipltm. 
(i)  Hil.  bonitatem. 


5iK  ^    TUACTATUS  IN  LU  PSALMUM.  S26 

telliginiaulreqmens  Demn,  Onmei  (/ec/tita- A  dnm  conluens,  Dcum  csse  non  scnlial?  (f)  Scd  (ii 

frequcnler,  ul  cum  nos  vcri  nccessiias  ad  confessio- 


$t  itt  iii 

verunt,  shnul  inutUes  facti  tunl :  non  eii  qui  faciat 
bonuiH,  non  ei$  us^iue  ad  unum.  Nonne  scient  omnes 
qui  operantur  iniquitalem^  qui  eomedunt  popuUm  meum 
ul  cibum  panis  ?  Deum  non  invocaverunt :.  iin  timueruni 
ubi  non  (a)  erat  limor.  Quoniam  Deus  dissipnvit  ossa 
hominibns  placentium,  confusisuut;  quoniamDeusspre- 
rit  eos.  Quis  dabit  ex  Sion  salutare  Israet  ?  In  (b)  av^- 
iendo  ii  Dominns  caplivitatem  populi  sui,  exsuttabit 
Jacobt  et  tcetabitur  IsraeL 

TRACTATUS  PSALMI. 

1.  Psalmiprasentisetxuidiscrimen, — Yers.  i.  Prflc- 
sens  psalmus  lerlio  decimo  p^ulmo  penc  convenicns 
etl :  9cd  iiobet  in  liac  ipsa  verborum  simlliliidinc  non 


nem  Dei  cognl,  oblcctaiio  lamen  viiiorum  Dcum  no- 
bis  non  essc  persuadeat :  ct  quoU  conira  fidein  cre« 
dimus,  id  tamen  de  coiisilio  impii  cordis  eloquimur. 
Ex  quo  illud  Dei  dictum  est  per  propbetam:  Popuius 
hic  tabiis  me  houorat,  cor  autem  eorum  tonge  est  a  nie 
(Esui,  xxix,i5);  quia  noiani  credere,  quod  negare 
uon  possunt. 

3.  IniqHitas  neffandi  Dei  causa.  —  Causam  vcro 
bujus  slultissimi  In  corde  eloquii  ostciidit,  dicens, 
Ybrs.  2  :  Cortupii  sunt ,  et  abominabiles  faeti  sunt 
in  iniquilaHbus  suis.  Iniquiim  est,  quidquid  extra  ie- 
geni  eii.  Et  legera  Dei  exccdenies,  primiim  corrnp- 
tientsubdili  suuf,  dehiuc  aliominalioni :  quia  iiitqui- 
cxtomimiiileUigcntiaidiscrimcn.  Primum  virtnle  ins- B  las  corruptionem  aflert,  corruplio  nulem  abomiiia- 


cri|Uititii:$  ipMiis.  Nnm  lertius  decimus  ila  inscribilur: 
Jn  finem  (e)  iltius  Davidy  qiio  tiiulo  id  signincaiur, 
psalmum  illiim  a  David  pro))hctatuin  fuisse  :  05  '^'^ 
Tero  1  In  finem  pro  (d)  Maeleth  intcltectus  ilti  Da- 
vld.  (Jbi  cnim  est ,  in  finm  intellectus ,  adlicrtatio- 
nis    et    admonitionis  esl  signincjtio,  qiia!  julicmur 
secundum  flnis  cognitioncm  intelligentix  nostrsc  ad- 
moTcrc  judicium  :  ut  ea  in  psalmo  deiiunliarl  iiitcl- 
ligamus,  quae  consummabuniur  in  fine ;  sccuiidun) 
illuil  lipnstoll:  Dehincfinis,  cum  tradideriiregnum  Deo 
patri.  Camevaeuamil  omnem  principatum  et  poiestatem 
fi  n>/u/em,  tunc  et  ipse  subjicientur  subjicienti  sibi  om- 
nia.  yovissima  auteminimicaevacuabiturmors(\Cor,  xv, 
24  et  scqq.).  Hic  ergo  fitiis  csl,  qui  intelligilur  in  psal- 
ino.  I  luJ  auicm,  quod  itU  DuM  psalmus  iuscribitur,  C 
ostendilur  omtiis  de  Christo,  qui  David  vcrua  est, 
prophctari  :  quia  ubi  illius  inscribitur,  ibi  cuni  qui 
discrti  signiricaiit ;  ubi  vcro  f//t  csi,  ibi  euin  ad  qucm 
diealur,  ostendit. 

2.  Deum  esse  cuique  persuasum  eil,  quod  noUent 
impii^  — '  DLvit  insijHens  in  corde  suo^  non  est  Deus^ 
\iiii  huinaui  csl,  pudenda  eloquia  vcrbis  oris  non 
audere  commitierc,  sed  iiistinctu  iiequitiae  iiiierioria 
urgeule,  ca  iutra  cor  cioqui :  dum  aUversum  publiei 
pudoris  ncccssilatcm  (e)  voluiilatis  iniqtiitale  luc- 
UbIc,  quod  piidet  dici,  noii  pudat  cogttare.  El  idcirco 
stuUus  in  corde  suo  dicit :  Non  est  Dem  :  quia  si  vel- 
let  vcrbis  oris  hoc  eloqui,  siullua  esse,  aicuti  eal, 


lioncm  merelur.  Cum  eiiim  quis  transgrcdictur  Dei 
legem,  lum  Deum  negabit :  et  Deuiii  iicgare,  cor- 
rupiio  ett.  Domlnus  enim  nostcr  (g)  ad  depellendam 
corruptlonem  Yerbum  caro  factum  esl.  Oporlot 
cnim,  seeundum  Aposlolum,  corrupiionem  96  ^^^ 
liri  incorrupiioiiem.  Sed  qui  iuiqiius  esl,  el  qui  Yer- 
bum  Deum  camem  faclum  essc  iion  credit « {h)  et 
qiib  Dona  noo  ait  loqnitur  in  corde ;  corruptus  et 
abominabilis  permanebit.  Tertius  deeimus  p^aimus 
pro  eo  quod  abomiwtbiles  faeti  sunl  in  iniquitate,  iia 
att  i  AboikinabitBs  facti  sunf  in  ndinventionibus  anif. 
Nec  diffcn  (i)  sensus  et  crimen  :  qul»  homincs  ca 
qu»  sibi  sunt  plaeita  sectanles,  divln»  lcgls  conati- 
tula  iraiisgretsi  sunt. 

b.  Boua  in  tinpm  quandoqno,  tix  in  factio,  —  Ccn- 
sequitur  deiiide  liaee  quorcla  :  Non  esi  qui  faeiut  bo- 
niiaiem.  Yersum  bunc,  quia  inferius  etiam  cum  ac- 
cessionc  subjectus  esl,  suo  loco  iraetabimus.  Qul 
lamen  nunc  opporttme  ci  competenier  adjectiis  csi, 
corruplis  omnibus  el  abominaiis,  neminem  in  operi- 
Ims  rcpertitm  cssc  botiitalia  ?  qula  eum  loqui  qu» 
bona  suiit  aliquando  soleamus,  faellB  lamen  tpsis  dlf- 
ficilo  (\nrxi  bona  sunt  exscquimur. 

5.  Del  ad  homines  varii  prospeetus.  —  Ac  nc  in- 
dtligcns  Dci  erga  homities  voluntaa  csse  existima-» 
rciur;  ailjecit  dicens,  Vers.  5  :  Dominuo  de  emto 
prospexii  super  filios  hominum  ftr  Hderei  (j)  si  est 
intemgens,  aut  requirens  Deum.  Prospectto  Domini  de 


publici  assensus  judicio  arguereiur.  Quia  eiitm  miiii-  D  coelo  frequens  Aiisse  cognoscitur  :  quotiens  peccaiii 
(f)  FiHo  David. 


(a)  Hil.  fnit. 

(b)  Hil.  dumadertit, 

{€)  In  Vaiicano  codiee  fllio  Daifld,;  mendose. 
Apud  Lxx,  t.'tmen  psalmus  xiii,  noii  rov ,  sed  t&>  Aa6i9 
inacribitur. 

(d)  Editi  enm  Rcgio  ms.  Abimelech,  Valicauus 
coaex  Amalechy  quod  et  lcgitur  bis  apud  Hicronymum 
in  exposilione  tituli,  quamvis  ipsc  psatmus  Mahnlath 
apud  cutudem  inscrlbalur ;  quoinodo  legilur  ct  in 
edit.  Runini,  cum  iti  ms.  exstet,  Melech.  Reponimut 
Maeteth  ciim  Augustino,  Theodoreto,  et  edilionc  lxx 
idqtie  auctoritate  ins.  Miciacensis,  in  quo  Melethj  cx 
dictaiiiis  for&itan el  scribenlis errorc,  mutatd aoino^ 
dum  diilans  a  e  sic  pronuntiarll  quaai  «,  ac  sie  ex- 
ceperit  srriptor  quasi  e.  Sed  bxc  vox  apud  tofpnili" 
Dum,  liuffln.  Ilieron.  quamvis  varie  scribatur,  una 


Umou  Mtione  ex|ionilur  dolens  seu  parturiens, 

(e)  Soia  ediiio  Par.  voluptatis ;  coiiira  mentem  Hi- 
larii  iimuentis  tntelleclum  quidom  convlctum  esse 
quod  Den»  slt,  sed  repugnare  voliintdiem  in.quam, 
qiisc  nollet  eum  vitioruni  auorum  esae  vindioem. 

(f)  Vin.  infra  in  psat,  6S.  m.  iO. 

(^g)  Edili  cxcepto  Par.  ad  debeliandam. 
(h)  Tiironcnsis  ms.  qui  quia  Deus  sii  :  accessione 
vocul;c  qui  lectio  clarior  cllficilur. 

(i)  Sensus  scil.  utriusque  psalmi  vcrborumi  et 
crimen  variis  licet  sonis  in  ulroque  expr^ssum. 

ij)  ln  prios  excusis  dcemt,  nf  nifttM.  Exttat  in 
codice  Vaiic.  in  sacro  leiCii  graM  et  Ivliiio^  uec 
omiesiiin  ab  Hilario  fulsse  fldem  faciunt  posirema 
bujus  numeri  verba. 


527  SANCTI  IIILAmiEriSCOPI  5i8 

liiimnni  gcncris  coinmolns,  snlulis  nostrx  cnusa  aut  A  (iodccor.)  secrevcrimns;  cffccli  pcr  id  innliles,  luni 


Noe  au(c  diluvium  eligil»  aut  Abraham  jusliflcai  per 
fidem,  aut  Isaac  spoiisionis  su;e  pnmiitlit  lixrcJcm, 
aut  in  Jacol)  (a)  posterioris  populi  (1)  primogeniia 
prasfigural.autMoysen  proplietam  ciducem  prxHcitct 
lalorcm  legis  insiiliiil,  aiit  propliotas  in  omni  lemporc 
lcgis  inspirat.  Pcr  lias  igilur  virlulis  suc  isliusmodi 
crncientias  ad  fllios  Iiominum  prospexit :  ut  videret 
si  quis  cssct  inlelligcns  ct  rcquircns  Deuin. 

G.  Deum  exquiientiuin  paacita$,  modus  exquirendi, 
—  Non  cst  autem  facilc  illud,  ob  quod  Dcus  prospi^ 
cere  dignaiur  ut  vidcal  :  maguumquc  illud  est,  quod 
lam  sludiose  an  in  aliquo  rcpcriri  pussit  inspicilur. 
Prospicil  cnim  c  coelo  Dciis,  ui  videal  an  sc  quisquam 


omne.s  probabilium  virornmdeclinnmusoccursus,  sec- 
lantcs  devia,  et  prxsentiam  bonorum  conscieiuin 
nostra!  piidore  viiamus.  Denique  Adam  per  pcccaluin 
inulilis  factiis  tiim  Dei  declinavit  advenium  {Gen.  iii, 
10).  Yivens  aulcm  aliqiiandiu  innocens,  ct  pcr  man- 
datorum  observantiam  {d)  ulilis,  faniilinrcm  sibi  oc- 
cursum  anlca  Dei,  simul  atque  iuuiilis  coepit  cssc, 
refugit. 

9.  An  bouus  nemo,  non  Abely  non  Seih,  eic.  —  Non 
roperlis  anlcin  Dcnin  inicUigeuler  cxqiiironlibus,  cl 
oninilnis,  simul  nlqiie  inulilcs  facti,  declinanlibus,  ex 
nflcctiis  dolore  ilcraliir  qucrcla  diccntis  :  Non  est  qui 
facial  (i)  bonum,  non  esl  usque  ad  unum.  Gravis  Dei 


bominum  inlclligenter  exquirai.  Quorum  enim  quem  «  .     .  •    i-      ,  i ..  ,  ... 

..  .  ,  r._.«ii  professio  esi,  ct  mdissolubile  suncr  buinana  viiia  lu 

que  bominum  inveuics,  qui  sccundum  perrectam  in-  u  ..  .  ' .  ' 

telligontiain  Deuin  vclit  esquircre?  qui  primum  cau- 


sas  creatiiraruin,  et  debinc  constiluiionem  bumani 
generis  periractnns,  per  rationem  intelligeniia},  auc- 
lorem  ac  pnrcniem  lanix  uiiivcrsitaiis  exqiiirat?  de* 
hinccur  mundiis,  cur  bomines,  cur  sxculi  teinpora; 
cur  pairiarcba  eleclus,  cur  lex  constiluta,  cur  pro- 
phela  97  prxmissns,  et  in  quem  profectum  cnusarum 
omnium  origo  consiitcrii?  tum  prxterea  {b)  quem 
virtutes  coelorum ,  et  nngelorum  niinisteria ,  et  ar- 
cbangelorum  potcstalcs,  ot  dinboli  regnum,  el  sancii 
Spiriius  donnm,  ct  Deus  ex  Deo  unigenitus  Dci  fllius, 
profectum  nobis  cx  tnm  variis  offlciorum  generibus 
impertiant?  Hunc  ergo  exquirenlem  se  (c)  pcr  in- 
telligcntiam  virum  Deus  vidcre  prospectat. 

7.  Intelligere  proprium  est  Itominis.  —  Est  enim  C 
iiilclligeniioe  non  exiguum  meriium ,  Salomone  di- 
cente  :  Intelligenlia  evim  bona  omnibus  qui  inveniunt 
eam ;  ct  rursum  per  alium  propbetam  :  0  Israel,  quid 
Deusexquirit  a  tc,  nisi  facere  judicium,  ci  inlclligere 
justiliam  {Deut.  x,  iS)?  Proprium  cniin  intclligentia 
human»  rationis  offlcium  est :  ct  idcirco  nobis  na^ 
tura  animac  spiriialis  inscrta  esi,  ut  per  cam  ad  in- 
telligenti  c  sensum,  qui  solus  r^itionis  est  pariiceps, 
tenderemus.  Scd  obruii  viiiis,  et  per  oblectamenia 
corporis  nalura  corporeajgraviiaiis  opprcssi,  declina- 
rous  nosa  studio  intclligenlisexquisiiionis. 

8.  Peccatum  parit  affectum  declinandi  a  Deo.  — 
Declinamus  auiem  posiea  qiiam  esse  inutiles  coepi- 
mus  :  id  enim  propbeticus  serino  signiflcat,  Vers.  4 : 


dicium,  cnm  bonilnlem  iisquc  nd  nnuni  ncino  farir. 
Et  quacrclur  posl  b;cc,  qiioiiiotlo  Al)el  placucrit,  Sctli 
probntus  sit,  Isaac  bicics  sit,  {e)  Enocb  trnnslaius 
sit,  Noe  rescrvntus  sii,  Melcbiscdccb  sanciificalus  sit, 
Abrabnm  clcctiis  sii ,  Jncob  Israel  sit,  Job  incnlpa- 
bilis  sit,  Moyscs  amicus  sil,  Anron  clirisius  sit,  David 
sccundum  cor  Dci  sit ,  gg  ProplicUc  spiriiales  i»int, 
Apostoli  coelorum  clnvcs  soriili  sint,  si  cxccplo  uiio 
tnnuim,  honus  ncmo  sit?  Jani  vcro  illud  qiiomodo 
dictuin  inlclligciur :  Bonits  homo  de  bono  thesauro  pro- 
fert  bona  {Matth.  xii,  35) ;  el  illud  :  Serve  bone,  intra 
in  gaudium  Domvii  tui  {Mattk.  xxv,  2i)  ?  Quomodo 
cnim  bonus  aliquis  nuncupabilur,  neniinc  facienie 
bonilntem? 

10.  In  quos  cadai,  NoN  est  qui  faciat  bonun.  — 
Ac  primiim  ne  eliam  in  hos  quos  siiperius  commcmo- 
rnvimus,  jiidicio  Dei  probatissimos  viros,  cadcrc  lam- 
qnnm  generalis  hujus  senlentine  professioiicm  exisli- 
mcmus,  suporiorum  dictornm  scnsns  obsistit.  Omnis 
cnim  de  stuliis  et  corruptis  et  abominnbilibus  coeplus 
est  scrmo  :  ei  Deo  prospicicnic  de  coclo,  ut  videret  sl 
quis  inieUigcnicr  exquircns  esset,  oninibus  postquam 
iniiiilcs  esse  coeperant  declinantibus,  nemo  repertus 
cst  bonitalem  faciens  usqne  ad  unum,  id  cst,  cx  illis 
qui  el  stiilti  et  corrupii  cl  abomiiiabiles ,  et  post* 
qiiam  inutiles  fncti  sunt,  declinantesessecoepissent; 
senteniin  In  eos  divini  judicii  congrucnle ,  a  quihus 
coepit  et  sermo.  Id  autem  qnod  ait  uique  ad  tf num, 
non  unnm  excepll  ex  omnibus ;  sed  omnihus  inuiili- 


Omnes  deelimverunt,  simul  inutiles  facti  sunt.  Non  ^  hus  et  decliuantihus,  cum  nsque  ad  unum  bonitatein 


cum  dcclinaul,  inutiles  flunt ;  scd  cum  inutiles  coe- 
perint  esse,  declinani.  Et  viriutem  dicii  facile  cst  ex 
consueludine  hnmanae  demutationis  inielligi.  Namque 
cum  ex  bonis  mali  csse  coeperimus,  et  ex  prudentuin 
familiariute  el  puhlicx  famx  honesUte  per  vitia  nos  et 

(i)  Potioris  popuU. 

(a)  Yaticnnus  codex,  po^oris  populi. 

(b)  Er.  Lips.  cl  Par.  qwe  virtntes.  Rectius  Bad. 
eum  mss.  quem,  puta  ffrofectum. 

(c)  Per  tntelUgentiam  veri,  in  ms.  Turon.  qu.nc  lec- 
tio  veri  speciem  hahet,  non  veritaiem. 

{d)  Apud  P:ir.  sibi  ntilis.  Ahest  sibi  nh  editis  aliis 


nemo  faciat,  ne  unum  quidem  sccrcvit  cx  omnihus. 
Non  enim  ait,  praeier  uuuin,  sed  usque  ad  unum.  Et 
in  eo  quod  praeter  unum  esi,  exceptio  signiflcatur 
uiiius :  in  eo  vero  quod  usque  ad  unum  cst,  universi- 
Us  generalis  per  prospicientis  c  coelo  {f)  scicniis  di- 

(2)  Bottitatem. 

el  ms.  rcg.  a  qiio  et  paulo  ante  ahest  autem. 

(e)  Qnai  sequuntur  usque  ad  electns  sit  omittit  m<{. 
regiiis*Yaticanusautem  pra^cedenlin  verha,  lsaaeha:res 
sit,  post  A6ra/inm  elccius  lil,  ordine  meliori  exhibct. 

if)  Editi  excepto  Par.  necnon  ms.  reg.  scicntcm 
diligetUiam. 


329  TRACTATUS  IN  LII  PSALMUM.  330 

ligeniam,  sub  quoilam  spcciali  ci  pcrsonali  numero  A  noslrae  arbiier  fiiil,  indulgenliam  inGrmitail  nosiraj, 

qua  non  semper  boni  pcrmaucmus,  cx  mcriio  voUin- 
lalis  imperiiens,  qua  bonos  dos  csse  delectal :  ma- 
gisi^uc  bis  (i)(6)  quae  veiimus  propiiialus  est,  quam 
his  qua;  non  possumus  iraius  esl.  Namquecum  Moysi, 


conliiielur. 

11.  Bonttas  perfeeta  qm :  et  quod  hmc  in  nenune. 
—  Quamquam  vero  eam  esse  inflrmitniem  liumanae 
naturac  meminerimus,  ut  ex  comparatioiie  divin»  bo- 
niiatis  bonusncmo  sit :  sed  incomparabilis  illa  divi* 
nitatis  exceplio  non  iiiterclusit  bonitaiis  orficium,  ut 
secundum  comparaiionem  humanam  inier  homines 
boniis  nemo  sit.  Bonitas  namque  primum  perfecta 
est,  qux  iiidemntabilis  naiwrx  virtuic  consisleiis, 
nescit  aliqiiando  aliiid  e^se  quam  fuerit,  nec  polcst 
non  id  esse  quod  sempcr  est.  llumani  vero  motus 
ipsa  plerumque  mutaiionc  diversi  suiit,  et  terrenac 
l^is  imperrecta  naiura  fit  alia  ,  ex  alio  insiinctu  se 
perturbantc  demutans  :  et  ad  id  nos  divcrsanim  af- 


fideli  utiqueamico  suo,  et  quem  in  Deuni  Pharaonl 
conslituerat,  dixissel,  Quia  nonglorificasti  nu  (2)  (c)  in 
aquis  contrndiciionis ,  adscende  in  montem,  et  nxorere  : 
buncsibi  posiea,sepuIiurac  ejusloco  aneminecognito, 
uiia  cum  Glia  ab  Apostolis  in  monlc  coiispectum 
beati  et  xierni  regni  sui  consortem  et  (d)  martyrem 
reservavit.  Et  ne  pcr  Aaron  et  Davidet(6)  Salomonem 
plurcsqiie  alios  isiiusinodi  bonitaiis  Dei  exempla  pcr- 
curram,  quibus,  iucrepitis  demulationum  ofTcnsis, 
ob  fidei  tamen  merilum  adfuit  venia  proclivis  (/), 


fecUonum  motus  impcllit,  dum  contumelia  irascimur,  B  conscius  Dominus  infirmitatis  buinancT,  cum  Aposlo- 


dum  damno  movemur,  dum  ira  accendimur,  duro 
metu  perturbamur ,  dutn  aniore  inneciimur ,  dum 
odio  impellimiir,  dum  gaudio  efrerimiir ,  duin  dolore 
stimulamur,  dum  jiidicio  dissidemiis,  dnm  xlate  mu- 
tamur.  His  ergo  subdiii  naturx  infirmis  motibus,  x- 
qaales  es^  99  "^"  possumus,  dum  et  affectu  demii- 
tabiles  sumus  ct  leiiiporc.  Et  idcirco  perfocla  bonitas 
in  nullo  esl,  quia  eain  naturalium  perturbationuui  in- 
centiva  demutent.  Scd  tainen  (a)  cum  in  bonitaiis  su- 
mus  vel  voluntate  vel  gestis,  non  possumus  vel  tunc 
non  boc  cssc  quod  sumus.  Et  quamvis  iinperfecii  ad 
id  simus,  ne  semper  id  simus :  qund  lamcn  sumiis  in 
lemporc,  licel  per  naiurse  inffrmitatem  demuiaiioni 
boniiatis  obnoxiis,  non  adimiiur  nobis  bonos  nos  vel 
tiim  essic  cum  sumus. 

12.  Volunlati  bome  indulget  Deus  lap$us  infirmitatis. 
—  Bonus  autem  soliis  per  naluram  indemuiabilem 
suam  semper  Deus,  non  prxdurus  hiijus  dcmutationis 

f  1)  YeUemus;  et  paulo  posl,  qua:  non  possemus, 
(2)  ■  -  '^ 


lis  dixissct,  Omnes  vos  scandalum  patiemini  in  hae 
nocte  (Matth.  xxvi ,  51),  et  beaio  Pelro  ter,  non 
tam  ad  denuntiaiioiiem  (g)  damnatae  negationis,  sed 
quia  100  PCi*  timorem  carnis  demutabilis  Iiomo  (3), 
id  quod  negalurus  esset  admonito,  et  neganli  quidem 
claves  tamen  regni  cceloruui  non  adcmit :  quia  ciim 
per  trepidationem  obrepsisset  negalio  (/i),  volunlatis 
tamen  usque  ad  marlyrium  confilendi  fides  firma  non 
deeral.  Et  aliud  esl  nolle,  aliiid  non  possc.  Territus 
enim  Petriis,  etsi  per  carnis  sensum  responsionis  iion 
potuit  lenerc  constanliani ;  per  fidein  tamcii  animi 
statim  flevit.  Et  cuin  dcciissum  se  ab  eo  qiiod  voie* 
bal  agnovii,  lacrymarum  dolore  fidei  efi^udit  alTcctum. 
Et  ipsum  illud  fiiil  (t)  negalionis  tempns  ct  flelus, 
C  scilicet  secundum  trepidaiionis  demutationeni,  vo- 
lunlatis  (;)  firmitate  potiore.  Nam  mox  inconslanliam 
trcpidationis ,  conslans  fides  flovit,  probatissimam 
deinceps  aposiolicae  (k)  constantius  firmiiatcm  mar- 


In  aqwB  contradietione,  Iia  lxx,  a,ito  toO  uoaToc 


(a)  Exciisi  eum  boni  sumus ,  cxtera  eliam  nonnihil 
pertnrbale  exhibebant.  Gasliganiuro|)e  mss. 

(b)  ila  ex  Regio  codice.  At  in  edilis,  quce  vellemus; 
et  mox,  quie  non  possemus. 

(c)  Mic.  ms.  tn  aquce  cunlradictioncm,  Turoii.  in  aqu<B 
contradictione.  Keg.  in  aqua  contradictione. 

(d)  Id  est,  lestem.  Tiiin  iii  Uegio  codicc.  reservabit, 
Hic  confirmat  liilarius  quod  cap.  *ii).  in  Maltli.  tradit. 
Moysen  postrcmum  Ghristi  adventum  una  cum  Elia 
praeventunim. 

(e)  E  regione  Iinjus  loci  ad  oram  Ue;;ii  ms.  anno- 
tavii  inaniis  antiqna  ,  Ex  fidn  merito  uacium  veniam 
Salomonem  scire  potes^  quisquis  vcri  quceris  rutionem. 
Hilarii  lamen  defcnsor  Philippiis  tioinc  Spei  Abbas 
Tractatuni  edidit  de  damnatione  Salomonis.  Ycrum 
qnidquid  ex  Patribus  aCrert  ad  confirmaiidain  senlen- 
tiam  suam,  huc  tantuin  ui  plurimum  probat,  Salo- 
monem  a  pristina  sua  boniiaic  excidisse ,  scd  non 
satis  evincil  eum  in  peccato  inpoenitcnlem  perseve- 
rasse. 

(0  Vid,  Tract.  Psal.  lxvii  ,  n.  10. 

\q)  InMic.  m%.  damnatx  mutalionis  :  quod  in  idem 
redil.  Yult  quippe  Hilarius  lapsiim  illum,  quo  Petriis 
Dominum  iiegando  a  pristina  boniialc  demnlatns  cx- 
cidit,  aeteriiae  damnationi  obnoxiuin  noii  fuissc,  quia 
8ui  euin  lapsus  cito  poenituit.  Itaque  qui  scopum  ip- 
sius  attendet,  nou  eum  judicabit  a  culpa  velle  Petrum 
purgare,  sed  a  boniiaie  dumtaxai  eatenus  non  exci- 

PAnoL.  IX. 


avTtAoyia^. 
(3)  Godex  noster  addit  esset, 

disse,  qiiaienus  culpam  cito  correxii,  et  in  bona  vo« 
Inntatc  perseveravit,  siciit  cl  prhis  Aaron,  David  et 
Salomonem  a  culpa  non  cxemit.  IIiic  spcclat  illud  c. 
32.  in  Matth.  :  Xmarissime  flevit  recolens  trepidationis 
istius  culpam  se  nec  admonitum  potnisse  vitare,  Jiixia 
hicc  Peiri  culpam  appellat  Angust.  episl.  185,  ii.  4(>, 
mcndacem  limorem.  Ne  vero  quis  Pclri  reditum  per 
solani  volunlatem  sine  grati:c  subsidio  hic  pnrdicari 
suspicctur,  rccolat  qu:c  hibenliir  lib.  x.  de  Triii., 
n.  41  :  Oratur  Patn,  ut  salvatosper  se,  nnnc  in  /lomi* 
ne  suo  salvet  ipse,  Et  adeo  salvat^  ut  Petri  fides  posni- 
tentiu  subsequenie  non  deficiat,  licet  territa.  Non  deficit 
D  igiinr  Pelri  fides,  ((uia  Patcr  salvat  :  eii  graiiic  virlus. 
Salvat  antem  Paler  postquam  Ghrislus  oravit :  en 
merilum. 

(/i)  Ila  Reg.  et  Mic.  mss.  Cditl  vero  votuntati :  utri- 
usquc.  lcctionis  unus  sensus. 

(tj  Apud  Bad.  negotiaiionis ,  librariorum  lapsu. 
Apud  Par.  demutationis.  Resiitnimiis  negaliouis  ex  iCr. 
Lips.  ms.  Regio  et  tribus  Vaticanis  :  hoc  csl,  Petrus 
poenitentiam  diii  non  distulit,  sed  ideni  lempus  fuit 
ct  n«'gaiionis  et  fletus. 

(j)  Par.  voluptatis,  llilarii  scopum  minime  nsse- 
quitur,  c<mlcndeniis  Pciro  ad  marlyriuin  usqne  con> 
filendi  Gliristi  iion  defuissc  voluntatem,  qu.-c  tre- 
pidationi  ad  modicum  cedcns ,  superior  tandem  ex- 
siilcrit. 

(k)  Apud  lilr.  et  Bad.  desideratur  constantice.  Ejus 

11 


551 


SANGTl  HILARII  EPISCOPt 


5,V2 


tyrii  confcssiono  confirmans.  Haec  idcirco  in  prxsenii  A  fucrit  instiliiln);  de  quibns  scriptnm  esi ,  Comedeutc^ 


lococommcmoravimus,  negeneralilerdic  lum  (1)  exi- 
lilimarcmus ,  Non  ext  qui  faciat  bonitatenij  non  eit 
mque  ad  unum  :  cum  iii  lot  ct  lanli  placcntes  {a) 
Deo  viri,  etiamsi  pcr  unlurae  dcmutationem  dc  pro- 
poftito  fidci  aliquanlulum  decidissent,  lamen  maximis 
ac  pulclierrimis  bonitatis  opcribus  (b)  gloriam  siut 
coBlesiis  de  se  judicii  consecuti. 

15.  Alque  hanc  quidem  intclligentiae  nostrse  ra- 
tionem  ea  quo;  consequuntur,  absolvunt,  Vers.  5  et 
6  :  Nonne  scient  (2)  omncs  qui  operantnr  iniquila- 
tem,  qui  comedunl  popiUnm  menm  nl  cibum  panis  ? 
Deum  non  invocaterunt :  ibi  limuemnt  (5)  (c)  ubi  non 
fuit  timor.  Quoniam  Deus  dissipavit  ossa  (d)  hominibus 
placcntium,  confusi  sunt ;  quoniam  Deus  sprevit  Htos. 


domos  viduarum,  et  oratione  longa  orantes  [  Matth, 
xxni,  14).  Hi  crgo  ut  cibum  panis,  l>ei  populum  co- 
medunt,  et  Doininum  non  invocamtmt.  Stulti  enim 
in  corde  dixerunt ,  ffou  est  Deus.  Non  invocani  ergo 
quem  negant.  Yel  certe  si  qui  in  Ecclesia posiii,  (4)  Dei 
plcbem  obtreciatlonc ,  inscctatione  et  sumptu  come- 
dunt  ul  cibum  pnnis ,  ciiamsi  Dominum  invocare 
se  crcdunt,  audient  dicium  in  Evangclio  fuisse.  Sci- 
mus  enim  quia  peccatores  Deus  non  andit  {Joan.  ix, 
51).  ili  er^jo  Dominum  non  invocaverunt :  quia  ora- 
tio  {h)  non  vcrborum  sit  professio,  sed  fidci. 

14.  Timenl  non  timenda,  —  Sed  qui  Dcum  non 
invocant ,  et  illud  impiclaii  sunc  addunl ,  ut  timeant 
non  limenda    (illic  euim  trepidaruiit ,  ubi  non  erat 


Si  cnim  usquo  ad  unuin  bonitaiem  nemo  facit;  qno-  b  timor ),  saxa,  metalla ,  (t)  robora ,  ignem ,   aquam. 


modo  populus  Dei  est,  qui  ut  cibus  pnnis  manducetur 
101  ^^  opernntihus  iniquilatem  ?  Generalitas  ergo 
senteniioi  (e)  ainota  est,  cum  a  Dei  pnpulo,  quem  in 
boniiaiis  operaiionibus  non  ambiguum  est  permaiiere, 
iniquitatem  secernunlur  operantes.  Coniedunl  itaque 
operarii  iniquitatis  populum  Dei  ut  cibum  panis,  qui 
sanctorum  injuriis  vivunt,  quos  vexatio  prophctarum, 
et  vastaiio  Ecclesi:c ,  et  omnis  iniqQttaiis  dclectat 
operatio.  Gomedunt  quoque  eliam  iiii  m  cibiini  panis 
Dei  populum,  qui  eum  obtreciationis  morsu,  et  la- 
niatu  invidix  dilaccrant,  secundum  illud  Apostoli : 
Si  autem  invicem  mordetis  et  comeditis  ,  videte  ne  eon- 
hwnamini  ab  invicem  {Gat,  v,  15).  Sed  (f)  et  sunt 
comcdenles  p(»pulum  Dei  ut  cibiiin  panis,  qiiibus,  ut 


aethera  ,  reges  mortuos  atque  morituros ,  vel  ca;ter.a 
religionum  superstiiiosa  commenta  vcnerantes :  el 
hoc  ipso  impio  inanium  nielu ,  {j)  contemptuque  ne- 
cessarii  timoris  cx  comparatione  condcmnandi ;  cum 
102  non  tam  oblivisci  timorem  Dei  inipium  sit , 
quam  impietate  praBcellat ,  timori  ejus  metum  ina- 
nium  prxiulisse.  Docuii  autem  Domintis ,  solum  in 
nobis  metum  eorum  qiiae  verc  timenda  sunt  oporiere 
csse,  cum  diclt:  Nolite  timere  eos  qui  possunt  eor- 
pns  occidete^  animam  autem  non  possunl  occidere. 
Timete  autem  magis  eum,  qui  potest  et  animam 
et  corptts  perdere  in  gehenna  {Matth.  x,  28).  Im- 
pius  ergo  timor  esl ,  cum  qua:  non  limenda  sunt  li- 
nieniur ,  ct  qu9C  limenda  sunt  non  limcntur.  Ei  ple- 


idembcatiis  Apostoliis  ait,  Deus  venter  esi{Phil,  iii,  Q  ruinqne  nos  lamquam  pro  debiia  offlcii  religionc  pie 


19),  qui  mini^terium  dcputant  ad  negotiaiioiiem,  col- 
lationibus  sc  plebis  et  muneribus  ditando  :  dum  con- 
vivia  subobtenlu  religionis  sumptuosa  sectaniur,  dum 
apotliccas  suas  {g)  inntili  religiosorum  obsequio  dis- 
tendunt  (cuin  consnetudo  ab  apostolis  neccssaride 
hujus  collationis  ad  diuriiam  lantum  sxxulo  renun- 
tianliumy  aut  per  iiiopiam  indigentium,  Alimoiiiam 

(1)  Existimaretur. 

(i)  NoHue  sciunt, 

(5)  Ibi  timuerunl  timorcm  juxta  Graicuoi  :  cxsi 
l^o^jYfiri(TOLv  9;q6ov;  juxta  ilcbraicuin  quoque  :  TnS 
TrnS  D^Z^.  InlVa  laiiieii  iteralo,  trepidaverunt. 


adulari  rcgibus  existimdiuus,  qiiia  in  corpus  nostriim 
sit  bis  aliquid  polesiatis :  quibus  nihil  ultra  (.^)  de 
nobis  licct,  quamlatroni,  qiiam  febri,quam  incendio, 
qnam  naufragio,  quam  ruiiuc.  {ii){k)  lliscnim  casibus 
Gorporum  pro  summa  poteslate  dessviunt  :  et 
propter  brcvem  dolorein  (/)  libertatcm  Ecclesisc , 
spei  nostrae  fiduciam ,  confessionem  Dei  addicimiis, 

(4)  Dei  plebem  insectalionis  Bumptu  cfmedermt. 

(5j  In  nos  licet. 

(6)  Ms.  Veron.  His  enim  generibHS  ,  omittit  voc^em 
corporum,  Mox  inferl :  propter  brenm  corporis  doio- 
rem. 


loco  in  aliis  cdiiis  vox  fidei  substitula  cst,  ac  deinde  D  tan  liic  atiendil  llilarius.  Idem  codex  ante  $axa,  pr« 


firmitate.  Locuin  hunc  resarciiiius  ope  inss. 

(fl)  Bad.  Er.  et  Lips.  ct  placentes.  Vaiic.  ins.  et 
tam  placiti.  itegius,  el  tam  plucentes, 

(b)  Vaticanus  codcx,  gtoria  sinl  coilestis  de  se  ju- 
dicium  couieculi. 

(f)  lii  Valicano  codice,  ulin  Vnlgata,  illic  Irepidavc' 
runt  timore,  In  Graico,  ix£i  e^o6ii6u<T«v  ^66ov.  Verior 
tainiMi  videtur  lcciio  Ihroruni  aliorum. 

((/)  Grccc  Mp(ai:apifTy.(^)t.  Ucgius  codcx,  hominum 
placeniium,  sul)ncx;e  cxpijsitioni  uoii  congriiit. 

^e)  Excusi  admota  esl  :  einendaiitiir  cx  mss. 

(f)  Intcrposila  est  voctila  e(,  beucficio  nis.  Turon. 
Naiii  in  anica  vulgatisdeerat. 

{g)  lloc  cst ,  ex  iion  nccessaria  piorum  homiiium 
collatione. 

{h)  iii  vulgatis  operalio.  Rcctius  Vaticanus  codex, 
oratio,  Tuin  Acgius ,  non  verborum ,  sod  professione 
sit  fidei, 

{%\  Vaticanus  codex,  et  arbores.  Nil  tameii  immu- 
taauum  duciiniis.  Druidarum  eniin  religioDem  forsi- 


fixum  habei  vcrbnni  adorantes. 

(;')  Desidcralnr  contemptuque  in  regio  codicc.  Ti- 
mons  Dci  contcmptus  in  hoc  ponitur,  quod  ci  inaiiiuin 
timor  comparattis  prarferatur.  Pra^ferri  enim  solet 
ditectioni  ex  comparatione  dilectio ,  uti  yidimus  in 
Psal.  1,  n.  17.  Praterca  hic  to  ex  comparatione  po- 
tesi  roferri  ad  vorbuin  condemnandi:  ut  qui  liinorl 
Dei  tiinorem  inanium  prretulerint,  condemnandi  sinl 
ex  comparationc  corum  qui  timori  inaninm  pnctulcrc 
tinioroin  Dei :  qurmiodo  in  psal.  ii,  n.  44,  hahemus, 
comparationc  lidci  ac  timoris  justoriim  ,  iinpios  ini- 
pcenitciitesqiie  condcmnandos.  Sic  solct  llilarius 
verba  in  inedio  collocare ,  ui  et  ad  superiora  ei  ad 
subscqnentia  x(|ue  referantur. 

{k)  Uniis  e  mss.  Yatic.  His  tantum  casibus.  AU 
tcr,  his  enim  generibuSf  et  mox,  propter  brevem  corpo^ 
ris  dotorem. 

(/)  Rcgius  eodex,  Hbertatem  ac  desideria  spei  no* 
$tr<Bf  fiducia:  conftsutm  dejicimus. 


555 


TRACTATUS IN  Lll  PSALMUM. 


5S4 


punilorcm  perdiloremquc  in  ignc  jiidicii  ei  corporis  A  Itauc  sibi  esse  causam  prot>dbilem  plaeendi  cunctis 


et  flniinx  nostne  Deum  non  limenles ,  ei  sclcrnis  di- 
\inx*  ultionis  pocnis  momciitanea  atque  abulcnda 
supplicia  profferentes  ;  dum  piacerc  nos  ipsis ,  et  in 
coniin  graiia  pcrmancrc  famulatu  impio  gloriamur. 
43.  Gratiam  liumunam  leciari  qnando  nefas,  — 
Uoc  ipsum  decrelo  gravissimo  scntcnlia  divina  con* 
dcmnal.  Namquc  ad  iilud  quud  dixcrat  :  Nonne  (I) 
scienl  qui  operaniur  iniquilalcm  ,  qui  eomeiiunt  popu- 
lum  ineHm  ut  cibHm  patiis:  Drum  non  iniocavciuiit,  ibi 
trcpida^eruni  ubi  tion  erai  timor;  id  ad  sumniam  coepii 
jBermonis  adjecit :  Quoniam  Deus  dissipavit  ossa  homi' 
nibus  placentium,  eonfusi  suni ;  quoniam  Dcus  spretii 
iUos.  Ui  erj;o  qui  opciantur  iniquilatem,  et  popuium 
comcduiit  uLcibuiu  panis,  ct  Dcum  nou  invocaveruiit, 


Apostolus  docuit,  quia  utilitaiis  sux  negligcns,  utiti^ 
lati  se  dcdissct  alienx. 

IG.  Ossibus  wtcrnitatis  spes  significatur,  —  Dissi  - 
pavil  crgoossa  Deus  liominilms  placenlium.  Et  ossa 
non  liaec  corporalia  dfssipari  iiiteiiigcnda  sunt :  sed 
quia  spcs  SLternitatis  in  ossibiis  sigiiilicnri  solet ,  ex 
quo  dicium  cst :  iloc  nunc  os  de  ossibus  meis  {Gencs,  ir, 
S5).  Quod  bc:itus  A|K>stoius,qui.i  iiiiigiium  mysicriiini 
csi,  ad  Chrislum  ci  ail  lOtclcbijiiii  rcferl  (  Ephes.  v, 
31),  qua;  cx  Ad.TC  sui  ;ctemilatc  aternitaiis  substan- 
tiam  mutuatur.  Quod  in  Douilni  vuincralo  licct  cor- 
porc  confixoque  non  frangitur.  Os,  inqtiit,  ejus  non 
contereiur  (  Num.  ix ,  12 ) ;  qtii:i  ciim  liierit  iniquis 
jus  (A)  passionis  in  carnem ,  iii  .Ttornam  (/*)  tainen 


el  in  noii  tiiijcndis  trepidavcrunl,  nonnc  ciigiiosccnt,  B  diviniiatis  et  impassibilem  n.ituram  nihil  licuii  pas- 


quia  ossa  eorum  qui  iMininibus  piaccrc  veliiit ,  Deus 
dissipavit  (a)?  Tiinuit  hujiis  propheiici  dicti  scn- 
temiani  sanctiis  ille  gcnlium  doctor ,  diccns  :  Ego 
si  adhuc  hoininibus  placerein,  Chrisli  servtu  non  esseni 
(Gat.  I,  10).  Iiiulilid  csi  huinana;  grati;c  ei  irrcligiosa 
scctatio.  Nainque  (^)  (b)  Dco  inagis,  quamiu  coniumc- 
liaui  Dei,  honiiiiibus  est  plncendum  :  ut  per  divina 
InstituUifCt  probitaicm  ^03''^^^'^^'*^^  iuiioceiiiisque 
pbceatur.  Cuicrum  placerc  tanium  hominibus  velle, 
Deo  esl  displicere.  Non  avocal  auicm  ab  honiinum 
gratia  Ucus  justoruin  meiiies,  ctOdelium  raiionabi- 
Jcin  sanctilntem.  £l  audiaiiius  eum  pcr  Paulum  lo- 
^ttentcm  :  Sine  offeiuione  estoie  Judms  ei  Groicis ,  ei 
Ecclewe  Da ,  ucuii  ei  ego  (c)  omnia  omnibus  ptaceo. 


sioni.  Integram  auiem  et  incorruptam  spem  atorni- 
tatis  sigiiiflcari  in  ossibiis  ciinm  illic  meminiinus , 
ubi  diciliir  :  Custodii  Dominus  omnia  ossn  justorum , 
nnum  ex  liis  non  contereiur  ( Psal.  xixiii ,  21 ) ,  quia 
secundum  demonstratam  llzecliieli  rcsurrectionein  , 
sicramcntiim  ejus  siib  ossiuin  significaiione  sit  reve- 
laium  (Ezech,  57).  Ergo  ut  cusiodii  Deus  104  ^^^^ 
jusiorum  ,  iia  et  hominibus  placeniium  clissipaYii : 
ct  dissipavit  non  ita,  ut  co  quod  esseni  careront,  sed 
ut  per  conicmptum  Dei  lamqaani  deperditd  et  abjecti 
Tiiescerenl  (g). 

17.  Confusio  duptex  impiis  post  judidum.  —  Id 
eiiiin  scquitiir :  Confusi  suni ,  quia  Deus  sprevii  illos, 
Confiiiiditur  quisque,  ei  |iudore  dedecoris  sui,  et 


qumrens  quod  mihi  (3)  utile  sii  ^  sed  quod  multo-  ^  coniparalionc  honori.s  alieni.   Et  hic  (5)  illud  esi. 


uon 

rum  esi^  ul  salveiitur  (I  Cor.  x,  52  el  55).  lioc  est, 
non  homiiiibus  ,  sed  Dea  placcre  ,  cum  pcr  id  quod 
Deo  placulur,  et  houiinibus  sil  placcndum.  Ex  causa 
enim  placcndi  Dco,  cansa  eiiam  liominibus  probabilis 
lii  place:tdi.  Caeterum  studium  ,  quod  ut  homiuibus 
l^uitum  placeatur  impeiidimr ,  ad  id  qnod  Deo  |da- 
cendum  esl  uon  refcrtur  :  quia  lantum  corum  causa 
quibus  pliceiur  adhibetur.  Non  est  autem  mnjus 
vinculuin  houiinibus  placcndi ,  quam  ut  nemo  sui 
CMisa  velit  (d)  iis  placere  quibus  placeat :  quia 
quoii  iB  profcctum  propria;  uiilitatis  efliciiur, 
Aou  |K>lesi  non  aliquam  iiiterduiu  offensionein  ex 
eau&is  acccdenlilius  (al.  accidcntibus)  excitire  :  cum 
qiiod  alii  utile  e»t,  alteri  sacpe  bat  incommodum.  At 


quod  A|>o^tolus  signiHcal  dicens  :  Omnes  quidem  re- 
surgemus^  sed  non  omnes  immutabimur  (I  Cor.  xv,  51). 
Sed  ct  propheta  et  coiifusionem  resurrcctionis  ei 
honorem  discernit ,  iia  dicens :  Et  resurgeni  atii  qui^ 
dem  in  viiam  ,  atii  autem  in  confusionem  astemam 
{  Dan.  XII,  2 ).  Confuiidentur  ergo  quorum  ossa  dis- 
persa  sunt,  quos  sprcvit  Deus,  quos  tamquam  indig* 
nos  ne  conformes  esseiit  glorise  suas  et  resurrectionis 
abjecil.  Rcsurrecturi  adeo ,  ut  confiindantur :  non 
immutabuiiiur  vero ,  et  ex  eo  confundeniur.  Haec 
enim  resurrcctionis  staiuta  conditio  est :  et  idcirco 
tamquam  ex  prttterito  pro  decreti  definitione  fii 
sermo  ,  quia  id  ut  ita  maneat  sit  staiutum. 

18.  SpeSf  viiw  hujus  unum  tevamen.  —  Commemo- 


vcro  qui  nibil  sui  causa  velit,  ct  omnia  in  profectum      rntis  vcro  liumnnis  ei  insolentix  et  iniquitatis  im< 


alienx  uiilitatis  (e)  exerceat,  nccesse  Cbt  ut  causam 
sibi  inoirensac  placabiliiatis  acquirat ;  quia  ei  cz  alie- 
nis  utilitaiibus  placcat ,  nee  offendal  ex  propriis.  Ei 

(1)  Nonne  sciunt  omnes. 

(i)  Xam  ex  Deo. 

(5)  Quod  meum  ulite  esi,  ex  Crxco ,  t6  eaMVToO 

(fl)  Excusi  hic  et  inferias,  dissipabit,  At  in  mss.  dissi- 
fmH  :  veriu!».  Ut  cniin  infra  habet  llilnrius,  n.  17, 
fmmiueim  ex  prceterito  pro  decreti  defimtione  fii  sermo^ 
etc. 

(b)  iia  emendamus  ex  ms.  Turon.  Aiilcalegcbainr : 
Nem  e%  Deo  magis. 

{c)  In  excusis  per  omraa  in  ommbus.  Parlicula;  per 
ct  in  non  exstanl  iii  nis.  re^io,  nequc  in  gr;cco. 
l  (d)  Id  excnsis,  velit  aliqwd ,  omisso  tfi  ptacere  qui- 


pielalibus  ,  ut  is  qui  tiiulo  prxfertur  intellectus  in 
fiuem  possii  intelligi :  lali  Propheta  spem  beatorum 
iinis  ipsius  adhorlaliuiie  confirmat,  dicens  :  Qui$  dor 

(i)  Vis  passionis. 
(5)  Ei  hinc  iltud. 

busptaceat^  quod  restituimus  ope  mss.  Ilic  ostenditur 
viiiculiim,  quo  omiies  sibi  quisqiie  dovinciat. 
\e)  Sic  iiiss.  mclius  quam  ediil,  votuntatis. 

(f)  Regius  codcx,  in  iniernam^  qtiod  prinmm  nobis 
arriserat;  minus  tnmeii  nd  rcm.  Deiiulc  ctiam  cum 
aiiis  mss.  habct,  divinitaiiSj  non  ut  vulgati ,  diviniith' 
tem,  llic  distinctc  npcril  Hilnrius  quJiii  Chrisii  natu« 
rain  vclit  pnssione  caruisse. 

(g)  Vid.Traci.Ps.i.n.Uellb. 


335  SANCTI  HILARIl  EPISCOPI  356 

bit  ex  Sion  talutare  Israelt  dum  averlh  Dominus  cap-  A  avcrlil;  sed  ille  qui  accepto  libro  in  synagoga  ciim 


tivitatem  plebis  sute,  exsuUabit  Jacob  et  loftabilur  hrael. 
Una  enim  liacc  spe»  rciiqiia  fuit  humaiiic  (a)  iufir- 
mitali  ct  fidei ,  pcr  (|uam  inler  Uinlas  pra^sciilis 
vitx  calamitalcs  xtcniorum  bonorum  exspcciatione 
requiesceret.  El  idcirco  cerlus  bujus  beatimdinis 
Propheta  ,  tamquam  ex  vasto  liumananim  miseria* 
rum  proclamatprofundo,  dicens:  Quis  dabit  exSion 
salutarelsraell  Namquesecundumalium  proplietam: 
Ex  Sion  exiel  lex  ,  et  verbum  Domini  ex  Jerusalem 
( Esa.  II ,  3  ).  Iloc  verbum  Domini  caro  faclum  est. 
Hiec  caro  ci  Sion  ct  Jerusalemest,civi(as(l)  (6)novx 
pacis  ,  et  speculalorium  nostrum.  Uinc  salularis, 
binc  Jesus.  Jesus  enim,  ut  sacpediximus,  ipsonomiiie 
salutaris  est  (c).  Lex  auteni  ex  Sion  uon  fuit  salutaris, 
opere  quidem  vivificans,  sed  non  jusiificaiis  ex  iide. 
19.  Salutaris  est  Jesus.  Datus  vero  Israel  non  car- 
nati.  —  Hic  vero  exspeclatus  est  saliitaris  ,  et  datus 
est  Israel :  sed  iion  carnali  illi  Isracl.  Non  enim  qui 
filii  cariiis,  filii  Dei  sunt ,  sed  fHii  promissionis  depu- 
tantur  in  semen  (Rom.  ix,  8).  Testalur  ct  Joanncs, 
non  cssc  secuiidum  c:inicm  Abrah:e  filios,  cum  ct  filii 
viperaruin  suiil :  ct  poleiis  est  Deiis  Abraliic  filios  de 
lapidibus  105  excitarc.  Doiuiinis  aulem  ipse  docuit, 
ex  fidci  opcribus  proprietalcm  successionis  exsistere» 
iiec  sccuiiduni  cariils  generatioiiem  filioruiii  origincm 
depulari,  cum  .lit:  Si  filii  Abrahce  essetis,  opera  Abra- 
hee  faceretis  (Joan.  viii,  59).  Scd  el  Daniel  presbyte- 
ros  condemnans ,  ita  dicit :  iion ,  Semm  Abraham ; 
sed  ,   Semen  Chanaan,  et  non  Juda  (Dan.  xiii ,  56). 


isla  legissct :  Spiritus  Domiui  super  nie^  propter  quod 
unxit  me,  pradicare  captivis  remissionem^  et  ccecis  oi- 
sionem,  dimittere  confractos  in  remissionem,  prmdicare 
annum  Domim  acceptum  (Lnc.  iv,  18,  et  seq.),  fidem  ct 
(i)  (f)  auclorilaiem  consummatac  significans  proplie- 
li;e,ait :  Quia  hodie  impleta  est  prophetia  hac  in  auribus 
vestris  (Ibid.  21).  (5)  Hoc  igitur  populi  Doi  avcrsa 
caplivitas  esl,  cuni  ocuii  (6)  intclligenlix  panduntur, 
cum  prxfracta  peccatis  corda  in  requiem  relaxantur, 
cum  atinus  Domiiii  accepialiilis  nuiitiatur,  quo  |>oeni- 
tentiae  (7)  nostrse  Deo  acccpia  est  confessio,  cum  ni- 
liil  pra:tcrilorum  rcputatur  ad  crimen,  cum  iiova 
omnia  sunt,  nova  libcrtas  est,  novi  filii,  ct  xterna 
laetitia  est. 
B  21.  Jacob  supplantator.  —  ExsuUabit  Jacob^  et  Iw^ 
labitur  Israel :  idem  namqiie  ipse  patriarcha  utrumqtie 
noiiiei)  snrliius  cx  merito  est.  Nam  quia  nianu  calcem 
rrairis  conliiiuisset  iii  partit,  J;icob  nuncupatiis  csi  : 
siipplantaturus  deiiiceps  ct  emcndo  piimogcuil:i,  ei 
bciicdicliones  occiipando  (Qcn.  xxvii,  27).  (8)  Et  in- 
lerpreiatioiiis  vii  tutem  Genesis  cxposuit,  Jocob  eum^ 
quia  supplantator  rrntris  sit  (Ibid.  56),  nuiicupatum. 
Per  agnitionem  auicin  cuiircssi  Dci,  tum  cum  se  ab 
106  ^*<>  bomiuc,  ciijus  in  lucta  dominabatur,  bene- 
dici  popnscit,  qiiia  Dciim,  advorsus  qtiem  gcneris  sui 
popiiliis  sccundum  rulursc  passionis  sacrameiitum  In 
lucia  cariiis  iuvaliiit,  fidci  oculis  conspexisset  in  cor- 
pore;  Isracl,  quia  Israel  Deum  videns  sit,  roeruit 
noiiiinari.  £t  secundum  ipsius  Genesis  propbetiam,  in 


Ezechicl  quoqiie  increpitis  populi  iniquitatibus  ait :  C  Jacob  juiiiorem  populum,  qiii  esset  ex  genlibus  cre- 


Pater  tuus  Chananmus,  mater  tua  Chcthaa^  radixtua  et 
generatio  tuadeterraChanaan  (£2erA.,xvi,5).  Non?st 
ergolsrael  istc  ex  successione  corporea,  ciii  ob  infide- 
litaiem  ori^^o  profanissimi  generis  dcputatur.  Neque 
huic  data  saliis  cst ,  qui  non  suscepit  oblatam  (2)  : 
sed  ei  qui  aversa  captiviiate  populus  Dei  factus  cst. 
20.  Poputus  captivus,  gentes.  —  Captas  autcm  im- 
periiaruin  gentitim  meiites,  et  impiissimis  vitiis  ac 
religtonibus  subditas,  in  libertatem  fidei  et  nomen 
famili^t^  coelestis  absolvit.  Qui  cniui  crant  dxmonum 
servitus,  facti  suut  Dei  populus.  Et  quis  hic  sit  capii- 
vitatem  avcrtens,  de  sc  ipse  testatus  est.  Hanc  enim 
non  lex,  non  palriarcba,  iion  propbeta,  nouangelus, 
non  aliqua  alia  coelcstium,  vel  dominaluuin  (d),  vel 


diturus,  siguificari  absolutum  est.  (9)  (g)  Hoc  ergo 
exsultabit  Jacob,  el  la:tabitttr  Israel.  Secundum  Eccle- 
slcordincm  bicuniis  estpopulus,  duplicis  et  profes- 
sionis  et  honoris ;  neque  cnim  geminatis  seuientiis 
idipsum  coclcstis  sermosignificat.  Sed  quia  fides  prima 
quo  quis  invocari  super  se  Dei  nomen  (h)  precatur, 
fide  aiiteriorcm  populum  supplaiitat,  cum  Judaeo  in- 
fideli  fidelem  se  opiai  esse  gentills.  Ilic  ergo  Jacob 
esi,  spe  prToccupatoc  lienedictionis  (i)  exsulians.  Jam 
vero  ubi  baptismo  renalus,  et  fide  consummatus, 
Deum  intelligentix  oculis  et  mente  (10)  adspexerit; 
tunc  jam  israel  la*tahitur,  quia  jam  supplantato  se- 
niore  Deiim  fide  \ldeat,  visurus  vcriore  conspectu» 
secundum  illam  bcatiliidinissponsionem,  Beati  mundo 


poteslalum,(3)  (e)  vcl  tbronorum,  vel  virlutuin  virlus  D  corde,  quoniam  ipsi  Deum  videbunt  (Matth.  v,  8).  Do« 


Nobis  pacis  et  speculatorium. 

Qui  non  susciptt  oblata,  mox,  vcrsa  captivitale. 

Vel  thronutm. 

Auctorem. 

Ilcec  igitur. 

lii  ediiis,  inlelligetuia. 

fEditi  infirmitatis  :  emcndantur  cx  mss. 
In  uno  ms.  Yatic.  el  Mic.  nobis.  uon  novw. 
Diclum  est  iiacionus  tanium  semel  in  Psal.  xiii, 
n.  D.  Potuit  tanien  dici  in  Psal.  ix,  ctc.  iii  quibus 
occurrit  vox  salutaris:  quod  argumeiito  est  psnlmos 
alios  quam  qui  hactenus  expositi  sunt ,  ab  Hilario 
fuisse  traciatos. 
(d)  Vid.  Tract.  Ps.  xiii,  n.  5. 
{e)  Uegius  ins.  vel  thronum. 


(7)  Quod  totius  pcenilentim,  deinde,  quod  nihil  prcs^ 
teritorum. 

(8)  Et  interpretati  nominis, 
(0)  II  ic  ergo. 

(10)  Mentis. 


(9) 


Ita  mss.  Atexcnsi  auctorem. 
Exciisi  hic  ergo.  At  ms.  reff.  hoc  ergo.  Hagis 
aperta  sit  lectio  in  ins.  Turon.  Hoc  est  ergo  exiul-' 
tabit. 

(h)  Regius  cod.  prasdicatur,  fide  anteriore,  etc.,  non 

piacct.  Sic  loia  phrasis  videiur  intelligenda  :  sed  quia 

fides  prima  est,  quando  (|uis»  etc.  geniilis  fide  sup- 

plantat  anteriorem  popuium,  ciim,  ctc. 

(t)  Excusi,  j>ifii//aits  .*  emendantur  ope  regii  ms. 


557  TRACTATUS  IN  Llll  PSALMUM.  358 

mini  et  Dei  noslri  Jesu  Cliri^li,  qui  esi  l)enedicius  in  A     -•  ^^oc  psabno  CftrisH  penonam  gerit.  —  Psalmo 

auiem  liuic  (2)  liiiiliis  cx  liisioria  pr.x*scribilur :  sed 
anie  liistoriam,  q'i:ilciius  et  qnando  et  in  quem  ea, 
quae  sub  historia  diniittur,  a  nobis  sint  intelligendav 


sxcula  s:cculo:un!.  Aineii. 

PSALMUS  LIII. 
Jn  finem  {a)  in  hymnii ,  inlellectus  Darid,  eum  veve^ 


Tunl  Ziphcei,  etdixerunt  ad  Saul:  Nonue  ccce  David 

abuonditus  e$t  apud  no$? 

Deu$,  in  nomine  luo  $alvum  me  fac,  et  in  virtute  tua 
judica  nie.  Deu$ ,  exaudi  orationem  meam^  auribus  per- 
cipe  (b)  verba  ori$  mei  :  qnoniam  ulieni  insurrexerunt 
super  me,  tt  fortei  quassierunt  animam  meam,  et  non 
proposuerunt  Deum  ante  conspectum  suum,  Diapsalma. 
Ecce  enim  Deus  adjuvat  me.  et  Dominus  tusceptor  est 
animm  mea:,  Averte  (c)  mata  inimicis  meis ,  tn  veritate 
tua  disperde  illos.  Yotuntarie  sacrificabo  tibi,  et  confi- 


monstranlur.  Rst  eniin  priinum,  Vers.  1  :  /n  finem 
inteHecttts  illi  David,  Tuin  dciiide  scquitur,  Yers.  2  : 
(/i)  Cum  veneruntZiph(Bi,  et  dixerunt  Suul  :Nonne  ecce 
David  absconsHs  est  (3)  nobiscum?  Ergo  hoc,  quod  a 
Ziph:ris  D:ivid  proditiir,  in  nnein  est  inlelligcndum. 
Per  quod  osleiidiiniur  ea,  qui^  in  prscsens  tum  erga 
David  gerehantur,  pr.trormnlioncm  in  sc  fiiluri  tem- 
poris  conlinerc  :  ciitn  innocens  insectaiione  vexatur, 
cutn  prnphcta  conliimeliis  ilhiditur,  ctim  Deo  placens 
ad  mot  tein  rc<|uiritur,  lOS  <^">"  '^^  iiiimico  suo,  ut 
Doiiiinus  llcrodi  alqiie  Pilato,  ab  liis  prodilur,  cuin 


tebor  nomini  tuo,  Domine,  107  quoniam  bonum  e$t :  jj  qujbus  tutiis  esse  debchal.  (i)  Psiilnius  crgo  intelli- 


quoniam  ex  omni  tribulutione  eripuisti  me,  et  super  im- 
nticos  meos  respexit  (d)  oculus  meus, 

TRACTATUS  PSALMI. 

i .  Datid  evangelicce  doctrince  cultor.  —  Sanctus  et 
beatus  David  non  ignarus,  sed  tit  propheta,  evangelic:e 
doctrins,  et  in  tciiip  ire  licct  legis  hanc  corporalem 
agens  vitam,  tamcn,  qunntum  in  se  est,  apostolici 
mandati  prsecepta  constimmai,  (I)  teslimonio  de  se 
Dei  fidem  prxsians,  ciim  diclum  est :  inveni  virum 
secundum  cor  meum  David  {e)  qui  fitius  Jesse  est  (Act. 
XIII,  2*2).  Non  cnim  inimicos  suos  bellu  pcrsequitur, 
ne<iue  insidiantihus  sihi  decertando  arinis  rcsistit : 
sed  exemplo  Domini,  ciijus  el  nonien  ei  lenitatcin 
pr.i^figur.-ibai,  proditusorat,  periclitans  psjllit,  p:iticns 


geniiae  in  finein  est,  et  in  David  illo  iniellectus,  in  quo 
finis  cst  icgis,  ct  qiii  David  babctclavcs,  aditum  in- 
tclligeniic  (/')  itim  aperiens,  cum qux.  de  se  a  David 
sunt  prophelaia  consummai. 

5.  Ziphcci  hfbraice  oris  adspersio.  —  Ipsa  aiitem 
sccundum hehneatn  proprielatcm  inicrprelaiio  nomi« 
nis  affcrt  non  exiguum  nohis  ad  inlelligeiidum  pro- 
rcctum.  Zipha>i  nainque  signincantur,  qu:r  nobiscum 
sunt  oris  adspersiones  :  hx  ab  llebrxMS  Zipbaci  nun- 
cupnntiir  (k).  Adspersio  atitem  hccunduin  legein 
emundalio  peccaioruin  erat,  per  fidem  popnlum  san- 
guinis  :idspersioiie  purificans  (cujus  adspersionis  bic 
idem  beatus  David  ita  meminit  :  Asperges  (l)  me 
hyssopo,  et  mundabor)  (Ps.  l,  9);  sacramentum  futii- 


odiagratulatur;  et  idco  sectinduin  Doiniiii  cor  ropei^  C  "'^  ^^  Domini  sanguinc  adspersionis,  fide  interim  le- 


tu3  est.  Quia  cuin  Domino  (f)  duodecim  inillia  legio- 
num  angeloruin  (Matth.  xxvi,  55)  posscnt  iit  tem- 
pore  passionis  assistere  :  tamen  ad  onine  officium 
bumilitatis  explciiduin,  passioni  sc  ct  (g)  infirmitati 
ipscperniisit.oranstantum,  ci  dicens :  Pater  commendo 
in  manus  tuas  spiritum  meum  (Luc.  xxiii,  i6).  Quo 
excmplo  hic  idem,  per  similitudineni  passionum  fu- 
lunc  ejus  passionis  prophela,  non  contradicil,  non 
resi^tit  inimicis,  maluin  pro  malo  cx  pra^cepto  evan- 
gclico  non  reddeiis  :  scd  dominica;  inansuctudinis 
xniulator,  cuin  iribulatiir,  cuiii  prodittir,  cuiii  riigaiiir, 
Doiiiinuni,cujus  laniuiu  adversus  iinpios  arinis  utilur, 
deprecatur. 

!1^  Testimonium  de  se.  Mox,  qui  Tessce  est. 
i)  Titutus  historiw. 
3J  Apud  nosy  grxce,  nap  loiuv. 
4)  Salvifica  his  cst  in  iiostro  codice :  ita  Hila- 

(a)  Ita  Miciacensis  codex.  At  editi,   in  earmini" 

bus venissent.,..  dixis$ent.  Ab  aliis  l^gi  in  camU' 

nibus,  se  vero,  etsi  haiic  versioncm  perinittat,fn  hym" 
nis  tamen  prxferre  soiere,  satis  declarat  Hilarius 
initio  tracl.  psal.  uv. 
Al.  inaurire. 
Ilil.  convertit. 
d)  Par.  de$pexit. 

(e)  Uegius  codex ,  qui  Jesse  est^  graecum  tov  toO 
Uvvai  ad  litleram  reddens. 

(f)  Vtd.  lib.  X  de  Trin.  n.  41 ;  et  Tract.  Ps.  Liv, 
fi.  6. 

{g)  1n  ros.  Reg.  infirmitati  subesse  permisit, 
(h)  Rxcusi,  convenenmt :  mendose. 


gis  sanguine  holocaustomaiuin  repensjintc  (m).  Sed 
hic  populus,  ut  populus  Ziphaci,  ore  potius  quain  fide 
adspersus,  et  cinundationem  adspersioiiis  labiis  ma- 
gis  quam  corde  suscipiens,  infidelis  in  David  suum  et 
proditorexstitii,  quod  anic  per  Propheiam  dixerat  : 
Populus  hic  tabiis  me  honorat^  cor  autem  ejns  longe  es  i 
a  me  (Esa.  xxix,  13);  ad  prodendum  David  ob  id 
proiius,  qiiia  cessantc  (idc  cordis,  omni.i  pcrorisfrau- 
dulentiani  legis  sacramenta  gessisset. 

4.  CVirts^tis  hominibus  per  omnia  congruit.  —  Vers. 
3  et  4  :  UeuSy  in  nomine  tuo  (i)  salvifica  me,  et  in  vir- 
tute  tua  judica  me.  Deus^  cxaudi  orationem  meam, 
auribus  percipe  verba  oris  mei.  Sccunduin  demonsira- 

D  rium  scripsisse,  ipse  indicat  versiculum  exponens  : 
Salvificari  sein  Dei  nomine  rogat^  tum  n.  14,  iiam 
in  exordio  dixerut^  In  nomine  luo  salvifica  me. 

(t)  Editi,  Psalm  ergo  intelligentiaf  renitentibus 
mss. 

(j)  Ita  ms8.  At  Yulgati,  tum  aperit. 

(k)  Apud  Aiigustiiium  atiiem,  Hieronymum  ac 
Rulfinum  Ziphaei  aliler  enunliantur,  scil.  florentes. 

(I)  Regius  codex,  adsperge  me. 

(m)  Editi  excepio  Par.  reprceseniat :  quod  et  bahet 
regius  ms.  ac  deinde,  est  et  hic  populus :  ex  quo  pri- 
inum  putabamus  restituendum  reprmentante^  sed  hic 
populus.  At  potior  tandem  visa  est  lectio  Par.  cui  fa- 
vent  mss.  Y»tic.  ac  Mic.  quoruin  in  nnorepensantes^ 
in  altero  repensatce.  Nempe  bic  docetur  Judaeos  per 
adspersionem  sanguinis  taurorum  purificaios  fuisse, 
iide  supplente  efificaciaui,  qiiam  in  sc  habitura  erat 


530  8.4N(:TI   HlLAnil  EPISCOPI  r>iO 

mm  tilali  ralloDcni,  passio  David  prnphclx,  Doi  nc  X  Crunfixu$  cx  infmnilate,  re&itrrexU   ex  viitnie  {  ii 

Cor,  XIII,  'i),  el  riirsum  :  Noh  enim  erubesco  Evange' 
lium  :  virlus  enim  Dei  est  in  snlutem  ornni  credenli 
(Rom,  I,  16).  Pcr  judicii  cnim  virlulcm  infirmitas 
corporalis  (e)  in  Dei  nomcn  nalurnmque  salvaliir; 
alque  ita  ob  mcritum  oiicdicntis',  in  saiiitem  nomi- 
nis  Dei  cx  judicii  virluie  provehitur,  ut  in  eo  Dci 
ei  nomcn  el  virius  sii.  Qeierum  si  ex  consuetudine 
humana  scrmo  iste  coepisset ;  in  misericordia  poiiug 
Yel  acquitile,  quam  in  virtute,  judicari  se  Proplicta 
poposcisset.  Sed  viriulis  illic  opus  fuerat  jiidicio.ubl 
Dei  filio  in  filium  bomiiiis  ex  parlu  virginis  nato, 
rursum  ipsi  bominis  filio  per  judicii  virtutem  Dei 
fllii  et  nomen  (4)  redbibendum  essct  ei  virtus. 
6.  Orantis  liic  fiducia  non  convenit  nisi  Christo. — Se- 


Domini  nostri  Jcsu  Gbristi  |>assionis  cxemplum  est. 
£t  idcirco  orilio  qiioque  cjus»  ctiam  ad  intelligcntiam 
oralionis  ejus,  (i)  qui  Yerbum  caro  faclum  esl,  tcm- 
peratur :  ulqui  omnia  secundum  hominem  passus  est, 
idem  omuia  secundum  boininem  et  loqualur  (a/.  elo- 
quatur);  el  quorum  infirmitaies  portavit  et  pcccau 
giisccpit,  eorum  nd  Deum  deprccetur  obscquio.  Pro- 
prietales  autem  virtutesque  vcrborum,  etiam  invitis 
licet  el  cunclantibus  nobis,  inlclligcntioi  bujus  exigunt 
seosum  :  ul  omnia  cx  persona  ejus  dici  non  ambiga- 
musiu  psalmo.  Ailenim :  Deus.in  nomine  tuo  salvifica 
me.  In  bumilitatecorporis  unigenitus  Deifiliussub  pro- 
plieta)  (a)  sui  dictis  baec  precalur,100n"^^^  gloriam 
quaiii  anie  sxcula  babucrat  reposccbai.  Salvificari  se 
in  Dei  nomiiie  rogat,  in  quo  est  et  nuncupatus  et  na-  B  qQilurdebinc:/>eiis6Ji:aii</t  ora/toRemm^am,(5)(/)a(in^Hs 


tus :  ut  se  in  eo  corpore,  in  quo  crai  naius,  idipsum 
quod  naturas  anteriori  saa^  ct  gcneri  erat  propriiiro, 
salvum  faccret  Dci  nomeu. 

5.  Dei  scilicet  nomen  ac  vivtutem,  —  Et  quia  om- 
iiig  h.TC  ex  pcrsona  formae  servilis  oraiio  est,  cui 
formse  scrvili  (6)  usque  ad  cnioem  morlis  assumpt», 
saluiem  ejus  nomiiiis  quod  Dei  est  deprecatur;  et 
salvandus  ex  Doi  nnmine  id  continuo  subjecil :  Et  in 
virtute  tua  judica  me,  Namqiie  ob  meritum  humili- 
laiis»  quia  se  exinanisset  formam  servi  accipieiis, 
formam  (c)  nunc  rursum  Dei  consoriem(!2)in  eaqunm 
assumpseral  bumiiitate  repetebat;  in  Dei  nomine 
homine  ipso,  in  qiio  Deus  nnsci  obedierar,  salvato. 
£t  ui  bujus  nominis,  in  quo  sc  salvari  orabat,  hono- 
rom    noii    nudus    tantum 

esse,  judieari  se  in  virlute  Dei  precatur.  Primnro 
enin)  ex  judicio  esl,  quod  merelur  :  Factu$,  inquit, 
ohediens  vsque  ad  mortem^  mortem  autem  erucis. 
Propter  quod  exaltavit  Ulum  Deus,  et  donavit  iHi  no- 
men,  quod  est  super  omne  nomen  (Phil,  ii,  8  et  0)  : 
ul  ei  nomen  (3)  quod  super  omne  nomcn  est  done- 
lur.  Turo  deindc  (d)  hoc  ipsum  judicium  sit  in  vir- 
lute  judicii  :  quia  per  virtutem  Dei  is,  qui  ex  Deo 
bomo  inortuus  fuerat,  idem  rursus  in  Deum  ex  ho- 
inine  mortuo  resurrexii ;  secundum  illud  Apostoliy 


percipe  verha  oris  mei.  \  IQ  Promptum  Propheiuc  fuerat 
dixisse:  Deus,  exaudi  me.  Sed  quia  ex  persona  ejus 
loquitur,  qui  soliis  scirct  orare ;  idcirco  constans  pos- 
tulatio  (g)  exaudiends  orationis  oslenditur.  Paulus 
beatus  neminem  hominum,  qualiter  orare  (6)  opor- 
teat ,  scire  docct  dicens  :  Quod  enim ,  quid  ore» 
mus  qualiter  oporteat,  nescimus  (  Rom,  vin,  26).  Non 
esi  ergo  infirmiintis  bumanae,  exaudiri  oraiionem 
auam  poslulare  :  cum  l>octor  geiitium,  post  consti- 
tuum  (7)  liccl  jam  a  Domino  fonnam  oraiidi,  quid 
el  quatenus  oret  ignoret.  Sed  ejus  isia  fiducia  est, 
qui  solus  patrem  videt,  qui  solus  Pairem  scit,  qui 
solus  potcst  orare  pernoclans  (secundum  (8)  Evan- 
gelium  enim  Dominus  pernociavil  orans  [Luc.  vi, 
nuncupalionis  docercl  C  13] ),  qui  per  speculum  verborum  formam  ipsnm  oc- 
culttssimi  sacramenti  sub  commnnibiis  verbi^,  rhnn 
orarcinus,  ostendit.  El  qui  oraiionem  sitam  popo5cii 
audiri,  ut  peculiare  boc  fiducias  susc  d»ceret  esso, 
subjecit,  Inaurire  verha  oris  mei,  Et  qiiisqiuim  [h) 
lioc  bumanoR  fiduciac  esse  existiinabit,  ut  verba  oris 
sui  vclit  audiri?  An  iila  quibus  motiis  animi  noslri 
et  impetus  pronuiitiamus,  lum  cum  de  ira  ex.irdes- 
eimus,  tum  cum  de  odio  oblrectamus,  tiim  cum  de 
doiore  querimury  tum  cum  de  adulntione  blandinnir, 
4um  cum  aut  pro  spe  Incri  aul  de  veriiatis  pudore 


(1)  Qui  Verbum  caro  factusest, 

h)  In  idea. 

f  3)  Vt  eo  nomlne. 

U)  Redimendum. 

(5)  Ita  noster  cum  prxstantioribus  mss.  nbi  edlti, 

dominici  sanguinis  adspersio.  Si  cui  tamen  magis  ar- 
riserit  reprwsentantCy  propler  verba  superiora,  sacra- 
fmentum  /alttrar,  etc,  seligat  quod  libet.  Imo  alteru- 
irum  iiitelligeiitia  nemo  separct. 

(a)  Abest  sui  a  Rcgio  ms.  in  quo  mox  quia  glo* 
riam,  iion  qui  et  glonam. 

(k)  In  ms.  Turon.  uaque  ad  mortem  crucis,  n&n 
usque  ad  crucem  morltj.  lioc  lamen  noininum  invcr- 
sioiies  Ililario  nun  sunt  iiiusilai». 

(r^  Particula  Mtiiic,  apnd  Lipe.  et  Par.  omissa 
revocaiiir  ex  ms.  reg.  Uujus  loco  apud  Bad.  ct  Er. 
mendose  legebatur  «oii. 

(d)  Subaud.  precatur  til. 

(«)  Editi,  in  Dei  nomine  mdwaqme ,  non  satii  expri- 
munt  meiiiem  Hilarii,  Gbristuro  per  gloriae  divinc 
eonsoriittm  etiam  secunduip  Ibroiam  senri  in  Dei 


inaicnre.  Inferius  subjecit,  inaudire^  non  inoiirire. 
"'  bebeat. 
Licet  etiam. 
I  Evangelia.  ile  vera  tria  sunt ,  quac  id  mcnio- 
rant. 

D  nomen  naluramque  transiisse  signiflcnntis,  non  nbo- 
litione  nnturae,  sed  divina:  iminortalilaiis  atqiic  in- 
corruptionis  pnrticipatione,  ut  so^pe  jam  dictnin. 
llic  obiier  obscrvare  est,  virtutis  noihinc  Dci  nniii- 
ram  intelligi.  Unde  quod  nunc  ait :  m  Dei  nomen  na- 
turamque  salvatur,  sobinde  sic  expoiiit,  ut  in  eo 
Dei  et  nomen  et  virtus  sit. 

(0  Sic  nis.  Mic.  consenlicnlibus  infra  Yalic.  el  Rog. 
qui  bic  habcnt,  auribus  percipe.  At  in  vulgatis  nlro- 
biqiie  cxstat,  inauri. 

ig)  Pnr.  post  Lipsinm  prmtandm.  Erasmus  nd 
marginem,  impctrandce  :  in  lextu  auiem  cum  Bad. 
et  mss.  reg.  ac  Mic.  postutandce^  qtianluin  conjectn- 
mns,  librnriorum  lapsn  pro  auscuUanda^.  Rcsiitut- 
miis  exaudiendee,  Yaiicaiii  ins.  auctoritate, 

(h)  Yat,  ms.  el  4fm$  nsquam. 


5il 


TI1AGTATU8  IN  LUI  PSALMUM. 


s;4i 


mentimur,  aul  de  coniumeliaB  ofleasione  madedici-  A  seroen  Chanaan ,  paire  Amorrhaeo,  roatre  Cheilia>a 


mus  ?  El  quis  usquam  viix  iia  emendaiu;  ci  paiienlis 
ad  omnia  fuit,  ut  his  humana:  demutaiioiiis  viiiis 
non  essel  obnoxius?  Solus  hoc  potuit  cum  fiducia 
velie,  qui  peccaium  non  fecit»  in  cujus  ore  dolus 
non  fuit,  qui  fl:igellis  dorsnm  prsDbuil,  maxillas  ab 
alapis  non  deflcxit  (a),  spulamentorum  contuineliam 
non  exprobravit,  et  iii  nullo  voluniatem  ejus,  cujus 
ad  hxc  volnntati  in  oninibus  volens  obcdiebat, 
offendit. 

7.  Querela  Cltrisli  omnis  ex  humanoe  naturte  affeclu 
eU.  —  Causam  deinde,  cur  verba  sua  atidiri  orct, 
adjecit,  Vebs.  5  :  Quoniam  alieni  insurrexerunl  ad- 
terws  me^  et  forles  qua:$ieruut  aiiimam  meam,  ei  non 
propoiuerunt  Deum  (1)  ante  eonsptctum  suum,  Uuige- 


(EMch.Jiw,  3),etdiaboio  patre,  filii  diabolicoe  volun- 
talii.  Quxrunt  quoque  el  animam  suam  fories ;  cum 
Herodes  principes  sacerdotum  ubi  (2)  nasci  habebat 
Cbristtis  interrogat(Ma/(A.  n, 4), cum  omnis Synngoga 
edversus  eiim  tesiis  falsa  coiijurat.  Scd  animam  hnnc 
humnnse  nalurx  el  infirinitatis  esse  existimanles  (e) 
non  proposuerunt  Deum  ante  conspectum  suum  :  qnia 
Dcus  ex  eo  qiiod  Deiis  inaiiebat,  usque  ad  originem 
nascendi  se  hominis  humiiiusset,  id  csl,  utbominis 
filius  essei,  qui  erat  antoa  Dei  iilius.  Non  euim  aiius 
fllius  Dei,  quain  qui  lilius  bominis;  ct  filius  hominia 
(5)  non  ex  parte,  (/)  sed  nntus  ,  forina  enini  se  Dei 
ex  eo  quod  erat  ad  id  qiiod  non  erat,  id  est,  ut 
nasci  posser,  in  animam  suain  corpusque  evacuantc 


nitus  Dei  fllius,  Dei  Verbiim,  el  Deus  Vcrbum  (cum  j  (et  idcirco  et  filius  Dei  et  fllius  hominis,  idcirco  ct 


uliqiie  omnia  quae  Pater  posset,  omnia  ea  ct  ipsa 
posset,  siculi  ait :  Quwcunique  enim  Pater  facit,  ea- 
dem  el  Fiiius  faeit  similiter  (Joan,  \,  19)  :  (6)  ut  in- 
discreto  \W  deitatis  nnturxque  noininc  indiscreta 
quoquc  csset  et  virtus)  ul  nbsolutissimuin  nobis 
humaiix  hiimilitatis  esset  exemplum,  oinnia  qu?R 
Jiominum  sunt,  ei  oravit,  ei  passus  est.  Et  ex  com- 
niuiii  Dostra  inflrniitaie  s;ilutem  sibi  est  deprccaius 
a  Pdlre  :  ut  nativitatem  nostram  cum  ipsis  inflrmi* 
tatis  Dostrnc  (c)  iniisse  inielligeretur  orficiis.  llinc 
illud  est,  quod  esnrivit,  silivit,  dorinivit,  lassalus 
fuit,  (d)  impiorum  c<elus  fugit,  moestus  fnit,  et  flevit 
ct  pa&sus,  et  mortuus  est.  Et  ut  bis  omnibus  non 
iiutura  (qua  Deus  es/),  sed  ex  assunipiione  (qua  ei 
homo  eu),  subjectus  esse  posset  inleiligi,  pcrfunetus  C 
bis  umnibus  resiirrexli.  Onmis  ergoejus  in  psalmis 
ex  i^tiiru^  iiostr»  affectu  qiierela  cst.  Nee  miruin  si 
ila  nos  intelligimus  dicla  psnlniorum  :  cum  tpse  Do- 
roinus  secnndum  evangcUcam  fldem  passionis  su« 
sacramenti  scripta  esse  fueiit  test^aus  in  psalmis 
(Lucee  xxiv,  44). 

8.  Qui  aliem.  Qui  fortet.  II i  Christumy  qni  Deu$  H 
homOf  Deum  neicierunt.  —  Alieni  igilur  supereumin- 
surrexerunt.  Non  cnim  jam  filii  Abraha;  siint,  ncqiie 
fllii  Dei :  sed  naiio  viperanim,  sedservi  peccati,  scd 


\)  in  conspectum. 
Sasci  aebeal. 


s 

w 


Deus  et  lioino,  id  cst,  Dei  filius  habltu  humnn.T 
originis  natus  est),  uisque  ad  naturam  scilicet  hominis 
nascendi,  qiii  tutus  ex  auima  et  carne  forinabilis 
esi,  Dei  se  liumilianie  sulistantia.  Ob  qiiod  (uiii 
insurguMt  ndvorsiim  eiim  alioni,  cum  potcntes  ani- 
inam  ejiis  \\^  exqiiirunl,  quae  freqiicnter  in  Evan- 
geliis  tiistiset  mce-ta  cst ;  Deiim  anle  conspectum 
sunm  non  proposuerunt,  qtiia  Deus  Dei  fllins,  nnte 
secula  innncns,  humnno!  natnr.i;  Iinbitn,  id  esl,  no- 
stri  corporis  atqiie  aniin»  hnmo  ex  pnrtu  virginls 
natus  essct :  per  opcriiin  mngnificentiam  non  intol- 
ligenles,  quin  hominis  filiiis,  cujus  animam  qunTe* 
bant,  ad  id  quod  boino  csso  conpernt,  (q)  ex  Dei  filio, 
quod  seniper  man^ernt,  cxstiiissct. 

0.  Intervrntu  (A)  diapsalin.x ,  non  diceniis,  sed 
cui  diccbaiur,  demulaln  por<ona  est.  Nunc  onlin 
gcnernlis  sermo  esi  propheti.T.  Nam  pfist  eani  orn- 
tionem,  qux  ad  Deum  fueral,  nt  fldiicla  oranlis  pos* 
set  inteliigi,  iii  co  ipso  preciitionis  temporc  quod 
poposcerat  (i)  impetranli^  coiitiniio  snbjccit,  Vkrs. 
6  :  Ecceenim  Deus  adjuvat  me,  et  Dominnfi  f»5- 
ceptor  est  auimo!  mecr.  (j)  Convertit  maia  immicis 
nieis.  EfTeclus  proprios  propriis  reddidit  posinlatis, 
docens  non  negligcnlcni  oralionis  nostro:  heiini 
esse,  neque  irralionabilem  pneslntioncm  misericor- 

(5)  Non  ex  patre. 


(a)  Reg.  ms.  deflectit,  * 

Miciacensis  codex,  et  inindiscreto,  nec  forsi- 
lari  male,  subnudito  cum  post  et. 

(c)  Ediii  cum  regio  codice,  tness^ ;  emendantur  ex 
Mic.  ct  Vatic.  mss. 

Id)  Vatic.  ms.  in  impiorum  ceetu  fuii. 

\e)  Non  negat  aniinam  Christi  noatris  aut  natura 
aut  infirmitate  fiiisse  similem,  alias  pugoarel  cuin 
proxiine  dictis  num.  7,  nec  staret  quod  inox  vocat 
Chrisium  nontri  eorporis  atque  animw  hominem  i  sed 
enm  idco  negat  liunianai  esse  nalur.io  et  iniiiiniintis, 

guia  sit  diviuae  personx,  seu  pertiueai  nd  Filium 
ci,  qni  iiattira  Dens  et  omnipolens  est.  Ex  lioc 
loco  lux  nonnulla  aflulget,  cujus  ojte  verilns  appa- 
reat  abstrusissimarum  quarumdam  lib  x.  dc  Trini- 
late  senieniiaruni. 

(0  In  regio  codice  post,  sed  nntus ,  secundis  curia 
adjeclum  eat  Dei  plius,  hominique  unitus,  id  est, 
faetui  eU  fiUu$  hffminis  qui  erat.  Absque  hae  iuter- 


D  polatione  abande  palet  mens  sancti  Docioris  tres 
simiil  bxreticos  Entychen,  Nesloriurn,  Apollinariiim, 
qnibus  Ari:)ni  prxluseranl,  lioc  imo  loco  diserie 
praidamnaniis. 

(g)  lllud(;x  Dei  filio,  ctc,  id  est,  cum  prins  Di>i  fl- 
lius  exsuiisset,  qiiod  etsemper  mansii,  ctinm  cum 
cxiiide  coepit  esse  filiiis  lioininis.  Qua  loqnendi  for- 
mula  sibi  valde  familinri  viilt  Hil.irius  filiuni  Del 
et  exstilisse  priiis  quain  Iiomofierci,  etpermansisse 
post  quam  factus  esi. 

(/<)  \n  regU)  codicc  hic,  diapsalmi^  alias  legere  eat 
diafsitlmce. 

(i)  Bad.  ct  Er.  cuin  ms.  rog.  impetrato  ,  nnde 
Lip^ius  coniVcil  impetrotum.  Malumns  cum  ins.  Mic. 
impetrantis,  quod  vcrbiim  rcfertiir  ad  ormuis. 

(j)  Editi ,  eonverte  mala  :  renitentibiis  mss.  ac 
snperioribus  diciis,  quibns  personam  cui  prius  di- 
cebntnr,  inodo  demutatam  esse  sii^nificalum  csl.  In 
grscco  «TToo-TOf^Jt,  avertet. 


5ir»  ANCTl  HlLAim  EP1S<:0PI  544 

diai  suJB  existimandam ,  cum  nos  secundum  quod  A     M.  QuiinveritaledisperdUi  Judisi.  —  Dehinc  rnT' 
precaremur  audirel.  Nanique  ad  id  quod  ail :  Quoniam 


alieniiniurrexerwUiuperme;  propriumillud  esl,  Deus 
adjuvai  me;  ad  id  autem  :  Et  forles  quffsierunt  auimam 
meam;  in  eoexaudiia:  oraliouispeculiariseflTectusesl, 
quod  ait :  Et  Dominui  iuiceptor  eit  anitntB  mece :  ad  jd 
vero  quod  ait :  Et  non  proposuerunt  Deum  ante  con- 
spectnm  iuunit  hoc  conipeteiiter  adjecit ,  Vers.  7  : 
Convertit  mala  inimicii  meti.  Deus  crgo  et  adversus 
insurgentes  adjuvat,  el  quxsitam  a  fortibus  animam 
sancli  sui  suscipit,  el  non  propositus  ante  oculos, 
neque  ab  impiis  cogiiaius,  ad  ininiicos  inala  ipsa 
convertit :  ut  duni  Deum  non  cogitant,  jusli  animam 
quaercndo,  et  adversum  eum  insurgendo,  adjuio  eo 
alque  suscepto,    (a)  eum,  quem   inter  iniquilatum 


8um  fii  ad  pcrsonam  Dei,  ad  quem  primiim  depreca- 
tio  erat  coepia,  conversio  :  In  veritate  tua  disperde 
itloi.  Ycritns  mend:icium  confutal,  et  perliniiur  fal- 
sitas  verilale-  Omnein  autein  siiperiorcm  oralionem 
esse  ejiis  hominis,  in  quo  (ilius  Dei  iiatiis  esi,  docui- 
miis,  etiam  hoc  quoque  iiunc  a  Dco  patre  deprecan- 
tis,  ut  ininiicos  siios  in  veritale  disperdal.  Et  quae  sit 
veritas,  non  ambigitur ;  nempe  ille  ipse  qui  di- 
xil,  Ego  ium  vita^  via,  verittii  (Joan.  xiv,  6).  Disper- 
dunliir  crgo  in  veriiale  ininiici,  cum  falsis  testibus 
damnationem  Chrisio  comparantes,  resurrexisse  eiim 
a  mortuis  audiunt,  et  in  Dei  veriiatc  glorinm  suam 
resumpsisse  cognoscunt.  Nain  posiea  ob  |KBnam  Dei 
in  crucem  acii ,  fame  et  bello  absumpti  ac   perditi 


opera  non  cogitabant,  ultorem  maliliae  ipsius  retri-  B  ^^^^  •  ^'^*®  auctorem  morte  damnantes,  (i)  (/)  neque 


butione  sentirent. 

iO.  Juiti  inter  calamitatei  ftducia,—  Habeat  itaque 
lianc  innocens  religio  Gduciam,  ut  inter  liumanas 
insectationes  et  animae  pericula  adjutorem  sibi  Deum 
esse  non  ambigat  :  et  si  quaiido  injust»  mortis  vis 
afferatur,  excedentem  habitaculo  corporis  aiiimam 
sciat  in  (b)  Dei  suscepiioiie  113  requiescere. 
Habeat  ultionis  quoque  certissimam  securiiatem, 
cum  mala  omnia  in  eos  qui  iiiferant  rcvcrtantur. 
Non  potest  iniquitatis  argui  Deus ;  nec  perfectie  bo- 
nitati,  malignae'  voluniatis  instinctus  ac  motus  ad- 
mixtus  cst.  Mala  eiiim  non  malevolus  exciiat,  sed 
ullor  reiorquet :  neque  ea  ex  malitia  sua  aflTert, 
sed   in  merita  nosira  convertii.   Slatuta  eniin   in 


Dei  iii  eo  veriiatein  per  operiim  magnilicentiam 
cogiiantes.  Hos  igitur  disperdit  Dei  veriias ,  cum 
ad  resumendam  gloriae  pateriire  majestatem  resur- 
gens,  (g)  absolut»  in  se  divinitatis  probaverit  veri- 
tatem. 

12.  De  pauione  Chriiti  Hilarii  iententia,  —  Quod 
autem  et  in  crucem  actum  unigenitum  Dei  filium,  et 
morte  damnatum  114  ^""^^  H^^  naiivitate,  quaesibi 
ex  aeterno  patre  est  naturalis,  {h)  aetenius  sit,  fre- 
quenter,  imo  semper  praedicamus,  non  ex  naturx 
necessitate  potius,  quam  ex  sacramento  humanae  sa- 
lutis  passioni  fiiisse  (t)  subditum ,  et  voluisse  se  ma- 
gis  passioni  subjici,  quam  coactum.  Et  quamquam 
passio  illa  non  fuerit  roiiditionis  et  gencris,  quia  in- 


omnes  sunl,  (c)  ad  ultionum  ministeria,  mala  isla  q  demutabilein  Dei  naturam  nulla  vis  injuriosae  pertur- 


cum  lege  vivendi.  jusii  id  (i)  (d)  judicii  severa  xqui- 
tate  moderanie.  Sed  hx»c  et  aversa  a  juslis  sunt  lege 
justitiae,  et  convertuntur  iii  iniqiios  acquilate  judicii. 
Utrumqiie  justum,  ut  et  jusiis  ad  metum  prompta 
sint  (e)  nec  admixta,  quia  justi  sunt ;  et  in  iiijustos 
ad  poenam  siiit  convertenda,  quia  meriti  suni :  nec 
justis  admixta  cum  prompta  sint,  nec  injustis  de- 
futura  quia  prompta  sunt. 

(i)  JuBti  in  judicii  severa  cequitate  moderanlei, 
(2)  In  anieriori,  neque  Deum  in  veritate. 

(a)  In  vuigatis,  eo.  Concinnius  in  mss.  eum,  scil. 
ultorem,  Deinde  in  Mic.  malitio!  ex  malitia!  ipsius 
retributione :  non  spernenda  lectio. 

(b)  Cum  hic  respicialur  illud  psalnii,  Dominus 
suiceptor  e<l,elc.,  legendum  videtiir  Ooniini,  iion  Dci, 
Quoaet  magis  congrueret  solemni  Hilnrii  doctrin.ne, « 
qua  vult  jiistos  post  niorlem  a  Domino  suscipi,  iit  D 
post  omnium  rcdurrectionem  iradnntur  Dco.  Aita- 
men  in  Psal.  i,  n.  9.  pnradisuin,  quo  latroiieni  alios- 
que  jiistos  adinitlit,  siium  esse  docet  in  possessione 
regni  Dei. 

(c)  Exciisi ,  adutationum  ministeria  :  einendaiitiir 
ex  regio  codice.  Quid  deinde  sibi  viilt,  cum  leye  vt- 
vendi?  An  quod  quemadmodum  Deiis  inortem  ac 
mala  malis,  iia  vitnm  ac  pracmia  bnnis  decernat?Qua 
de  re  fiisius  axitur  iii  ps.  ii,  n.  16.  Sed  de  l^e  mo- 
riendi  et  de  lege  vivendi  expressiusdisserituriu  psal. 
Li,  n.  18. 

(d)  Yoculam  id  huc  revocamus  cx  Bad.  et  regio  eo- 
dire.  Tiim  vulgaii  excepto  Par.  secura  tequitate  mode^ 
runtur :  corrupie.  At  in  uno  codiee  Yatic.  juiti  in  ju- 
diciis  $evera  tequiiate  moderantes* 


bntionisoffenderet :  tamensuscepia  (3)  voluiitarie  est, 
ofHcio  quidem  ipsa  satisfactura  pcenali,  non  tamen 
poenae  sensu  laesura  patientem  :  non  quod  ilia  lae- 
dendi  non  habuerit  pro  ipsa  passionis  qualitate  natu- 
rain  ;  sed  quod  dolorem  diviniiatis  natura  non  sentit. 
Passus  ergo  est  Deiis;  quia  se  siihjecit  voluntarius 
passioni :  sed  suscipiens  nniurales  (j)  ingruentium  in 
le  pasiionum  (quibus  dolorem  patientibus  necesse  est 

(3)  Suscepta  voluntas  votuntarie  est» 

(e)  Reg.  nis.  heec  admixta  :  meiido^e.  Mox  in  viil- 
gatis,  et  injustis,  non  et  in  injustos.  Qiiam  iitiliter  ob 
ociilos  justorum  poenas  statuantur,  habes  in  psal.  u, 
II.  3()  vi  57. 

([)  Vnlic.  et  Mic.  mss.  Dei  in  eo  veritatem, 
(f/)Sic  mss.  Editi  vero,  a^so/ii/am. 
(/<)  hi  viilgatis, na/tira/ts  et  ceternussit :  pertnrbate. 
Nitidinr  est  lectio  niss. 

(f)  Ita  Regius  codex.  In  aliis  aiitcm,  subditus  fuisse 
intelligendus  esl,  et  Fo/iciiM,etc.,glosscma.  Commodiiis 
post  quod  autem,  subaudias  spectnt;  puta,  Quod  au- 
tem  spectat  et  in  crucem  actum,  etc.  frequenier,  imo 
semper  pradicamus  eum,  qui  mternus  sit  nativitate,  quce 
etc.  non  ex  naturce  necessitate,  otc. 

(;')  Regiuscodet,  naitiram.  Tuin  ediii  excepto  Par. 
ineongruentium,  Mi>x  etiaiii  Par.  necesse  est  eas  inferri 
viriutes,  Gxpunziinus  eas  rei^ii  ms.  auctoritaie.  Ver- 
boruin  illorum.  ad  quae,  ut  ct  nd  superiora,  llilarius 
suaiii  de  Christi  passioiie  seiitentiam  exigeiid:iin  essc 
pr(eni<»iiel,  hic  iintivus  ordo;  suscipietis  naturalesin^ 
yruentiwn  in  se  passionum  virtutes^  quibus  (seu,  por 
quas)  necesse  e»(  iuferri  dolorem  patientibus,  ubi  dolo<- 


345 

inferri)  virtutes,  ipse  tamen 
non  excidit  iit  dolerct. 

13.  Chrisii  oblationis  pras  oblalionibus  legis  prcestan" 
tia,  —  Sequilur  eniin  ,  Vers.  8  :  Volunlarie  sacri- 
ficabo  tibi.  Lcgis  sacrincin,  qux  in  holocaustonialis 
et  oblaiionibus  hircornm  aique  laarorum  sunt,  non 
babeni  in  se  voluntatis  professionem  :  quia  maledicti 
senieniia  legem  sit  decreta  violantibus.  Quisquis  enlm 
a  sncrilicio  destilissel.  ipse  obnoxium  se  cniciebat 
essc  maledicto  (£>eti(.  xxvii,  2G).  Necesse  ergo  eral 
erfici  quod  fiebat  :  qiiia  sacrificii  negligenliani  male- 
dicti  non  admiltobat  adjcctio.  A  quo  maledicto  iios 
Donilnus  iiosier  Jesus  Chrislus  cxcmit,  Apostolo  di- 
cente,  Christus  ms  redemit  (1)  de  maledicto  legis, 
factus  pro  nobis  ipse  maledictum  {Gat.  iii,  13),  quia 


TRAGTATUS  IN  LIY  I SALMUM.  316 

a  naturae  sux  virlute  A  luliones.  Nam  in  exordio  dixcrat,  (5)  In  nomine  tuo 


saMfica  me.  Post  precuin  vcro  saiisfactionem,  con- 
gruam  (c)  gratnlationis  csse  opnriuit  proressionem, 
ul  ejiis  iiomini  confiieroiur,  in  cujus  nomine  salvari 
sese  fiierat  deprcculus ;  ct  qiii:i  auxilinm  contra  alie- 
nos  insurgenies  in  se  loposcernt,  (d)  idipsum  adep- 
tum  scsc  fiiisse  professtis,  por  hoc  gaiidii  exsultatio- 
nem  meniornret ,  Quia  ex  omni  tribulationc  (i)  eripui" 
sti  me,  Ad  id  vero  quod  dum  fortes  qiix^sicruiit  ani- 
ninin  cjus,  Deum  non  proposucruiit  iii  coiispcctu  suo, 
prxclare  indeniutnbilis  divinitaiis  su:r.  docuit  acierni- 
taleni  in  eo  quod  dicium  esi,  El  super  inimicos  meos 
respexit  {e)  ocutus  nieus,  Morte  eniin  noii  interce|)lus 
esl  iinigcnilus  Dei  filius.  Ad  expleiidam  quidem  ho- 
minis  iiniurain,  ciiam  niorti  se,  id  est,  discessioni  (5) 


scriptum  est :  Blaledictus  omnis  qui  (a)  pendet  in  ligno  B  se  tanqiiam  nnimoc  corporisqiie  subjecil,  et  ad  infer- 


{Deut.  XXI,  23).  MakMlicioruin  se  ergo  obtiilii  inorli, 
Di  roaledictuni  le^iis  dissolveret,  hostiam  se  ipse  Dco 
patri  voluntarie  olTereiido;  ut  per  hostiam  voluntariam 
maledictum,  quod  ob  hosti.-e  necessarix  el  intermissao 
reatuin  erai  ndditum,  solverotiir.  Ciijus  sncrificii  ulio 
Joco  meminit  in  psalmis  :  Hostiam  et  oblationem  no- 
luisti^  perfecisti  aulem  mihi  corpus  (Ps,  xxxix,  7) ; 
Deo  patri  legis  sacrificia  rcspuenti,  hostiani  placen- 
tem  US^*'^^^^^  corporis  ofTerendo.  Cujiis  oblatio* 
nis  beatus  Apostoliis  ita  meminit :  Hocenim  fecit  seniel 
seipsum  offerens  hostiam  Deo  {Hebr,  vii,  i7) ;  om- 
nein  humani  generis  bnluiem  oblaiioiie  sancta:  htijus 
et  peiTectJC  hostiae  redemplurus. 

14.  Christus  de  obtentis  a  se  postulatis  gratulalur, 
—  Ob  quae  oinnia  ita  gesia,  laudeiii  Deo  pairi  rererl :  ^ 
Confitebor  nomini  tuo^  Domine,  quoniam  bonum  est ; 
\ers.  9   :  quoniam  ex  omui  tribulatione  eripuisti  me, 
(2)  {b)  Rcddil  singulis  proposilionibus  proprias  abso- 

i\)  Exemit, 

(t)  Reddidit  singulis, 

(3)  Codex  pr.emittit  noinen,  Deus. 

(i)  Eruisti,  Postea,  quierunt.  iiiox,  cum  Deum  non 

ris  capax  nntura  ciim  en  conjungitur  qunR  pnssionein 
111  sc  cxcipii ;  ipse  tamen  seciindum  divlnitatem,  dicet 
carni  coiijunctus  in  quain  passio  cadat,  a  naturte  suas 
tirtute  non  excidit  ui  doleret.  Ralio  proximc  anlc  sub- 
jicilur  :  non  quod  illa  (pas^iu)  loedendi  non  hnbuerit 
pro  ipsa  pasiionis  quatitate  naturnm,  sed  quod  dolo' 
rem  dicimtatis  natura  non  sentit.  Uuc  posseiil  nflerri 


nas  sede3,  (f)  id  qiiod  lioniini  debiluin  videliir  esse, 
peneiravit  :  sed  niaiiet  resurgeiis,  el  inimicos  suos 
iminoriali  oculo  despicit,  glorificalus  in  Dcum,  et  ex 
hoiiiiiiis  filio  in  Dei  filiuin,  (g)  ex  quo  etiam  hominis 
fiiius  csse  cccpcrat,  per  resurrectionis  gloriam  jam 
renalus.  Iiiiinicos  suos  despicit,  quibus  dixerat,  So/- 
vite  temptum  hoc.etpost  triduum  (G)  (h)  rewdificabo  illud 
{Joan.  n,  i9).  iEdifiralo  igilur  Iioc  eorporis  sui  tem- 
plo,  eos  qui  qii:c:iierant  aniinam  suaui  ex  edito  videt, 
el  iilira  hninaiue  inoriis  Icgom  aiictorcs  mortis  sux 
sublimis  ipse  despeciat ,  moriein  perpeticns,  sed 
inori  nesciens,  Deiis  homo  Domiiius  nostcr  Jesus 
Chrislus,  qui  esi  benediclus  in  sxcula  sxculorum. 
,  Amen. 

116  PSALMUS  LIY. 
In  finem  in  carmiuibus  (i)  intcllectus  David. 
Inaurire  Deus  orationem  meam,  et  ue  de^pexeris  de* 
precationem  meam  :  intende  nii/ji,  ct  exnudi  me,  Contris^ 

proposuerunt, 

(5)  Descensioni, 

(6)  jEdificabo  illud, 

suain  Hilarius  sic  expHcat  in  psal.  cxxviii,  n.  !22  : 
Humanoi  ista  lex  est  necetsitntis,  ut  cousepnltis  corpo' 
ribus  nd  iuferos  animas  descendaut :  quam  descensio- 
netn  Domiuus  ad  consumtnationem  veri  hominis  non  re- 
cusavit.  Desceiisuin  Christi  nd  iiiferos  c-oiitii>ent  sym* 
Jmlum  aposloloriiin  qiiod  exponit  Rurfiiiiis,  rorniulas 
Ariiuiniac  dcindc  Nicax  in  Thracin  cxpositn,necnon 


similitiidiiics  iib.  x  de  Trin.,  nuin.  23,  relntxde  lelo  D  synibola  Gallicana  tom.  i  Musxi  Ilnlici  ,  magnoque 
in  aqnain  nulignciii  aiil  nerem  vibraio,  ciii  cuui  na-      — -— -  -«..«.:  n-.™  «...»  ^  c^r:.xi....:o  «cca......i   m 

Inm  sit  pungere,  rorare,  vulnerare,  modo  iii  cniii  natu* 
rani,  in  qunin  liiijusmodi  affeciiones  cadant,  innnitta* 
tur;niliil  horuin  pncstat  in  aquain,ignem  autnerein, 
ni  poic  iinlura!  iii  quam  passio  quideui  laJal,  sed  non 
vulniiv,  rtc. 

(/i)  hi  \uig:>tis  pependit.  Ex  re{;io  codice,  in  qiio 
perdit,  reponinius  pendet  juMa  sncruin  texliim. 

(b)  Ediii,  reddidit  in  singulis,  Heciiiis  mss.  reddit 
(neiiipc  in  pr;vseiiti  nc  poslreiiio  versii)  siugutis, 

!c)  Par.  ]  ost  Lipsiuin,  gratulntioni  :  iniiius  bene. 
d)  Siihauditur  iiic,  oportuii  ul.  Mox  edili,  gaudii 
exmttatione  :  castignntor  cx  scriptis. 

{e)  Edili,  despexit.  Ilis  quidcm  faveiit  snbsequen- 
lia  llilnrii  verba,  sed  renituntiir  inss.  Alibi  eliain 
nieniorat  Hilariiis  textiim  Scripiurae  alium  a  Vulgata 
noslra,  cui  tJinen  dctndeiuier  enarraiiduin  eum  coii- 
gniil. 

(f)  Rcgiiis  codcx,  ifi  qnod,  Dc  hoc  debiio  mentem 


consensu  sancii  Paires  enin  c  Scripturis  asscrunt,  ul 
nicriioAug.  epist.  CLxiv,  n.  9,  el  clxxxvii,  n.  5,  in 
ter  fidei  veritntes  rundniis-^iinn  niicloriiutc  nrmnlas 
illnin  accensent.  Ipsins  h:cc  vcrba  sont  epist.  clxiv, 
n.  9  :  Secuudum  animam  cum  fnisse  apud  ififeroi, 
aperte  Scripiura  declarat ,  et  per  prophetiam  pne- 
missa^  et  per  apostolicum  inlf^Uectum  satis  exposita, 
li:i:c  obibr  dicla  sint  ndversiis  cos  ipii  contra  ma- 
giinin  vctcriiiii  conseiisiiin  Clirisii  ad  inrcros  descen- 
suin  ac  sepuluiraiii  confuiidcntes,  idipsum  cssc  vo- 
luiit. 

(g)  Quid  sibi  velit  exquo,  repeie  ex  col.  3ii  ,  nota 
g.  Quid  aiiteni  sii  nova  illn  (^hristi  per  rcsurreciionis 
glorinin  nntivilns  copiose  disserilur  in  psaL  ii,  n.  17, 
el  seqq. 

(h)  In  re^io  ms.  (r(/t/lr/)6o ;  quam  lectionein  con- 
firniat  qiiod  scqiiilur,  (edificato  igitur^  etc.  nou  reosdi' 
ficato, 

(i)  Hilarii:s  infra,  hymnis. 


5i7  SANCTI  HILARll  EllSCOPl  348 

tntns  sum  in  exercUaimu  luea^  (a)  conlurbatus  sum  A  sunt  :  omni  iulelleclu  scilicel  noslro  »d  Dofntnuni 

nosirum  Jesuni  Chrislum  ,   quem  Apostolus  nnera 


a  voee  inimici  et  a  Iribulaiione  peccatoris :  quoninm  de- 
clinaverunl  in  me  imquilatei  (6),  el  in  ira  molesli 
erant  mihi.  Cor  meum  conturbatum  est  in  me  :  et  [or- 
mido  mortis  cecidit  snper  me.  Timor  et  tremor  vene- 
runt  (c)  super  me  :  et  coutexerunt  me  tenebra:  (rf).  Et 
dixi :  Quis  dabit  mihi  pennns  sicut  columbas?  el  volabo^ 
ct  requiescam.  Eece  elongavi  [ttgiens  :  et  mansi  in  soU- 
tudine.  Diapsalha.  Exspectabam  eum  (e)  qui  salvum 
me  [ecil  a  pusillanimitate  spirilus  el  lempestale.  Pras* 
cipita^  Domine,  (()  divide  linguas  eorum  :  qim  vidi 
iniquilatem  et  contradictionem  in  eivitate.  Die  ac  uocla 
eircvmdabit  eam  supcr  muros  ejus  {g)  iniquitas^  et  la- 
bor  in  medio  ejus  et  injuslitia  (/j)  :  et  non  de[ecit  di 
platds  ejus  usura  et  dolus.  Quoniam  si  inimicus  tneua 


lcgis  doeuit  essa  rererendo  (Rom,  x,  4). 

2.  Chrislus  Deus  simul  et  komo.  —  Freqoenter  aa- 
tem  admouuimus,  eam  in  psalmoiuiii  cogniiione  seiH 
sus  nofiiri  iemperandam  esse  raiionem  ,  iit  eiim ,  de 
quo  et  per  qiiom  omnis  proplieiia  esi,  ex  Dci  filio  lio^ 
niinis  fliium  naiiim  roeminerimus,  (p)  ei  Dci  naiuram 
oinnibtiH  anle  sacculis  manentcm  in  naluram  lioniinis 
esse  ex  pariu  virginis  gcnilani  :  ita  ul  naluro^  posic-* 
rioris  adjectio  nullnm  defeciioncm  natura^  anlcrioris 
affcrrei;  neque  (i)  (q)  qui  eliani  liomo  csse  coepcraty 
id  quod  anle  hominem  manebal,  Deus  scilicel,  esse 
dosincret.  Uic  ergo  assumens  cariiis  nosiru;  frdgiliia' 
iem  ,  ct  manens  suus  atque  nostcr,  ita  agit ,  oral. 


maledixissel  (1)  mt/it,  supportassem  utique,  Et  si  is  B  proflleiur ,  cxspeclat  W^  oninia  ilb  qwK  nostra 


qui  oderat  me  (;),  super  me  nvigna  locutus  [uisiet^ 
abscondissem  (k)  me  utique  ab  eo.  Tu  vero  komo  una^ 
nimis^  dux  meus  et  notus  meus,  qui  simul  mecum  dul» 
ces  capiebas  cibos  :  in  domo  Dei  ambuiavimui  cum  con^ 
sensu  (/).  Veniat  mors  $uper  illos  :  descendant  in  m* 
[ernum  viventes  :  quoniam  nequitia  in  bospitiis  eorum^ 
in  mcdio  eorum,  Ego  autem  ad  (m)  Deum  clamavi  :  $i 
117  Dominus  exaudivit  me.  Vespere  e%  maue  et  meridie 
nnrrabo  et  renuntiabo :  et  exaudict  vocem  meam.Liberabit 
in  pace  animam  meam  ab  Itis  qui  appropiant  mihi :  quo- 
niam  inter  mullos  erant  mecum.  Et  exaudiet  me  DeuSf 
el  humiliabit  eos,  qui  est  ante  scecula.  Di^psaliia* 
Non  enim  est  illis  commutaiio,  et  non  timuerunt  Deum  : 
cxtendit  manum  suam  in  retribuendo.  Contaminaverunt 


sunt,  ul  in  his  adinisceai  etiani  ilia  qox  snn  snnt  : 
loquaturqiic  interdnm  ex  persona  hominis,  qnia  ct 
iHMno  ei  natns  ei  passus  oi  morluus  esl ;  inlerdtim  nu- 
lcm  omnis  ci  secundum  Deum  scrmo  sil,  quia  cx  Dco 
homo  ,  ei  ex  Dei  fllio  hominis  (ilius  cxstiiiss'^  :  iia- 
iura;  scilicetejus  confldeniiani  non  obliuis  in  vcrbis, 
qua  (r)  in  assnmpiione  licei  hominis  noii  cnrchat,  cl 
iia  ex  Dobis  alqnc  cx  inflrmilaic  no9tra  hnnnni  !<er- 
monis  eonsueiudine  usuque  loquens ,  nt  ex  sc  .'tiqne 
ex  viriuie  lua  quae  Deo  sunl  propria  ct  dignn  loqirc- 
retur,  ut  iii  pr«TScnti  psalino  cognosci  poiest,  qni  ita 
ccepius  csi. 

3.  Vers.   2 — 8.  Innurire  Deus  orntionem  metvn^ 
et  ne  despexeris  deprecationem  meam   :  intende  m'hi. 


testnmentum  ejus,  divisi  sunt  ab  ira  mitus  ejus,  et  ap-  C  ^t  gxaudi  me.  Contristatus  sum  in  exercilntione  mca,  et 


propiavit  cor  ejus.  3iollierunt  sermones  ejus  super 
oleum,  et  ipsi  sunt  jacula.  Jacta  in  Deum  cogitatum 
tuum  (n).  Etipse  te  enutriet^  et  non  dabit  in  teternum 
(luctualionemjusto.  Tu  vero  Deus  deduces  eosinpli" 
teum  interitus.  Viri  sanguinum  et  dolosilatis  non  diml* 
diabunt  dies  suos  :  ego  aulem  sperabo  in  te  (o). 

TRACTATUS  PSALMI. 
i .  Psalmus  hic  de  Christo  est. — Siipcrscripiio  psalmi 
sine  hisioria  esi  lantuin,  Vkrs.  i  :  In  finem  in  kymnis 
intellectus  est.  Hymnos  aliqui  translatores  nostri  car* 
mina  nuncupavcrunt :  plerique  auicm  hymnos  exipsa 
graeciiatis  usurpaiione  posuerunt.  De  nomlnc  irihil 
differl ,  dommodo  res  una  csse ,  qiiae  vel  In  bymnls 
vel  in  carmiiiibus  signiflcabiiur,  inielligaiur.  Hoc 


eonturbatns  sum  a  voee  inimici  et  a  Iribulalionc  pec- 
ealoris  :  qMoninm  declinnverunl  in  me  (s)  iniquiinleni, 
elin  ira  molesti  erant  mihi.Cor  meum  coniurbntum  ef.t 
in  nifij  et  [ormido  mortis  cecidit  super  ine.  TMiior  et 
tremor  (i)  venit  super  me,  et  contexit  m$  tenebra.  Et 
dixi :  Quis  dnbit  mihi  pennas  sicnt  cotumba^l  et  volnbo, 
et  requiescnm.  Ecce  elongavi  [ugiens.  et  mnmi  in  so- 
Utudine.  In  exordio  psalrni  clsi  huinilitaiis  voce  usiia 
sil,  cnm  ail :  Inaurire  Deun  oralionem  mcam  :  non  tn- 
men  sine  aliqua  propria  (5)  coiiscientia  aliioris  iidti- 
cias  inielligiiur  hsec  loculus.  Non  eniin  cnjns* 
cumque  esi  innocenliae ,  id  posiulare  ut  orniioncm 
suain  Deus  inaurlat.  Promplx  namqne  scmpcrprcca- 
iioni  hominum  Dei  aurcs  sunt :  quia  qui  naiurain  .nu- 


ergo  de  psalmo  scnlicndum  esl,  qiiod  quse  bymnoDdiendi  humano  gcneri  Impcriil ,  ipse  exlni  :uiditfts 
ejus  Tcl  carmine  coiitincntnr ,  in  niiem  InteUtgenda     non  potcsi  esse  naiuram  (Ps.  xciii,  9)ci  qui  uhi. 


(f )  Q^^  etiam  jam  homo  esse. 
(2)  Intravit  in  me. 


(3)  Conscientiee  altioris  fiducia. 


*) 

9} 
h 


Hil.  et. 

Hil.  iniquitatem. 

II il.  venit. 

Contexit  me  tenebra. 

Hil.  ialvificantem  me  a  puHUammitate^  etc. 

Et. 

Et. 

Ahesi  inrra  et  injuititia. 

Hil.  improperaaet. 

Odiem  me. 

Abiconderem. 


(/)  Ingreiil  i 
(m)  Ego  ad. 


iumui  cum  concardia. 


(n)  In  dominum  cogilationem  tuam. 

(o)  Domine. 

(p)  Regius  codcx,  hic  omissa  particula  el,  mox 
habet  genitum,  non  genitam  :  inale. 

(q)  In  vulgalis ,  qui  jam  komo.  Goncinnius  in  ms. 
reg.  ^tff  etiam  homo. 

(r)  Ms.  regiiis  quam. 

S\  Sic  jiixia  grxcum  ms.  rcgiiis.  Ediii  vcro  juxU 
aiam»  iniquitaUi. 


r,4f) 


TRACTAiUS  liN  i 


que  huiic  iu  nubis  fiiMisiiiii  auduioiiig  opcralur»  nou  A 
poicsi  non  ubiquo  in  ipso  e^c  quod  prxsut.  Dcus 
iUquc  ubi<|U6  ci  scinper  audil :  sed  non  omuiuiu  mo- 
rlli  esl  (a)  ui  quod  :iudily  ei  inaurial :  auditum  qui- 
dem  cjus  oraulis  voce  penelranle,  scd  dignutioiiein 
eoruin  quo;  audiantur  inauriendi  sola  oralionis  inuo- 
ceiitia  promerente. 

4.  Oralionuiu  iripUx  genus,  —  Triplex  autem  in 
ezordio  (b)  oraiio  precationis  est  cdita.  Prima  eiiim 
ea  est,  ut  inauriatur  oraiio.  Sequcns  cst,  ne  despicia- 
tur  deprecaiio.  Tertiaest,  ut  inlendat  sibi,  scque 
exaudial.  Et  necesse  est  discretain  esse  unitisciijus- 
qiie  gencris  naturam  :  ul  nou  idcm  sil  inaurire ,  et 
non  despicere ;  rursuinquc  difleTat  ab  utroquc  in- 
tendere,  et  exaudire.  Et  quia  dc  inaurienda  oralione 
quid  intelligi  posset  ostciidiinus ;  quid  illiid  sil :  Ne  B 
despexeris  deprecalionem  tnenm,  iraclaiidtim  esl.  Oes- 
piciuntur  oraiiones  leves,  difAdeuies,  118  inutiles, 
sxctili  ciiris  anxioi,  elrerum  corpor;iliuin  dcsideiiis 
implicala,  bonorum  operum  fructibus  infccuiid;o. 
Ux  igilur  dcspicabiles  sunt  orntioncs,  Dei  dignatione 
iion  dign»,  de  quibus  per  Esaiarii  propbelnm  ait :  Fa 
cum  exieuderitis  manus  uestras  ad  me,  avertam  oculos 
meos  a  vobis  (Esai.  i,  15).  Et  causam  despiciend.e 
oraiionis  conlinuo  subjccii ,  dicens  ;  Manus  vestrte 
san{fuiise  pUnee  sunt  (Ibidem),  Ubi  ergo  operalio  inl- 
quitalis  exstabit,  illic  despicitur  oraiio  deprecaniis. 
Al  vero  tum  in  eum  qiii  sperat  intcndiiur,  cum  ta- 
ctiae  spei  iidca ,  piae  consciontix  religione  coliibctnr. 
Et  est  iiobis  boc  absolutissimuin  uniuscujiisque  pro- 
prietatis  exemplum.  Inauri\it  Dominus  vcrba  Glia-  Q 
nanx»  s»pe  clamanlis  (MalUi,  xv,  28)  :  de^pexit 
oraiionem  adolescenlis  illius,  qiii  uh  u^lernilalis  lar- 
gil»re  divibionein  palrimonii  postulabat  (Luc,  xii, 
45  ci  li);  intendit  aulem  in  eam  feminam,  qu»  fid>  i 
silentio  salulem  sibi  eliam  a  vesiia  iinihria  expetebat 
(Luc.  VIII,  4i). 

5.  Christi  in  hoc  mundo  exercilalio.  —  Hia  ergo 
tolius  precationis  sune  generibus  distinciis ,  nunc 
caosam  i|>sam  exposuil  deprecandi  :  quia  iii  cxerci- 
latione  sua  conturbarelur  a  voce  iuimici ,  et  a  tribulo' 
tione  peccaloris,  Et  quidem  exerciialio  numquam  nisi 
ad  res  uiiles  saluiarestiiie  suscipitnr  :  quas  quia  in 
sancto  quoque  impii  ferre  non  possunt,  omnibus  eum 

(1)  Oblita. 

(a)  Begiiis  ms.  meritis  :  non  displiceret  prxposita  D 
parllciila  t/i. 

(b)  Mein  ms.  in  exordii  precatione  oraiio  est  edita. 
\c)  Afemorix  lapsuin  bic  .irguit  Ernsmns,  quia,  in- 

qiiit ,  c.  22  in  Mntth.  non  liabentur  uisi  duodecim 
iegioues.  At  i:na  el  constans  cst  in  sinccrioribus  itiss, 
lef:tio  bic,  in  psalmum  superiorem  n.  1,  lib.  x  de 
Trinit.,  n.  4!  ,  imo  et  in  Miltb.  ut  ipse  in  velusto 
codice  se  deprebeniiisse  fatelur  Erasmus.  Sicubi 
igitur  aliier  occurrat,  hacc  diversitns  non  Hilario,  sed 
notnriis  nut  sciolis  esl  tribueiida. 

(d)  Excusi ,  oblita  natura  :  eineiidaniur  ex  mss. 
Tum  Er.  Lips.  et  I\ir.  ut  non  in  his,  Reciiiis  abest 
in  a  Bad.  et  mss.  ex  qtiibus  Kegiiis  pnrliculnin  non 
aiiiiqno  more,  pnncio  nimiriim  snbtcrposito,  expune- 
lam  nnbet  :  quod  in  eumdem  sensom  redii. 

(e)  In  regio  codice  bisee  verbis ,  dum  infrmitas 


.lY  l>SALMliM.  ooO 

iiijuriis  aniccre,  ct  usqiie  ad  forniidinem  n.or;isdi!f4« 
tigare  contendunl.  Sed  ha^c  iii  Doiniiio  Jcsu  Chrislo 
exercitatio,  iiosirx  saluiis  operatio  est,  quam  diver- 
sarum  saiiationum,  de  liinc  passionis  ips^ius  exerci* 
talio  provelieliat.  In  boc  qtioque  se  mundo  consortio 
nostiae  ioQrmitaiis  exercens  (qiiam  exercitaiionem 
egressu  suo  Isaac  incampum  praeOguravit,  cum  iiivec- 
toi  camclo  Rebeccx  (Gen.  xxiv ,  G5) ,  tainqunm  spon^ 
sx  cx  geiitibus  exercens  se  iii  hoc  mundo  Chri^tiis, 
occttiril),  a  voce  iuimici  etiam  lurbatur,  cum  Samaii- 
taiius  da.'moiiium  babens  dicitur  (Joan.  viii,  48),  cuih 
quia  se  a  cruce  non  erunt,  iiegaiur  esse  coiteris  salus. 
Dedinantes  in  eum  iniquitateni  faUorum  testimo- 
Dioriim  et  scniciitioi  iDOrtis ,  in  ira  quoque  mulesii 
siint  ei,  dum  flageilis,  dum  colapliis,  duin  alapis  dc- 
saiviunt. 

6.  Patientia ,  infirmitas  satva  divinitate.  —  Sed 
inter  hxc  habens  poloslat(Mn  (c)  duodecim  120 
millia  legionum  ca^lesiiuin  evocarc,  noii  ad  irain 
eommovclur ,  iieqiie  ad  ultionem  exacerl>atur.  So- 
qiiitnr  eiiim  :  Cor  meum  eoutnrbatmn  cst  in  me,  Pali 
omnia  in  so  ipso  constituii,  dummodo  bunianse  salu- 
tis  sacramenla  pcrftcerct.  Diriiciliimum  aulcm  bonii- 
nis  inflrmilali  est ,  intra  sc  ipsiim  perturbaliones 
mentiscomniotione5qucc(>liil>ere,  ut  non  eliam  usque 
ad  ipsam  vultus  demiitationem ,  tacito  licet  niotu ,  si- 
gnincatio  anxictatis  vel  indigii»tionis  eruinpat.  Ve- 
rum  unigenito  Deo ,  quamvis  iiifirmitas  noslra  siis- 
cepli  sit,  tamen  divinilatis  iii;e  noncst(l)  (</)  nbolita 
natura  ,  ul  non  liis  oninibuc  qiiae  iiifirma  suni  salva 
niajeslafis  sua!  dignitatc  perfuiictus  sit,  dnm  universa 
qii»  morlis  nostne  sunt  ac  timoris  ita  pertnlil,  ui  in 
Gum  incidereni  hTC  poliiis  qnain  incssent,  (e)  duin  in- 
flrmiias  no.4ra  mngis  est,  qtiam  nnturalis  in  Deo  esl. 
Denique  idipsum  seqiiens  serino  connexiiit,  cum  dicit: 
Et  formido  mortis  eecidit  super  me.  Timor ,  et  tremov 
venit  super  mf,  et  (%)  contexit  me  lenebra.  El  liacc  qiii- 
dem  In  enm  omnia  qu.x  noslrx  nccessitalis  sunt  ir- 
rueront ;  sed  ab  eo  natur»  sunc  virtute  siisct^ptn  sutil, 
dnro  mortem  nostram ,  potens  non  mori,  etiain  (f)  li- 
morem  in  so  mortis  ingruentem  non  reniiil. 

7.  Pennas  non  atiunde  sumit.  —  Et  cuin  hajc  eadem 
lainqiiam  iii  hominem  iriibeciUitnii  cjns  dominatura 
cccidissent :  tameii  ut  non  subjeclum  se  bis  qux  in- 

(2)  Contexerunt  me  tenebroi. 

nostra  magis  est ,  quam  naturalis  in  Deo  est,  ea  qna 
modo  dicel>nmn8  ratione  expunctis,  supcrscriptinii 
esl ,  dum  iufirmitaiis  nostree  magis  est ,  quod  in  as- 
tumpto  patitur  tiomine,  ffuam  divina,  quce  impasnbilis 
est,  naturee  :  ubi  Hilarii  meiitem  poiius  cxpressam 
hnbes  ,  quam  verba.  Diligenter  retinendum  ,  illiid 
duminxnt  apud  Hilariiim  naturale  esse  Ghrisio,  qnod 
divinoi  illiiis  natur,'e  convenil;  quod  nutiMu  human.r, 
vclut  nlifMiuni  ab  eo  ac  tamqnam  nostrumet  non  suum 
speciari.  Hmc  quod  nos  diceremus,  mniiciis  Dcns  ct 
bomo,  ipse  superius  n.  S  dicit ,  mauens  suus  alque 
noster.  Atque  adeo  hlc  proliletur  Ghristum  prout 
noster  et  homoesi,  tiinorein,  dolorcm,  morlcm  alias- 
qiie  humanas  infirmiiates  perpessum  cssc,  quas  ncgat 
expertum  esse,  pronl  suus  ac  Dens  est. 

(0  Ita  codex  Yatic.  Alii  vero ,  ftmore  tft  se  mortis 
ingruente. 


Ki  SANGTI   IIILARII  EPISCOPI 

gnierent  edoceret ,  subjecit :  Et  dixi,  quis  dabit  mhi  A  impiis  denegalur  cum  dicitiir  ; 


552 
Si  intrabunt  in  r«- 


pennas  sicut  columbcel  et  volabo  ,  et  requiescam, 
(a)  Non  infirmus  est,  ciii  ad  evolaiidum  dc  coiitegen- 
tibus  se  tenebris  metuque  morlis  pennae  non  nliiinde 
sumendae  sunt.  Cum  eniin  dicil:  Quis  dabit  mihi  ?  non 
posceniis  ab  aliqiio,  sed  non  aliunde  sperantis  est. 
Evolare  autem  ut  columba  festinat.  id  est,  in  spiriui- 
lem  redirc  naturam.  Nnm  et  in  columbae  specie  Spi» 
ritus  in  eiim  volando  requievit  {MaUh,  iii,  16)  habi- 
latione  aliqnando  in  eo  homine,  qui  lum  de  Jordanis 
aquis  adscendebat,  invcnta.  Et  hxc  quidein  precalio- 
nis  est  causa,  quia  infirmitnte  corporis  degravatus, 
hoc  qiiod  nobis  esl  mortalo  susceperat ,  nt  cnro 
factns(6)  inspirilum  evolaret.  Ethnnimquidem  121 
pennarum  suariim  in  psalino  alio  ita  meminit :  Si 


quiem  meam  {  Ps.  xciv ,  il).  Resumpla  spiritali 
gloria  ,  unigenitus  Deiis  in  his  ,  lanqiiam  in  templo 
digno  se  corporibus  quae  erant  nnica  deseria  requie- 
scii,  quia  plures  jani  filii  dcsert.ne  magis  quam  ejus 
qurc  habetvirum  (Esai,  liv,  f). 

d.  Lilteram  sotam  in  psalmis  volentes,  —  Non  sum 
antein  ncscius,  plerosqne  solum  verborum  sonum  et 
liileram  coniuenles  ,  nibil  de  omnibus  fere  psalmis 
(2)  (/i)  congniiim  persono;  Domini  nostri  Jesii  Chrisli 
cxislimare  ,  putenlque  toiuni  qnerclis  Prophetai  in- 
crepari.  Sed  nos  iitem  iion  rnovemus.  Neque  enim 
destrnimus,  sedadsiruimus,  addeniespotius  de  obscu- 
ris  Inlelligentiam ,  qnnm  simplicibus  detrahentes : 
qiiia  quxcumqne  David  aut  passus  aut  questus  est. 


sumpscro  petinas  meas  ante  lucem,  et  habitavero  inpos-  J)  etinm  passionibus  cjus  ,  qui  universitatis  nostrae  caro 


iremis  maris,  Eienim  illuc  manus  tua  dedueet  me 
(Ps.  cxxxviii,  9).  Suas  itaque  sumet ,  (c)  ut  inlel- 
ligntur  eas  ex  his  evacuatus  assnmere. 

8.  Desertum  quo  se  a  requie  recipit,  —  Sed  sumplis 
pcnnis  iit  volaiido  requiescal,  quo  sit  quieiurus  osten- 
dil ,  diceiis  :  Ecce  elongavi  fugiens  ,  et  mansi  (d)  in 
deserto,  Cecideruni  quidein  super  lucem  tencbrae  , 
sed  tenebrae  cain  non  comprehenderunt.  Elongavit 
eniin  fngiens,qui  ne(l)(tf):i  conlegentibusquidempotuit 
comprchendi.  Kugit  ergo  etinm  eos  qui  se  perseii.ue- 
bnnlur,  et  ab  his  longe  fnctus  habiiat  in  deserto.  Et 
quod  dcsertuin  hoc  vel  quae  solliciludo  sit  (nam  eo- 
dem  verbo  utrumque  grxcitas  elocuta  est ) ,  ct  iia 
alius  propheia  declaral  :   Lcetare  desertum  sitiens  , 


esi  factns,  impletasunl.  Ei,utl22^rbitror,ea  qiuese- 
quunlur  intelligeniia!  iiosirx  cursum  probabunt. 

10.  Salutem  exspectat  Chrisius,-^  Intercedens  vero 
dinpsalina  dcmutavil  et  sensuin.  Nam  omnis  rursum 
adversiis  eos,  de  qiiibiis  est  (juerela,  fit  sermo,  ho- 
nore  tamen  ejns,  ad  quem  omnia  est  referre  solitus, 
antelato.  Seqiilturenim  ,  Vers.  9  :  Exspectabamsalvi" 
ficantem  me  a  pusillauimitate  et  tempestate.  Non  nova 
hxc  ejus  exspect:itio  esi:  nam  et  in  eo  psalmo,quem 
ex  personnejusessenon  dnbium  esi,  sic  precatusest: 
(i)  Solva  mc^  Deus,  quoniam  intraverunlaquasusque  ad 
animam  meam,  Infixus  sum  in  limo  profundi,  et  non  est 
Bubstantia,  Veni  in  atiitudinem  maris^  et  tempestas  de- 
mersit  me  {Ps,  lxviii,  ^etZ).  Ab  hac  igilur  lempestate 


exsultet  desertum,  et  floreat  tanquam  lilium  :  et  floreant  Q  atque  ab  hac  pusillanimitate  (  humiliatus  (j)  enim  erat 


et  exsultent  descrtaJordanis.  Invalescitemanus  invatid(e 
et  genua  dissoluta  :  consolamini  modici  animi  ,  sensu 
invaiescite ,  et  nolite  timere,  Ecce  Deus  (f)  noster  judi- 
eium  reddet ,  ipse  veniet  et  salvabit  nos,  Tunc  aperien- 
tur  oculi  ccecorum  ,  et  aures  surdorum  audient^  erudie- 
tur  lingua  mutorum.  Tunc  saliet  claudus  tanquam  cer- 
vus  {Esa.  XXXV,  1  et  seqq.),  Venerai  quidcin  ad  oves 
perdilas  domus  Isracl ;  sed  ab  iis  fugaius  haec  de- 
serta  Ixtificat.  In  his  enim  manely  (g)  et  manet  post- 
qtiam  volando  rcquievit.  Esl  cniin  Dei  requies,  quse 

{\)  A  continentibus, 

{(t)  Tn  vulgnlis «  nam  infirmus  est :  mendum.  Nox 
apiid  Er.  Lips.  ct  Par.  pennas  atiunde  sumendce  suni^ 
expimcio  non  :  menduin  cx  mendo.  Utruinque  corri- 
gnni  mss. 

(b)  Rcgins  codex  ,  in  spiritu.  Veriiis  alii,  in  spiri- 
tum,  qnod  paulo  anle  dixerat  tlilarius,  inspiritalem 
redire  naturam,  qnod  nlihi  dicii ,  etiam  «ernndiim  lio- 
in  nemficri  Denm,  nlibi  in  pcrfectnm  Dei  filinmgigni, 
quandoqiic  redire  nd  nniiaiein  nalnralem  Patris  qiiam 
secuiidnm  hoininem  amiserat,  s.^epiuseam  apud  Deum 
resumere  gloriain  ,  quain  apud  eum  habebat  prius- 
qnain  inundus  esset. 

(c)  Er.  el  Lips.  utnon  inleltigatur :  qnod  primaedit. 
Par.  benecorrectiiin,pravc  in  poslremuin  revocatuin 
est ,  renitentibns  mss.  Dciiide  ms.  reg.  eas  et  his. 
Ac  tuin  sola  editio  Par.  evacuatis.  Retinendum  ex 
kis  evacuatus  ,  niniiruin  ex  illa  gloria  qua  supra  lio- 
miiies  et  Angelos  elatns  erat  Chrislus,  ex  qua  se  eva- 
ciiatis,  et  al>  angclis  paulo  minoratus  ad  honiines  us- 
(|iic  dcscendit. 


usque  ad  mortem  crucis  )  salvari  exspcctat  ab  eo  ad 
quem  precatus  est ,  diccns:  Pater^  clarifica  me  apud 
iemetipsum  ctaritate  ,  quam  habui  apud  te  prius  quam 
mundus  esset  {Joan.  xvii,  5). 

il.  Judwl  qualiter  jam  demersi  et  linguis  divisi.  — 
Sed  exspcctans  snlvnri  se,  plits  jnm  quam  spem  salu- 
lis  exspectal.  ^cquitureniin,VERS.10  :  Prcecipita,  Do- 
miue,  etdivide  tinguaseorum,  ProprieUilem  verbi  sive 
bebraici  sivc  gra,'ci  Iniinitns  ,  nti  in  innllis  ,  non  elo- 
cuta  est.  Nnin  id  quod  pracipita  dicitur  ,  cum  illts 

(2)  Congruum  aliquid  personce. 

((/)  Regius  ms.  tit  sotitudine :  quam  lectionem  aeque 
l^  ac  aliain  mox  probat  Hilarins. 

(e)  In  vulgatis ,  a  gentitus,  In  niio  e  ms.  Valic.  a 
contineniibus,  In  allero  siiniil  el  reg.  a  continqentibus, 
Veriiis  in  icrlio  necnoii  el  Blicinc.  a  contegentibus  , 
tcnebris  scilicet,  dc  qnibus  nnm.  7  jnm  diclum  erat: 
Pion  infirmus  est ,  cui  ad  evotandum  de  con:egentibus  , 
se  tenebrist  elc. 

{f)  Abest  itos/er  a  ms.  reg.  hic  et  infra  inPsal.  lxv, 
n.  11. 

(g)  In  viilgatis,  etmansit.  Rectius  in  mss.  «l  manei. 
Amat  liilarins  hujusmodi  repetitionein  ,  quoiies  rei 
adjuiictutn  vull  attenlius  perpendi. 

(h)  In  mss.  Mic.  et  Vatic.  post  congruum  ,  addilur 
atiquid, 

(t)  Ita  in  ms.  reg.  ut  et  infra  suo  loco.  At  in  vuU 
gatis,  salvum  me  fac. 

{j)  Reg.  codc\,  humilintttstemeralHsque  ad  mortm. 


555  TRACTATUS  IN  LIV  PSALMUM.  3S4 

(I)  xocrarrovTco^ov  enuniialum  est :  quo  sermone  non  ul  A  et  si  odiemmesuper  memagnaloeutusfuhiet^  absconde' 


prxc'pilenlur ,  sed  ut  tn  profundum  demergnntur 
oralur.  Demergi  ergo  cos  ,  linguasque  eorum  (2)di. 
Tidi  rogai.  Quorum  aliud  sub  Noe  {Gen.,  vii,  4), 
aliud  post  xdiRcationem  turris  scimus  efleclum  (Gen. 
1I9  8),  cnm  illos  dilnvlo  submersos  consumpsit  pro- 
fiindum ,  hos  vero  linguanim  divisio  ad  causam  aeter- 
nae  (a)  inler  se  conceriaiionis  discrevit  :  ui  conspi- 
rationem  adversus  Deiiin  iniiam  ,  dum  se  invicem  et 
nesciunt  et  metuunt ,  non  tenereni.  Non  dispar  ergo 
nunc  in  hos  poena  deposcilur  ,  sciiicei  (6)  ut  jure 
genlium  ,  quas  in  aquis  signflcari  meminimus  ,  ab- 
sumpti ,  et  in  omnes  linguas  cum  qiiibus  nunc  liabi- 
laiit  et  qnibus  loquuntur  divisi ,  nmiiterent  vitx  ac 
r^ni  sui  digniuiicm. 

42.  Ut  autem  ob  viiia  civitatis  coniradictionemquc 
pncceptorum  suorum  hxc  conseculura  nosceremus , 
adjecit  :  Quia  vidi  iniquilalem  et  contradictionem  in 
civitate,  Vers.  11  et  12.  Die  ac  nocte  circumdabit 
eam  (c)  super  muros  ejus  et  123  ^niquitas  ,  et  labor 
tn  medio  ejus  :  et  non  defecit  de  plateis  ejus  usura  el 
dolus.  Ob  hxc  igilur  viiia  etcriinina  fiiluraD  capiiviiatis 
et  dispersionis  poena  deposcitiir ;  scd  poiissima  inter 
crimina  sunl  iniquilas  ct  conlradiclio.  Nam  eum, 
quem  lex  et  prophet»  nuntiayerant,  rejicienles  con- 
tradictione  impia  rcspuerunt.  Qux  contradictio 
nocle  et  die  circumdans  muros  civilatis  ipsius  &u- 
pergressa  est ,  qui  et  ipsa  passionis  sux  nocte  ,  cuin 
ae  videndum  in  consessuet  a  dextrisvirtuti&|.roriicre- 
tor  ,  discissa  vcsie  etinm  cuin  blasplienii.T  iiividia  p 
contradixerunt  (Matth,  xxvi,  64  ei  65).  In  nuirisau- 
tem  ,  tuitionem  salutis  sigiiiflcari  nicminimiis  :  sicut 
cum  nov»  Jerusnlem  xdiflcaiio  ct  munitio,  id  esl  ^ 
construciio  cl  custodin  Cccle$ii:i!  coele.uis  opiatur,  ita 
scriptum  est  :  Benigne^  fac  Domine,  in  bona  voluntate 
iua  Sion  ,  ut  asdificentur  muri  Jerusalem  (Ps.  L  ,  20). 
Erat  ergo  lum  in  eo  populo  cuslodia  spirilalis  :  et 
disposiUe  pcr  angclos  legis  administralio  communie- 
batur.  Sed  ubi  ipso  Mediatore  legis  rcjccio,  lios  mu- 
ros  et  hanc  custodiam  circumdans  iniqiiitas  siiper- 
gressa  est :  tum  coepit  inajus  esse  ipsa  munitioncpec- 
catum  ,  ut  iniquilas  viiiceret  (d)  cusiodi.T  voluiita- 
tem  ,  usura  et  dolo,  cxlcrisque  quac  in  lege  sunt  ve- 
tita  redundaniibus. 

13.  Non  de  passione,  sed  de  prodilore  queritur  C/irt-  ^ 
$lus :  eur  non  de  passione.  —  Et  iudignitatem   tanta^ 
jiujus  iniquitatis  ostendcns  ,  subjecit  :   Quoniam  si 
hnfmcusmeusimproperassetmihi,  supportassem  utiquCf 

(1)  Catapontison  in  noslro  libro  lalinis  charac- 
tenbus  scribitur,  quamvis  alibi  graecos  prxferat. 

(a)  In  editis ,  in  $e. 

{b)  Editi,  ut  in  morem  gefitium  :  refragantibus  mss. 
qiiorum  in  uno  lcgitnr,  ut  immanilate  gentium ;  in 
caeteris,  utjure  gentium. 

(c)  Reg.  ms.  supra  muros  ejus  et  iniquitas  et  do- 
lor ,  et  non  deficiet. 

(d)In  vulgatis,  CK«(0(/is.  Prxferimiis  ciiin  mss. , 
aufodtcr.  Non  enim  in  superioribus  custos  inemo- 
ratar ,  sed  custodia  :  qua:  cum  spiritalis  sit ,  non 


rem  me  utique  ab  eo,  Tu  autem  homo  unanimis  ,  dux 
meus  et  notus  meus ,  qui  simul  mecum  dulces  capieba$ 
ciboSf  in  domo  Dei  ingressi  sumus  cum  concordia.  Que- 
rela  non  de  passione  cst ,  sed  de  Aposlolo  prodilore. 
Nain  cum  saluicm  generi  humano  suscepta  crncis 
morie  donoret ,  noii  potcsl  videri  sacramentuin  hoc 
inagnaR  piclatis  arguere.  Nam  utique  si  inimicus  esset, 
querelas  causa  non  essct :  cum  id  in  se  consiimma- 
rclur ,  qiiod  ad  salutem  nostram  perpeti  ipse  voluis- 
sel.  Et  siculi  si  odiens  sc  (3)  lociilus  super  sc  magna 
essel,  abscoiisus  ab  eo  fuissct  :  qiiia  ei  non  cognitiis 
iii  homine  Deus  esset  ,  el  ob  hoc  miniis  esset  crimi- 
nis  nescienli  (non  enim  gcntes  Verbuin  carnem 
facium  (e)  prxiiuntia  sibi  lcge  didicerunt,  quod  uiique 
B  his  qiii  siib  loge  suiit ,  ctiam  ipsis  geslis  ad  speciem 
futurx  vei-itatisaplatuin  cst,  cuin  et  bominem  Abra- 
ham  adoravit  {Gen.  xviii,2),et  Jacob  in  liomineDeiiin 
vidit)  (Ge;i.xxxii,30)  portasse  sc  utique^/*.  porUssct 
uiique)  lia^c  opprobria  ([)  genliiim,  qiiod  cum  esset 
homo  Deum  sc  facerei,  qiiod  dxmonium  habcns  po- 
piilum  seduceret;  quia  ignorasscnl  124  ^^^^  oinnia 
in  lege,  qnx  ad  Israel  lata  est ,  coniineri.  Veruinia- 
mon  cum  uiianimis  et  dux  elnotus  ha*c  faciat  :  una- 
nimis ,  ciim  electus  (g)  in  Apostolum  est ;  diix ,  cum 
dcmnraiite  Doiiiino  ,  ipse  ad  pr;i:dicatioiiein  adven- 
tus  sui  ad  castella  pnrmissus  est  ,  futuri  regni  dux 
ab  eo  ac  princeps  est  constiluius  ;  notus  autem,  cum 
omnes  ingressus  ejus  egrcssusquc  didicissel,  cognos- 
ccrclque  in  hoininis  fllio,  et  Dci  filiuni,  qui  et  parti- 
ceps  in  demutaiido  ex  aqua  viiio,  et  dulcificando  ((• 
miiUiplicando)  in  populi  cibum  hordeo  cxslilissel  9 
convivioque  eodem  ususesset,  accumquc  Dei  domum 
seinper  essct  ingressus  :  inojorem  de  se  qucrelam 
iii  hoc  consoniuni  divini  ministcrii  assumptus  cxhi- 
buit. 

i  &.  luiquorum  posna,  —  Scd  quam(|uam  specialia 
h:cc  in  iinpiekitein  cjus  dicla  csscnt  ,  tamcn  pcenaB 
decretum  rcferlur  ad  plurcs.  Veniat  mors  super  eos^ 
et  descendant  in  infernum  viventes^  quoniam  nequitia  in 
hospitiis  eorum  {h)  in  medio  eorum ,  ila  siiper  eos 
niorte  ventura,  ui  ad  pcen»  seusiim  viventes  desccn- 
d:int  in  infernum  ,  cum  in  hospiHis  eorum  ct  inmedio 
eorum :  id  est ,  lotos  ipsos  intra  extraque  ncquili» 
opera  circumdcnl. 

i5.  Verum  ille  ha:chis  agcntibns  alquc  inediUiiili- 
biis  ad  quem  spes  el  precaiio  sua  esset  osicndit, 
dicens«  Ego  ad  Deum  clamavi^  et  Donunus  exaudivit 
me.  Vers.  17^20.    Vespere  et  niane  et  meridie  ndr- 

(9)  Davidrogat, 

(5)  Elocutus  super  se. 

caret  voluniale,  et  voluntaic  bona  ,    cujus  tamen 
bonitas  Judxorum    malitia  superanda   hic  pracdi- 
calur. 
(e)  Mic.  ms.  pra:nuntiata. 
Yf)  Subaud.  in  ore. 
ig)  Kegiiis  codex,  ad  apostolatum. 
(h\  Quod  seqiiilnr   valde  perturbate    ct   confuse 
exnibeiii  excusi.  Sinceriorem  leciionem  praestamus 
ex  mss. 


iss 


SANCn  HILARil  EPISCOPI 


t5G 


rnbo  ct  renuiuiabo;  et  exaudiel  vocein  meam,  liiberabit  A  qucrcla  ad  significalionem  cjiis  qni  ci  el  dux  cl  uin- 


in  pace  animam  meam  ab  liit  qui  appropianl  mihi  quo- 
niam  inter  mnllos  erant  mecum.  Et  exaudiet  me  Dens, 
ct  humiiiabit  eos^  tjui  est  ante  scecula,  Clamorcm  ndelcm 
mox  Dominus  exaudit,  cthanc  ipsamexauditiclamo- 
ris  sui  gralulationem  vespere  el  mane  et  mcridie  narra- 
bil,  dicm  omncm  in  his  diei  partibusperquasdicscon- 
tinetur  ostendens.  Talis  auicm  tcniporum  ordo  non 
nisi  ex  propbelica  scientia  distributus  est,  ut  vespere 
et  mane  et  meridie  nuntlot  (a)  quia  sccundum  legem  ct 
observanliam  legis  a  vesperc  dies  coepta  {Lev.  xxiii,3i), 
eadcm  ipsa  usque  in  meridicm  deputalur  ,  cum 
Inchoationem  dici  non  manc  lux  reddita,  sed  vesperc 
nox  Tacta  perficiat.  Narrat  crgo  et  renuntiat  ea  quac 
psalnio  continentur,  quod  vocein  ejusaudiat,  et  inpacc 


nlmls  et  notus  rucrat  sermo  se  reiulii :  Et  appro- 
piavil  corejus.  Mollierunt  sermones  ejus  super  o/eiim, 
et  ipsi  sunt  jacula.  Admiitus  nposlolis,  et  curam 
pauperum  agcivs,  maximum  scilicei  (e)  ministerii 
opus  curans,  appropiavit  cor  suum  (  ab  appropianti- 
bus  enim  liberari  animain  suam  gratulalus  cst ) :  non 
ulique  minislerio  fidei  nppropians,  sed  irae  Dcl  el 
coniaininaiioni  tesiamenti  ejus.  Caelerum  ipse  blandi- 
loquus,  emoHito  supcr  oleum  sermone  curnin  agere 
se  pauperum  fallcns,  ctiam  tuin  cum  ireiiosi  un- 
gucnti  effuso  alabastro  conqucstus  cst ,  tanH|Uain  id 
magls(i)(f)venire  insumptum  inopum  dcbuii^cl  {}fat. 
XXVI,  9).  Scd  illc  occasionem  fuili  de  pecunirc  col- 
laiionc  quscrcbal.  Ct  isliusmodi  {g)  forte  blandiloquii 


aiiiuiam  siiam  liberct  (  pacificavil  enim  omnia' in  B  oloiimpsalino  alto  evitat  Propheta,  cum  dicit:  Oleum 


coelo  et  in  lcrra(C'o/o«5.  i,  20) )  ct liberetab  appropian- 
tibns  sibi.  Supcrior  cniin  querela  de  proximis  ,  cuin 
etiam  unanimis  el  dnx  it  noius  bxc  ageret ,  cum 
apostoiis  ca^ieiis  et  ipse  elcctus  in  npostolum.  Deus 
ergo  quiestanle  ssccula»  id  cst,  per  quem  125  oinnia 
sunl,  (6)  quia  Antcomnia  sit ,  cxaudict  eum  ,  etbu- 
miliabit  eos  ;  cum  indigni  gloria  jcternsc  resurrcciio- 
nis  effecti  sunl. 

16.  Judceorum  pma  ob  impcenitentiam.  —  Nain  in- 
tcrjccto  diapsalma  omnem  liis  ob  impoeniientcm  im- 
plclatis  profcssionem  spem  rccidit,  dicens :  ^on  enim 
esl  illi»  commutatio,  el  non  timuerunt  Deum.  Omncs 
sccunduin  Aposiolum  rcsurgent,  sed  non  omnes  coiii- 
mulabuntur  ( I  Cor.  xv  ,  51  ),  quia  non  timuerunt 


peccatoris  non  impiuguel  caput  meum  (  Ps.  cxl,  5  ), 
quia  6ub  spccie  boni  operis ,  malitiae  amia  coinmo- 
Teat.  Sunt  autem  ctiam  in  vcrbis  jncula,  &i€uii  Uciiics 
126  scutuin  et  sagitlae  sunt,  et  liugui  machxra 
acuta  est  (  Ps.  lvi,  5).  Ii;ec  igitur  sermonuin  jacuh 
detestatur,  quac  magis  sub  blandimenio  et  adulatiooe 
Rocitura  sunl. 

18.  Ciirilre  quid  debeamus.  —  Sed  intei-  isia  iniinici 
jacula  imperterritus  manet,  nobisque  portum  securi- 
Utib(i)  {h)  fidum  tuiumque  demonstrat.Soquiiur  eiiiin, 
Yers.  23  :  Jaeta  in  Dominum  co^ilationem  tumn » 
el  ipse  te  enutriet :  non  dabii  in  ceUrHum  fluctuuiionem 
justo.  Ademit  nobis  etiam  in  £vangeliis  Dominus  sol- 
liciludinis  ncces6it:iteray  dicens :  Nolile  soUidti  eui 


Dcum.  Fas  eniin  fuerat  (c)  ignorantes    in  liomine  ^  dc  crastiM ;  sufficil  enim  diei  malitiM  sua  (  Mattk,  vi, 

54 ).  Quasrite  primum  regnum  Dei  et  iuslitimm  (i)  eju$ 
et  omniaprwstabunturvobis(Ibid.  53):  omnein  sci- 
licet  curam  in  proinerendo  Dei  regno  et  justitki  col- 
locandam.  Jactaiida  ergo  super  eum  cura  c»t :  ipso 
enim  enulriet,  secundum  illud  :  Super  aqunm  refec- 
tionis  enuirwiime{  Psat.  xxii,  2;).  Eiiulriens  autem 
non  relinquet  iii  fluciibus  istius  sxculi,  sicuii  enii- 
tritus  Jacob  omnem  tempestatem  et  odiorum  ei  durae 
servitulis  evasit  dicens :  Deus  qui  enutrivit  me  ajuvM" 
tutemea(Gen.  xlviii,  15  )•  Ipse  enim  vii»  auclor 
est,  ipse  cibi  largitor,  non  lcrrcni  tantuin»  scd  etiam 
spiriialis. 

1 9.  Puteus  vitoif  et  puteus  mortis.  —  Sed  illo  super 
aquam  refeciionis  cducato,  ci  a  procellx  fluctibus  li- 


Deuin,  resurgentem  lamcn  Deuin  ex  morluis  credi- 
dlsse,  palenie  his  etiani  post  passionis  piaculum  po&- 
nitentiu  et  indulgenlia  (d).  Non  enim  solum  non  ti- 
mneruht  Deum ;  sed  cnm  ad  rctribuendum  liis  inanuin 
cxtcndissct,  id  cst,  auxilium  oblulisset ;  contamina- 
verunt  testamentnm  ejus  :  cuni  eum  qui  tcstainento 
legis  ad  saluiem  prxnuntiatus  est,  rcpiilcrunt.  Se- 
quitur  enim ,  Yers.  21  et  22  :  Exiendit  manum 
iuam  in  retribuendo.  Contaminaverunt  testamentum 
ejus  :  divisi  sunt  ab  ira  vultus  ejus.  Ct  idcirco  dcuiu- 
iatio  his  non  relicia  est,  quia  pro  peccaio  scincl 
mortuus  est ,  et  resurgeus  eos  tantum  dciuuiationc 
donavit,  qui  secum  per  fidem  et  commortui  sunt  ct 
resurgent.  Uos  auiein  ab  ira  vulius  sui  eversa  civi 


tate  divisit,  partemque  eorum  cum  infidelibus  ponens,  ^  berato,  digna  iinpios  poena  consequiiur,  cum  dicit 
cos  vel  dispersit  in  omnia,  vel  divisil  a  sanctis.  Tu  vero  Deus  dcducet  illos  in  puteum  interitus.   Viri 

17.  JudCB  blandiloquium.  —  Dehinc   de  generali      languinum  et  dotositatis  (j)  non  dimidiabunt  dies  suos  : 


(2) 


Veniri. 

Fidum  addidimus  ex  codicis  nostri  fldc,  qux 


(a)  Iii  excusis  particula  et  hic  adjecta,  iion  est  unde 

?erclpiatur  ratio  ab  Hilario  aliata,  cur  a  ve&pere  diem 
toplieta  ordiatur. 

(b)  \n  ins.  reg.  qui,  non  quia. 

(c)  Editi,  ignorasse  in  homine  Deum,  si  resurgentem 
tamen  Deum  ex  morluis  credidissent.  Ab  his  non  dis- 
sidct  ms.  leg.  nisf  quod  particuiam  si  non  habet. 
Castigauiur  cx  mss.  Vatic.  et  Mic. 

{d)  lii  uno  c  mss.  Vaiic.  pasniientice  indulgentia. 
(c)  Reg.  codex,  ministerio.  In  uno  Yaiic.  sancti 


dictio  desideratur  in  editis. 


/im,  pro  scilicei.  Utrumque  in  antiquls  libris  una 
raiione  pingiiur. 

{[)  Reg.  ros.  veniri. 

(g)  Miciac.  codex,  furti  blandiloqui  oleum :  male. 

Ih)  Tulum  fidumque  demonstrat,  in  ms.  Turon. 

(t)  Abest  ejus  a  ms.  reg.  Habemus  etiam  infra, 
etjustiiia  coltocandam,  sine  ejus  :  ubi  in  Hic.  ms.  et 
justitiam  collocandam. 

{})  Eegius  codex,  noti  dinudiaverunt. 


KT  TRACtATUS  IN  LV  PSALMUM.  SoS 

tgo  antem  spinho  inte,  Domine»  Est  qiiideni  piiteiis  A  prxfcrtur,   cum   postrcmo  oxordium  ipsuin  in  fme 


aqiri!  viv;t;:  sed  cst  puteus  iiilcritus,  secunduin  illud: 
Pion  nie  demerfal  tempe$las  «qwg,  neque  (1)  nbsorbent 
sne  profundum,  neque  contineai  niper  me  puteus  os 
iuum  {  Ps.  Lxviii,  46).  Non  relicto  igilur  (%)  iii  flu- 
clualione  jubto,  illi  in  puleum  inlcrilusdeduccntur; 
£iiius  us  cluusum  (a)  rcsurgenti  cx  inreris  unigciiilo 
Ugo  essc  non  poiuit.  Cscteruni  |K)st  passioneui  Do- 
uiini,  stalim  cos  beiii  victoria  cuin  excidio  clTitaliS 
absuinpsit :  onini  proiuiscua  astaie  ad  satisraciionem 
Tincentiuin  interempta,  non  diniidiatis  vitdft  diebus 
juventulc  proslraia.  Dics  autein  pleni  sanctis  et  fide- 
libos  reservaniur,  sccundum  illud  :  Et  diet  pleni  in- 
venientur  (5)  in  his  (juurum  spes  senipcr  in  Domino 
«ftt :  qui  est  benedictus  in  sxcula  saeculorum.  Amen. 

127  W  rSALMUS  LY. 

7ii  fiiiem  pro  populOf  qui  a  sauctis  longe  [actus  esl , 
David  in  iiluU  inscriptionem ,  cum  tenuerunt  eum 
aUophyli  in  Geth, 

Miserere  mei,  Domine,  quoniam  concuUaml  me 
homo^  lota  die  puguans  Iribulavit  me,  conculcaverunt 
me  inimici  mei  tota  die.  Ab  altitudine  diei  (b)  $ion  ti- 
mebo  :  quoniam  muUiqui  debellubant  mey  tinubant  (c): 
ego  tcro  in  te  sperabo.  In  Domino  laudabo  sermones 
meos  tola  die  :  in  Deo  sperabo,  non  timebo  quid  faciat 
whi  caro,  Tota  die  verba  mea  exsecrabantur :  adversus 
me  omnia  consilia  eorum  in  malum,  Habitabunt^  et 
abscondent :  ipsi  calcaneum  meum  observabunt.  Sicut 
exspectaverunt  animam  meam ,  pro  nihilo  salvos  facies 


praescril)i(ur.  Si  eiiim  cain  solatn  ({ucrclam  pracsens 
serino  (g)  cundncrci  12ft  'Pio^  ^^^^^  fugcrci  ab  al- 
lopliylis,  in  Cctli  David  lencreliir ;  toium  se  circa  id 
tanium  liic  iniqnititis  increpitx  molns  cxsereret.  At 
vero  cuin  hxc  antc  rei  gestx  signincaiionem  ad  im- 
buendiim  (h)  legentium  sciisum  dirigendumque  prse- 
l»(a  fiini ;  slnedubio  inteliiginius,  per  rernm  gesta- 
nim  qusc  in  David  gercbantur  efTeclus,  imprinii  nobis, 
secundum  spiritum  prophelix,  carum  rcruin  qusB 
nh  hls  pracscriptionibus  (t)  signiflcatx  sunl  notio- 
nein  :  ut  qnod  David  pnssus  est,  prxrigur.ftio  fuerit 
ptssionum  Donilni  nostri  Jesu  Christi :  ui  (luod  lituU 
fnsertpfio  est,  ejiis  qui  moriondo  viccrit  signilicaia 
videatur  a:ternitas,  quia  litnli  inscriptio,  quam  slc- 
D  lographiam  (j)  sermo  gnccitatls  cnunlia],hisniaxiine, 
qul  probabHcm  vitam  degenics  ctiani  pro  satulc  pa- 
trl»  mor!  in  bello  non  tiiuucrunl,  ad  acternitatis 
gloriam  deferatur.  (k)  Populo  autem  ^tit  longe  sit 
fsctus  a  sanctis^  Israel  indignus  factus  sanciilica- 
ti^  gentium  lungcquc  ab  ea  disccdcns  esse  nos- 
cendus  cst.  Quod  autem  m  finem  est,  proprium  ei 
esse  qui  fhils  legls  esl  inlelligatur  :  quod  idipsum 
psalmi  flne  noscetur,  cum  hujus  ipsius  intelligentia: 
iiostrx  absolQtionem  (/}  is  inaximc,  quo  psuliui 
finis  coticluditur,  sermo  dectarct. 

t.  PsedmM  ftic  de  David  simut  et  de  Christo  Irac- 
imtdus.  —  Per  hjEC  ergo,  qoae  superscrlptioni  prx»lcr 
rerom  (m)  gesta  connexa  sunl,  psalmuin  etiam  ex 
peraonn  Domini  tractabimus,  non  tamen  a  prophciac 


iWi,«,i/iiia/?epu/o«fonf^^^^^^^  Nequc  cum   in  liis  qua^ 

pcrtulii,  non  eiiam  (n)  non  gemnisse  cxisiimandum 


nuntiavi  tibi :  posuisti  lacrymas  meas  iu  conspectu  tuo, 
atcif/  in  promissione  luti.  Converttmtur  inimid  wei  re- 
trorsunif  in  qnacumque  die  invocavero  te.  Ecce  cogno^A 
^uia  Deus  meus  es  tu,  In  Domino  laudabo  sennonem(e)^ 
in  Domno  sperabo:  non  timebo^  quid  faciat  mihi 
homo.  In  me  sunt  Deus  vota  lua,  quee  reddam  lauda- 
tiones  tibi  (f)  :  quoniam  eruisti  animam  meam  de 
morte,  et  pedes  meos  de  lapsu :  ut  placeam  coram  Deo 
in  lumine  viventium. 

TRACTATUS  PSALM!. 

I.   David  passio  passivnum  Christl  prophetia.  — 

Iftilla  psalmi  superscriptio  comprebeiidit,  quae  praiter 

rerum  gestarum  noiionem  alierius  inielligenli»  In- 

UaiMt  scn,-am  :  cum,  Yers.  i  :  pro  poputo  qui  n 


est ;  quia  idcirco  his  ipsis  qiiae  spiritalein  sensum  in- 
tlmant,  rcnim  gcsta  connexasunt,  ut  pcr  actiunem 
proplieiae  sensus  ac  serino  noiesccret  prupheiiae;  cum 
propheta  non  tam  splriiu  quam  passionibns  proplic- 
tnrit.  Erit  ergo  sermo  Inler  David  ipsuni  el  homincni 
Jcsum  Christum  tcmpenitns :  ut  quia  inrnniitates  om- 
nium  porta\il,  ct  pcccatorum  nostrorum  frequenter 
et  voce  sit  nsus  et  lacrymis ,  exlra  conlumeliam  Dei 
sit  et  affecttis  etsermo  qni  hoininls  csl. 

5.  impii  in  pios  dcemonum  adjumenta.  —  Vers. 

2  et  3.  Miserere  mn,  Domine,  quoniam  conculcavit 

me  hemOf  iota  die  pugnans   tribukvit  me,   conculca- 

vemnt  me  inimid  md  tota  die.  Diem  rrequenier  si^ 

maieti  longe  tst  psalmus  est,  cuin  tituU  f nscripff o  0  gniflcari  pro  letate  cognovimus  (o)  ut  ubi  dies  toia  cst^ 


i' 


1)  Sorbeat. 

^)  Legebatur,  in  fluctualionem. 
<3)  Pra^sitioneni  fM  addkliiRUS  ex  codlce  Veron., 

(a)  lla  cx  mss.  Al  in  vulgatis  resurgente.  Tum  in 
reg.  nis.  el  ex  inferis. 

ib)  Hil.  dierum. 

(c)  Ilil.  quia  mulli  qui  debetlant  me,  timehunt. 

id)  liil.  deduces. 

le)  Hil.  addtt,  et  in  Deo  laudabo  wrbum. 

\f)  Hil.  vota  quee  reddam  laudationis. 

\g)  In  vulgatis,  continer^. 

ih)  Mic.  nis.  legendis. 

(i)  Sic  ex  ms.  Toron.  emendavimus.  Nam  wiem* 
que  mendose  obtinuit :  mgmkcm  mnt. 


ui  est  in  Gr«co  alaue  lo  Vulgata. 

(h)  Tractaius  iii  hunc  aique  in  subsequentem  psa^ 
mnm  lilier  noster  non  habet. 

phiam.  In  caeleris  stelographiam.  Hnec  tumulis  <:onsi-* 
gnabaiurcx  tractatu  subseqnenie,  ntim.  2. 

(k)  Lips.  et  P«r.  p^^^  -  reluctairtibus  Bad.  Br. 
et  inss.  Ilallenius  tumen  pro  fopuh^  nt  est  aupra 
juNta  gracc.  vW^  ToO  Xocov. 

(/)  Editi,  his  maxime :  mendose. 

jm)  Volgati  cum  reg.  nis.  genera.  Magls  cum  mss. 
Vatic.  et  Mic.  gesta. 

in)  Paniculam  non,  quamvis  abnndarc  vidcaiBr, 
huc  revncamus  «x  mss.  csique  lieHeniamus  llilori» 
ramiliaris. 

(o)  VideafB  Tract.  Ps.  u,  u.  5. 


359 


SANCTI  (IILARII  EPISCOPI 


m 


illic  omnc  viUc  tempus  oslensum  sit.  Neqiie  cnim  vel  A  ab  uicro  oculis  acccndcrct,  el  aurc  producla  dc  vul- 


David,  vel  Dominus  unius  laiitum  diei  inseciaiionc 
vexatus  esi.  Sed  qui  misericordiam  Dei  postulat,  se- 
scque  conculcatum  esse  conqucriiur,  hal)ct  sccnri- 
tatis  et  virlutis  surc  arma,  quibus  non  solum  terrena 
odia ,  scd  et  spiriialium  129  nequitiaruni  bella 
suslenlat ,  adversum  quas  potius,  qnam  ndvcrsum 
carnem  et  saiiguinem,  pugnnm  nobis  Aposiolus  docet 
esse  ( Ephes.  vi,  ii ).  Ministeriis  cniin  impiorum 
uluntur(a)ad  vcxatioiiestribulationesque  sanctorum : 
ciim  eoruincorda  pciietranies  in  omnem  eos  impeium 
turbuienlae  mcntis  insiigant. 

4.  Jniquorum  lerror.  —  Hanc  igitur  supercminen- 
tem  in  lioc  sxculo  efTerenlemque  sc  altitudinem  pro- 
pheta  non  pertimescens,  ai(,   Yers.  k  :    Ab  aitiiu- 


ncie  ahcisae  auris  vulnus  obduceret,  ncque  ut  non  so- 
lida  parietiim,  corpore  inierlahenle,  penclraret.  Non 
crgo  nieluit  a  carne,  vcl  in  Deo  sperans  130  P^o- 
phetn;  vel  sub  nssumptione  carnis  Deus  opera  divina 
consummans. 

6.  In  his  eiiam  qiinc  conscquunlur,  ici  in  co  quo- 
que  gesloe  significaiio  conlinclur.  Ait  enim ,  Vers.  G, 
7  :  Tola  die  verba  mea  exsecrabantvr :  adversus  me 
omnia  consilia  eorum  in  matum,  Habitabunt  el  abscon-' 
dent  :  ipsi  calcaneum  meum  observabunt,  Nu.^quam 
enim  nisi  occultis  consiliis  adversuin  euin  testimonia 
falsa,  et  caplios<x  interrogaliones  sunt  comparato; :  in 
commune  habilantcs,  et  consilia  malilix  occulonics. 
Sed  et  increpationem  verborum  ejus,  qiiibus  impieia- 


dine  dierum  (b)  non  timebo^  quia  multi  qui  debellant  me  B  tem  eoriim  exprobrare  non  destitii,  iion  tulerunt  : 


timehunt,  Scit  xterni  judicii  diem,  novit  etiam  xter- 
num  ignem  pcenis  xiernis  prxparatum  :  atquc  ideo 
magis  illi  qui  eum  debellare  tentaiit  limebunt;  quia 
hoc  sancto  non  timente,  in  eos  magis  judicii  terror 
incumbit.  Pro  fiduci:)  vero  securitaiis  suae  subjecit, 
Vers.  5  :  Ego  vero  in  le  sperabo.  In  Domino  laudabo 
sermones  meos  lota  die.  Spes  omnes  in  Deo  collocat, 
serroonesque  suos  toio  tempore  vitx  suae  laudat.  Ne- 
qae  obscurum  cst  quid  in  loquenle  se  laudet. 

5.  Non  timet  a  carne  sperans  in  Deo,  aut  camem  ai- 
iumens  Deus.  —  Vox  enim  hxc  sancto  est  digna  quae 
sequitur,  In  Deo  sperabo^  non  timebo  quid  faciat  mihi 
caro.  Non  hunc  frangit  sxculi  lerror,  neque  conspi- 
rantium  adversus  se  odia  pcrlurbant.  Spes  enim  quae 


cgressus  quoque  omnes  ipsius  in  calcanco  coniuentcs, 
dum  in  ejiis  supplantationem  fraudulenia  conspira- 
tione  consenliiint :  ob  quod  eos  digna  b.tc  (d)  jiidicis 
sentcntia  coinprchcndil. 

7.  Salus  ad  nihilumy  resurreclio  impiorum,  hanc  eit 
meruit  Christus.  —  Scquilur  enim,  Vf.rs.  8  :  Sicut 
expeetaverunt  animam  meam,  pro  nihilo  snlvos  faciet 
illoSj  in  ira  popnlos  deduces.  Novus  hic  propheix  ser- 
mo  cs(,  ut  eosqui  expectant  nnimam  suam  ad  nihilum 
Deus  salvet :  et  cum  aliud  sit  in  nihilum,  aliud  sal- 
vnri,  nunc  saltis  quac  iii  cos  fict  in  niliiluro  sit.  Est 
ergo  quod  salvetur  in  niliilum?  Est  plaiie,  quidquid 
resurreciione  concessa  dcmutaiione  non  digiium  csl. 
Nam  cum  omnis  caro  redempia  iii  Christo  sil  ut  rc- 


in  Deo  est,  terrores  humanorum  non  pertimescil  odio-  G  surgat,  et  omncm  assistere  ante  tribunnl  ejus  necesse 


rum.  Carnem  autem  pro  signiflcatioue  hominiim,  pcr 
quam  in  corpore  coniinentur,  rrcquenter  accipimus; 
(c)  vel  cum  hic  de  impiis  dicit :  Non  habitabit  spiritus 
meut  in  hominibus  istis,  quoniam  caro  sunt  (Genes. 
Ti,  3);  vel  illud :  Videbit  omnis  earo  salutare  Dei  (Lue. 
111,6);  vel  illud  Apostoli:  Nonneestis  carnales,  et  se- 
eundum  hominem  ambutaiis  (I  Cor.  iii,  5)?  Manct 
itaque  imperterritus  sub  misericordia  Dei  :  atqne 
ideo  in  eo  sperans,  omnes  carnis  impelus  inscctatio- 
nesque  non  metuit.  Sed  digna  plane  etiam  hxc  uni- 
genito  Deo  vox  est,  cui  cxinanienti  se  ex  Dei  forma, 
viriutem  Dei  aiqiic  naturam  servilis  forma  non 
abstulit.  Facius  enim  caro  Deiis,  etiam  in  assump- 
tione  carnis  Deus  csse  permansit,  utens  virtntis  sux 


sit;  non  tamen  omnibus  gloria  ct  lionor  est  promis- 
cuus  rcsurgendi.  Quibus  ergo  tantum  resurrectio» 
non  etinm  demutatio  est  iribuUi,  hi  snlvanlur  in  ni- 
hilum.  In  ira  enim  deducentnr  hi  populi,  quibus  ad 
pcenx  sensum  salus  resurreciionis  csl  constiiuta  :  a 
qua  ira  eripiendos  nos  Apostoliis  pollicetur,  dicens  : 
Quoniam  si  cum  adhuc  peccatores  essemus^  Christus  pro 
nobis  mortuus  est ;  multo  magis  (e)  justificati  in  sanguine 
ejus  salvabimur  per  eum  ub  ira  (liom.  v,  8,  9).  Pro 
peccatoribusigiturad  snlutem  rcsurrectionis  est  mor- 
tuus,  sed  sanctilicatos  in  sanguinc  suo  salvabit  ab  ira. 
8.  Spes  juslorum  el  unde  meritum.  —  Deniqiie  pro 
uihilo  populis  salvatis,  ct  in  ira  dediictis,  spem  vitae 
sux  sanctus  hic  nuiitiat,  dlcens,   Vers.  9  :  Deut^ 


sub  consorlio  noslri  corporis  potostate  (Vtii.  /.  x  de^vitam  meam  nuntiavi  tibi,  posuisti  lacrymat  meas  in 


Trin.,  n.  25).  Non  enim  c irne  est  degravaius,  ne  siiper 
undas  ambularet,  neque  non  ut  usqiie  ad  fimbrias  ves- 
tis  virtiis  diviiix  potestalis  cxirel,  neque  nt  non  pec- 
cata  dimttteret,  et  sputo  suo  naturam  videndt  cxcis 

(a)  Mss.  adversus  vexationes. 

(b)  Hieronymus  epist.  ad  Suniam  et  Frelelam  con- 
tendit  additam  esse  particulam  hanc  negantem,  cam- 
que  expungendam  esse. 

(c)  Ms.  Turon.  vel  cum  hoc  de  impiis  dicitur. 

id)  In  vulgatis,  judicii.  Prxrerimus  cum  ms.  Reg. 
^     tm,  de  quo  nimiriim  subjicitur,  pro  nihilo  saivos 
Jaciet.  Locum  hunc  expeiidendum  habenl,  qui  circa 
udicium  erroris  non  ferendi  Hilariiim  insimulant, 
quasi  malos  minimc  judicandos  esse  sensisset.  Ut  quid 


conspeclu  (uo,  ticut  in  prnmissione  tua.  Dignus  promis- 
sione  Dei  est  ob  consiantiam  prxdicandi,  et  ob  me- 
rituin  non  lacendi;  lacrymx  eiiini  sux,  quas  vel  (f) 
pro  se  proplieia,  vel  pro  nobis  Dominus  profudit,  in 

enim  nmnem  homtnem  ante  Ghrisii  tribunnl  sisten* 
dum  esse  mox  asserit,  nisi  ul  quisque  jndicis  sentcn- 
tiam  excipiat? 

(e)  Regius  codex,  justi^  non  justificati. 

(f)  Eiiili,  per  se.  Rectius  mss.  pro  se.  Ilic  discrimcn 
inier  Clirisium  ct  prophetam  ponitur,  qiiod  hic  iindt; 
pro  se  fleret  habuil,  ilie  non  habuit.  Iliic  speciai  illud 
Cleri  Romani  apud  Cypriaiium,  epist.  51  :  c  5ruiant 
(lapsi)  legatos  pro  suis  doloribus  lacrymas,  advoca- 
lione  fungantur  ex  iniimo  pectore  prolati  geuiitus« 
dolorem  probanlcs  cominissi  criiuiuis  et  pudorem.  > 


861  TRAGTAIUS  IN  LVI    PSALMUM.  56« 

Dei  sunt  oonspectu,  legaliono  earum  ad  obiinenda  A  consoriium.  Neque  enim  resurreciuris  omnibus  ab 

eileriore  malcria  corpus  ac(|uirilur,  neque  peregrin» 
originis  cxiernarunu|ue  causarum  n.ilura  {g)  redhi- 
beiur :  sed  idipsum  in  proreciuni  xternae  dariiatis 


quae  Deus  promisit  usurus. 

131  ^*  Impiorum  ptBna,  —  Scd  se  (a)  gratiam 
stero;u  promissionis  iuiluro,  inimici  cjnsconverien* 
tur  retrorsum,  ut  quo  in  ira  deducereniur  oslenderet. 
Id  eoim  sequitur,  Vers.  10  :  (b)  Converietuur  tiii- 
fmei  md  retronum,  in  quacumque  die  invocavero  te. 
Illo  Dcum  invocante,  illi  eo  unde  processerint  con- 
Tertentur  :  deducenlc  eos  Dei  ira,  et  resumpto  ad 
poenas  corpore  puniendos. 

10.  Yerhnm  Deus.  —  Sed  iliis  ad  sBteritiiatcin  p(je- 
DX  in  infernum  post  resurrcctioncm  reversis,  hic  of- 
ficio  gralulationis  suo!  fungitur,  dum  ait,  Vers.  1 1  : 
Ecce  cognovi  quia  Deus  meus  es  /u,  et  in  Deo  laudabo 
terbum.  Hoc  ergo  verbum  suum  in  Deo  laudat,  quod 
Deum  suum  esse  cognovii. 

11.  Voxdigna  sanciiiinter  humanas  inseclationes. 
—  Neque  id  tanium  laudat,  sed  eiiam  illnd,  quod 
speravit  in  eo,  non  mctuens  qnid  hoino  sibi  faciat. 
Ilaec  plane  digna  sanctis  omnibus  vux  est,  conbtantem 
inter  insectaiiones  humanas  fidem  tcnere,  et  melu 
lerrenae  turlmleniix  non  nioveri,  speque  ccriis- 
sima  (c)  quod  aliquid  adversnm  animx  aslerniiatem 
homo  cfleciurus  sit  non  ttniere  :  cum  post  interces- 
gionem  morlis  istius,  in  immortalem  gloriam  et  cor- 
ruptio  et  infirmiias  noslra  muicliir,  Atquc  ob  id  ser- 
moncs  suos  ,  quibus  se  speranlem  in  Domino  huma- 
nam  viin  protestatur  noii  mctuere,  collaudat  dicens: 
In  Domino  laudabo  sermonem,  in  Domino  sperabo: 
non  timebo  quid  (aciat  mihi  homo.  Ob  lioc  ergo  sermo- 


emergit,  fitquc  in  eo  demuiatione  potius  132  quam 
creatione,  quod  novum  sit.  Sunt  ergo  in  se  voia  qu» 
reddei,  tuin  cuin  infirmilas  corporuin  detrahetur,  id 
est,  lapsus  et  lacrynia; :  tuin  cum  corrnpiionem  in- 
corruptio  devorabit ,  tuin  cum  mortem  potcsias 
immortalis  absorbet,  tum  cum  sit  Deus  omnia  in  om- 
nibus,  tum  ctim  lumeii  viventium  sil  iii  codem  vivcn* 
tium  luniine  Deo  ipse  placiturus.  Nam  si  sibi  in  crca- 
tione  muiidi,  secunduin  Sapicntiir  professionem  {Prov. 
vin,31),super  filioshominumadgaudebatPaier,  longe 
magi»  in  reconciliatione  mundi  intelligeiidus  est  Palri 
D  esse  placiturus.  Est  enini  liix  vera  mnndi,  illuniinans 
omnein  hominem  venientem  in  hunc  inundum,  Do- 
miiius  noster  Jcsu^  Chrisius ,  qui  est  benedictus  in 
saecula  sxculorum.  Amen. 

PSALMUS  LVI. ' 

In  fineniy  ne  disperdas^  David  in  tituli  inscriptionem^ 
cum  fugeret  David  a  facie  Saul  in  speluncam, 

Miserere  mei  Deus,  misercre  mei :  quoniam  in  te  con" 
fidit  anima  mca,  Et  in  umbra  alarum  tuarum  sperabo, 
donec  transeat  iniquilas,  Qamabo  ad  Deum  altissimum^ 
Deum  qui  benefecit  mthi.  Misit  me  (//)  e  coelo^  et  libe^ 
ravit  me  :  dedit  in  opprobrium  conculcautes  me,  Misit 
Deus  misericordiam  suam,  et  veritatem  suam :  (t;  ei 
eripuit  animam  meam  de  medio  catulorum  leonum; 


nein  suuni  laudat  iii  Doniino,  quia  sperans  in  co  ho-  Q  dormivi  conturbalus.  Fitii  hominum  dcntes  eorum  arma 


miDcm  non  timcbit. 

12.  Christus  resurrectlonis  suat  dominus.  Resurget 
idem  corpus.  Qui  Deus  in  suscitatis.  —  Sed  nt  doceret, 
idcirco  se  nihil  ab  homine  pcrtimesciTe,  quia  si  quid 
potestatis  suae  exseruisset  in  corporc,  id  rursnin  re- 
surrectionis  gloria  siiie  corporuin  labc  rcdhil>eret; 
subjeeit,  Vers.  li ,  13  :  In  me  sunt^  Deus,  (d)  vota 
qucs  reddam  laudationis  tibi  :  quoniam  eruisti  animam 
meam  a  morte^  et  pedes  meos  de  lapsu ;  ut  plnceam  co- 
ram  Deo  in  lurmne  viventium.  Non  extra  sc  sunl  ista 
quae  sperat  :  nec  laudationis  vota,  qiix  (e)  reddet, 
iunt  extrinsecus  capessenda.  Ipsc  enim  sibi  resurrec- 
lionis  est  dominus;  ipse  huic  emorluo  el  intra  sepul- 
crum  relicto  corpori  divinx  naturx  su;e  (f)  tribuit  D 

(a)  Vaticanuscodex,  tnara(tai)i:  et  mox  cum  Reg. 
Iltiro,  non  tntfuro.  Codex  Turon.  ad  graliam  mterm 
promkssionis  ituro.  Mox  ex  eodeni  inendosam  lectio- 
nem  castigavinnis  :  quod  in  ira,  clc. 

tb\  Bad.  er.  Lips.  et  iteg.  ms.  convertantur. 
\c)  Ms.  Muron.  quod  nihil  adversum.  Uetinendum 
aliquid,  si  sic  legeris,  non  timere  quod  aliquid,  elc.  Sed 
81  particulam  quod  cuin  proxiinis  verbis  speque  certis^ 
sima  conjunxeris,  revocandum  m/it/. 

(d)  Sic  Regius  codex  consentienie  grxco,  qiiod  et 
confinnat  subiiexa  enarratio.  Ad  ediii,  Vota  tua  qum 
reddam  taudationes  tibi. 

ie)  Editi,  quos  reddenda  sunt  extrinsecus. 

(/)  lllud  iis  favere  videtur  ,  qui  ililarium  sensisse 

putant,  Verbi  divinitaiem  a  carne  Christi  mortua 

fuisse  separatam.  At  alio  spectant  ha*c  ipsius  verba, 

qnibiit  taiitummodo  vuit,  eidem  ipsi  corpori,  quod 

Patrol.  IX. 


et  sagittas,  et  lingua  eorum  machcera  acuta.  Exaltare 
super  coslos  Deus^  et  super  omncm  terram  gloria  tua» 
Laqueos  paraverunt  pedibus  meis,  et  incurvaverunt  ani" 
mam  meam.  Foderunt  ante  faciim  meam  foveam,  el  m- 
ciderunt  in  eam.  Paratum  cor  meum,  Deus,  paratum  cor 
meum :  cantabo  et  psalmum  dicam  tibi.  Exsurge  gloria 
mea ,  exsurge  psalterium  (j)  in  cithara  :  exsurgam  di^ 
luculo.  Et  confitebor  tibi  in  poputis  ][33  I^omine  (k)^ 
psaliam  tibi  in  gentibus :  quia  magniftcata  est  usque  ad 
ccslos  misericordia  tua,  et  veritas  tua  usque  ad  uubes. 
Exaltare  super  coslos  Deus,  et  super  omnem  terram 
gloria  tua. 

TRACTATUS  PSALMI. 
1.  PMlmi  hujus  cum  superiore  connexio.  —  Do  su* 

mortuumintra  sepulcrum  relictum  erat,  et  non  alterl 
recens  creaio,  indnliam  esse  resurrectionis  gloriam, 
qiiam  corpus  pcr  naturnc  divinnc  consortiiim  ac  p:irti- 
cipaiioiiem  de  novo  obtinet.  Ilnc  igilnr  uno  vcrb<»hic 
sibi  vult :  Ei  ipsi  corpori  (|Uod  mortuuin  erat,  idem 
ipse  qui  mortuus  erai,  tribuit  gloriaoi. 

(g)  Par.  ex  ms.  Mic.  adhibetur.  Editiones  alisc  cum 
ms.  Vatic.  recipitur.  Ex  niendosa  leciioni*.  regii  co- 
dicis,  redibitur,  coostat  resiituenduin  esse  redhibeiur. 
Favetqne  pra^dicius  ms.  Vatic.  in  quo  jain  paulo  unie 
pro  redhiberet,  logere  esi  reciperet. 

(h)  Ab  Hilario  abest  me,  et  hic  prxfigilur  diap* 
salma. 


li)  Abeste/. 

(;')  llil.  et  cithwra. 

\k)  Hil.  psalmum  dicam. 


12 


m 


SANCTl  HILAIUI  EPISCOPI 


m 


perioris  psalmi  superscriptiono  id  tanlum  dcmutaium  A  tuentur.  Quarum  consuctudinem  ad  eiemplum  solli- 


in  conscquenti  est,  quod  ubi  pro  populo  longe  asanc- 
Iti  facto  (a)  aenigiiialum  est ,  nunc  ne  corrumpas  vei 
disperdas  praescribilur  :  quod  uno  verbo  t6  fXY^  ^Mf 
$sifmg  utrumque  graecus  sermo  complexus  est.  Con- 
sequens  enim  erat »  ut  quia  corruptio  eos  qui  longe  a 
sanctis  discederent  mansuraesset,  ne  buic  sanctus 
subderetur  orarct.  Nam  io  psalmo  alio  graiulalionem 
aTerso!  hujus  a  se  corruptionis  ostendit,  dicens:  Nee 
dabis  sanclum  tuum  videre  corruptionem  (Pi.  xv,  10). 
Neque  ambiguum  est,  psalmum  (b)  hunc  secundum 
aposiolorum  professionem  ex  pcrsona  esse  Domiui 
inleiligendum. 

2.    Tituli  expoiitio.  —  haque  David  ad  husianic 
carnis  gloriam  resurreclionis  dominicae  lempus  ex< 


citiidinis  suac  Dominus  commemorat,  dicent  ad  Jeru- 
salem  interfeclricem  prophclarum  :  Quotien$  tolui 
eoUigere  filios  tuos  ,  sicut  gallina  qum  amgregai  puUos 
saos  sub  aUs  suis^  ei  noluisti  (Matt.  xxui,  37)?Sperai 
ergo  in  umbra  alaruin  Dei  sanctus ,  donec  iniquiiat 
transeat,  id  cst  dum  aut  sxculi  scandala  ,  aut  iniqui- 
tatCii  impiorum,aut  lerrenae  humilitatisinflrmiialem, 
dum  (for^  quem;idmodum)liancipsam  quasi  spelun- 
cam  (g)  habilaculiel  corporis  sui  David  qua  nuncest 
ciausus,  evadit. 

4.  Prophetica  scientia,  Diapsalma.  Mors  somnus, 
Dormientis  conturbaiio  ,  Ckristi  passio.  Leonmn  catnU 
qui.  —  Sperans  sub  unibra  alarum  Dei ,  offlcio  spei 
suae  semper  intentus  est,  dicens  ,  Veis.  5 :  Cimnabo 


spectans,  nuiic  et  non  corrumpi  se  rogat,  et  aversam  B  ^(^  Deum  aitissimum,  Deum  gui  benefedi  ndhi.  Clamat 


a  se  corruptionem  in  eo,  in  quo  primitiae  resurrectio- 
nis  sunl,  (c)  prophetae  praiscieiitia  gratulatiir.  Ideo 
autem,  Yers.  1 :  In  finem  tituli  inscriptio  est,  quia  et 
gloriosa  ad  actcrnitaiis  honorem  viia  suscepla,  ct  mors 
plurimis  saluiaris  virorum  forlium  inscribalur(<i)  se- 
polturis;  et  baecomnia  ad  eum  referri  oporteai ,  qui 
vel  finis  esl  legis,  vel  quem  psalmi  ipsius  Qnis  osien- 
dat.  Id  autem  quod  iu  spelunca  clausus  liaec  loquitur, 
tempus  est  prophetiae,  quo  psalmum  intclligilur  scri- 
psisse  ipsa  ilia  speluucae  habitatione  (e)  mansuri  in 
corpore  Dominihumiliiaiemprophelans.  Caeterum  vi- 
deri  non  potcsi,  ut  qui  ob  metum  erat  intra  spelun- 
cain  recondiius  ,  psalterio  et  ciihara ,  ut  testatur  in 
psaluio,  id  cst  lotius  artis  musicae  perstreperet  appa- 
ratu. 

3.  Misericordia  Dei  quibus  speranda.  Quo  fructu^ 
quanidiu.  —  Coepit  autem  iia  ,  Vers.  2  :  Miserere 
uxei^  Deusy  miserere  mei :  quoniam  in  te  confidit  anima 
tnea.  134  Misericordiam  rogat;  quia  confidit  in 
Deo,  doccns  ab  his  misericordiam  Dei  sperandam  esse 
qui  credcrcnt.  ICi  niisericordiae  Dei  quod  momentum 
quive  sil  effeclus,  Obtendit  diccns :  El  in  umbra  ala- 
funi  tuarum  sperabo  donec  transeat  iniquitas.  Avibus 
nalurae  cst  iufirmiiatem  pullorum  alis  inumbrare , 
eosque  a  praelervolanliuin  vi  atque  improbitate  de- 
fendere.  Quod  et  iii  gallinis  niaxiine  noscimus  ,  cuni 
collecios  inira  pennas  fceius  suos  (f)  aut  0|)acant  aut 


fide  potius  quam  voce ,  qui  fugiens  et  latens  clamat. 
Porro  autem  non  est  in  sermone  sperantis  gratulatio 
adeptorum  :  sed  propheiicae  scientiae  ac  fidei  est , 
gerendis  noii  aliter  gaudere  quani  gestis  :  et  idcirco 
ad  eum  qui  sub  indeinutabili  oonstituiione  bonitatls 
jam  sibi  benefecerit ,  clamat :  Et  quatenus  benefe- 
cerit  Dominus,  consequentibus  docet,  dicens,  Vers.  4 
et  5  :  Misit  e  cmlo,  et  iiberavit  me^  dedit  in  oppro^ 
brium  coneutcantes  me.  Misit  Deus  misericordiam  suam 
et  veritatem  suam^  eripuit  animam  meam  de  medio  ca- 
tulorum  leonum;  dormivi  conturbatus.  Digrium  fuit, 
etiamsi  nulla  demuutio  personae  esset  ac  sensus, 
diapsalma  inienrenire  :  quia  ad  intelligeiiliam  diclo- 
rum  sensus  esset  credentium  erigendus.  Benefecit 
G  Deus  saiicto  suo,  mittendo  de  coelo  :  at  liberato  eo, 
in  opprobrium  hi  qui  cum  concalcabant  darentur. 
Et  misitmisericordiaro  suam  ac  vcritatem  ad  eripien- 
dain  de  catulorum  medio  animam  ipsius  ,  turo  cum 
conturbatus  dormisset.  Si  (h)  mors  significatur  in 
soiniio ,  vel  cum  dorniiturus  135  David  com  pa- 
tribiis  suis  csl,  vel  cam  dormiens  L.azarus  excitandos 
est,  vel  cuin  centurionis  illius  nou  est  roortua  puella 
aed  dormit ,  vel  cum  eos  qui  dormiemnt  noii  pncve- 
niemus  in  resurrectione  :  si  conturbatio  dormientis 
significatio  est  passionis  ,  cum  dieitor :  Nune  anma 
mea  iurbaia  est  valde  ( Joan.  xii«  27) :  quam  tamen 
eripi  de  mann  canis  iia  antea  est  deprecatus  :  iAbira 


(a)  Vcrbum  hocin  duo  sic  divisit  Lipsius  :  (enigma  J}  Chrisii  aiiimoe  ad  inferos  descensum  et  psalmis  prae- 


^   Act. 

Vly^toi 


.  Deinde  Parisiensis  ediior  illius  loco  posuit  eno 
iatum.  renileniibus  aliis  libris.  Kx  grxco  odyi<T<ToyLcuy 
seii  aiviTTo/xai,  quod  Budico  leste  uonnamquam  do 
inieUig^ndum,  seii  ailudo  ad  aliquid  sigiiifical,  expres- 
suin  est.  Kx  qiio  denvfma  iri  Isidori  gloss.  figura  sioe 
tupus  sive  species  definitur.  Sic  Priidentius  docens 
Jormam  et  lincaineiiia  vultus  resurrectioiic  esse  red- 
denda  ,  hym.  iO,  c:U.,  v.  133,  ait : 

Tu  depositum  lege  cor^us : 
Non  tmniemor  illa  requiret 
Sna  inuaera  Hctor  ct  auctor, 
Kropriique  «nigmata  vullus. 

Ut  igitur  in  psal.  ix,  n.  2,  titulus  psalmorum  dici- 
tur  indexeorum  de  qtubus  scribiturj  ita  etiam  appella- 
ri  poiest  vuUiis  otefli^ies,  proinqtie  mmgma  (a  qiio 
tjsnigmari)  per  quod  de  (|uo  psalinus  sit  agnoscatur. 

(6)  Puia  xcv.  proxiuie  meinoratum,  et  a  Petro, 
Act.  II ,  ^7,  ex  Chrisli  persona  intellectam.  Ex  qiio 
^"  funi  loco  Augustinus  quoque,  episi.  187,  n.  5, 


dictuin  et  apostolica  doctrina  praedicatum  csse  de- 
monslrat. 

(c)  Lips.  hic  repostdt  prophetuBy  loco  prophetce  :  ct 
coiitra  iiifcrius  prophetce,  l<ico  prophetiis, 

(d)  Sola  ediiio  Par.  seputcns. 

(e)  Par.  post  Lipsium,  mausuram.  Aliae  edit.  man' 
suro.  Sed  ex  lus.  Turou.  veraiu  licuit  revocare  lec- 
ttoncni. 

(0  Sic  inss.  Rcg.  et  Mic.  nisi  quod  iii  hoc  , 
opacanttir,  At  in  vulgatis,  aut  operiant,  aui  tueanttar. 

(g)  Ms.  Turon.  habitaculum  sciiket  corparis  svi  Da- 
vid  qua  nunc  est  elottsus  mmdat.  Et  sperans. 

(h)  \\\r.  Sic  mors.  Ediiiitnes  ftlise,  sieut  mars. 
Mox  Er.  Lips.  et  Par.  sic  eonturbntio  dormienlis. 
Utrobiquerestittiiiiius,  sf,  prostVvel  stcut,  auetoriiate 
nftw  Regii.  Est  quippe  longa  periodns  ,  in  qua  niul- 
tit  cmiglobatis  argumentis  boc  tandem  concladitur  : 
noii  amSifitUT  quin  iiU  in  opprobrium  dedantur^  etc. 


565  TR  VCTATUS  IN  LVI  PSALillJM.  566 

me  de  oreleonii^  ei  de  mann  canis  umcam  meam  X^^^^oluimimeiiB  6\Qii:QuicumadHendii$et  in  altitU' 

dinem,  captivam  egit  capliwilatcm ,  dedit  (f)  dona  ho- 


(  Pi.  XXI,  2i  )  :  ei  noii  alii  canuin  vel  lconum  caluli 
inielligi  possunt ,  quain  qui  sunl  et  natio  vipernrum, 
de  qnoruin  medio  anima  eripitur,  et  eripilur  (a)  pcr 
misdain  e  coelo  miscricordiam  et  vcriialein  ;  secun  • 
cundum  iiiud :  Miiericordia  el  verilai  obviaverunl 
(  Pi.  Lxxxiv,  ii  ),  et  si  misericuidia  et  veriias  Do- 
niiiius  Jcsus  Clirislus  esi :  iioii  ambigiliir  quiii  illi  in 
opprob:  ium  (b)  dcilaiilur,  qiii  conculcanies  noiniimm 
in  passione,  is!a  iioncreilunl;  (tuibus  ulique  oppro- 
Lriuin  esi ,  unigenili  Dci  advcnluni  ei  pecculoruin 
indulgeiiliam  perdidissc. 

5.  Vitia  mentium  designantur  ofieiii  corporum, — 
Et  qaia  huic  sancloruin  spei  vel  persp.quontnm  mlio 
^el  neganluni  adversafura  scmper  esscnt ;  commcmo 


minibtti.  Aicendit  autem  quid  etf ,  niii  quia  et  deicen' 
dit  in  inferiora  terrw  ?  Qui  deicendit ,  ipie  ett  et  qui 
adicendit  iuper  omnei  cmioi ,  ut  adimpieret  omnia 
(Ephei.  IV,  8,  w<jf.)  :  hinc  cxaliandi  super  coelos 
causam  significans  exstiiisso,  quod  descendendi 
nsquoin  infcriora  lcrr.e  humililasesseias-umpla.  Ex 
voio  ergo  propbela  prxnuniiai  cxaliari  super  coelos 
Dcum.  Eiquia  cxaliaius  supcr  coelos  impleturus  es- 
sct  in  terris  omnia  sancti  Spirilus  sui  gloria  ;  subjo- 
cil :  Et  iuper  omnem  terram  gloria  tua :  cuni  eflusuni 
6u|)er  omnein  caniem  Spiritus  donuin»  sioriam  exjiU 
«ttit  ottpxn  cu;i(is  DdiiiiMi  proie^tareiiir. 

7.  Qui  gloriam  aut  pastionem  Christi  iuatn  David 


ralis  biimanQcsaUilis  sacrameniis,  subjccit:  Fiiii  ho-  B  dicat,  — Omnis  auiein  bic  profcctus  nun  nalurx  di- 


MMHim  y  dentei  eorum  (e)  arma  ei  iogino!,  et  lingua 
eorum  machcera  acuta.  Yilia  motiiS(|ue  animarum  snb 
€orporalibu«  ofAciis  divinus  serino  significal  :  ut  in 
Deuieroiiomii  cantico  (Deut,  xxxii,  15),  Incrassavit, 
et  caicilravii  dilectus  ,  impietatis  luxu  sub  significa- 
llone  consuetudiiiis  corporalis  increpito;  vel  illud: 
Qm  devorant  plebem  meam  ut  cibum  panii  (Ps.  lii,  5); 
vd  etiani :  Dentee  peccatorum  contriviiti  (Pi,  iii,  8); 
nec  non  et  illnd  Apoituli :  Quod  st  mordelii  invicem^ 
widcte  ne  comumamini  ab  imicem  (GaL  v,  i5)  :  ut 
quod  singuiis  quibusque  mcmbris  olllcii  aclionisque 
unndatum  est ,  id  ad  ifDcicntiam  inentium  aniino- 
rumque  referatur  :  ut  iiunc  vel  pcrsequeniium  vel 
obirectaniiuin  commemoratinU)  cffeciiis ,  ait  :  Filii 
liominwn  ,  dentei  eorvm  (d)  icutum  et  iagittm,  et  lin-  Q 
gua  eorum  machasra  acuta ,  cuui  et  conbumerent  sx- 
vitia  poiestaiis,  et  obirectaiionuin  jaculis  vulne- 
rarcnt. 

6.  Deui  exaltari  nequit,  niii  priut  dcicendcrit,  Spi- 
Tttus  ioncti  dono  omnii  terra  Domini  gloria  plena.  — 
Scdintcrh£c(e)qu.ie  scit  ct  exspectal  Propbeta  iion 
iacuit.Deprecalu8  cnim  uccorruinperetur,absorbeiidac 
corrupiionisisiiustempnsexopuii,  dicens,  Vers.  6: 
ExaUare  iuper  coeloi  Deui ,  et  iuper  omnem  terram 
gloria  tua,  Qux  in  ahum  de  humilibus  efferuntur,  ea 
136  exallari  videntur  •  quia  pcr  profectum  quem- 
dain  in  id  quod  sublimins  esi  evadunl.  Qnod  aulem 
super  coelus  cxaltanduin  cst,  necessc  csl  ul  prius  de- 
tc^nderit  ad  inferiora  de  coelis ,  per  quud  rursum 


vinai,  sod  infirmiiati  hominis  optalur  :  quia  se  per 
assumptionem  carnis  in  cticiestibus  collor^nduin  pro« 
plieta  non  nescit,  quippc  cuin  (g)  concorporales  et 
com^iarlicipes  effccti  sinius  in  Cbrislo  Jesu.  Et 
idcirco  ba:c  ad  carnis  su;e  infirmiiaiem,  qux  et  in 
passionibus  Doinini  vexnnda ,  ei  super  coclus  esset 
exaltanda,  connexuit,  Vers.  7  :  Laqueoi  paraverunt 
pedibui  meiiy  et  incurvaverunt  anitnammeam.  Foderunt 
ante  faciem  meam  foveam^  et  inciderunt  in  eam.  Per 
compassionis  fidcin (/()  eiiam  se  ijso  in  Doinino  pro- 
plieta  paticnie,  tanquam  ei  ipse  sil  passus,  bxc  quae- 
riiur.  Sed  in  eos  qui  majostatis  Dominuni  persecuti 
suni,  cum  i>i  foveam  prxparalam  inciderint,  mortis 
ipsius  et  sensiis  referlur  et  poeua. 

8.  Diapudma.  David  pialterio  et  cithara  ie  iigni' 
ficat.  —  Ei  qiiia  compatiendi  et  cummoriendi  fides 
iios  glorificat  in  Clirisio:  velui  in  prociuctu  spei  fidei- 
qiie  hiijus  proplieia  consistit  dicens,  Vers.  8  -  iO  : 
Deui^  paratum  cor  meum  :  cantabo  et  ptalmum  dicam 
tibi.  Exiwge.gloriamea,  exiurge  pialterium  et  cillusra. 
Exiurgam  diluculo^  et  confitebor  tibi  in  popuUi^  Domi» 
nCy  pialmum  dicam  tibi  in  geniibui.  Inlerjectodiapsal- 
ma  hunc  ad  Dcum  reuilit  proplieLi  sermonem,  psalmi 
inierim  lide  hu!C  eadcm  in  qiias  cor  ejus  paraiuin  esc 
conciucndo :  et  animi  sui  et  curporis  gaudiasubsigni- 
ficatione  psaltcrii  ct  cilbarx  adborlalus,  sese  ipsum 
137  i"  eo  quod  cantei  psalmumque  dicat  ostendit. 
Ail  enim:  ExsurgCy  gloriamea.exsurge,  pialterium  et 
citliara  :exiurgam  diluculo  ;  se  ipsum  scilicet  (i)  os- 


eiaiiandum  sit  siiper  coelos.  Quod  ipsum  Aposioius  D  iendi  in  psalterio  citharaquc  declarans,  cum  ad  exbur- 


(a)  Apiid  Par.  promissa  e  coelo  miiericordia  et  ve- 
Hfate  :  anliqna  lectio ,  quie  et  inss.  est ,  non  debuit 
immutari. 

(b)  Sic  ms.  Mic.  favenlibus  Bad.  Er.  et  ms.  Reg. 
in  qnibns  cxstnt  dcdentur.  Lipsio  magis  placuit  den-- 
tur  :  editori  auiein  Paris.  deducantur. 

(c)  Ms.  Turon.  scutum. 

(d)  Apud  Par.  bic  ivsiitulum  eral  arma  :  ubi  in  ii- 
Ms  allis.  ut  ct  in  psal.  liv,  n.  i7,  legilur  scutum  ; 
quamvis  superins  praiferaiur  vocabulnm,  arma. 

(/)  Lips.  Ct  Par.  qua  siiit  et  exspectat ;  qnotl  priiis 
Erasmus  dc  suo  jnvexerat;  quem  refuiant  b;cc  n.  7  : 
te  in  ceeleitibui  eoliocandum  prophcta  non  nescil.  ScU 
flutem  per  Hdem,  ct  cxspcctat  per  spein. 

if)  Editio  Par.  cx  ms.  Mic.  donationei  in  liemine. 
g)  In  tulgatls  cl  scriptls  exsiai  quidcm  corpoira- 


les,  non  concorporulci  :  scd  visum  est  eos  corrigen 
dus  esse  ex  similibus  locis  in  psal.  lx  ,  lxviu, 
cxxviii,  etc.»cuin  inanifcsiussitlapsus  librariorumi 
qnibiisob  praecedentem  pnrticulam  ^ifm  facilc  cxcidit 
seqiiens  con.  Simili  ioquendi  ratione  Ailianasius, 
or.  !2,  contra  Ariaii.,  p.  o49  :  c  Neqne  slupore  per- 
cellentur  (ccBlesies  virtuics)  videntes  nus  Cbrisli 
coiicorporeos  in  ipsorum  sedes  ac  r^ioncs  induci.i 
Et  Leu,  serm.  i  dc  Asccns.  Dom.rc  Quos  virnlenti^ 
inimicus  primi  babiincnli  felicitaic  dejccit,  cos  sibi 
concorporatos  Dei  Filius  nd  dcxterani  l^alris  col- 
locavil.  > 

(/i)   HoceslyCumetiam  ipsa  Cfsct  in  Domino  pa« 
tiente  propheta  patiens. 

(i)  Editi ,  osundit  :  ca&tigaulur  ex  ms.  reg. 


567  8ANCT1  HILARU   EPISCOPI  5M 

gendum  cilhara  psal(erif>qiio  commonilis,  ipsepotius  A.  ris.  E(  cum  usquc  ad  nubes  Teri(as  ejus  eliln  sit. 


qui  in  liis  siguificelur  exsurgat.  Exurger.s  auieni  di- 
luculo,  cumgloria  sua  spei  evangolicoo  giorlam  cnn- 
taty  coiigruenii  diluculi  et  oraiionis  (cniporc  c(  sa- 
lutis.  Nam  id  sequilur :  Et  confiiebor  iibi  in  populis^ 
Dominet  psalmum  dicam  tibi  inter  gentes.  Laudaturus 
in  populis  et  iii  gentibus  Deuro ,  necesse  est  ut  iii  eo 
saluiem  gcntiiim  laudet :  quia  jnm  non  iii  iinn  Israel 
fuiiiculus  haereditatis  arciatussit,  iieque  Jacob  portio, 
sed  terrae  ph^nitudo  jam  Dei  si( ;  ne(|ue  simus  jam 
imago  lerreni,  scd  imago  coelcstis. 

9.  Veritat  usque  ad  nubes  quid.  Misericordia  usque 
ad  ciBloSy  caro  corrupiionis  expers,  —  Quid  auiem 
conlltendnm  in  popai»,  pwnH«Mfiiim4|f  kMior  ^aikto* 

esset  ostendit.  Yers.  11.  Quia  magnificata  est  usqne 


nobis  obviain  iii  iiube  rapiendis,  138  ^<^^  W  ^<b1os 
omiies  tainen  coiicessurus  n  Dei  dcxiris  ipse  (rans* 
cendit,  glorin  quoqiie  ejus  iu  icrris,  id  cst,  noiiiscum 
mansura ,  cum  dicil:  Ecce  ego  vobiicum  sum  omnibus 
diebus  i>il(B  usque  in  consumnmtionem  sa^cuU  (Malth. 
xxviii,  SO) ,  Dominus  nostcr  Jesus  Cliristus  ,  qui  csl 
bencdictus  in  sxcula  sxciiiorum.  Amen. 

PSALMUS  LVII. 

In  finem,  ne  disperdas^  David  in  liluli  inscrip- 
lionem. 

Si  vere  ulique  jusiitiam  (1)  bquinuni^  jusla  {e)jU' 
dicale  filii  hominum.  Etenim  in  corde  iniquitates  ope- 
ramim,  in  lerra  iniquilatem  compiectunlur  manut  vestne. 


ad  cmlos  misericordia  lua  et  veritas  tua  usque  ad  nubes.  B  ^''^''^''  *""'  P^ccatores  ab  utero  :  erraverunt  a  ventre , 


Hxc  est  ergo  in  populis  gentibusquc  conressio,  quia 
magiiifieaca  usque  ad  coelos  sit  misericordin,  ct  veri- 
las  usque  ad  nul>es.  Nam  cum  Domino  obviam  Sancti 
rapteutur  in  nubibus  (I  Thess.  iv,  16),  ipso  iilo  nube 
in  resurreciionis  corpore  clati  (o),  et  crcaturn  omnis 
secundum  Aposlolumacorruptioiie  sitliberaudn  (Rom. 
viii,  22),  pncificntaque  (b)  omnta  por  cum  quse  et  in 
coBlosintetin  tcrra  (Coloss.  i,  20),  meriioelusqiiead 
nubes  verikis  nostra  (forie  nostnr)  inco  resiirrcctionis 
effertur,  ct  magiiiricaiur  usque  ad  coelos  misericordia 
eja8,congemisccu(is  creaiiirccorrupiionedepulsa.  Sfd 
horum  quidem  iisquc  ad  imbes  et  usquead  coelos  signi* 
flcatur  elatio,  verom  illi  proprium  estcoelostransgre- 
di,etoinnem  sensum  existimaLne  sublimitatis  evadere. 


iocuti  sunt  falsa.  Indignatio  (f)  iltis  secundum  simiii' 
tudinem  serpentis ,  sicul  aspidis  surdce ,  et  obturanlit 
aues  suas  ,  qwB  non  exaudiet  vocem  incantantium  ,  et 
veneficii  (g)  quod  medelur  a  snpiente.  Deus  contrivit 
dentes  eorum  in  ore  ipsorum  :  moias  leonum  confregit 
Dominus.  (//)  Ad  niiiilum  devenient  xeiut  aqua  decur^ 
rens :  intendet  arcum  suum  donec  infirntentur.  Sicut 
cera  iiquefacta  auferentur :  superceeidit  ignis ,  et  non 
viderunt  solem.  Priusquam  producat  apinas  vestrae 
rliamnns  sicut  viventes ,  sic  in  ira  absorbebit  (i)  eos. 
Lanabiiur  justus  cum  viderit  vindictam  :  manus  sua$ 
iavabit  in  sanguine  peccaloris.  Et  dicel^  si  ulique  erit 
fructus  justo.  Uiique  est,  Deus  judicas  (j)  eos  in  terra. 
TRACTATUS  PSALMI. 


10.  Gloria  Dei  onmem  excedens  sensum,  quiin  ter-  C     1 -^lr^umenrum p«a/mt.-*VBRs.l.DesuperiorlspsaImi 

*         "^     '"  '  '  '  «"P«rscripiioiie,8oladcest8ignificatioaliquage-torum. 

Nam  et  in  finem,  el  ne  disperdas,  eitituti  inscriplio  est. 
Neqiic  139  <-'>>!>"  psalmiis  qiiidiiiiam  pcr  rerum  gcsu 
contiiiet  prophetix;  ut  (It)  sicut  iii  cae(eri8,  saiicius 
David  et  dictis  propiietet  el  gesiis  :  sed  increpatio  in 
impios ,  et  dcnuutiaiio  judicii  Dei  in  peccaiores  ,  et 
relribiKio  latilia?  in  sanctos,  et  fructus  homini  (/) 
justitia»  contlneliir.  iiicergo  finis,  in  psalmo  est,  haec 
depellend»  (m)  corruptioiiis  flducia,  haec  ei,  qui  nos 
per  mor(em  rcdemit,  tituli  iiiscriptio  est. 


ris  maneat.  —  Rcpetiia  iiaiiue  spei  sux  precatione 
proplicta  sic  claiisit,  Vers.  12 :  Exailare  casUs  , 
Deus ,  et  super  omnem  terram  gloria  tua.  Nullus  exal- 
lando  Deo  inodus  esi ;  nain  super  coelos  ejus  eiatio 
681.  Dominus  enim  cren(urarum  ui(ra  creaiuras  in- 
telligendus.  Et  cum  nobis  non  aliud  sit  in  cognidone 
quam  coelum ,  uhra  omnem  sensum  est ,  qui  super 
coelos  exaltatus  sensum  notionis  excedit  (c).  Miseri- 
Gordia  quidem  ejus  usque  in  nos  redundavit :  sed 
magnificata  usque  ad  ccelos  in  coelestibus  mox  futu- 

(I)  JMliiias, exhibet  codex  Veron.,  sicut  infra  n.2. 

(a)  Editio  Par.  eievalo.  Aliac,  ipso  iiia  nube  in  re- 
surreclionis  corporem  gioriam  elalo  :  nisi  quod  Bad. 
non  habi!t  gloriam.  Scquiinur  nis.  rcg.  Ilic  Saiicti 
diciintur  claii  iii  Domino,  qiii  nubes  sitratione  cor* 
poris  siiscitaU.  Nube^  aiKein  ideo  corpus  suscitatum, 
quia,  ul  innuiiur  iii  psal.  lxvii,  n.  3,  nubium  ab  ins- 
tar  ultrn  terrenam  originem  mortalemque  degit ,  per 
aera  sisiitur  :tc  movetur,  eic. 

(6)  Sic  ms.  reg.  iioii  pacificandaque ,  ut  in  excusis. 
Sic  et  vulgaius  ilieronymus  hic  Hiiarium,  u(i  videtur, 
Imitaius  habet  :  Magnificala  est  usque  dd  crnios  mise^ 
rieordia  tua :  mea  enim  resurrectione  pacificaia  sunt 
omnia  tibi  quo!  in  crnio  et  qum  in  terra  sunt. 

(e)  Editi  excepto  Par.  iiecnon  inss.  reg.  ci  Vaiic. 
exciudit,  Reiiiiemusex  Par.  etms.  HLic.eicedit.  Idem 
quoque  verbum  apud  Hieronymum  ad  v.  fl,  exstnt, 
nbi  haec  liabentur  ad  imiiaiionem  llilarii  expressa  : 
NuUus  est  modas  exaltationis  divinas.  Nos  vero  rdhil 
de  ccelis  quam  qum  vidimus  novimus.  Nam  eum 


D  flt/,  super  cmios ,  notitiam  excedit  humanatn.  De  glorim 
autem  qumsuper  lerram  est,  illud  inteiiigiiur,  quod 
aitbtipne  Dominus  ait :  Ecee  ego  vobiscum  sum,  e(c. 

(d)  Apud  Er.  Lips.  ct  Par.  sciiicet,  loco  sed.  Non 
debuit  immiitnri  antiqua  lcctio  qux  est  Bad.  et  mss. 

(e)  llilarins,  directa. 
if)  llil.  furor. 

(g)  Hil.  medicamenii  medicati. 
(h)  llilarius,  spementur. 
(i)  Hil.  absorbet  vos. 
(;')  llil.  ;ii(/t(;afu. 
(k)  Particulam  ut  ab  Er.  expunctnm ,  et  deincA» 

omi-^sam  revocnmus  ex  Bad.  et  mss.  Mox  restitoimiM 
prophetet,  ubi  reg.  ms.  e(  edii.  Bad.  habent  vrophetm. 
Ali»  aiKciii  edit.  prophetat. 
.  V)  Iii  vulgaiis  ei  reg.  ms.  omnis.  In  Vatic.  i^otitf»i<. 
Verius ,  ut  videiur ,  m  Mi<J.  honum  scil.  justo  fructus 
C8tju8iiuajsuaejux(a  ▼.  12. 
(m)  Excusi,  depelienda :  casiigaulur  cx  ms.  Mic   j 


^^  TRACTATUS  IN  LVII  PSALMUM.  570 

2.  Juititia  iermo  eommunii ,  non  sindium,  Peeca  A  9wr  non  exaudlet  (3)  voeem  ineanlanlium ,  mediea' 

meuii  {e)medicaii  a  aipiefile.  Noii  cxciisalur  (/)  qu». 


tum  cordis.  Cor  Dco  jmlct,  —  F.l  quidoni  Uilcin  lo- 
lus  (i)psaliiuisi|)sc  sc  pioferi.  Vers,  2  cl  3  :  St 
»fr«  ««i^Me  jutliiiam  loquimini  directa  judicate  fHii 
hominum.  Eienim  in  corde  imquilatei  opcranuni^  in 
terra  iniquilatcm  complectuntttr  manus  vestnv,  Jusiiiiac 
serino  cominunis  esl;  ^6(1  aqui  judicii  stiidium  et 
coiisueiudo  paucorum  csl.  Sed  planc  luin  verc  qiiis 
loqni  jiistiliam  cxisiimandus  esi ,  ciiin  judicinm  leti- 
iieal  verilaiis;  Deo  ob  id  non  elo(|uia  liumaiia,  scd 
cordis  opera,  id  est ,  cogitationum  moliiiones  juili 
caiile.  Solet  autem  iniquilas  {i)  sub  public:e  con- 
scienlix  pudore  non  peragi  :  et  ideo  licet  coniplei» 
manus  non  sinl  iiiiquitatcni ,  lamcn  iniqiiiialem  Deo 
cor  operatur  in  icrra.  Hinc  adulteriiim  solo  concep- 


dam  iiecessiias  naluralis  in  criniino.  Nam  ser- 
pcns  innocens  esse  potuissci,  cui  nurcs  per  se  ut  sur- 
d;c  siiit  obstruuntur  :  voceniqiie  iii<  aiilaniis  non  au- 
dit ,  rnm  medicata  mcdicaniina  a  sapiente  non  per- 
cipil.  Neijuc  bic  Marsoruin  (</)  canius  et  consopita 
Yipernruin  sibila  mcmorat ,  qiiia  iixc  cndem  majore 
cum  inertia  (/i)  per  lidem  nominis  Dei  viriutemque 
torpcscunt ;  sed  iilain  contumacem  aique  insolentem 
antiqui  setpenlis  inobedientiam  docet  ndversum 
saiiclornm  canius  et  mcdicata  a  sapicnte  medicamina 
obsurdesccittis;  cum  ei  quotidie  (t),  ne  fallat,  ne 
subrcpat,  nc  mordeat,  etiam  snbdivini  iiominisde- 
nuntiaiionc  mnndelur  el  lamcn  obslructo  des^vit 


lum  cordc  jam  criinen  esi :  binc  scciindum  Pauli  B  aiiditii ;   cx    quo    noii  obcdieiiies  Evangelio  nalio 
Evaiigelium  secrcla  hominum  Dcusjudicat,  voluntaies     (j)  viperaruin  suni. 


botniiium  Deo  in  ip>Js  buman.^e  nativilaiis  cxordiis 
contucnie.  Nani  cum  nalnnc  pntentis  Mrius  non  tam 
viscerum  fibras,  quam  ap|>etiiiis  mentis  introeat  (a) ; 
nocesse  esi  non  pcr  inotiis  son^^uum  perspiciendi  su* 
mat  exordiiim,  scd  pcr  naturx  scientiam  eiiam  fiitu- 
ros  motus  scnsuum  pr:rscicn.s  apprcliendat. 

3.  Preescientia  peccati  non  iiifert  necessitalem.  — 
Et  idcirco  de  liis ,  qui  complexas  (b)  inanibus  iniqui- 
lales  corde  perGciunt ,  continuo  subjecit,  Vers.  4  : 
Alienati  sunt  peccatores  ab  ulero,  erraveruut  a  veutre , 
locuti  sunt  falsa.  Sic  Esaii  aiienatus  ab  iitero  csl , 
cum  major  minori  scrviiurus,  eliam  ante  (|uain  cxis- 
teret  (c),  l^O"""^^**^"''*  ^^^  ruiurx  iion  nescio  vo- 


4*  Impiorum  contrilio  et  inamtas. — Sed  qiiia  potes- 
t:)S  ejus  snoriim()uc  conterilur,  et  omnia  in  liis  sapvi- 
tix  arma  rrangunUir ;  hu^c  subdiia  sunt.  Vers.  7,  8, 
9  :  O^tfs  conlrivit  dentes  eorum  in  ore  ipsorum^  fNo- 
las  leonum  confregil  Dominut.  Spernentur  velut  aqua 
decurrens  :  inlendet  arcum  suum  donec  infirmentur, 
Sicut  cera  liquefacta  auferentur  :  supercecidit  ignis^  et 
non  viderunt  solem.  De  peccatorum  (k)  dentibus  el 
niolis  leoiium  frequenier  nobis  fuit  sermo,  quia  in  bis 
desxvicnlis  malignilatis  significatur  inslinctiis.  Hia 
ergo  confractis  contriiisque,  velut  decurrens  aqua 

8pernentur.0mniseninisuperfluenlinml4l^"^r">'^ 
cursiis  cst  otiosus,  cum  unusquisque  ex  bis  id  tanturo 


luniatis,  cum  el  sermonis  falsitas,  et  vita:  error  aC  quod  sibi  utile  piilet  esse  derivet,  cxteris  meatu 

iranscurrenle  perituris ,  cum  ad  solain  sni  abolitio- 
nem  usqiie  ad  maria  deferantiir.  Atque  (/)  bujus  qui- 
dem  in  bis  iialtirae  atque  conlcmptiis  in  psalmo  alio 
iiieminit,  cum  dicitur :  Efusus  sum  tamquam  aqua^  et 
dispersa  sunt  oan  mea.  Faclum  est  eor  meum  rofti- 
quam  cera  liquefiens  in  medio  vetaris  mei  (Psal.  xxi. 


ventre  esl :  ipso  potius  boc  scienie ,  quam  aliquo  ad 
necessitaiem  genito  naiunmque  peccaii.  Ac  ne  vi 
tium  referri  posset  ad  originem  (d);  prxduratnc  iii  his 
ndobediendum  voluntaiis  crimcii  exprobrat,  dicenSy 
Vebs.  5  el  6  :  Furor  illit  secundum  similiiudinem 
terpentiif  iicut  aspidis  surdir  et  oblurantii  aures  suas : 

(1)  Totuit  addidimus  aiictorilatc  libii  nostri. 

(2)  Solent  auiem  iniquilates. 

(a)  Vaticanus  codex,  inlerroget :  viin  dictis  llilarii 
detraliit. 

(b)  Par.  complexii  manibus. 

(c)  1n  iiiio  e  iiiss.  V:it.  ante  qiium  exiret.  Deindc  in 
Mic.  noiuinatur,  iion  nuuiiaiur.  Rcspiciliir  illiid  Pauli 
Itoin.  IX,  ii.  Cum  enim  noudum  nati  fuissentf  etc. 

(d)  Lti  volunl  Maiiicbaei. 

(e)  Bad.  et  Er.  post.  reg.  ms.  medicamentis  medi- 
cati.  Lips.  ct  Par.  medicamentis  medicatis.  Editio 
llincmari,  apnd  f|iieni  hic  locus  laiidatnr  de  Pra*dest. 
c.  25,  mediciimentis  medicata.  Valic.  ms.  medieamenti 
medilali.  Resiituimns  ex  Mic.  medicamenti  medicati^ 
qiioinodo  lejsil  et  Augustinus,  juxia  castigaliorein  lxx 
cdiiionoin  fapiiaxoMxt  ^pfAcexcuofAcvou  ,  pro  quibus 
apiid  Theodoreiiim  exstai^apfMcxovTocc  ^pfMcxcvofitvq : 
qitain  lectionem  Tbeodonis  upud  Gorderiuui  in  catena 
inscitia*  reprebendit.  Hic  enim ,  inquit ,  seniui  esl. 
Similei  iunt  aspidi ,  quee  neque  attendit  voci  incantan' 
ftMiN,  neque  medicamento  quod  ab  ipsis  medieatum  est. 
Medicamentum  vocat  ipsam  incantationem.  Atque  hoc 
Symmaehui  declarat  manifestius,  dicens  carmen  incan' 
tantium, 

{Q  Lips.  et  Par.  quidemt  Er.  quidam  :  emendantur 
ex  Bad.  et  mss. 
(f)  Apud.  Bad.  morsorum  :  mendose.  Nee  roeliut 


(3)  Quw  non  exaudit. 

in  uno  ms.  Vat.  sanctorum.  Marsus  aulem  apud  Au- 
giistinum,  Hieronymum  ac  Riirfinum  in  hunc  locum 
vocatur,  qui  aspides  incantaty  et  e  tenebnisis  cavernit 
cdiicit  ad  lumon.  De  Marsorum  genie  et  hac  eoruin 
arte  V.  Leaiidr.  Albert.  dcscripi.  lUil.  |)ag.  225. 

(hj  Bad.  enertia  :  ex  quo  Erasmus  confecil  energia; 
])  quod  deinceps  etiam  apud  ilincmarum  obiinuit  contra 
lidem  mss.  ct  Hilarii  inentem,  qua  vult  posse  quidero 
alias  boiiam  in  partem  iiitelligi  lianc  surditatem,  curo 
iiiinirum  ob  fidei  virtutem  inanius  in  cor  fidelium  cx- 
seritur  ars  veneficorum ,  quain  iii  obturatas  aspidum 
aures  cantus  Marsorum ;  sed  hunc  sensum  modo  lo- 
cuin  non  liabere. 

(i)  Par  ex  Mic.  ms.  citt  et  quottdie. 

(i)  Apud  Bad.  Er.  Hincmarum ,  neenon  in  mss. 
Vatic.  et  rog.  mif t  vip^ranuii  ;quod  maxime  arrideret, 
nisi  in  psal.  lvi,  n.  4,  et  in  psal.  ux,  n.  4,  eic,  con- 
aunter  praeferretur,  lutfjo :  quod  hic  eiiam  habetMic. 
ms. 

(k)  In  ms.  Mic.  de  peccatoribui  dentibui.  De  hit 
noiinihil  habetur  Tracutu  superiori,  n.  5.  At  de  molis 
leonuin  nihildum  occurrit,  sicut  et  de  judicii  severi- 
ute  per  arcum  significau ,  quod  Umen  jaiu  frequen- 
ter  ostensuro  proxime  roemorabitur. 

(0  In  duobuB  msB.  Vatic.  aqum  hujui. 


r'\ 


SANCTI  IIILARIl  EPISCOPI 


•»72 


45).  El  muUa  «iiiidcin  qiiac  cx  solidis  in  lit|uid:i  sol-  A  viin  cl  dolorcm  sigiiific;»!!  mcmiuiinus  in  spinn,  cum 


vunlur,  demuiant  liabitum  sinc  aboliiione  naturse, 
ul  ex  rigentibus  (a)  fluanl :  cera  aulem  soio  suscep- 
ta  igni  sic  liquescit ,  ut  percat.  Eodem  nunc  modo 
creaiionis  utriusque  in  perdendis  pcccaioribus  posuit 
exemplum  :  Spernentur  velul  aqua  decurrens ,  inlen^ 
det  arcum  $uum  donec  infirmentur  :  sicut  cera  lique' 
facta  mfereniur,  Primiim  ergo  spernenlur  sine  con- 
sislendi  spe  eimanendi,  inutiliierdefluentes  :  dehiiic 
arcus  Domini  erit  doncc  inGrmeniur  intentus  :  inlir- 
mati  auiem  liqucr:icii  (f.  liquefacla^^cene  modo  aufe- 
rentur.  Et  in  nrcu  severitaiem  judicii  Dei  significari 
frequenter  ostendimus,  peccatorum  iiunc  semper  poe- 
nis  bis  qui  punieniur  intcntum.  Etsaneinienlo  arcu, 
igne  judicii  eos  ut  liqucfaciam  ceram  auferendos 


dicilur :  In  cemmnam incidi{i)  (g),  dum configilur  spina 
(PsaL  XXXI,  4) ;  quia  usque  ad  morlem  humiliatus 
dc  peccato  condemnavit  pcccaium  in  carne ,  yelat 
cum  configcns  spina  configiiur.  Et  unusquisqiic,  se- 
cundum  Aposiolum,  sive  bona  sive  mala  perclpiet  in 
carne  (II  Cor.  v,  10  )  cum  ipsnm  materiam  ac  sen- 
8um  ,  in  qua  compungaiur,  liabilurus  sit  peccator. 
Ante  resurreciionem  carnis,  id  est,  antequam  spinas 
suas  rhamnus  emitlat;  vivens  absorbetur  ad  poennm 
anima  cjiis,  secundum  diviiem  evangelicum  punienda 
quae  vivens  sit  (Ltic.xvi,95). 

6.  Manus  lotce  in  tanguine  peccatoriSy  innocentia,  — 
Sed  inter  ha^c  (5) ,  [justi  cujusqiie,  tamquam  Lazari 
in  sinu  Abrahse  requiesccntls,]  lactitia  monsiratur. 


8<Hiueiis  sermo  dcclarat :  Supercecidit  ignis ,  et  non  B  Sequitur  enim,    Vers.  11  et  12  :  Lcetabitur  justus 


viderunt  solem.  Superjeciiis  ergo  ignis  eo  auferet,  ne 
solem  justili»  conlemplentur;  iiidigni  enim  sunt,  qui 
8int  coherxd.es  xierni  luminis. 

5.  Impii  ttatim  a  morte  ignii  pwnas  luunt.  —  Ac  ne 
id,  quod  tamquaro  cera  liquefacla  aiiferentiir  (b)  igne 
supcr  eos  ne  solem  videant  decidente ,  abolitioncin 
eorum  poiius  quam  poenam  significaret;  adjecit, 
Tbbs.  10  :  Priusquam  producat  spinas  veslras  rham' 
nus  f  sictts  vivenieSt  sic  in  ira  absorhet  (c)  vos  (i). 
Rbamnus  scntium  genusest,  qiiod  pltires  ex  se  con- 
densasque  f  pinas  modo  rubi  cfTcrt :  florescit  autem 
cum  ca!teri8  vere  confoium.  Ergo  aniequam  rham- 
nns  peccatoruni  spinas  producat,  ut  (d)  vivenies  eos 
ignis  in  irn  absorhet.  Ncque  eniin  suspenso  adJiiic  (e) 


cum  viderit  vindictam ,  manus  suas  lavabit  in  sanguine 
peccatoris,  Et  dicel  (4) :  Si  utique  erit  fruetus  juslo  ? 
UHque  est  Deus  judicans  eos  in  terra,  Lxtitia  justi  est 
cum  viderit  vindictani;  quin  peccatoribiis  puniendis, 
deductum  seper  Angelos  in  aeternam  requiem  Ixtatur: 
roanus  suas  (h)  non  peccatorum  sanguine  nbluens , 
sed  cum  pcccntores  in  sanguine  sint ,  quia  rei  sangui- 
num  sunt,  manus  ille  ab  omni  reatu  sanguinis  ablu« 
tas  continebit.  Idipsiim  psalmo  nlio  tesiatus  est ,  cum 
dicit  :  Odio  habui  (5)  congregationem  maiignorum  ,  ei 
eum  impiis  non  sedebo  :  lavabo  inter  innocentes  nMniff 
meas(Psal.  xxv,  5  ct  6). Et commemoralis  Innocentins 
(f)  ofliciis, adjecit :  Neperdas cumimpiis  animmn  meam 
etcumvirissanguinumvitammeam  (/6id.,9).In  peccato- 


judicii  tempore  quiescere  peccaiores  sinc  pcena  erat  Q  rum  scilicet  sanguiiie  mnnus  ille  abluei  inter  innocen- 


dignum  ]|48  '  vlventes  itaque  eos ,  cum  pcen»  sci- 
licet  sensu ,  nbsorbet  ignis  eiiain  antequam  resur- 
gant.  Corporum  eiiim  rcKurrectiosignificnlur  in  rham  * 
no,  quae  ipsn  (f)  in  se  spinas  ,  quihus  compungenda 
sunt,  exhibebunt :  aliis  fructus  selerni  floris  habituris, 
his  vero  tantum  ad  efierendos  in  se  modo  rhamno- 
rum  spinarum  aculeos  excitandis.  Peccatorum  autem 

(1)  Vos  in  libro  nostro  prxtermiltiiur.  Uabent 
vpAg  LXX,  oanwg  alii;  neutrum  Aquiia ,  Symmaclius 
ac  Theodot. 

(%)  Ineidit. 

(3)  Quod  uncinis  mox  concludiiur ,  supprimit  ms. 

|^(a)  Apiid  Bad.  agentibus  :  qnod  retinens  Erasmus 
Ad  margincm  adscripsit,  forte  atgentibusAWo  audacior 
Lipsiiis suhstiiuit  fornacibus:  nec  vox  illa  iii  posterum 
mutata  est.  Verius  mss.  ex  rigentibus ,  hoc  est ,  cum 
prius  essentrigeniia  etiion  llquida.  Respicitur  hic  ccra 
quse  igni  admota  evanescit,  nonquae  liqiieflt  in  vasis. 

(b)  Bad.  Er.  Lips.  acpostrema  editio  Par.  cum  ms. 
reg.  tamquam  cera  autem  liquefacta  auferenturMox  apud 
Bad.  et  in  niss.  reg.  decedcnle  et  ut  aboiitionem.  Iii  aliis 
edit.  pro decedenie^iiosilumcs^idescendente,  Exhiscon- 
flciel>aturseiiteniiaS.doclorisincnti  prorsua  opposiia. 
Genuinam  exhibemus  ex  romanis  niss.  Mic.  ei  Vaiic. 
a  quibus  tamen  an  absini  particulaeel  ut  ante  aboUtiO' 
nem,  non  notarunt  qui  Rom%  pr.Tdictis  codicibus  re- 
cocnoscendis  operam  dederunt.  Verum  ens  aut  abesse 
debere ,  aut  in  aliiid  ,  v.  g.  in  velut,  niutandas  esse 
manifestum  esi.  Vid.  tract.  psal.  i,  n.  15. 

(e)  Lips.etPar.hiceideincepsir6sor6«6ti:quibusBad. 
etEr.tantuminferiiisconientiunt.Verius,iitexsubncxi8 
llquet,  in  mss.  constanler  legiiur  absorbet  in  prKsenti. 


tes.  Adeo  atitem  hi  viri  sanguinum  sunt,  ut  omnluni  ab 
Abel  usque  ad  Zachariam  143  interfectorum  ab  his 
sanguissitrcposcendiis  (Matth,  xxiii,55),  etabliiente 
manus  suas  Pilato,  super  se  siiosque  esse  jusii  sangui- 
nem  sint  profcssi  (MaUh.  xxvii,  iS4  et  25). 

7.  Sed  manus  siias  lavanie  justo  atqne  Isetante , 
dicet  homo :  An  frucius  eritjusto?  Et  uiique  euro  esse 

Veronensis. 

(4)  Et  dicit  homo :  Sieutique  erit  fructus  justo.  Sic 
utique  est  Deus  judicans  eos  in  terra,  Consonat  Hebrni- 
com. 

(5)  Odivi. 


D     (d)  Particulam  ut  ex  ms.  reg.  huc  revocamus. 
"    Va       " 


in 


atic.  interea  (pro,  in  ira)  absorbet. 

(e)  Vid.  Tract.  Ps.  ii,  n.  48. 

(f)  Vaticaniis  codex ,  quando  ipsas. 


Mox 


lllud  qua:  ipsa 
rereflurad  corpora. 

(g)  Bad.  Er.  Lips.  et  regius  codex,  incidet.  Tiini 
iidem ,  excepto  Lips.  dum  confringitur  sjfina.  Fru- 
6ira  huiic  unum  locum  ,  qucm  Ghrisii  pnssioni  aptai, 
adduceret  llilarius,  ut  in  spina  peccatorum  vim  et  do- 
iarem  significari  probaret ,  st  dolorem  in  Christum 
non  cecidisse  sensisset. 

(h)  Qui  apud  Hieronvmum  auclor  enarraiionis 
psalmoruin  ,  sequentia  ab  Hilario  muiuatur  cum  hac 
laudis  praefatinne :  Quia  difficilis  est  hic  versiculus  ad 
intelligendum,  ipsa  verba  ifuce  anteriores  traetaverunt 
edncam.  Hilarius  beatus  anttstes,  et,  ut  ita  dicam,  inter 
procellas  mundi  magnus  sustentator  Ecclesice,  ita  de  eo 
dieit ,  etc. 

(t)  In  vulgatis  hic  additur  Deus :  quae  vox  abest  a 
re(.  ms.  utagneco. 


373  TRACTATUS  IN  LVm  PSALMUN.  574 

dicil ,  quia  Deus  sil  in  (erra  eos  judicans.  Dicens  er-  A  mm  et  refugium  meum  in  die  tribulationis  mew.  Ad- 


go  lioroo:<m  fructus  sitjmto,  non  ambigilnr  exspec- 
tare  judicium ;  justo  lamen  jam  in  tf  rris  (a),  quia  per 
Angelos  in  Abral)se  sinum  deductus  sil,  judicaio,  se- 
cundum  iilud  :  Qui  credit  in  me^  non  judicatur ,  ted 
transit  de  morte  in  vitam  :  qui  aulem  non  eredit ,  jam 
judicatus  est  (  Joan.  lu,  18  ,  49).  Cum  ergo  sanctus 
non  jiidicandns  sif ,  qui  in  vilam  sil  transilurus  ex 
morte  ,  et  inndclis  jam  judicalus  ad  poenam  sit  (b) : 
inlelligilur  in  ens  reliquiim  rsse  judicium  ,  qui  pro 
geslorum  qiialiiate  inier  peccaia  Odemqiie  sint  jiidi- 
caiidi ,  per  Doniinnm  nostrum  Jesum  Christum ,  qui 
est  benedictus  in  snecula  saeciilornm.  Amen. 

PSALMUS  LVIIL 

Jn  finem^  ue  disperdas^  David  in  tituli  inscriptionef 
quando  misit  Saul,  et  cuslodivit  domum  ejus^  ut  in- 
terficeret  eum. 

Eripe  me  de  inimicis  meis  (c) ,  e<  ab  insurgentibus  in 
nie  libera  me.  Eripe  me  de  operantibus  iniquitatem ,  et 
de  viris  sanguinum  libera  me  :  quia  ecce  {d)  captaverunt 
animam  meam ,  ei  irruerunt  in  me  fortes.  Ncque  ini' 
quitas  mea^  neque  peccatum  meurn,  Domine,  sine  iniqui* 
tate  cucurriy  et  direxi.  Exsurgein occursum  m;7ii,  et  vide^ 
et  {e)  tu,  Domine^  Deus  virtutum^  Deus  Jsrael,  intend^ 
ad  visitandas  omnes  gentes  :  non  (ne)  miserearis  omni" 
busqui  operanturiniqHitatem.  Djapsalua.  Convertentur 
ad  vesperam^  et  famem  palientur  ut  canes,  {el)  circumi- 
bunt  civitatem.  Ecce  loquentur  in  ore  suo,  et  gladius  in 
ore  eorum  :  quoniam  quis  audivil?  Et  tu  Domine  deri- 


jutor  meus  tibi  psallam  :  quia  Deus  susceptor  metrs, 
Deus  meus  misericordia  mea. 

TRACTATUS  PSALML 

1.  Christi  passio  hoc  psalmo  pr^cnunttara.— Yers.  I  • 
Superscriptio  psalmi  asuperiore  nondlffert :  sed  psal- 
mus  eo  diflferi,  quod  quadam  ex  liis  qux  in  David 
ipsum  gesta  sunt  prxferuntur,  cum  Saul  niisit  ct 
cusiodivii  ad  inierficiendum  eum  domum  ejus.  Verum 
si  ob  id  dirigenda  ad  Deum  esset  oralio  :  supcriora 
illa,  id  esl,  in  finem,  et  ne  disperdas  vel  corrumpas ,  et 
in  tituli  inscriptione  f  non  nccesse  fuerai  anteferri, 
Hxc  autem  maxiine  quamquam  spiriiali  sin(  distrf- 
buta  ralionc,  cum  et  (inis  Icgis  sit  Chrislus,  el  corrup- 
tioni  subjecia  non  fuerii  cjiis  sclernitas ,  et  gloriosac 
mortis  ipsius  tiiulus  in  salule  sit  gcntium  :  tamen 
etiam  ipsa  qux  de  gesiis  ejus  praescripta  suni ,  pro- 
phetica  esse  declarant,  cum  passionis  dominic»  pro- 
phcta  (/)  non  nesciiis,  siib  occasione  ac  tcmpore  eo- 
rum  quac  perpeticbatur  odiorum,  et  pntiendo  prophq- 
tam  se  docnerit  ei  loquendo.  Tractabioius  auieo) 
psalinum ,  ui  eoruni  qui  secundum  litteram  sapinni 
iuiclligeniiam  non  gravemus:  sed  et  utqiuofi  a  Saui 
cusioditus  ad  interficiendum  est,  non  niinus  eju$  sil 
tcmporis  proplietia  (m)  qimm  a  populo,  et  in  Jcrtisa- 
lcm  tamquarp  in  donao  sua  concJu^us ,  et  custodiliis 
sit  ad  mortem. 

145  2»  Jniquitatis  progre$sti$.  —  Yers.  2  (Jt  3, 
Eripe  me  de  inin^cis  meis  Deus,  et  ab  injiurgentibiis  ii^ 


debii  eos ,  pro  nihilo  habebis  omnes  gentes.  Fortitudi-  p  me  Ubera  me.  Eripe  me  de  operantlbus  mqnitalfim,   et 

-.^».    ...^ ^w    s^    ,^j: ^..:-     n -^.^- '-•  j.  ..•  .• z i:i.-„_    „..     ir'.!_- i 


nem  meam  ad  te  custodiam  ,  quia  Dcus  susceptor 
meus  (f).  Deus  meus  misericordia  \f^  ejus  prasvmiet 
me.  Dius  (g)  ostinditmihi  inter  inimicos  meos^  ne  occi- 
deris  eos  :  ne  quando  obliviscantur  legis  titoi.  Disperge 
illos  in  virtute  tua,  et  destrue  eos,  proteclor  mcus  Do- 
mine.  Delicta  oris  eorum ,  sermonem  labiorum  ipsorun^ 
et  eomprehendantur  {h)  in  superbia  sua,  El  de  exsecra- 
tiom  el  mendacio  convellentur  consummatione  (i) ;  in 
ira  consummationis ,  et  non  erunt.  Et  scient  quomam 
Deui  dominabitur  Jacob  (j)  el  finium  terrw.  Diap- 
SALMA.  Et  convertentur  in  vesperam  :  et  famem  patien- 
tur  ut  canes,  et  circuibunt  eivitatem.  Jpsi  dispergentur 
ad  manducandum  :  si  vero  non  saiurabuntur ,  et  mur^ 
murabunt.  Egoautem  cantabo  virtuti  tuw,  exaliabo  {k) 


de  viris  sanguinum  Ubera  me.  Vjliorutn  huinanoruiU 
causas  profectusque  coroplexus  cst :  ut  Jindc  orp  e$i 
ctquo  evaderci  iinpieias,  noscoremus.  Et  idpiipp 
iras  cl  simuliates  et  inimiciiias  Evnngelium  cornprcs- 
sii,  ( cum  irasci  sine  causa  rratri  rcatus  gehcnnqp  sit, 
et  oblatio  muocris  nisi  post  reconciliationen)  nor) 
concessa  sit  siinuitaiis,  et  inimico$  non  golinn  t^lVh 
gendos  {Matth.  v,  2i  et  25) ,  sed  et  pro  hU  orandtim 
essedecernit  ( Ibid,^  ^i),  quia  qx  his  ad  virum  s»,n- 
guinum  pervenitiir.  Nam  primuip  injmici  supt :  d^ 
hinc  insiirgunt  in  eum  cujus  inimici  sunt  :  insurgnur 
les  auiem  ,  iniqnilatis  operarii  sunt  ;  postrenfo  ini- 
quitatisoperariiusquead  viros  sanguinun)  prpfeceruptr 
Viros  aulem  sanguinum  iion  soliim  admiisa  CiTdes , 


mane  misericordiam   tuam :  quia  factus   es  susceptor  J)  sed  el  cogiUtla  (n)  cOnsuinmat. 


(a)  Diserte  hic  ait  Hitarius  jiistos  ante  extremum 
juaiciuni  jndicari :  idqiie  probat  ex  beata  sorte  illis 

iam  coiicossa.  Idlpsum  de  inlquis  ex  allato  Joannis 
oco  satis  innnit :  qiiod  et  ipsius  in  miiltis  iniitator 
Tulgatns  llieronyinns  illustrat  in  eumdein  lociim  di- 
cens:  ilU  ante  judicium  finis  in  hae  lerra  iadicantur, 
de  quibus  superius  diximus  ,  qni  non  crediderit ,  jam 
judicatus  est. 

Ib)  Vid.Traet.  Ps.  i,  n.  17. 

\cS  Hil.  addit,  Deus. 

}d)  Ab  Hilario  abest  ecee,  ac  mox  et. 

(e)  Abest,  et. 

M  Hil.  addit  es. 

{g\  Mdiiimeus. 

{h)  Hil.  comprehendentur. 

ft)  Hii.  Convellenturinconsummatione.Consunmatio 
in  ira  consummaHonis. 


(j)  Hil.  Jacob  dominatur  finium. 

(k)  Hil.  exsuUabo. 

(/)  Edilio  Par.  ut  propheta. 

(m)  Ita  Par.  ex  ms.  Mic.  In  aliis  autem  libris,  pro- 
pheta  quom  apostolus.^cuinx  ieciio  intcgra  autabsoliita 
est :  sed  nostra  fnciie  resarciri  polest ,  si  pro  quam 
ponatiir  quo  ant  quando  ,  ac  subinde  aut  suppleatur 
aut  suhintcUigatur  Cliristus. 

(n)  Uiius  e  mss.  Vntic.  cognita,  Aller,  ad  cogitata, 
Teriius ,  concitata.  Regius ,  agitata.  Ac  primum  non 
satis  significare  videbalur  verbum  eogitata :  quia  cum 
simullaiis  supremus  gradus  ponaiur  esse  vlrum  san- 
guinum ;  vir  sanguinum  majore  qiiodam  scclere, 
quam  operarius  iiiiquiiatis  propter  C;pdem  admis- 
snm  sicnuncupatus,  consnmmari  debere  videbatur. 
Scd  vir  sangiiinuin  Hilario  dicilur  reus  sanguinis 
propter  ct^dem  actu  vci  affectu  perpetrataiu.  Ponliur 


57ri  SANCTI  HILARll  EPISCOPI  S76 

5.  Querela  Damd  Chriito  magii  congruit.  —  Se-  A     5.  Chriitui  eulpce  nescius. — Sed  Tidenmus  ne  rorle 

ejus  querelis  liic  abnegalx  de  se  iniquiiatis  compeiat 


quiiur  enim  ,  Vers.  A  et  b  :  Quia  eapiaverunt  ant- 
mam  meam  ,  irruerunt  in  me  (ortei.  Neque  iniquitas 
mea^  neque  peecatum  meumy  Domine^  aine  iniquitate 
cucurri,  et  direxi.  Capiatn  anima  David  est,  cum  ad 
interficioiidum  domo  clausus  est.  Etquamquam  eru- 
tus  de  Saul  manibus  sit :  tnnien  viri  sanguinum  suut 
sanguinem  ejus  oplantes.  Sed  secunduni  psalmi  prae- 
scripiionem  adversum  uniim  esse  precaiinnem  conve- 
neral,  regem  ulique  haec  volentem  (a)  (1) .  Sed  oratloni 
propheticae  fuit  scrmo  rooderandus  :  ut  querela  re- 
ferretur  ad  populum ,  cum  captaiit  animnm  fories  ir- 
ruenlcs  :  quippe  quos  forlis  (6)  armnvit,  qui  et  cor 
Judac  nd  minislerium  prodiiionis  Ingressus  esi.  Hi 
ergo  rories  captantanimam,  et  ejus  animam  in  quo 
nequc  iniquiias  ncque  peccatum  esl ,  qui  currenssine  g 
iniquilate  direxit. 

A.  David  non  sine  peccato.  —  Et  nescio  si  anlerior 
psalmus  referri  in  David  iu  pniiiiir  (c),  quo  dici- 
tur  (2)  :  Ecce  iniquitatem  meamegoagnosco^  et  pecca- 
tum  meum  contra  me  est  semper  {Ps.  l,5).  Non  conve- 
nil  psalmoruro  ordini  tanta  diversitas,  ut  abeodcin 
diclum  esse  ulrumque  intelligendum  si(.  146  ^^ 
si  quin  anterior  confessi  peccaii  psalmus  poslerior  in 
tempore  est,  videatur  David  ante  peccalum ,  ut  pec- 
cati  nescius  hxc  loculus  :  meminerimus  eum  sub 
eodem  peccato  ((/)  de  humanae  necessilatis  confessio- 
ne  d\x\<S(ii  Ecce  enim  in  iniqmtatibus  conceptus  sum 
et  in  detictis  peperit  me  mater  mea  (Ibid.,  7) ;  secun- 
dum  illud  :  Quis  enim  glorinbiiur  castum  se  habere 
cor  coram  Deo,  necsi  uniusdiei  fueritinraiis?  ma- 


sermo ,  qui  peccatum  nou  (ecil ,  et  in  quo  inventus 
dolus  noncst,  qui  et  dixerit  :  Ecce  veniet  princeps 
mundifetnoninvenietinmequidquam  (Joan.  xiv,  50)^ 
peccali  scilicet  in  se  cnlumnium  iioii  rcpcriendam ; 
per  quod  de  pcccaio  peccaium  condemnaiurus  esset 
in  carne.  Ergo  hic  intelligendus  est  conqueri  capta- 
tam  uiiiinam  suam,  et  irruisse  in  se  fortes;  qui  et  (e) 
habuit  hanc  querelx  securitaiem ,  ut  in  se  neque  ini- 
quitatein  neqiie  peccatum  esse  profiteretur,  et  qui 
sine  iniquitate  cucurrisse  se  dixerit;  secundum  illud  : 
(f)  Exultabit  ut  gigas  ad  currendam  viam,  a  summo 
coeli  (5)  egressio  ejus,  etoccursus  ejus  usque  ad  sum^ 
fiittm  ejus  (Psal.  xvni,  6,  7). 

6.  Precatur  sibi  remeanti^  de  ccetis  occurri.  —  Hic 
ergo  solus  currens  (g)  direxit ,  qui  infirmtlatis  nos- 
trse  humilitate  suscoptn  cgressus  coelos ,  rcgrcssus  ad 
coelos  :  qui  revehcns  nos  secum ,  oblaturusquc  Deo 
munus  precatiis  sil,  Yers.  G  :  Exsurge  in  occursum 
mt/it,  et  vide  tu  ,  Domine^  Deus  virtutum,  Deus  Israel, 
Intende  ad  visitandas  omnes  gentes  :  ne  miserea^ 
ris  omnibus  qui  operantur  iniquitatem.  Exsurgcre 
enim  sibi  in  occursnm  Dcum  viriuium  ad  vistiandas 
omnes  gentes  precalur  :  in  eo  iinmqiie  (h)  coexcitft- 
iiB  et  collocaiae  a  dextris  ejus  iii  coelesiibus  genlet 
sunt.  Et  dignuin  fuit,  reditum  ejiis  ambilione  occur- 
ftus  coclesiis  orn^iri ;  nc  ingressuro  coelos  dignaiio  pa- 
terna  (t)  de  coelo  deesset.  Neqiie  id  mirum :  cum 
prinio  nominis  siii  mariyri  Slepliano  (Act.  vii)  147 
velut  in  (4)  primoribus  (;)  coeli  in  occursum  a  Deo 


nente  in  nobis  etiam  secunduin  Apostolum  ei  origine  ^  pnirc^descensuro  sit.Yisitari  itaque  (k)  in  occursu  suo 


etlege  peccatt  (Rom.  vn,  23).  Non  ergo  conscienliae 
humanae  vox  ista  conveniet. 

(i)  Nostercumreliquismss.  regeutiquehcec  volente. 
{i)  Ista  patitur,  quod  dicitur. 

In  supremo  iro^  gradu ,  non  lamquam  alius  nequilias 
gradus ,  sed  tamquam  postremus  effcctus ;  sicut  ope- 
rariuminiquitatis  e&se,  tantum  denominaiio  est,  quae 
scquilur  virum  in  aliiim  insurgentem.  Yidesis  supe- 
riorem  Trnct.,  n.  G.  Itaque  non  muiamus,  cogitata^ 
licet  non  displiceat  agitata  aut  concitata.  Ilic  obiter 
annotamus  in  ms.  reg.  favenie  uiio  Yaiic.  haberi 
casdis ,  iion  ctedes. 

(a)  Bad.  et  Er.  volente.  Mss.  rege  utiquehcec  volente. 
Horum  sensus  est :  in  tiliilo  solus  Saul  menioratur 
volens  occidere  Duvid  :  cur  igitur  liic  viri  sanguinum^ 
et  non  poiius  virf 

(b)  Iii  mss.  fortes :  lectio  non  spernenda 


omnes  gentes  precatur,  secundum  illud:  Neque  enim 
misit  Deus  fitium  suum  in  hunc  mundum ,  tif  judicet 


(3)  a  summo  codo. 
(4^    - 


(4)  Abest  ttt. 

tns,a  Dei  dextris  collocaias,  in  eovisitatas,  etc,  ex 
eo  sequilur  quod ,  ut  in  Psalm.  li,  n.  15,  docet» 
Cbristus  cariiem  assumens  lo/ttt5  generis  humani  natU' 
ram  in  se  assumpsit. 

(i)  \  Regio  ms.  et  tribus  Yaticnnis  abest  decmlo. 

ij)  Iii  ms.  Mic.  in  prioribus.  Iii  uno  Yniic.  uni  de 
orirnoribus.  Retinemus  cum  aliis  libris,  tit  primor.bus 
noc  esi,  Pater  non  desceiidit  quideni  \ter  se,  sed  per 
primnrios  coeli  iiicota^t.  Quid  hic  sibt  velit  Hil.irius, 
inlcliigere  est  ex  Liturgia  Gallicana,  tomo  i,  Musaci 
Italici,  e  ms.  ante  annos  niiile  exarato  vulgata  :  re- 
bus  eniin  iilurgicisordinandis  opernm  eum  dedisse 
nemo  nescit.  Sic  aiiiem  habet  colleciio  miss.-e  de 
c)  Ita  codex  Reg.  Alii  vcro  ista  patiatur.  Tuni  cx  D  S.  Stepliaiio,  p.  292  :  Domine^quiambulanti  devirtute 


Vaiic.  restiluimus  quo^  ubi  in  aliis  quod  dicitur.  Ilo 
rum  omiiium  ca  est  nativn  sedes,  ac  sensiis  :  Nescio 
»  anterior  psatmus,  qno  dicitur^  Ecceiniquitaiemmeam 
ego  agnoscOf  elc.  patitur  ita  in  David  ut  in  Christum 
teferri  illud,  Sine  iniquitaie  cticurrt,  etc. 

(d)  Hoc  est,  adhiic  peccato  subditum;  nisi  quis 
malit,  sub  eodem  psatmo. 

(e)  Yerbuni  habuU  in  prius  vulgatis  omissum  re- 
stiiuitur  ex  mss. 

(f)  Iia  ms.  Reg.  juxta  graec.  «yoiidjuiffsreu.  At  excusi, 
extt/idoti. 

(o)  Par.  dixerit  :  male.  Hic  respiciuniur  verba 
psalmi ,  cttoirn ,  et  direxi. 

(h)  Editi,  quo  excitata  :  antea  apud  Lips.  et  Par. 
icit^tte  pro  nom^tte.  Corriguntur  ex  mss.  Quod  omiies 
gentes  prsedicat  Hilariiis  uua  cum  Christo  coexcita- 


in  virttttem  S.  Slephano  martyri  tuo  aperuisti  ccetos  ad 
gloriam ,  quos  ei  uperueras  ad  meritum  sanciitatis ,  ut 
confessionis  sute  fructum  caperet.  Mngis  ad  rem  nos- 
tram  inissu!  ejusiiem  coiileslatio  ;  £>tcm  terrena  ta- 
men  terris  membra  componii ,  ciBtestem  spiritum  angO' 
Ucis  manibus  evexit  ad  OKtum.  Patrem  iiaqiie  in  cueli 
primoribus  descendisse ,  quid  nliiiid  iiitelligemus , 
nisi  eum  saiicti  Stephani  spiritiim  nngelicis  inanibiis 
coelos  cveclum  excepisse?  Nec  proinde  existimavit 
Ililarius  ccelum  ad  exlremum  usqiie  judicium  nulli 
paiere.  Yemm  iiim  illius ,  lum  etiam  antiquorum  ea 
de  re  senienliam  alibt  forsilan  diligentius  expende- 
miis.  Adsuiitenim  multa,  quibus  nun  ita  novam  e»se, 
ut  muliisibi  persuadeiit,  ndom  in  ecclesia  nuiic  re- 
ceptam  deinonstremus. 
(k)  Sic  ross.  At  editi ,  in  oceursum  suum. 


577 


TRACTATIIS  IN  LVIII  PSALMUM. 


578 


fMNni/iiifi ;  iid  ut  tahus  fiat  mundut  per  eum  {Joan.  iii,  A  cnptivos ,  cum  tribiilarios  congcmisciint ,  sine  lem- 


47).  Descensum  nniuque  ejus  in  carnein ,  et  cx  Ma- 
ria  natiTitiiein ,  Ixuntes  angeli  el  paicntes  coeli  bo- 
noraveriint.  Non  iinpudens  ergo  bxc  occursus  sui 
oratio  est,  ciii  ad  salulem  geuiium,  sicuti  ct  psalmo 
alio  ct  apostolico  teslimnnio  coniinutur,  primogenito 
ex  morlnis  vox  occureniis  haec  fucril  :  Filiut  meut 
et  tu ,  ego  hodie  genui  te  (  Ptal.  u ,  7 ;  Act.  xiii,  53). 
Hanc  itaque  occursus  sui  signincalionem  visitan- 
dis  (a)  in  se  gentibus  deprecaiur;  non  lamen  jiidi- 
cii  (6)  sevcriiate  prseierila,  cum  misericordia  nh  om- 
nibus  qui  iniqiiilalem  operanlur  averiitur  :  omnibus 
quidem  in  eo,  quia  caro  factus  esl,  gcnlibus  visitatis; 
sed  acque  (c)  oinnibus  iirKpia  operantibus  judicatis. 
l.Judaorum  miteria.Jerutalem  ingredi  tetantur, — 


plo ,  siue  sacerdote,  sine  rrgno  :  el  lioc  poslca  quam 
in  majestatis  Dominum  Salvatorenique  mundi  manus 
impins  intulerunt. 

8.  Invidentias  eoruni.  Gentet  omnet^  id  ett  plerteque^ 
irridendm;  eur. —  Vers.  8-9  :  Sed  ubi  de  peccalo  cru- 
cifixi  unigeniii  Dei  arguutitur,  impii  esse  non  desi- 
nunl :  et  dolore  Iraitslatx*  ad  gentes  divina'  cognitionis 
accensi,  ore  adbuc  verbisqoe  des:rviunt.  Sciiuitur 
enim,  Ecce  loquentur  in  ore  tuo ,  et  gludiut  in  labiit 
eorum, 

9.  Sed  banc  obtreclandi  atque  iiisectandi  impicta- 
tem ,  non  soliiin  in  his ,  sed  eiiam  iu  geniibus,  qiiae 
audirc  detrectant,  ita  diviiius  sermo  condemnat , 
Quoniam  quit  audivlt?  Et  tu^  Doniine,  deridebit  eot^ 


iDterjeclo  eniin  ((f)  diapsalma,  qu.Tin(i)impietaiem  B  pro  nihilo  habebit  omnet  gentet.  Nemine  audiente 


{e)  populi  esscnt  inansuradeclarat.  Mox  nnmqiie  et 
lempli  desolatio ,  et  civitniis  eversio ,  ct  ipsos  illos 
captivitas  consecuta  cst.  Quin  eiinm  nunc  (f)  ingres- 
su  clvitaiis  ejusdem ,  edicto  romani  regis  iiihibeiitur. 
Ei  cum  dcserla  snnctorum  sancta,  ct  propheiias  silere 
et  placationuin  bosiins  deesse,  ct  digiiit.iiein  oinncm 
derormatnm  ministcrii  ievitici  recordantiir ;  convcrsi 
nunc,ct  fame  verbi  Dei  et  cibi  salutnris  affecti,  ad 
solatium  prxsentium  miserarium  ciicumirc  siint  so- 
liti  civitatein.  Id  enim  sequitur  ,  Yers.  7  :  Conver* 
tentur  ad  vetpnram,  et  famem  patientur  ut  canet ,  et 
eircumibunt  civitatem.  Famcm  hiiju<>  temporis  (g)  per 
prophetam  (2)  ^48  ^''""^  deuuiitinns  dicit  {Amot. 
viii.ll) :  Ecceinduco  famem  tupcr  terram  :  non  famem 


irrideutiir  a  Dco;  quia  ubi  dicitur,  quit?  ibi  aiit  rarus 
signiAcntur,  aut  niilliis  :  nulliis,  sccundum  illud: 
Quis  similit  tibi  in  dlit,  Domine  {Ptal.  Lxxtviii, 
7 )?  ranis  autem,  in  eo  cum  dicitiir  :  Quit  dabit  ex 
Sion  talulare  Itrael  { Ptal.  u\ ,  7)  ?  frridenlur  igitur 
non  nudientcs,  et  in  quorum  ore  labiisque  sit  gladius 
{Ptnl.  II,  4)  :  quia  in  coclis habitans  Deus subsanna- 
bil  advcrsus  Deuin  ei  Gliristum  ejiis  rcges  ac  princi- 
pos  congrcgalos.  Gcntes  eiinni  omiics  spernet,  visi- 
tnlas  et  non  obedienies  :  qnia  qunmvis  ex  his  sit  por* 
tio  quantulacumqiie  crcdentiiim,  tnmen  universitas 
reputatur  in  143  pliniinis,  secundum  illud  Domini 
diclum  :  Sumquid  cum  ventrit  Filius  nomiuit  inveniet 
fidem  tuper  terram  {Luc.  xviii ,  )<)  ?   Non  quod  non 


panit ,  neque  titim  aquce;  ted  famem  verbi ,  ut  audia'  C  in  aliquibus  reperietur,   qnibiis  ct   dicclur  :  Venite^ 


tur  verbum  Dei  :  impudentiam  coriim  ac  raiiiem  in 
nuncupatione  canum  argueiis,  sccundum  illud  :  Li- 
bera  me  de  ore  leonit ,  et  de  manu  canit  unicam  meam 
(Pm/.  XXI,  22).  Et  huiicquidein  habcnt  inlerioris 
consciciiiix  suse  dolorem,cum  se  dispersos,  cum 

(i)  Omittitur  in. 

(a)  Editi ,  a  te,  reluciantibiis  mss.  et  mox  habe- 
tur  in  eo...  vititatit ,  non  ab  eo. 

(6)  In  |»rius  vulgnlis,  teveritatem.  Prtsterita  enim 
mtericordia  :  lectiopcrturbnta  etcoiilrariis  scntenliis 
constaiis.  Yeram  exliibeni  mss. 

(c)  ParticnUm  in  a  Lipsio  hic  perpernm  adjecinm, 
ac  deiiiceps  retcntam  ,  removcmus  auctoritate  vete- 
riim  librorum. 

(d)  Editi,  diaptalmaie,  renitentibiis  mss. 

(e)  Cod.  Tiiroti.  quce  impieiatem  sine  tn,  cui  leclio- 
ni  favct  hocn.  12  :  JUot  itiierim....  manet  pctna;  sed  D 
rerrtgainr  illud  lib.  xde  Trinit.,  u.  13  :  ut  in  tuspen- 
tm»  carnem  dolor  nifinserit. 

(f)  In  viilgatis ,  ift^rmtij.Rectius  in  mss.  ingrestu. 
Porroedicium  boc  esi  Adriani  imp.,  aii.  Doni.  137, 
Pompeianoet  Aciliano  coss.  datnm,  postqiiain  belium 
judaicum  quod  inPalxsliiia  gcrebatur  fincm  accepii: 
c  Ex  qiio  tenipore,  >  inqiiit  Ensebius  in  Cbronico, 
c  iiiin»eundieisHierosoIymamliCtMiii.iabl:ita,primum 
Dei  nutn ,  sicut  Prophetie  vaticinati  sunt ,  deinde  ro- 
manit  interdictionibus.i  Etl.  iv.  llisl.  c.  6  :  c  Aristo 
Pellofus  iiarrat ,  universae  genti  ex  ilio  tempore  pror- 
8US  iiiierdictum,  ne  pedem  in  agrum  Hierosoijriniia- 
num  aliqtinndo  inrerrent,  et  legis  decreto  insiiiutis* 
quc  Adriani  (ille  plnnc  sic  in  mnndnlis  dederai)  ne 
vel  ex  edilo  loco  paternum  solum  aliiiuando  ociilis 
ndspicercnt.  >  Hdc  cdictum  ad  Tcrtulliani  tempora 


benedicti  Patrit  mei,  possidete  prceparatum  vobis  re^ 
gnum  a  conttitutione  mundi  {Mutih.  xxv,  3i)  :  sed 
cum  pauci  ex  omuibus  geniibus  siiit  (idcles,  non  {h) 
per  paucos  efficitur  iie  non  oinues  geiites  siiit  infide- 
lcs.  Irridendarum  aulem  gentium  en  maxime  causa 

(2)  Famit  hujus  temput  et  per  prophetam. 

perseverasse ,  tesiisest  ipse  Apolog.  c.  21,  de  Jiidaeis 
rcfcrens  ,  c  I)ispcrsi,  palabiindi,  et  coeM  et  soli  sui 
extorrcs  (qu9e  verba  exscribit  Tiyprian.,  lib.  de  Idol. 
vaiiii.)  vagnntur  pcr  orbcin,  sine  bomine,  sine  Deo 
1'Cgc ,  quibiis  nec  adveiinruui  jiireuriain  patriaro 
snltem  vesiigio  snluinre  conceditur.  >  iiursum  con- 
Ira  Jtiil.  c.  13  :  Interdxiiini  csi ,  nc  in  confiiiio  ip- 
sius  rcgioiiis  demoreturquis(|unm  Judxorum.  >  Tum 
quasdani  ea  de  re  rererens  prophciias  ,  et  in  iis  illud 
Isaiae,  XXXIII,  17 :  Ocu/i  veztri  videbunl  terram  de 
longinquOf  prose(|uitur  :  c  Qiiod  vobis  pro  meritis  ve- 
siris  pi>stexpngnaii(meni  Jeriisalcm  proliibitis  ingre- 
di  in  terrnm  veslram,de  longiiiqiioeumoculis  taiitum 
videre  pcrmissum  est.  >  Miijns  igitur  edicti  severitas 
paulatim  rclaxnia  cst.  Nain  i*  nec  pttrium  soliim  ex 
edito  loco  adspiccrc  cis  licuit  cx  Eusebio  :  deinde 
Tcriulliaiii  .tvo  licnii  quidcin  adsiiiccrc ,  sed  non 
adire  :  dcmuin  Itilarii  nosiri  lcinp  iribiis,  negato 
JeriisnliMii  ingressu  ,  periuissum  esl  circumjaccnles 
tanluin  regiones  obire.  Dispersionis  ejnsdem  meininit 
Hicronymus  in  D:in  i\  et  in  Jercm.  xxxi. 

{g)  Miciaceiisis  codex,  famit  hujut  temput.  Tum 
sola  editio  Par.  propheta  aliut.  Posi  denuntiant  sub' 
aud.  Deut,  qui  proprio  nomine  deinde  dicat :  Ecce 
induco,  etc. 

{h)  Particula  negans  apud  Par.  male  rejecta  rcTO- 
catur  ex  aliis  libris. 


37J 


SAiNCTl  IIILARH   EPHCOPI 


580 


csl,quod  diim  crucifituin  ,  diiui  inorluum  ,  dum  sc-  \  grcs$n  gcnlium  pjcniliidine ,   id  quod  (b)  ]srnel  sit 


puiluin  slullilia  prudenliac  sxcularis  exprobrant, 
magiiae  pieiaiis  sacramentum  non  iiilelligenles, 
Filiuin  Dei  rcsurgcntem  cx  mortuis ,  et  majestalis 
esse  Doniiniim  non  credunt. 

10.  Deus  ChrUti  in  morte  susceplor.  —  Sed  iiabens 
ille  poleslalcm  aiiiinac  poiieiid.-e,  ct  animrc  resii- 
mendae,  qnia  hoc  mandatum  accopil  a  I^alre  (Joan,, 
X,  18),  irrisis  sprclisqiie  gentibus,  subjecil,  Vers.  10- 
12  :  Forliiudinem  meam  ud  le  custodiam,  qnia  Deus 
susceptor  meus  es  :  Deus  meus  misericordia  ejus  pra:* 
veniet  me,  Deus  meus  oslendit  mihi  inter  inimicos  meos. 
Fortiludincm  suain  ad  Dcum  custodicl,  nniinain  sitam 
scilicct  quam  dcposiiil  resumcndo,  ncmo  enim  :)u- 
feri  (1)  eain  ab  eo  (Luc,  xxiti,  45);  etqnia  virlus  sua 


reliqnumsalval)ilur;  utquod  scripluin  csl  implealnr  : 
Veniet  ex  Sion  qui  liberabit  et  avertet  impietates  abJacob 
(Esa.f  Lix,  20).  Et  hoc  iUis  ame  testamentum,  cum  au- 
feram  impietales  eorum  (Rom,  xi,  25).  Ad  significalio- 
nem  ilaque  reposiix  bujus  misericordix  speitiiie, 
subjecil ,  Vers.  13,  li  :  Ne  occideris  eos  ;  ne 
qiiando  obliviscantur  legis  tuai,  Diaperge  illos  in  vtrtute 
tua,  et  destrue  eos,  protector  meus  Domine.  Delicta 
oris  eorum,  sermonem  labiorum  ipsorum ,  el  (c)  com- 
prehendentur  in  superbia  sua,  et  de  exsecratione  et 
mendacio  conveUentur  in  consummatione,  Consumma- 
tio  in  ira  consummationis,  et  non  erunt^  et  scient  quo- 
niam  DeusJacob,  dominatur  (d)  finium  terrce,  liiimici 
quidcm   propter  nos,    sed  dilecii   propler    paires 


et  rcfugium  suum  sit,  incujus  manibus  commenda-  g  (/?om.,  xi,  28);  misericordia:  id  quod  eorum  cst  re- 


verit  spiritum  suuin.Cujiis  misericordia  eum  praevc- 
nici,  ut  eiiam  anle  rcsurrectioiioin  Dei  rilius  intelli- 
galur,  cum  moriente  eo,  obscuralo  sole  lux  dcperil, 
cum  pendenlc  eo  in  cruce  iremit  lerra  (Motth.y 
xxvii,  52),  cuin  descendenie  eo  ad  inferos  (n),  sanc- 
tos  ejus  inferi  non  tenent,  cuni  emitlente  eo  s|)iri- 
tum,  veluin  templi  lomquam  cuslodia  illinc  spirilnli 
erumpenle  disciiidilur ,  cuin  poslrcmo  ccniurio  pro- 
clnmal :  \er\  Dei  Filius  erat  iste  {Marci  xv,  59 ). 
Cusiodita  igiturad  Deumforliludine  sua,  quiinluxlucet 
in  tenebris^  et  tenebriv  eam  non  comprehenderunt 
(Joan.,  1,  i),  et  praevenienle  eum  misericordia  sua, 
ostciidit  ei  inter  inimicos  ejus,  quia  siisceptor  ejtis 
esset,  cum  id  ctiatn  inimici  coofessione  paluisset; 


liquum  reservatur.  Dispersi  qiiidem  iiitcrim  circuni 
omiics  fcrc  gentes,  sed  conspersione  eorum  (c)  san- 
cta  (f)  xque  radice  liberabunlur.  Deilruentitr  ergo 
sccunduin  proplicliam  non  occisi,  scd  dispcrsi,  et 
destruentur  in  delictis  oris  coriim,  ct  scrmone  Iii- 
bioruin,  cum  ex  Sion  veniat  liberator,  dc  quo  cla- 
m2i\eruni  iCrucifige,  crucifige  (Joan.,  xix,  6);  el  cui 
dixerunl :  Nos  patrem  habemus  Abraham(Joan.y  viii, 
35);  et  rursum  :  Quis  tibi  dedithanc  potestatcm  (Lnc, 
XX,  2)?  et  :  In  qua  potestate  hcec  agis  (Matth.,  xxi, 
23)?  In  hnc  igilur  superbia  coniprchcndenlur,  cum 
Salvatori  suo  liaec  a  se  ingcsia  esse  non  cognoscnnl  : 
aversaque  iinpieiaie  de  exsecraiione  ac  ineiulacio 
avcllcntur,  et  hoc  in  consuinmaiiotie,  quia  cuin  in- 


vereenim  eum  Dei  filium  essc  cenlurio  proclamat.  Et  C  iravcril  genlium  plenitudo,  tuin  quod  Isracl  est  rcli- 


hxc  quidem  lum  ita  cognita  sunt. 

11.  Judai  sub  finem  sceculi  Christi  fidem  recepturi. 
—  Scd  quia  secundum  illud  :  Et  videbunt  IgQ  m 
quem  compunxerunt  (Zach.,  xii,  10) ;  etiam  in  fuiu- 
rum  intcr  iniinicos  ejiis  ostendet  Deus,  quod  ejus  sit 
susccpior  :  quippo  cum  secundum  Apostolum  intro  - 

(1)  Auferet. 

(fz)  ^ugusiinus  peccatores  ex  infcris  eductos  fuisse 
mavult  quam  sanctos.  c  lllud,  >  inqiiit,  llb.  xii  de 
Gen.  ad  lit.,  cap.  35,  n.  63,  c  me  noiidiim  invenisse 
confitcor,  inferos  nppcll  itos,  ubi  justorunianimne  re- 
quiescunt.  Et  Christi  quldcm  aniinam  venisse  usque 
ad  ca  loca,  in  quibus  pcccaiores  crucianlur,  ut  eos 
solveret  a  tormeniis,  quos  esse  solvendos  occulta  no- 
bis  sna  jiistitia  judicabat  (etinox,  ea  potesiate  qua  Do-  D 
minus  est),  non  immerito  creditur.  i  In  hanc  abit 
sententiatnmotusvcrbis  Act.,  ii,  24.  quibus  Christus 
pra'dicatur  a  Deo  suscitatiis  solulis  doloribus  inferni. 
6ed  si  jiisti  dicantur  ideo  doluisse  qiila  ardenter  exop- 
labanl  Clirisium,  quo  Salvatore  indigebant;  prxscii- 
tia  ipsius  dolores  eoriim  soluti  quiJni  dicaniur?  Ap- 
positc  Orinenes,  in  i  Reg.,  xxviii.  apud  llueiium, 
t.  I,  p.  33,  Christi  in  infernum  desccnsus  causain 
explicans  ait  :  c  Internum  desiderium,  quod  non  po- 
test  ab  aliis  curari,  curat  ipse  :  quod  a  nemine  potiiit 
mcdicoruin  sanari,  sanatur  a  Christo  Jesu.  >  Et 
paiilo  post  subjicit  :  t  Neuiie  vero  qui  Christo  indi- 
gct,  prophetis  iisque  qni  Chrisli  pr.Tsenliam  et  ad- 
venluin  praeparant,  non  indiget.  »  Tum  post  nonnulla 
addit  juslos  io  inrernum  dcsccndisse,  c  iion  simplici- 
icr,  sed  iit  sanctos  :  >  et  hoc,  quia  c  quamvis  eo 
descendant  ubi  suni  animx  quae  in  infernis ;  ioco 
quidem  inferius,  at  non  inferius  sunt  volunlate.  Et 


quuni  salvabitur.  In  ira  autein  consummationis  non 
erunt :  quia  impietales  cx  Sion  vcniens  avertel.  Non 
autetn  non  erunt,  qui  ct  sunt  cognituri,  cogiio>conl- 
quc  qiiia  Deus  Jacob  dominctur  finiuiri  terrai  :  n«)n 
jam  in  funiculo  h:creditatis  et  in  Jacob  porlione  nos- 
cendus ;  sed  Deus  Jacob,  id  est,  qui  (g)  \n  hoinine  (2) 

(2)  Qtiia  in  homine. 

C^rto  pcrsuasuin  habeo  illos  super  coclestia  proplie- 
tasse.  I  ita  llilarium  illiistrat  Origenes,  qiicm  illi 
prailusisse  non  diibium  est.  Quamquam  cx  his  ncc- 
dum  satis  perspicuiiin  est  quomodo  justos  inter  et 
injiisios  magnum  cliaos  intercesserit,  si  uous  uiros- 
que  locus  coiitinucrit.  Scd  et  ad  illud  reponi  qucnl, 
non  ita  dlssiios  fuisse,  qnisese  mutuo  viderin!. 

(b)  Vulgali  de  Israel.  At  mss.  Israel  iii  secitndo 
casu,  ut  esi  inferius  vnlgatis  etiam  consentientibus. 

(c)  Antiqux  edit.  cum  Reg.  ms.  juxU  gra^cum, 
comprehendantur. 

(d)  Sic  niss.  ut  et  in  graeco.  At  edili,  dominabi- 
tur. 

(e)  In  ms.  Turon.  sed  conspersiones  eorum. 

(f)  Vulgaii ,  sancta  atque  radice,  Malumus  cnm 
ms.  Reg.  sancta  ceque  radice,  hoc  est,  licet  conspcr>i 
propter  scelera  ,  libcrabuntur  tamen  ob  radicem, 
qux  semper  aeque  sancla  permanet. 

(g)  Regiiis  ms.  cum  duobns  Vatic.  quia  in  homine. 
Sensus  inlegritas  postulat,  id  est,  noscendus  quia  atii 
in  homine.  Hic  acule  obscrvatur  eum  qui  a  JndaBis 
terne  dominator  noscendus  pncdicitur,  non  siinplici- 
ler  vocnri  Dcum,  sed  Deiim  Jaeob,  hoc  est,  Ucum 
corporatum,  seu  Deum  homincm  factum,  qualis  scil. 
Jacob  vUus  est. 


581  TRACTATUS  IN 

Jacob  Dciis  inlcllcctus  ]|51  ^^  ^^^"^  ^''^'>  <ioinina(or  A 
sti  lerrac  niiiuin,  quornin  ci  creator  est  connien- 
ilus. 

13.  Judmorum  disperm,  fames  tpiritalii,  dbi  tiia- 
nei,  impeenitentia.  —  Sed  illos  Interim  desoiationis  ac 
dispersionls  su.-c  manet  poena.  Nam  etsi  consuinma- 
lioiii  tempornm  propter  pntres  et  electos  hsec  dis- 
pensatio  misericordi»  reseryetur  :  interjecio  la- 
men  (a)  diapsalma ,  qnid  in  eos  inleriin  repcilu 
sigiiificatione  cnnstitutum  fueril,  ostenditur.  Se<iuitur 
enim,  Vers.  45,  16  :  Et  eonvertentur  in  vesperumf 
et  famem  patientur  ut  canet^  et  drcumibimt  civitatem. 
Ip$i  diepergentur  ad  manducandum  :  ii  autem  uon  80- 
turabuntur,  et  murmttrabunl.  Amissa  civitnle,  lem- 
ploque  deserio,  et  secnndum  romani  regis  edicta 
circumenntes  tantum,  non  elinm  ineunles  ciyiiatcin,  B 
fanies  eos  nnn  liojns  panis  et  clbi,  sed  oblationum, 
hosiiarum,  visionum,  quibus  omnibus  {b)  saturabiiti- 
tur,  .ifftciet :  advcrsum  ciistodem  siium  canum  impro- 
bitate  blrantes.  Et  diipergentur  ad  manducandum :  qnia 
perdiversa  speciem  sacerdotii  ((;)illius  legitimi  (1), 
et  liolocnnsti,  et  circnmclsionis  imitantur:  cum  lia^e 
inntum  non  nisi  intra  Hierosolymam  sinl  legiiiina  con- 
stiluta.  Sed  ad  mandiicandum  dis|;)ersi  non  saiur.in- 
tur.  Non  enim  (d)  nisi  sanclis  ct  Deo  pl.ncitis  et  locl 
ipsius  hac  templi  constilutione  religiosis  solemnita- 
tlbus  explebunlur.  Sed  adliuc  murmurabunl  :  ne  bac 
quidem  fame  festlvitatum  suarum  edomiti,  ut  secun- 
dum  murmur,  quo  In  deserto  Deum  exacerbaverunt, 
*poenitenti£  quiete  resipiscant. 

45.  Prophetm  in  Deo  gratuiatio,  Returrectioni  C 
Ckristi  probe  convenit,  —  Sed  inter  hxc  spte  oinnes 
suas  et  gratulationes  psalmi  flne  concliidit,  dicens, 
YEas.l7, 18  :  Egoautem  cantabovirtniituce{e)  exaltabo 
(2)  mane  ndsericordiam  tuam :  quia  factut  ei  iuscepioY 
meus  et  refugium  meum  in  die  tribulationis  mece.  Adju" 
tor  meus  tibipsallam:  quia  Deus  susceptor  mfiu,  Deut 
meus  misericordia  mea,  Et  ista  omnia  (5j  possunl  ad 
prophelx  gratulationem  referri ;  sed  neque  a  Domini 
sonl  confessione  diversa.  Haec  enim  eorum  dispersio 
passionis  impietatem  est  consecuta.  Sed  quod  in 
mlsericordin  Dei  mane  (f) ,  quia  susceptor  (i)  et  refu- 
gium  ejus  factos  est,  exsultaturus  est;  videtur  id  ad 

(1)  Aiius  tegilimi. 

(^)  In  editis,  exsultabo. 

(3)  Ista  quidem  onrnia. 

U\  Liegesis  cum  nostro  exemplari,  qui  susceptor.     D 

(5)  Expticit  psal.  Lvnt.  Incipiipsaimus  lix.  In  finem^ 

(«)  Rnrsum  hic  editi,  diapsaimate :  refraganiibiis 
mss. 

(6)  Godcs  Tiiron.  habet  sicut  apud  Bad.  saturaban'- 
iur.  mn  displiceret,  quibus  otim  saturabantur.  Aut 
certe  Icg.  quibus  non  salurabuntur, 

ie)  In  utio  ms.  Vatic.  aliat  legitimi. 
d)  Particulam  nfstin  vulgatisomissamrestituimus 
ex  Rea.  ms. 

(e)  Yia  ms.  Reg.  juxta  grxcum,  ubl  in  vulgaiis, 
esultabo. 

(f)  Editi.  mmet :  emendantur  ex  ms.  Miciacensl* 

19)  Hll.  Demutabantur, 
h)  Hil.  TituU  inscriptio. 
(i)Bil.      '• 


LIX  PSALMUM.  382 

resurrectionis  tcmpiis  esse  referendnm  :  qnia  ciini 
omni  tcmpore  Iaiis  Dci  cantnnda  sii  a  prophcln ,  rc- 
surgenli  lamen  ex  moriuis  dilncnlo,  iii  coelosquc  rcd- 
ituro,  exsuitatio  matutinse  graiulationis  cst  propria 
Domirio  Jesu  Christo,  qui  est  bcnedictus  in  omnia 
scecttla  sa*culorum.  Ainen. 

152  PSALMUS  LIX  (5). 

/n  /intffii,  pro  his  qui  (g)  immutabuntur,  in  lituli  in- 
scriptione  (h),  David  iu  doctrinam,  cum  succendit 
Mesopotamiam  et  Syriam  Sobal ,  et  convertit  Joab, 
et  percussit  in  vatte  satinarum  duodecim  millia. 

DeuSf  reputisli  (6)  no«,  et  destruxisti  not  :  iratut 
es  (f),  et  misertus  es  nobis.  Commovisli  lerram,  et 
conturbasti  eam  :  sana  contritionct  ejut^  quia  mota 
est  (j).  Ostendisti  populo  tuo  dura,  potanti  nos  vino 
compuuctionist  dtdisti  metuentibus  te  significationemt 
ut  fugiant  a  facie  arcus.  Diaps4LIIA.  IJt  tibereutur  di- 
lecti  tuif  satvum  (li)  fac  dextera  tua,  et  exaudi  me» 
Deus  locutus  est  in  sancto  suo;  tatabor  et  partibor 
Sichimam^  et  convallem  titbernaculorum  dimetibor  (/). 
Meus  esl  Calaad,  et  meus  est  Manasses,  et  Ephrem 
fortitudo  capitis  mei,  Juda  rex  meus,  Moab  otla  spei 
mew.  Itt  Idunupam  extendam  catceamentum  meum , 
milu'attophyli  subditi  sunt.  Quis  deducet  me  in  civita" 
tem  circumstantias?  quis  deducet  me  usque  in  Idu" 
ma*am?  Nonne  tu^  Deus^qui  repulisti  nos?  et  non 
egredieris  Deus  (m)  in  virtutibut  nostris.  Da  nobit 
auxitium  de  tributatione,  et  vana  tatut  hominit.  In 
Deo  faciemut  virtutem  :  et  ipse  ad  nihilum  deducet  Iri* 
butantes  nos. 

TRACTATU8  PSALMI. 
1.  Psatmus  non  consonai  historiee.  Translatlo 
AquitlB.  Sepfti/fginra.— Vers.  1,  3.  Mulla  in  psal- 
mo  anie  rernmgesta  praescrlpla  sunt,  qux  neccsse 
cst  ad  alicujus  intelligentix  slgniflcalioncm  his  quus 
effecta  sunt  anteferri  :  euin  ifi  finem^  cnm  pro  hit 
qui  demutabuntur ;  cum  tituti  inscriptio  (n)  ,  cum 
tn  doctrinam  David  superscriptio  compreliendil. 
Posl  (|ux  gestorum  lempus  adscrihitur  :  Succendit 
Mesopotam'iam  ]|53  ^^  Syriam  (0)  Sobat :  et  eon- 
vertit  Joabj  et  percussit  in  vatle  Salinarum  duodecim 

in  his  qno!  immutaniur  in  tilulis  Datid  in  doctrina 

et  percussit  vallem  Satinarum,  eic. ,  juxta  grsccum , 

(6)  ReppulistL 


§IUI.  commota. 
llil.  salva  dextera, 
Infra  dimetiar. 
(m)  Abestabflil.  Deus. 

(n)  Excusi,  tn  lituti  inscriptione  :  rcfragnniibuk 
mss. 

(0)  Vatic.  ms.  Jobat,  Reg.  Subab.  Tum  Par.  et 
converlit  Jacob.  Deinde  Regius  codcx,  et  percussit 
vattem  Salinarum,  juxta  novissiniam  lxx  edii.  Tial 
inara^t  ttiV  ^/sayxa  r&v  u^uv,  quie  Inmcn  il  Reg., 
VIII,  liabet  h  yt^ikt/*.  El  hic  qtioijue  auiid  Aiigiisti- 
num,  llieronynuini,  Theudoretum,  Ruiflnuiii  exstat 
in  vatle^  qiiain  leciionem  inox  sequitur  noster  Hi- 
lirius. 


m 


SANCTI  HILARIl  EPISCOPl 


8S4 


fiif7//a  (ti  Heg,^  viii).  Quo  p^nlmu.s  (1)  omnis  (a)  ah  A  patris  tui;  quoniam  coneupivit  rex  tpeciem  tuam  {Ps. 


historia  dissciiiit.  Nam  cuni  Sobal  pcrcussus  ciim  Mc- 
snpoiamia  (2)  et  Syria,  qux  ab  eodem  ad  belium 
cofDinota  el  accensa  capta  est ;  hanc  maximi  belli 
victoriam  ingciis  gratulaiionis  la^titia  coiisecuta  est. 
Psaimus  auieiii  tutiis  tristis  et  moestiis  est ;  cum  sii- 
perrcpulsodesiructoque(3)popnlo  (b)  duloresl,  cum 
commolre  liirb.-ituique  lerr.v.  ({uercla  esi,  cum  saiianda> 
CODlritiuiiis  ejus  oralio  csl.  Deinde  id  qiiod  in  Saiina- 
rum  valle  meinoraium  est,  neque  in  liistoria  (c),  ne- 
quc  iii  aliquorum  translaioruin  inlelligeiilia  cst.  Nam 
iccundum  Aquilam ,  qui  transialor  legis  (</)  Judx>is 
post  passioncm  Domini  fuil,  iia  scribitur  :  Cum  per- 
eussit  valles.  Sed  hic  secundum  litlerain  scribcns,  et 
exira  spiritalem  inieliigcnilam  (e)  nianens,  belli  lo- 


XLiv,  11)  :  et  rursum  in  eodem :  Pro  pntribus  tuiStnaii 
suut  (5)  (h)  libi  /i/ii ,  conslitnes  eos  principes  super  om- 
nemterram(lb.,M).  Filiorum  itaqiie  demutatioiie 
facla  pro  patribus,  palrrnnm  domum  obliviscifur, 
Deo  rcgi  magis  regiun  plnciiiira,  ciijus  morte  renova- 
tur  ad  vitam.  El  idcirco  tiluli  inscriplio  pro  hiis  qui 
immutabuntur,  ndscribilur  (i)  gloriac  inoriis  ejus,  qui 
prooinnibiis  mortiiiis  cst,  liiuli  iiiscriplionc  testanie: 
cl  tesianle  ad  doctrinnm  David,  ut  omnes  cum  David, 
qui  et  oriens  et  justus  ei  rex  el  aaernus  est,  noveri* 
miis;  qui  inimicns  nobis  iiifestasqnc  virluies  cum 
ducc  suo  peremii,  omuilms  bis  qiii  adversum  nos 
vitioriiin  bella  accendere  erant  soliii,  exstinciis  : 
noD  in  vnlle  planctiis,  ncquc  in  vnlle  inbcrnnculorum. 


cum  edidit.  Translalio  autein  illn  seiiiorum  scplua-  B  sed  in  valle  (j)  salivm;  id  cniin  m:igis  quam  salino' 


ginia  ct  lcgiliina  et  spirilalis,  ante  passioncm  Do- 
inini  (/)  gestaquc  suscepta  (i),  per  nominum  natu- 
rarumqiie  species  nunc  quoque,  ut  in  omnibiis  psal- 
mis,  cnusain  sensumque  manifeslat,  in  commeinora- 
tioiie  gestorum  nuii  argumenium  psalmi,  sed  lempus 
ostcndens ;  nc  ob  id  quod  continelur  in  ge^tis  (Su- 
baud.  iicriptus  esse  noscatur),  sed  ut  tum  cum  ea 
gesta  suiit,  scriptus  csse  noscatur. 

2.  Ad  quos^  ad  quid  scriptus  est  psalmus.  Quo  tem- 
pore  scriptus.  — Sed  anie  quam  de  tempore  loqua- 
niur  prophctise,  quia  mulliim  ad  inlelligeniiam  psnlmi 
proPicil  scire  quando  sit  scriptiis,  de  superscripiionc 
tractcmus,  qu;e  inlelligciida  refcrtur  ad  finem  el  his 
qui  immutabuntur  :  qui  ex  impietnie  scilicet  ac  vitiis 


rnm  gra.'cus  scrmo  declarat :  cum  ex  se  jam  non  fle- 
bilcs  hnbilaiiones,  iiec  Inmentnnda  labernacula ,  sed 
salem  poiius  h;cc  mundi  hujus  vallis  cxbibeat,  cos 
scilicel  eorumque  siiniles,  quibus  diclum  est :  Vot 
estis  salterrce  (Matth.  v,  15),  iii  quibus  innxime  anti- 
qiiiis  illc  nnsqiie  (k)  incendens  hosiis  cxstinctus  est. 
Pro  his  igilur  in  (iiie  cominuiaiidis,  el  sub  testimonio 
ac  tituli  inscrii)ticiiie  ad  (/)  David  edocendis  (6) 
psalmus  Iiic  scribilur  :  non  alio  temporc ,  quam  cum 
Nathan  prophetn  thnmi  a:terni  regem  ex  David  se- 
mine  (m)  csse  iiunliavit  (II  Reg.  vii,  12,  13).  In  eo 
enim  letiipon;  h£C,  quu:  in  rebiis  gestis  praescribun- 
tur,  ciTccta  sunt,  in  qno  prophciia  lelerni  regis 
ostcnsa  csi.  Itilelligendus  ergo  psalmus  pro  bis  est 


dcsineiitcs,  ad  rcligionem  atque  iniiocentiam  transfe-  C  ^^i  immuiabuntur,  in  David  aeternuin  rcgem  edocen- 


reiiiur,  ct  cx  peccntis  Synagoj^ae,  ad  Ecclcsias  gra- 
tiam  demuiabuntur  :  sicut  in  eo  psnlmo,  qui  primiis 
pro  his  qui  immulabuntur  est  scriptus  (g),  osiendi- 
mus  cum  dicilur  :  Audi  fitia^  et  vide^  et  inclina  aurem 
tuam^  et  obliviscere  \J^  populum  tuum,  et  domum 


0    0' 
(2)  />. 

3   D. 


Quod  psalmus. 

Percussus  sit  Mesopotamia. 

Detractoque. 


(»)  Huc  rcvocamus  omnis^  ex  ms.  Reg. 
(b\  Mss.  detractoque  populo. 

(c)  Hieronymus  vulgatus  observat  qu»ri  solere  ubi 
\\xc  hisloria  scripia  sit :  Ipso  vero  respondcl  enm  in 
lihris  IIe{;noriim  iiianirestissiine  lci:i,  sed  quia  ibi  pro 
vnlle  Salinarum,  lxx  intgrpreies  hebraa  verba  posue- 
runt  gemelach  (niinc  habeiur  ys^thit),  ab  liis  qiii  lie- 
brci  scrinonis  noliliam  no:i  haboiit,  qnid  Iutc  signi- 
firciil  igtiornri.  Il:cc  porro  historin  in  Vulgata  lcgi- 
tnrn  Reg.  viii.  13,  iiisi  quod  ibi  perciissa  meinoren- 
tor  non  duodecim,  scd  oclo  et  decem  millia  :  nec 
dissident  lxx. 

(d)  lii  iino  ins.  Vaiir.  Judaica:.  In  altcro,  Judants  : 
qM.i^  lcciio  nohis  satis  arrisit:  cuin  .Aquila  a  clirisii.iiin 
ad  jud:rain  religioiiem  dcricieiis,  infeiisisNimi  Chri- 
stianorum  hoslis  Akibnc,  ut  niictor  est  Hieroiiymus 
iii  Isaix  c.  VIII ,  discipiilus  fucrii.  Vulgatam  tameu 
lectioncni,  qu;i!  rst  mss.  Reg.  ei  Mtc.  iion  mulamiis. 
Et  Judxos  quidcm  illius  oporam  lanti  fccisse  disci  • 
mus,  ul  secund.im  illius  versionem,  Hicronymo  lesle, 
in  Ezech.  c.  5,  xar*  axpi^sun  dicerent.  Haiic  adeo 
post  passionem  Christi  susccpil.  ut  ex  Epiphanii  et 
Euthymii  supputaiione ,  12  Adriani  imp.  anno  eam 
publicarit. 

(e)  Rcgius  codex,  habens  :  non  displiccrel  abien*. 


di»,  ei  qui  pro  amissis  patribus  crunt  ex  cummuta- 
tione  jam  (iiii.  lln  eiiim  coepil. 

3.  Ira  misericors  patrum  in  filios,  Dei  in  homines. — 
Vers.  3*6.  Deus,  repulisti  nos,  et  destruxisii  tiM : 
iratus  es  (n)  nobis ,  et  misertus  es  nobis.  Commovisti 


4)  Passionem  Dei^  gestorumque  suscepta. 

5)  Facti  sunl. 

6)  Edocentis. 


Quippe,  ut  babet  Hicronymus  lib.  de  optimo  gcnerc 
interpret.  c  Aquiln  prosclytus  el  contentiosus  inter- 
pres,  (|ui  non  soliiin  vcrba,  sed  et  etyiiiologias  ver- 
boriiin  irnnsfcrre  conatus  est,  jure  projicilur  a  no- 
bis.  >  Dcinde  ins.  .Mic.  belli  locum  dedit. 

(f)  Bnd.  Er.  cuiii  mss.   gestorumque.   Iii  ms.  au- 
D  tcin  Turon.  gcstorumque  ordinem  suscepta. 

(g)  Noti  cxtnt  hic  Trnclalus. 

(h)  in  ins.  Ri'g.  facii  suni :  sicqiie  vertit  Symma- 
chus,  ciijiis  leciionem  probat  Eusebius. 

(i)  Tuion.  codex«  gloriam,  qiini»  lcctio  si  sincera 
e.st,  iiilerpiinctio  sic  erit  ninland;i;  txiuli  inscriptio 
pro  his  qui  immutabuniur  adscribitur,  gloriam  mortis 
ejus...  inscripiione  testante. 

(j)  Regius  ms.  sallium,  et  mox  sallem :  grxc.  t«v 
a^wv. 

(k)  Lips.  et  Par.  inscendens  :  depravate.  Respici- 
tur  illiid  tituli,  eum  succendit. 

(/)  Pariiculam  ad  ex  mss.  Mic.  et  Reg.  htic  revo- 
caiiiiis.  Deiiide  Bad.  Er.  ct  uis.  Mic.  edocentis  :  fa- 
venie  Regio,  in  quo  edocentes.  Potesl  refciri  edocen" 
tis  ad  vucabuluni  tituU  :  sed  altera  lectio  niox  coii- 
flrmntur. 

(m)  Abest  esu  a  Reg.  ms. 

(n)  Rx  Regio  codice  adjeclum  est  nobit. 


m 


TRACTATUS  IN  LIX   P8ALI1UM. 


ssa 


terram,  et  eonturbatii  eam  :  tana  conlrUiones  155  A  nam  impiis  irs   lcrror  oslcndllur  (  V,  Traet.   pg. 


eju$9  quia  commota  ett,  Osiendiali  populo  tno  dura , 
polasti  nos  vino  compunelionis,  Dedisti  metuentibus  te 
tigmficalionemf  ut  [ugiant  a  fade  arcus.  Secundum 
communem  sxculi  sensuro  irx  miseraiionique  non 
convenit :  neque  (a)  ipsius  in  eosdem  uterque  hic 
conTeniel  alTeclus,  (b)  ut  uUionis  ▼oiuiitaii  volunlas 
iniseraiionis  admiila  sii.  Solis  aulem  hoc  patribus 
pie  irasceniibus  congruit,  ui  misericors  eorum  ira  in 
peccaiis  sit  niiorum,  secundum  eiiam  illud  bcali 
Pauli  (I  Cor,  v,  5),  cum  ita  Satanne  in  iiileriium  car- 
nis  tradil,  ut  spiritus  salvus  sii  iii  die  Domini,  vin- 
dicUe  pnesentis  severiiaiem  ad  siiluiem  spiriius  pro- 
ficere  deinonsirans.  i£ti!r::us  ergo  illc  ccrlcstis  om- 
nibos  palcr,  qui  et  dixii :  Ego  oceidam  el  ego  sunabo 


Ltii,  rt.  4;  psat,  vii,  12,  e/c.) ,  secundum  illud , 
Nuinrpiid  intsceliir  per  singulos  dies  (/!]?  Arcum  suum 
teteiidir,  et  paravit  in  eo  (1)  vasa  morlis,  sngiitos 
suas  arsuris  operatus  est.  Meluentibus  igiiur  sigiiin- 
cationem  dedit,  vel  dgni  in  froniibus,  ]|56  ^^'  ^^^^^ 
in  cordibus,  vel  lesiimonii  in  operibus,  vel  glorirc  in 
confessionibiis ,  vei  vi(tori:n  in  martyriis  (t)  (2)  : 
ut  a  facie  arcus  ira^r|iie  fugialur,  iit  diciuin  esi:  Nutio 
viperarum ,  quis  monslravil  vobis  fugere  ab  ira  ventura 
{Matih,  111,  7)?  Gratulanlis  igitur  humani  gencris  bxc 
vox  est,  post  rognuin  mortis,  post  diaboli  lerrorcs, 
post  laborum  peccaiorumque  onera,  post  iiifelicis 
laclitiae  dolorcni ;  qiiia  vitiorum  gaudia  cum  sint  ia- 
lellechi,  coinpungiinl.    lu    viiio   clenini   sccunduin 


(Deut.  XXXII,  59),  sic  repcllil  el  destruit  suos,  ut  mi-  B  Aposlolum  (Ephes.  v,  18)  lascivia  esl.  Et  sicut  cst 


sereatur  iratus.  Destruxit  enim  Jerusalem  lein- 
plum  (c),  sed  coelestem  sanclis  reddidit  civiiaiem  : 
rcpulit  ab  operaiionibus  legis,  sed  jusiiticatioiiem 
fidet  jiislificans  ex  iidc  impium  tribuit :  dissolvit  ter- 
restre  regnum,  sed  reges  consiiiuit  coclorum.  Ita 
iram  misericordia  consecuta  e!>t,  duni  damno  (erre- 
norum  prxsentium,  ingens  xiernorum  (d)  boiiorum 
retributio  repensalur. 

4.  Totum  genus  humanum  spectant  prasmissa  psalmi 
werba,  Arcus ,  pcmoi  prmparaiio  Signa  Christianornm. 
Calix  ine,  calix  vitce.  —  Ei  hxc  qiiidem  non  inagis  ad 
Isracl,  qunm  ad  universitalem  humani  gencris  nplata 
ftunt :  quia  ex  uno  in  oinnes  seiitcniia  morlis  ct  vitae 
labor  (e)  exiit  (Rom,  v,  18),  cum  dicuiin  cst:  Mate' 


vinum  cor  homiiiis  huiificans,  iia  et  vinum  cst  cor 
hominis  compiingens.  Nam  et  cali\  iraeest,  sicuii  ct 
calix  viltX  est. 

5.  Post  h;i>c  crgo,  et  post  hoc  compuiiciionls  vi- 
niim,  sigiiificaiione  fugiendi  arcus  iraeque  concessa, 
univcrsiias  ndeliuni  xlernis  spebus  exsullat.  Id  cnim 
mox  diapsalma  inlervenienle  declarat,  Yers.  7  ; 
Ul  liberentur  dilicti  tui.satvadextcra  ftui,  et  exaudime, 
Dextera  Domini  fecit  virtutem  (Ps,  cxvn,  16) ,  et  a 
dextera  Deo  (j)  (3)  virtns  Dei  coexciiata  secuin  humi- 
lilatis  nostraccarne  consedit.  Daiaergo  signincalioiie 
fugiendi  a  facie  arcus,  liheranlur  dilecti,  et  per  Dei 
dexleram  sulvanliir.  Et  a  qua  facic  arcus  liberentur 
salveniurque,  Apostolus  docuii,  dicens :  Qui  liberavit 


dieta  terra  inoperibus  tuis  {Gen.  iii,  17);  niinc  auiein  G  ttoi  de  potestate  tenebrarum^  et  transiulit  in  regnum 

per  ununi  in  oniiics  donuin  vitx  (f)  ei  jusiificationis 

gratia  abundavii  {Rom,  v ,  18)  :  nl  qiiorum  lerra 

maledicta  esi,  horum  iiunc  coiiforinia  Dco  corpora 

sini;  et  qtt;e  commota  nieiu,  et  ignoraiione  turbata, 

et  labore  conlriia  est,  et  ipso  ilio  Iselilicanlis  vini 

compuncta  potu,  nunc  (g)  siisccplx  significatioiiis  se- 

cnra  virtule,  rutunv  iru!  dcfugiat  potesiatem.  In  arcu 

enim»  ut  frequenter  iraciavimus,  praeparatx  ad  pce- 


Si)  £l  parabit  «nttt,  et  in  eo  paravit. 
2}  in  martyribus. . 

(a)  Hoc  est  ejusdem.  Nam  pronomen  ipse  apud  j) 
Hilarium  banc  ut  plurimum  habet  signincationem. 
Mox  in  vulgaiis,  uterque  hic  idem.  Expunximus  idem 
R^ii  ms.  auctoritate.  Et  certo  uterque  ille  alTectus 
non  idem,  sed  diversiis  est. 

{b)  Edtiio  Par.  ut  vitio.  Aliac  ut  ultio.  Tum  simul 
omnes,  votuntati,  votuntas  miserationi,  etc.,  perlur- 
baia  oratione,  quam  nitidam  reddunt  mss. 

(c)  Cum  hic  memoret  qux  proxime  post  de«itruc- 
tiim  Jerusalem  teroplum,  et  cjcremonias  legis  anti- 
qoaias  bona  secuta  bunt;  uihil  aliud  signifieare 
▼idetur,  nisi  coelum  sanciis  jam  tum  ruisse  apertuin. 
Ad  eo8  lamen  qiiorum  corpora  post  Chrisii  passio- 
nem  Jerosolyinis  visa  suni,  referre  quis  posset :  sed 
magis  generalis  videtur  bxc  senteniia ,  similibus 
dictis  mox  confirmata. 

{d)  In  Vatic.  ms.  donorum,  iion  bonorum  :  quod 
verbum  abest  a  Regio ,  in  quo  mox  apta  ,  pro 
aptaia. 

(e)  Apud  Par.  extat.  Verbum  extt<  poeiiam  peccaii 
ex  uno  mtnantem  expressius  significat. 


/ilii  diteclionis  suce  (Coloss.  i,  15).  Liberandi  ergo  di- 
lecti  salvandique  per  dcxteram  Dci  sunl. 

6.  Sancm  Christus.  Samaria  fidr  iivisa^judicio  di" 
videnda,  —  Sed  saluiis  hujus  ad  ndei  lirmitalem 
noscend:i  cst  propbelia.  Sequitur  cnini,  Vers.  8-lu  : 
Deus  tocutus  esi  in  sancto  suo  :  Lcetabor  et  parti^ 
bor  Sichimam  ,  el  eonvaltem  taberuacutorum  dime^ 
tiar  (4)«   Meus  est  Calaad,  et  meus  est  Manasses^ 

(3)  Dextris  Deo. 

(4)  Dimetibor  pro  dimeliar. 

(/)  Conjunctio  e/  cx  ms.  Vaticanis  adjicitur.  Hxc 
in  aliis  libris,  ac  prxlerea  in  ins.  regio  verba  supe- 
riora  per  unum  in  omnes^  omissa  erant. 

(g)  In  ms.  Turon.  susceptce  saneti/ieationisy  con- 
jcciura  satis  prohabili ;  nisi  ad  verba ,  dedisti  metuen^ 
tibus  te  significationemy  alludi  inanifestum  esset. 

(h)  ilemoviinus  hinc,  niit  eonvertamini :  quod  non 
habcnt  Bad.  Er.  Lips.  et  Reg.  ms. 

(t)  Mss.  ttt  marlyribus. 

ij)  Ita  mss.  Mic.  et  Reg.  nisi  quod  in  Reg.  secug 
pro  secum.  At  vulgati,  et  a  dextris  Dei  virtus  coexd- 
laia  cum  humititatis  nostrce,  clc,  non  reddunt  men- 
tein  Hilarii,  cui  virtus  Dei  divinitas  Vcrbi,  in  qiiam 
non  c;idit  eoexcitari.  Coexcitatio  autem  illa  nos  spe- 
ctal.  Horuin  omnium  h»c  naliva  scdes  :  et  Virtus 
Deiconsedit  Deo  secum  coexritata  a  dextera,  seii  per 
virtutem  dexterx,  humititatis  noslrce  carne.  Iii  Turon. 
nis.  et  ad  dexieram  Dei^  qupc  non  est  pra;fercnda 
nostr»  lectioni  modo  evpUcaiae. 


587  SAMCTII  HILAIUI  £P1SC0P1  588 

et  (a)  Ephrccm  foHiludo  capiiis  mei,  Juda  rex  meut.  J^  tem  (i)  intrd(l)Ecd6Stam  congrrgandis,  [>arle  alia  iii 
Moab  oUa  ipti  mew,  In  Idumasam  exlendam  cal^      cadem  valle  residenlibus. 


damenhm  meum  :  mihi  allophyU  iubditi  iunt,  In 
sancto  Deus  loculus  esl  in  eo  nempe  •  cui  eiiam 
dnrmones  clamant ;  Scimut  quia  lu  tanclut  Dei  et 
{Luc,  IV,  54);  et  de  quo  angelus  evangelizat :  Et  quod 
ex  te  natceiur  tanctum,vocabitur  fiiiut  Dei  (Luc.i^ 
35).  In  hoc  iia(|ue  sanclo  locutus  est,  cum  dicit 
{Joan,  xjv,  10) :  Pater  qui  in  me  ioqtutur^  ipte  facit 
opera  157  *^'  Locutus  ergo  Deus  in  sancto,  in 
principio  sermonis  eisuitat.  Extuiiabit  (6)  enim  ut 
gigat  ad  currendam  viam  {Ptal.  xviii,  6);  et  cxsulia- 
bit  in  Sichima  parlienda.  Sichima  (c)  Samaria  est, 
qux  eadem  ct  Sichem  esi,  quam  Jacob  Joseph  liiio 
suo  {d)  sub  benediciionc  spiritus  deputavii  {Joan.  iv, 


8.  Gaiaad  et  Matiastet.  —  Quisquis  autem  aliqna 
metiiur,  necesse  est  ut  ea  quae  sua  sunt  metiatur. 
Suus  cnun  est  Galaad ,  ct  suus  esl  Manasses.  Mons 
iste  Phoenicum  est,  Arabiae  Mesopotamiaique  eoBii- 
guus,  ex  parie  Mnnasssc  in  possessionem  depmatus : 
et  ideo  suus  est  Manasses,  158  ^"^  Manassis  no- 
roine  terr»  pleniiudinero ,  sicuti  et  sub  Galaad  om- 
nem  orbein  suum  esse  demonstrans.  Sed  in  bis  usnr- 
paodift  iiihil  praeler  jus  proprieiaiis  oslensum  est. 

9.  Epitrem  typut  Ecciesim.  —  Ephrem  autem  as- 
sumpiio  capitts  cjiis,  et  Juda  rex  ejus  est.  Ila;c  sanc- 
tus  loquente  in  se  Dco  loquitur,  qui  et  per  Jacob 
Ephrem  conversa  mamium  sanctiflcatione  benedixe- 


5).  liirc  cum  omnibus  antea  legts  temporibus  iu  ini-  B  rit,  et  regejn  ex  Juda,  qui  et  exspecuiio  geniiuin 


pinlaie  mansissci,  Evangelium  Domini  ex  parte  ^us- 
cepit.  Nam  hodiequc  pars  ejus  irreiigiosissiinis  stQ- 
diis  de  studio  vctcrc  dctinelur.  Iliic  cnim  vaccae 
adoratx,  illic  inons  reiicto  sacrario  elecius,  illic 
rcgnum  {e)  advcrsum  Judam  cxciUitum.  Sed  co  pri- 
niuin  Dominus  accedens  {Joan.  iv),  etiam  credcnte 
Samaritana,  et  aqusc  vivx  poium  precanie,  fidcm  in- 
tuiii  :  mox  eiiam  apostolis  prxdicaniibus  pariicipes 
sancti  Spiriius  facii  sunt  {Act.  viii,  5).  Partiia  ergo 
Sichima  est,  cuni  (idelcs  ab  infidelibus  separantur. 
Et  est  futuri  judi(  ii  (f)  ceria  divisio,  sicut  scriptum 
cst :  Veniet  Dominut  servi  iilius  in  die  qua  non  sperat^ 
et  hora  qua  ignorat :  et  dividel  euni,  partemque  ejus 
ponei  eum  hypocritit  {Luc.  xii,  46).  Divisa  ergo  Sa- 


futurus  esset,  ostenderii  {Gen.  xLViii,i5).  Assumptio 
ergo  Ephrera  est ,  non  eiiam  Manasses  ( AUat  Ma- 
nattit ) :  Gum  Joeeph  uterque  sit  fllius.  Sed  cuni  in 
capite  significatio  eontineatur  et  cer^KMris ,  secnndum 
illud :  De  tarrente  in  tna  bibet ,  propterea  exaitahit  ca- 
put  {Ptal.  cix,  7);  et  omnis  sanctus  caput  est  corpo- 
ris  Christi:  idcirco  assuniplio  capitis  ejus  Ephrem  esi, 
quia  coutra  generationuin  ordinem,  ad  prxferendam 
Ecclesiae  santiflcationem  in  prxlato  Ephrcm  et  post- 
posilo  Manassc,  minor  majori  est  antelalus.  Assumpiio 
itaque  capiiis  soi  (;)  est  Ephrein ,  id  est  {Is)  populi 
quem  in  Eplirem  pra^flgnravit :  vel  potiiis  Eecletia  in 
corpus  assuniitnr. 

10.  Christut  natcilumt  de  Juda.  ^^Jnda  etiam  tex 


inaria  est,  vel  judicio,  vel  fide,  secundum  illud :  .V<mi  G  weut  est,  id  est  a  se  disposiius  et  electus.  Non  uii- 


veni  pacem  mittere  in  terrmn^  ted  divitionem  {Matth.  x, 
54). 

7.  Mortalium  dimensio. -^^eque  solum  loqucns  in 
sancto  Deus  Sichimain  partiius  est ,  sed  eiiain  cou- 
vallem  tabernaculorum  dimensusesi:  hancsiquidem 
habitaiionis  hunianae  {g)  demersam  humiieinque  se- 
dcm ,  quam  ct  alio  loco  ob  xgritudines  vitx  ac  la- 
nientationes  calamitatum,  vallem  planctus  esse  coin- 
memurat,  dicens  {h):  Deposuerunt  in  vaiie  pioratio- 
nis  (Psai.  lxxxiii,  7):  Dimeiisus  ergo  hancest,  quia 
gentium  plenitudo  exspectatur.  Et  ubi  roodus  est  cre- 
dcntium  futurus ,  illic  dimensionis  examcn  est ;  par- 

(1)  Partimintra. 

(a)  Turon.  Ephrem  atiumptio ,  ut  non  scmci  iegi- 
tur  Num.  ix. 

(b)  Editi  bic  et  mox ,  exultavit :  corriguniar  ex  ms. 
Reg.  in  quo  deinde  gigant,  non  gigas. 

(c)  Regius  codex ,  Sichima  in  Samaria  est.  Apud 
Uieronyinum  hic,  Quidam  Sicemam  Snmariam  putant. 

(d)  Iia  Reg.  ms.  At  vulgati  sub  kenediclionit  tpiritu. 

(e)  Yulgali,  adversum  Judasam.  Rectius  mss.  ad- 
versum  Judam :  ex  eo  eiiim  dissidio  Juda»  coepit  dis- 
tiuctio. 

{fj  In  vulgaiis  ista  divisio.  Prxferimus  cuo  Reg. 
ms.  certa  divisio.  DeutrnquehacdivisioncAugustinus 
jn  hunc  veraum  :  c  Divisi  sunt  enim  nunc  flae,  poB- 
tea  divideiitur  iu  judicio,  oves  ad  dextoram,  haediad 
alnistram.  > 


(g)  Editi,  dimentam :  emendantur  ope  rass. 

(A)  Uunc  locuui  cx  ptaimoLxxxvuexcerpiumesse 


que  vei  David  (/)  ipsi  rei  Juda  est  (cum  ei  Joda 
rex  ipse  sit  primus),  vel  loqiienU  in  laneto  suo  Deo 
rex  est :  sed  loqui  hxc  sanctus  isie  ei  in  quo  Deos 
ioquiiur  intelligendus  est ,  qui  et  spiritu  Jacob  reple- 
vcril  ad  xtemi  regis  istius  propbetiam,  cum  ait: 
NoH  deficiet  princept  de  Juda ,  nec  dux  de  femarikm 
ejut  (Gen.  xlii  ,  10) ,  donec  veniat  eui  repositam  est : 
et  ii)se  est  (2)  expectatio  gentium. 

i\.  Chrittus  ruisciturut  de  peccatoribut.  Oiia  spiri^ 
taiis.  ^Ei  quia  non  solum  ex  hac  generatione  sanc- 
torum,  scd  etiam  ex  peccatorum  origine  huic  Dei 
Sancto  carnis  esset  ineund;i  susceptio ;  quia  in  simt- 

(2)  Donec  veniai  temen  cui,  deinde,  el  iptum  etl. 

D  non  dubitim  esl.  Ubi  Iria  observanda  snnl ,  i*  quod 
legeril  Uilarius  Sii&evro  in  plurali,  cum  aUi  Itgant  9ts- 
OcTo,  t"  quod  verbum  hoe  verterit  depotnerunt^  oon 
disposuerunt,  5*  quod  cum  subfio  qucntia,  scil.  m  «ol- 
ie,  cic,  apud  plerosqiie  aiios  lixo  puncto  abeodero 
verbo  separentiir,  hic  lamen  conulata  sint.  Quam- 
qoam  Theodorelus  ac  nonnulli  alii  Iiac  iuterpuiigeiMli 
rationc  cum  llilario  consentiunt, 

(t)  In  vulgatis  partim ,  et  mox  tantum  apud  Lipa. 
et  Par.  partim  in  eadem  vuUe:  disfidenlilMS  ms.  fai 
Turon.  solo,  pnrte. 

(j)  Ediii  liic  oinisso  verbo  est  subiieittnt,  Effrem  , 
id  ett^  popuiue.  Reponimoi  popuU  addito  prius  vtrbo 
est  ex  inss. 

(li)  In  Turon.  populus  quem. 

(/)  Iii  escusis  David  ipte  :  cootraria  hic  aiaial  ex- 
stabaut. 


589  TRAGTATUS  IN  LIX  PSALyill.  S90 

liiudine  carois  peccaii  Deos  filium  suiim  misit  {Rom.  A  Idnmaam?  Nonne  tn  Deu$ quireimlhti  nost  et  non  egre- 


yiii,  5) :  idcirco  eliam  Moab  olla  spci  ejus  esl.  Ct  hacc 
qiiidcm  Moab  generaiio  seciindum  eain  qu?R  in  Gc- 
ncsi  seiilentia  esl ,  divin»  (a)  malcdiciionis  susccpit 
opprobrium.  Sed  post  decem  generniioncs  por  gradus 
successionis  sancto  digna  iit  genere  (Deui.  xxiii,5): 
&inciu.s<jue  hic  ex  Juda  et  ex  Moab  159  (^)  origincm 
sumeiis,  decocta  tamquam  per  ollam  carnis  crudiiate, 
in  specicm  cibi  significatur  splerni ,  cum  caro  ejus 
vere  cibus  vitc  sit  (Joan,  vi,  56).  Cst  el  olla  secun- 
dum  Jeremiam  urens  peccaia  aique  tollcns  (Jerem.  i , 
13) :  sicuii  et  Dominus  ipse  millere  igncm  venit  su- 
per  terram  (Luc,  xii,  49)  :  et  multi  sccundum  Apo- 
siolum  tamquam  per  ignem  eruntsalvi  (ICor.  111,15): 
cum  dcrcBcniis  et  perustis  viiiis,  ui  argentum  ignilum 


dierii  (2)  in  virtntibus  nostris?  Csau  dcfcciio  cst:  ct 
Edom  secimdum  Gene^iin  dcficicns  est(6\ii.  xxv,  50): 
et  secundum  Aposlolum  (  Rom.  xi,  25),  quod  cst 
rcliqutim  Israel ,  snlvandum  est.  Oplans  ergo  pro- 
pheta  in  civit:i(ern  circnmstaiilix  dcduci,  scit  se  ante 
usquc  in  IdumaRam  ossc  venturnm,  id  cst  in  illamdere- 
ciioneni  populi  antertoris,  (5)  qua  major  (e)  scrviet 
niinori  (Gen.  TXv,35).Ctiiltima  pr.Tdicalio  convertet 
corda  patrnm  ad  filios  (Lne.  i,  17),  cum  veniens  ex 
Sion  peccala  et  impietates  ab  Jncob  aaferni.  Sed  hic 
idcm  dedocct,  qui  et  ob  impiciatem  anle  100  ^^' 
struxit  et  repnlit^quia  capta  Jerusalem,  dcstitutoque 
regfio  indignos  spretosqiie  deseruit,  solitns  ante  eos 
spiriialibus  anxiliis  coiifovere,  et  coelcsti  militia  ad- 


probabiles  judicentur.  llinc  crgo  Moab  spci  sux  olla  B  versnm  inimicornm  bella  totnri.  Nunc  autem  dcsc- 


est,  cui  eiiani  cx  Moab  (suband,  carne),  cruda  uti- 
que  alqiie  viliosa,  jam  coelcstis  illa  ad  cibum  viiae 
sauctiiicalio  carnis  in  spc  est. 

li.  Evangelio  imbuendum  totum  genus  hnmanum.  — 
Quiu  etiain  usque  in  Idumxam  calciamentum  suuin 
cxtcnsuriim  esse  se  dicit ,  scilicel  usquc  ad  defeciio- 
Dcm  Csau;  quia  Idumu^a  Csau  scdcs  est,  et  pru)di- 
catlonis  ajioslolicx  dirigal  grcssus.  Speciosi  etiim  pe- 
dcs  evangelizaniium  suui  (Rom.  x ,  15) :  et  in  calcia- 
menio  pcdes,  in  pedibus  autem  gressus  ostenditur. 
Neqiic  solum  in  Idumxam  cursum  pracdicaiionis  ex- 
lendil,  scd  eliam  atlophyli  subdili  sunt;  sccundum  il- 
lud  :  Exaudi  (c)  (1)  oralionenij  ad  te  Ofnnis  caro  veniet 
(PsaL  LXiv,  5) :  quia  Deo  dignuin  sit  genies  ei  omiics 


renle  eos  enstodia  Spirilns  snncti ,  nulltim  in  virln  • 
tibus  corum ,  id  est  in  exercitibus  (f) ,  divinn  pro- 
pngnationis  anxilium  est.  Et  idco  quia  desiruxit ,  non 
egrcdieiur  in  virtutibus  eorom. 

ii.  Salus  noslra  pendet  a  /)«o.— Scd  reposila^  spei, 
quia  quod  Israel  est  reliquum  salvabil,  misericordiam 
proplieia  non  lacuii  diceus ,  Vers.  13, 14 :  Da  nobis 
auxUiMm  de  tributationej  et  vana  salus  hominis.  In  Deo 
faeiemns  virlulem ,  et  ipse  ad  nUiiium  dedueet  tribu- 
latites  nos.  Scil  vauam  saluiem  esse  i\\ix  ab  hominibiis 
8|ieralur:  quia  et  vitae  hujus  sine  misericordia  Dei 
nullussit  usus,  seciindum  iliiid:  Metior  est  miseri- 
eordia  lua  super  vitam  (PsaL  lxii,  4):  quia  nisi  ad 
profecium  xterniintis  vita  suscepla  sil,  miseriarum  in 


csse  siibjcctas,  et  universiiatem  carnis  nd  Cf^nfcssio-  C  nobis  potius  erit  origo,  non  vit-v.  Auxilium  iiaque  a 


nem  acicrnae  hiijus  niisericordirc  erudiri. 

15.  Judoei  primum  destitntl^  demnmrecipiendi.  Deo 
deserente^  virtus  nutla.  —  Scd  cognilis  liis  qui  immu- 
labunlur  secuiidum  tiluli  inscriplionem ,  ct  doctrina 
ejus  qui  David  cst  sclernus  accepla ,  aDternam  illam 
primilivoruin  (d)  in  coclis  Jerusaiem  el  circumsian- 
tium  Dco  saiictoruin  civltaiem  ingrcdi  prophcta  fes- 
tinat  (Uebr.  xii,  25),  diicem  qui  se  eo  dcducat  ex- 
spcctaus.  Sequilur  cniin ,  Yers.  i  1,  l^  :  Quis  deducet 
me  in  civitatem  circumstantice?  quis  deducet  me  usque  in 


(1)  Kxaudl^  Deus 


Non  egredieris  Dcus ,  ut  ia  Vulgata. 


Deo  in  tribulationibus  supcrat,  quia  liomiuum  salus 
vana  sii.  Postulat  ergo  de  trilmlaiione  auxilium ,  in 
Deo  virtutes  concessoj  auxilio  fncturus :  cum  liberati 
omncs  a  lcge  peccatis  (  Rom.  vi,  22),  in  Oei  potius 
jpisiificaitone  ninncamiis :  ciim  pugnam  noa  adversus 
carncm  ct  sanguinem ,  sed  advcrsiis  spiritales  ncqui- 
lias  ( Ephes.  vi,  12)  el  (g)  mundi  polciitcs,  Salannm 
ipso  spiritu  oris  sui  Deo  internciente,  peragnmus; 
cum  non  regnct  jam  in  ImmorUili  corpore  nostro 
{RoM.  VI ,  12)  tribulans  nos  ante  peccalum ,  cum  ab- 

(5)  Quia  major.  Subinde,  convertere. 


(a)  fn  Regio  ms.  divina :  et  mox ,  post  gradus  suc-  D  bnm  camem  snam;  cnro  entm  ejns,  nt  ipse  ait,  verc 


cessionis :  ubi  in  vulgaiis  mnlc  legebntiir  susceptionis 
Verum  ubi  in  Gciiesi  maledictos  sit  Moab,  nobis  non 
occurrit.  Pnelerea  Deut.  xxiii,5;et  n  Esdmc  xm,  2, 
Moabita<;  iieque  ctiani  post  decimam  gcneralionem 
iolram  Cc<:lesia  Dei  admitiendos  e^se  legiinus.  Cuin 
Rilari»  tnmen  conscntit  vulgnlus  Hieronymus  in 
buoc  euindem  lociim  habens :  c  Monb  in  Genesi  inn- 
ledictioiiis  suscepit  o^probrium ,  qui  post  decein  ge- 
Bcraliones  recipilur  lu  Ecclesia.  >  liuo  Ambrosius  , 
in  psal.  XLViii,  n"  24,  tanlum  usque  in  teriiam  et 
quartam  generuiionem  Moabiias  ab  Ccclesiac  Domini 
introiiu  prohibiios  esse  comineniornt. 

(b)  Qiiatcnns  ex  Rolh  Moabitide,  Hunc  locum  Pan- 
linus;  episi.  alias  3,  nunc  25,  omnino  videiur  imita- 
ms  his  verbis :  i  Ideo  dicit,  Moab  olla  spei  meae,  quia 
noii  solum  cx  Jiida,  sed  ex  Moab,  hoc  est,  non  so- 
ium  de  saociorum ,  sed  de  peccatorum  originc  cor- 
pusassumpsit,  qui  decocta  quasi  per  oiiain  caruis 
uoslrae  crudiute,  sanctiGcavit  in  aetertium  nobis  ci- 


cibiis  viiac  cst.  >  Glarc  adco  hic  Ililarius  adsiruit 
Chrisli  cariiem  non  solum  a  Maria,  sed  a  Mariac 
ctiani  nvis  fuisse  acccplam,  ut  vix  excusari  possit 
Ciasmi  siispicio ,  qua  eum  veluti  contraria  sentien- 
tem  trnduxit. 

(c)  Regius  code x^exaudi,  Deus.  Dclnde  Yulgaii,  ora- 
tionem  meam.  In  mss.  non  cxlat  meam:  etin  autben- 
ticis  uon  exiare,  Uilarius  ipse  observat,  in  ps.  lxiv, 
II.  5 ;  niiiv^rxt^^iii  auiem  cwrnis  ,  in  euuidcm  psal. , 
II.  5,  exponil  ex  omni  hominum  genere. 

(d)  Cditi,  in  coelestibus  :  dissenlieDte  sacro  textu 
graeco  ei  latino  una  cuiu  mss. 

(e)  In  ms.  Reg.  quia  major  :  et  mox,  conioertere^ 
non  converlet, 

(f)  Verbn ,  id  est  in  exerdtibus ,  non  extanl  in  ms. 
Reg.  Codein  verbo  hebr;eo  ei  excrcitus  e&  virlutes 
pariter  signiiicaaiur. 

(g)  Sic  mss.  juxta  graecum ,  tov;  xoafLOXjBaropa^. 
At  editi ,  mundi  poteUaies. 


Mi  SANGTl  HlUHil  EP13C0PI  SM 

sorbentur  mors  a  viia  (ci)  In  conleiUioncm  viciori.x,  Aanxio  corcle  clamabal.  Sed  sclcns  se  In  carnc  qul 


per  Dominum  nosirum  Jesum  Cliristum ,  qui  esl  be- 
nedicius  insxcula  sxculorum  (l  Cor,  xv,  55).  Amcn. 

PSALMUS  LX. 

In  finem  (i)  hymnus  David. 
Exaudij  Domine^  deprecaiioncm  meam ,  inlende  (b) 
oraiionemmeamCi).  A  finibut  lerras  ad  le  clamavi,  dum 
anxiarelur  cor  meum.  In  pelra  101  exaUasti  me.  /)«- 
duxisti  (c)  me;  quia  factut  et  tpet  mea,  turrit  fortitudi- 
nis  a  facie  inimiei.  Inhabitabo  in  tabernaculo  tuo  m 
teecula.  DiKPSkLUk,  Protegar  in  velamento  alarum  fua- 
rttnt,  quoniam  tu  Deut  exauditti  orationem  meam ,  d«- 
ditU  hareditatem  timentibus  nomen  tuum.  Diet  tuper 
diet  regis  adjiciet :  annos  ejut  utque  in  dies  genera- 
tionis  et  (d)  generaiionum.  Permanel  in  (Blernum  in 
conspectu  Dei :  misericordiam  et  veritatem  ejus  quis 
requiret  eorum?  Sic  p$aUam  nonani  tuo  (e)  Deus  in 
taculum  soscuU  ,  ut  reddam  vota  mea  de  die  in  diem» 

TRACTATUS  PSALML 
1.  Psalmus  est  spe  celerna  gestientis.  —  Vers.  1  : 
Simplex  est  psalmus,  aeiernae  graiulationis  conli- 
nens  prophetiam.Nam  neque  resgestas,  neque  signi- 
ficationis  aliciijus  (f)  cogtiomeiita  subscripiio  com- 
prebendit  :  tantuiii  hymnus  in  finem  est :  ut  id  quod 
a  Propbeta  caniatum  est,  in  finc  (g)  vel  psalmi  vel 
temporum  explicandiim  esse  noscaiur.  Oratio  autcm 
est  justi  aetenia  sperantis ,  seseque  in  Cbrisio  co- 
excitatum  in  cielesiibus  gratulantis.  Coepit  enim 
ita. 


dein  qua^  tcrra  est  degentem,  jam  in  flne  carnis 
babiiare,  dnm  secundum  Apostolum  babiians  in 
corporc(/i)  peregrinaiur  a  corporc  ( ii  Ct.  v,  8), 
dum  vivens  jani  non  sibi  vivii ;  neque  ipse  vivil, 
scd  vivit  in  eo  Cbristus  (GaL  ii,  20) :  congcmiscens 
tamen  ( ii  Cor.  v,  4)  in  boc  suo  babilaculo,  162 
superve^tirique  rcsiitians  ,  et  idco  aiixio  cordc  a 
terrx  finibus  clainat,quia  et  neccssiiatcm  babcat 
in  carne  viveudi,  cl  spem  lencat  a  carnis  vitiis  dc- 
sbieiidi,  diccns : 

5.  Christus  spes  et  fortiiudo  ejut.  —  Yers.  4-5  : 
/ft  petra  exaUasti  me.  Eduxisti  me  (i) ;  quia  faciui 
es  spes  mea^  turris  fortitudinis  a  facie  inimici.  ttahi* 
tabo  %n  tabernaculo  tuo  in  sacula.  lliiic  iiaque 
fi  jam  sancius  a  terr»  fiiiibus  clamat  quia  cxaliains  in 
petra  sit.  Petra  autem  sccundum  Aposioluin  (i  Cor. 
X,  4).  Cbristus  esl,  quem  cxaltavil  Deus,  et  donavit 
illi  nomen  quod  esl  super  omne  nomen  (Phil.  ii, 
9).  In  quoet  elegit  nos  ante  niundiconstitutioiicm  in 
coelestibus  (Ephes.  i,  4).  Per  eum  eiiim  suuiiis  in 
spein  xterniiaiis  deducii,  ct  in  bac  spe  non  con- 
fundiiiiur  (5) ;  quia  ab  inimici  facie  bxc  endem  spes 
nobis  rortiludinis  turris  cst  facta.  Nnm  cum  in  inuiis 
sit  valida  et  firma  munitio :  murorum  laiiicii  ipsorum 
firmilas  in  turribus  omiiis  e!>t.  Et  idcirco  lurris  for- 
titudinis  exalians  nos  in  peira  Deus  Tacius  est»  quia 
per  baiic  spein  viin  diaboli  ejusqiic  iiisidias  sustine- 
mus,  tulissima  adversus  euin  spiritalesquc  ejus 
ncquitias  fidci  munitione  coiiscpti  :  cuin  iii  laber- 


2.  Justi  fiducia,  Inde  ei  est,  quod  in  carne  a  carne  Q  naculo  Dci  babilaliiri  siuius  in  sxcula,  sine  ullo 


ttf  peregrinus.  (Vid.  Tr.  ps.  Lxiv,  ».  10.)  —  Vers. 
2-3.  Exaudi,  Deus^  oratiouem  meam^  intende  (3)  pre^ 
eationi  mece.  A  finibus  terrce  ad  te  clamavij  dum 
annaretur  cor  meum.  Cxaudiri  precationem  suam 
sancius  hic  postulat,  ciijus  et  ea  fiducia  est,  ut 
in  orationem.suam  velit  iniendi,  utrum  sit  inno- 
cens,  casta  et  fidelis,  et  ex  iniimo  conscicntiu;  aique 
cordis  metu  prorecta  quia  secundum  Paulum  (4) 
{Rom.  X,  10),  et  corde  credendum,  et  ore  confiten- 
dum  sit  ad  salutem.  Iniendendae  autem  orationis 
binc  precatio  est,  quod  dum  corde  anxio  est,  a  terrae 
finibus  clamaverii.  Non  bic  extrenia  soliiudinum 
aut  contigua  Oceani  incolcbat,  qui  a  terrae  finibus 

1 1 )  /n  llymms ,  cum  grxco.  D 

k)  Orationi  mea. 
<3;  Deprecationi, 

(a)  Uogius  codex ,  in  contentionc  victorias.  Respici- 
tur  bic  locus  Pauli ,  ubi  in  grrco  extat  sl^  vixoc, ,  in 
victoriam :  vel  secuiiduin  alios,  ei  i|)summet  Hilarium, 
iib.  XI,  de  T^rin.,  n.  35,  tlg  vkxoc  m  contentione.  Hic 
vero  lectionem  utramqiie  siinul  componit. 

(b)  llil.  Deus  orationem. 

ic)  Hil.  eduxksti. 
a)  Hil.  generationis. 
e)  Abest  infra ,  Deus. 
f)  Keg.  ms.  cognomen.  Bad.  Cr.  et  Lips.  st^nt- 
fieatiorut  aUcujus  cognomenti. 

(g)  Reponimus  in  fine  ex  ms.  Mic.  ubi  alii  praefe- 
rebant  in  finem  Regius  codex,  omissa  prius  pariicula 
til,  ncc  habel  deindc,  explicandum  esse  notcxttur. 
(h)  Prave  apud  Par.  peregrinatur  a  Domino.  Respi- 


scilicel  xlatis  niodo  in  xternum  fluentibus  sa.xulis 
temporibiisque  mansiiri. 

4.  Protectio  ejus  misericordia  Dei.  Ilanc  meretur 
oratio.  —  Sed  quia  hxc,  quamvlL  spe  reposila  (j) 
jain  sanctis  siul,  tainen  adliuc  siib  dispcnsatione 
tcmporum  differantur  [k);  qiia  munitione  inlerim 
tutiis  fii,  iiiterjeclo  diapsalma  dcmoiistrat,  dicens, 
Yers.  G  :  Protegar  in  velamcnto  alarum  tuarum  quo- 
niam  tu  Deus  exaudisti  orationem  meam.  Proieclioncm 
misericordiae  Dei  sub  velainenlo  alanim  divinus 
sermo  significat  :  de  quo  quia  superioribiis  psal- 
rois  (l)  tractaium  est,  superfluus  nunc  et  otiosus 
erit  sermo.  Sed  protectionis  meriium  ex  fide  ora- 


i4)  Secundum  Apottolum, 
s' - 


(5)  Confundemur. 


citur  quippe  illiid  Pauli,   Voluntatem  habemut  magig 
peregrinari  a  corpore. 

(i)  Verba  eduxitU  me  In  vulgatis  omissa  restitui* 
mus  ex  mss.  Legimiis  in  grxco  wdr/no-ac  /ac,  in  vul- 
gala,  deduaasti  me,  juxta  quam  mox  babcmus  tti 
spem  eeternitatis  deducti,  noii  educU. 

(j)  Ita  ms.  Mic.  ravcnie  Vaticano,  in  qno  minus 
beiie,  spes  reponta  jam  sanctissii.  At  in  vulgatis,  tpe 
reposiUi  jam  sancU  sint. 

(k)  Particulam  et  prxfixam  hic  habebant  editi, 
renitentibus  mss. 

(/)  De  bac  significaiione  hacieniis  iiiliil .  nisi 
forte  in  psal.  lvi,  u.  5,  idque  ita  tenuiter;  m  vi\  per- 
cipiatur. 


TRACTATUS  IN  LXI  PSALMUM. 


S94 


U«inis  iiidultuin  cst,  scciiinlum  illiid  :  Petite  et  dubitur  A  cnm  iii  oinncni  plenituciincm  Dei  rcpleanlur;  subjc- 


«o6.<  (Mutth,  VII,  7). 

5.  Sancti  liwredilas,  Chriitus  rex  regum  futurus^  post 
communem  resurrectionem,^Q\i\n  eliani  nd  qiinni  speni 
protcctiotie  alarum  Deiinumbranduscsseioslenditdi- 
ceiis :  Dedisti  hocrediiatem  (a)  timentibus  nomen  tuum. 
Yers.  7,  8.  Dies  super  dies  regis  adjicies,  annos  ejus  US' 
quein dies generationis  etgenerationis.  Permanetin  mter- 
num  inconspectu  Dei.  Ilxc  enim  bxrcdilas  sancti  est, 
viia  clincorrupiio  el  rcgnum  ei  cOtneterna  {b)  Dco  habi- 
lalio.  Non  l^raeli  taniuin  liscc  bacrcdilas  scripta  esi, 
sed  limcnlibus  Dei  nomen.  Dies  enim  spterni  sunt 
regis,  sive  qnia  sancti,  qui  peccati  \<S3  scrvi  non 
erunt,  rcges  sunt  (  V.  Tract.  ps.  ii,  ii.  4i),  secun- 
duin  illud  Aposloli :  Jam  sine  nobis  (1)  regnantiSf  et 


cil  spiriiiis  pro|>bcii;c  :  Miscricordiam  et  veritatcm 
eJHS  qnis  requirel  (/")  eorum?  Non  inopes  jain  miseri- 
cordias  verilaiisqiic  cjus  \\x  scilicct  gcneraiiones 
erunt,  quas  in  sc  cx  mortuis  rcgenerabit  ad  Titam, 
qiiaeque  in  spe  glorlx  Dci  manserini :  turo  cum  in 
regniim  trndiiae  Deo  pairi  suscipieniur  in  regeg, 
consummatn  in  omnes  ejiis  misericordia  ac  verilaie« 
pcr  qiiem  redeinplos  se  graiulcntur  ad  vitam,  sitquo 
omnibus  accessus  ad  Pairem.  Post  qnod  misericor- 
dix  ac  veriiaiis  nihil  requiratur  a  Domino,  cum  in 
Dei  pleniiudinem  impleanlur.  Simile  autem  huic  pro- 
pbets  dicitim  cst  id,  quod  ad  Apostolos  Dominus 
iia  locutus  est  (Joan.  xvi,  22) :  Nunc  quidem  |94 
tristitiam  habetis ;  rursum  autem  videbo  vos,  et  tceiabi-^ 


utinam  regnarctis,  ut  et  nos  vobiscum  conregnaremus  B  '<*''  ^or  vestrum^  et  gaudium  vestrtm  nemo  (2)  toUet  a 


(I  Cor.  iy\  8) :  sive  quin  bic  idem  etinm  rcx  sil  Pro- 
pltcta,  sive  quia  in  aUerno  regiio  consedenlem  a 
dextris  oportet  regnure,  donec  ponal  inimicos  suos 
9ub  pedibus  suis,  iion  ul  rex  i()Se  luin  non  sit ,  sed 
cum  tradidcrii  rcgnnm  Deo  pairi,  conrcgnabil  bis 
ipse  (c)  qiii  reges  snnt.  Ex  quo  mibi  videtur  bxc  nunc 
ratio  servata,  ut  usque  in  dies  generationis  et  generatio- 
nis  adjicerenlur  snper  dics  diernm  anni  ejus;  in 
conspectu  auiem  Dei  (d)  maneat  in  xiernum :  ut 
tempus  illud,  quo  cum  regnare  donec  ponat  in- 
liuicos  suos  sub  pcdibns  suis  oporlct,  a  gcncratione 
usque  in  generaiioncm  sii  comprebensum ,  quia 
gencralioncm  banc  spiritalis  nativiialis  gencralio 
ex  mortuis  consequaiur ;  seternitaiis  antcm  suae  ex- 


vobis.  In  illa  die  me  non  rogabitis  quidquantf  quiajam 
gnudium  nemo  ablaturus  (g)  ab  his  si$. 

7.  Beatorum  opus.  —  In  banc  igitur  aeternitatis 
spem  sese  Propbela  confirmat ,  dicens ,  Yers.  9  : 
Sic  psallam  nomini  tuo  in  sa^cuhnn  sa^culi,  ut  reddam 
vota  mea  de  die  in  diem.  Psallet  in  sxculum  sxculi, 
el  vota  de  die  in  diein  rcddct,  nullo  temporum  fine 
conclusus,  bymnis  a^tcrnis  .Ttcrnorum  voiorum  gau- 
dia  redditurus :  cnni  absolula  omni  terrenorum  cor* 
porum  infirmitate  coelcsiem  atque  Angclorum  agat 
vitnm  dc  die  in  dicm  voln  reddendo;  secundum 
illud  :  Vota  mea  Domino  reddam  in  atriis  domus  Do' 
mini,  in  conspectu  omnis  popuii  ejus,  in  medio  tui^ 
Jerusalem  (Psal.  cxv,  18,  19),  coelestis  utique  ma- 


cepiio,  dum  in  aelernum  in  conspeciu  Dei  est,  prae-  C  iris  ct  liberx'  pcr  Deum  ac  Doininum  nostrum  Jesum 


dicetur.  Est  autem  ipse  primogenitus  ex  inortuis 
(Coloss.  I,  18).  Scd  biijus  regenerationis  Dominus 
ad  apostolos  ita  mcminit  :  Amcii  dico  vobis,  quod 
Yos  qui  seculi  csiis  mc,  iii  rcgcncratione  cum 
sederit  filius  bominis  in  sede  majestatis  sux,  et  vos 
iedebitis  super  duodecim  thronos  judicantes  duodecim 
tribus  Israel  (Matth.  xix,  S8).  Hujus  igitur  geiicra- 
lionis  tenipiis  ostendit,  ct  usqiie  iii  hnnc  super  dies 
dieruni  anni  regis  angcniur.  Ga.'ieruin  ipse  in  coii- 
spectu  Dei  (e)  manebit  aeternns,  jnin  ouinibus  quos 
rederoit  iii  reges  coelornin  ei  cobxredes  a.'iernit:itis 
assuinptis,  iradcns  cos  rcgnum  Deo  Patri. 

6.  Beatis  nil  desiderandum.  —  Ll  quia  comparli- 
cipes  et  concorporalcs  et  conrormes  cjus  cOecli  sint 


Christum,  qni  est  l)enediclus  in  sxcula  sxculorum. 
Amen. 

PSALMUS  LXL 
/ii  finem  pro  Idithum  Psalmus  David. 
Nonne  Deo  subdita  erit  anima  mea  ?  ab  ipso  enim 
saiutaremeum.  Etenim  ipse  Deus  mens  et  salutaris 
meus^  (h)  adjutor  meus  :  non  movebor  ampiius.  QuO' 
usqne  irruitis  in  hominem?  intcrficitis  untversi  tam* 
quam  parieti  inciinato,  et  maceri(e  impuisas ?  VcitiHH 
tamen  honorem  meum  (i)  cogitaverint  repeiiere  .  cm- 
currf  211  siti :  ore  suo  benedicebant,  et  corde  suo  muie' 
dicebant.  Verumtamen  Deo  subdita  erit  (lc)  anima 
mca :  quoniam  ab  ipso  est  patienlia\mea.  Quia  ipse  Deus 
meus  el  saiutaris  meus  (/),  adjutor  meus  ,  non  emi- 


jain  iii  bis  ncc  corruplionc  ncc  inorle  dominante,  i>  grabo.  In   Deo  saiutare  meum  est^  el  gioria  mea^ 


(1)  Begnastis, 

(a)  M^s.  lleg.  et  Mic.  timentibus  te.  Retinemus , 
iimentibus  nomen  tuum  :  qnin  biiic  lectioni  congruit 
subjecu  enarratio. 

(b)  Sic  mss.  At  edili,  cum  Deo. 

(c)  Vulgaii.  ipsis.  Elcgaiitiiis  ins.  Ueg.  ipse.  Qiiem 
Marcello  iribuii  Lusebins  dc  finc  regnl  Christi  erro- 
rem,  Hilarius  bic  prudeutcr  cavet. 

(d)  Editi,  manere  inmternnm,  viliosa  prorsus  nnte 
et  post  interpuiiciione.  iiilarius  vcrbii  h»c,  uique  in 
dies  generationis  et  generationis ,  inlerprcialur  de 
regno  Cbristi  qiiod  universa  resurreciionc  cxcipitnr; 
sequentia  autein  :  Permanet  in  a:ternum  in  conspectu 
D«,  ad  regnum  Dei  refert,  quod  a  prasdicta  oinnium 

Patrol.  IX. 


(2)  Anrerel. 

resurrectione  initium  ducit,  sed  fincm  nullum  habet. 

(e)  In  vnlgalis  bic  rcpetiinr  ipse,  non  in  niss.  Tum 
in  lieg.  manebil  asternusjam  in  omnibus. 

(f)  Keg.  ms.  eum :  dissidcnle  graeco,  ut  et  sub- 
jec^ta  cxpo>iiione. 

(g)  Primo  conjeciabamus  legendum,  a  vobis  sit : 
sed  antii|na  lectio  retinenda,  quia  illa  noti  amplius 
Chrisii,  sed  intcrpretis  verba  sint,  verba  propbelae 
Cbristi  sernioiie  confirmantis. 

Ui)  11  il.  susceftor. 

\i)  Infra ,  coqttaverunt. 

(j)  llil.  bic  habet,  diapsaima. 

(k)  liil.  est. 

(l)  liil.  est  Deus  ei  saivator. 

13 


m  sANGTi  HiLAnii  EPiscopi  m 

Deu%  (a)  auaAiium  mtum :  $pe$  mea  in  Deo  est,  Spe-  A  ciira  liumnnne  vit£  nbcsse  :  jam  porro  cnm  a  plcris- 

qiictraclnlum  sil,  vcl  solcm  astrnqiicc^rtcra  deos  esse, 
vcl  iniinilum  ipsum  in  .Ttcrnilatis  spccie  1(16  l>uj"s 


rale  in  eum  omnis  {b)  eonvcnlus  plebis,  effundiie 
eoram  eo  corda  vestra;  quia  Deus  adjutor  noster  est, 
Dik9SkiMk.  Verumtamenvani  liiii  hominum,  mendaces 
fiUi  Jfig  hotr^num  in  stateris  :  ut  decipiant  ipsi  de  va- 
nitate  irt  idipsun\,  Nolite  sprrare  in  \niquitate ,  ^t  fii 
rqpinas  r\olite  concupiscere.  Divitia:  si  (c^affluent^  no- 
U(e  cor  apponere,  Semel  locutus  est  Deus  :  duo  boif 
audivi^  quia  potestas  Dei  est^  et  tibi,  Dominc^  misericor- 
dia?  quia  Iti  redde$  (d)  singulis  secundum  opera 
twutn  («). 

TRACTATUS  PSAH». 
1.  frophetioi  i^opuf,  Quid  pfialmus  iste  doceat,  — 
P{f>p)ietiac  sermo  i^oii  nisi  ad  aliqucm  prortctuni  au- 
dicQiium  scrip(us  ^st,  ut  aui  (1)  scicniiain  doccat , 


ac  mutationum  manentem  cum  omnibus  suisqua  es 
sc  cflferat  Dcuni  csse  :  jain  vcro  iit  pleriqiie  igncm  , 
vel  aquas ,  yel  spiriium  diviuo  nomine  atque  bonora 
donaverint :  alii  quoque  ligna ,  lapidcs  •  melalla  sub 
spcciQ  ^ominiimy  volucrum ,  feraruro  adoraverini  : 
posircn^o  cuiu  jain  fcssis  omniuni  destitutisque  siiidiis 
plcrique  eprum,  maxiinci|ue  (Socrates,  apud  Ctc, 
/.  IV  Acad,  quasst)  prudenlcs,  uuuin  boc  se  scirc,  id 
cst,  nibil  borum  bominf^m  scire  docuissent :  lum  post 
haqp  quasi  ncceissariaQ  copressionis  (U)  inscicntiam  (j) 
prudeiis  quisque  converstis  ad  propbeias  atque  apo* 
stolos,  Dci  legem  omncm  sub  sacramento  a;iern?c 


aut  ad  V()iuntatis  iauncenliam  connrmet :  ut  nunc  B  disposiiionis  porceperit,  in  qua  rationcin  dediictx  in 


l|ic  psqjinus.  Vers.  1.  Pro  Idithum  {[)  a  David 
cantatur,  in  quo  ad  Dei  timorem,  ad  bumanarum  sive 
splriLaliuin  nequiliarum  consianiem  tolcrantiam  cru- 
4i(ur  (g),  et  nd  conlcinptum  opuin ,  quia  avariiia  ma- 
iQriim  oronium  radix  est,  rirmatiir.  |n  bis  cnim  bcaia: 
getcrnxque  viix  slatus  ccrtusest,  sici  pietas  in  Deum 
^jtf  ct  paii^niia  in  advcrsis,  ct  contemptus  opulentia;. 
A  dfti  iiaque  conressioiie  cccplus  cst  psaimus. 

2.  Theologia  ethnicorum  caligans  et  crrans.  Ex  sacris 
i\^ris  quanta  lux  affulgeat,  Per  fidcm  i^abet  unde  sedetur 
anifNus.  Vers.  ^,  3.  Nomte  Deo  subditaeritanimamea? 
ajf  ipso  enim  salutare  meum,  Et  ipse  Deus  meus,  et  salur 
taris  meus  (ij ,  susceptor  meus ;  non  niovcbor  amplius. 
Cqnrcssio  Dcicoiniuunihoniinum  alTectu a  propbeia  ila 


hoc  corpus  animx  (k)  connexaeque  tr^ctaverit,  iii 
qua  (  DetU.  xxxii,  8;  vid,  tract,  ps.  ii,  n,  5i )  divisio- 
nem  gentium  sccundum  angolorum  niiinerum  accepe- 
rit,  iii  qua  et  essc  principem  mundi  (Joan.  xiv,  50), 
ei[DeiU,  XXX11,  9)  unius  ckctionem  geiitis  audierit,  in 
qua  bumana:  mortis  aurtorem  non  ignoravcrii,  ct  babi- 
tarc (i{om.  vn,  25)  in  carne  sua  pcccati  legein  obnitcn- 
tem  lcgi  mcntis  sux  senserit  et  congemucrit ;  postca 
quam  Dci  spirituni ,  Dci  Virtutcm,  Dei  S.ipientiam  , 
Dpj  Filium ,  ct  (i)  UDigenitum  Dciim  ad  remissioiicm 
I^cccati  condcmiiationemquc  pcccati  legis,  bomincni 
natum  csse  cognovcrit ,  qui  biimanarum  passionuiii 
sorie  perfunclus  ,  ad  condeninanda  in  se  coRlestiunn 
nequiiiarum  iropia  tcntamcnla  sit  (noriiius,  ut  acicr- 


co^pia  est ,  ut  cnm  post  inullam  inscieniia;  nociem  ,  G  nitatcm  omnibiis,  qui  per  babitanicm  in  carnc  nosira 


postambiguam  bumanarnm  senlcniiarum  incertam- 
que  docirinam ,  post  diversnrum  rcligionum  (5)  va- 
riamopinionem,  cuin  diuerratnm  qiiaesiinmque  dc  Dco 
sit,  an  unus  an  plurcs,  et  sexu^  (4)  an  (h)  tinins  an 
duplicis  ,  et  pote^taiis  ap  a:qualisan  disparis,  et  i  ta- 
tis  an  unirormis  an  varix  ,  et  natiirv  an  innascibilis 
omnium,  an  aliquorum  aliquando  (.-i)  goneraiae  (t)  : 
tum  dejude  cum  ab  aliquibiis  niagna  xtate  et  longo 
labore  ccftaium  sit,  aut  niillos  omaino  esse,  aut  a 

:    (1)  Snstiilimus  ad  auctorilatc  codicis  nostri. 

(2)  Saivator  meus. 

(3)  Voiiam. 
{*)  Auiunius. 

(a)  Ilil.  auxiUi  mei, 

U)  flil.  ccetus, 

(r)  flilariiis,  ftuant. 

(d)  Hil.  ttnicnique, 

(e)  ilil.  cjus. 

(f)  Sic.  ms.  Rcg.  At  oditi 
timorc. 

(g)  SU.  Tnron.  erudimur... 
tur.,..  firmatur. 

(h)  \n  ms.  Reg.  ei  Mic.  aiil ,  et  sic  deinccps  con- 
stanter  loco  aii. 

(i)  Uniis  e  mss.  Vat.  ^ffiiera/or  •  ^liev,  gcneratus; 
R^.  et  Mic.  gfneratas.  Mox  cdili ,  cum  aliquibus  , 
6mi<so  ab. 

(j)  Sic.  ms«5.  At  odili,  inscitiam.  Mallcmns  neccs- 
ioriam  inscientioi  confessionem;  sed  bujnsmodi  iiivcr- 
sionnm  excmpla  jam  non  s<Mnel  advertiinus.  Non 
tnodo  Socraics  apud  Tiillium  generatim  confcssus 
est  boc  unum  se  scire  quod  nihii  scirci ;  sed  Tuliius 


,  ad  idithum..,.  a  Dei 
.  firmamur,  pro  erudi- 


peccaii  IcgiMu  moriebamur,  invebcrct;  ac  lum  hoc 
sacramcnto  piclalis  accopto,  post  ignorationis  nocteia 
in  scicnlix  Inmine  coUocaius  ,  ita  (7)  dicit  :  Nonne 
Deo  subdita  erit  anima  mca  ?  ab  ipso  enim  saiutare 
meum.  Etenim  ipse  Deus  meus  cst,  saivator  meus,  sns- 
ceptor  mcus  :  non  movebor  amplius.  Rcperta  itaque 
fidei  scde  post  va;;os  errorcs  impielalisquc  scnteii- 
tiam ,  (m)  qnia  siisccplorein  siium  salvatorcmque  co- 
gnovorit ,   amplius  non  movetur.  Quid  enim  ultra 

(t>)  Generatas. 
(G)  Inscitiam, 
(7)  Dicat. 

D  ipse,  lib.  IV  Acad.  qu:ost. ,  speciaiim  de  Dei  notitia 
banc  edit.  conressionem  :  Cogimur  dissensione  sa- 
pientum  Dominum  ignorare. 

(k)  \i\  ms.  Ro},'.  comipxa'  sine  pnrlicnla  que.  lloc 
illu  I  pr.cse  ferre  vidctiir,  nos  ex  Scripluris  accipcre, 
qnomodo  aniina  in  corpus  dcdncta  sii ,  cl  in  qiio  si- 
tum  sit  iliins  cnin  corporo  vinculum.  Re  antcro  vera 
boc  nnnm  sibi  vnlt  llilarins,  .inimnR  corpori  con- 
nex:v  noliis  te.slalam  essc  in  Scripluris  xtcrnitatem. 
Secumium  cnim  Evangetium  (Matth.  x,  28),  homo 
cum  corpore  ammam  non  perimit,  inquit  disertiiisin 
ps.  Lxii,  n.  II. 

(/)  Apml  P.ir.  unigeniium  Dei :  minus  bene.  No- 
taiu  dignum  cst  qiiod  inlcr  cognoininn  Verbi  carneni 
assnincntis  primurn  recen^eat  Spiritum  Dei .  dciiide 
Dei  virtwem  :  qnia  nimirnm  in  bis  ungeli  vcrbis :  Spi- 
ritus  sanctus  superveniet  in  te  et  virtus  Altissimi,  etc., 
Verln  persoiiani  intellcxit. 

(m)  Reg  ins.  ^iit  suscepiorem. 


5Q7 


TRACTATUS  IN  LXI  PSALUUM. 


ignorationi  aniielaiiqiie  honunum  (1)  esl  rcliclmn,  \  Palrm  veitrumqui  e$t  in  ecplii  (Ibtd.,  xvi).  Sic  ol 


cuin  acternitas  nnimas  et  corporis,  iil  esl ,  tolius  ho- 
niinis  prxdicelnr,  cum  assumptioaiqiic  susceplio  ter- 
rcnx  nosirx  carnis  a  Dco  siib  sncramento  magnas 
bujiis  |)iclatis  ostensa  sil ,  cqm  peccalornm  rcntissio 
condeinnati  peccali  logc  sit  prcsiiia,  ciim  bomini 
}07  nosiro  a  dexlris  Dci  ronscssus  in  cociis  sii? 

3.  Dei  eorporatiouem  negantes.  Ditpmioues  eorum 
quam  permcioso!,  —  Scd  hnnc  Inimanx  boalihidinis 
spcm  geniilimn  impieialum  sliidi.i  comminumii,  pri|- 
tfcntix*  sxcularjsinaiiiiateprofccium  homini  qd  Deum 
dcnegantcs,  el  Qco  copsortiDm  a^umptj  corporisde- 
trahcntes,  nrl>iiri  inoderntoresqivc  divinap  poiesta^is  : 
qaasi  difQciiius  Dco  $ii  a.ssump$isse  bQinincm  (n) 
quam  cum  in  tnn|a  qaturtX  ac  vito^  sux  r.')tione  for- 


Paulus  (I  Cor,  x,  35)  placeiis  {f)  omnia  in  rmnibus, 
ncque  Jud.xis ,  nequc  Gnjccis  ,  neqiie  Ecclesiac  scan- 
dalum  cst;  iie  liabent  adversarius  male  de  se  quid 
loqui ,  illo  quidcm  obtrcctandi  studium  voliinlatem- 
que  reiinento ,  qunmvis  se  ilie  liberum  ab  omni  ob- 
ircctaiiouis  occasione  prxsturct ;  quod  ct  \<^S  >" 
hoc  snnclo  in  sili  currcnto  cngnoscimns.  Sequitur 
enim :  Ore  ino  kencdicebani^  et  corde  tuo  maledicebant : 
cuin  ci  (5)Gunservautes((;)honorcinsMiim  probabilis 
vitu  cuufcssionc  bencdicercul ,  et  intcrioris  odii  ma** 
lignimte  m:iledicercni. 

5.  Paiienliam  inlerim  cqIH,  «-  Sed  id  quod  sibi 
maxime  saiuiarc  est,  «anelus  i&le  itiaiu  diapsalmn 
intervenieuie  congeminat,  indcresso)  iu  nobis  conSis- 


masse.  llnnc  itaqiie  impiam  corum  (^)  obtrcctmio-  QSionis  per^evcrantiam  oporlpre  e&»c  deinoiistraRS. 


nem  propheia  mox  arguit,  diccus,  Yers.  ^  :  Qkch 
usque  irruiiii  in  hominem?  inlerficilis  universi  ^  lam' 
quam  paricti  incUnatOf  et  maceriof  impulsw?  Impel- 
lunl  enim  Ikc  ign!>rnnlcs  aique  iinpicc  disput.'ilioncs 
boinincm  nd  vitin  proclivcm,  ct  quiissum  jam  cadcu- 
tcmqiiedcmcrgunt,  consiliis  adbortnlionum  rallacium 
noxinruuKpie  perimcnte>  :  quasi  parva  stbi  ipsn  con- 
cilintrix  vitioruin  (6)  vQlunias  sit ,  quam  adbuc  de- 
spcraiio  judicii  QCterni  rclributionisquc  iu  usum  tan- 
tum  pr.csenii  im  ct  corporalium  adbortetur. 

4.  Justitiam  siiil  David,  Obirectationi  locum  non  dat, 
—  Sed  bunc  corporis  sui  pnricicin,  qucm  aute  libido, 
cbrielas,  nvariiii ,  ira  pcrrudcrnt,  jnni  in  sc  in  do- 
mum  Dei  vivis  lapittibus  cxtructum  c:^se  non  ncscit. 


Sequilur  enim,  Vsits.  6-iQ  :  Verumtamtn  Deo  iub^ 
jecta  est  anima  mec^ »  quooiam  ak  ipso  est  palientia 
mea,  Quia  ipseeit  Deut  et  iuimtor  meus  ^  adjutor 
meuif  non  emigrabo,  In  Deo  salutare  meum ,  et  ghria 
mea^  Deus  (h)  auxilii  mei ,  et  spes  mea  iu  Dto  meo, 
Iinpollant  quidem  isti  iuclinaium  parielom  ,  mace- 
riamque  jam  quassam »  ei  hencdicente  licet  ore , 
corde  maledicant  :  scit  Inmen  subjectnm  aniniMi 
suam  Dco  esse  oportere  quia  ab  ipso  patientia  sna 
sit.  Didicit  enim  ab  eo  non  avertere  raciem  a  sput»« 
meniis  ,  ncc  subtrabcre  alapis  maxillas ,  nec  polan- 
dum  cum  felle  acclum  renuere ,  nec  post  colaphos 
ct  Qa^ella  maledicere.  Ipsc  euim  Deus  suus  est  atqae 
salvator  9  ipse  etiam  adjuior ,  nc  de  patienti»  hu}ui 


ct  in  imagincin  Dci  creatuiu  cssc  rccoiit  :  certusquc  q^  pcrseverantia  speique  su»  nducta  moitts  emigrel.  In 


conrorincmseDciglori;cpr;cpar:iri,subjecit,  Vers.  5: 
Verumtamen  honoreny  nj^tum  cogitaverunt  repelleri^ 
cucurri  (c)  in  siti.  illis  bonorcni  suum  dctrahere  co- 
gitnniibu^,  illc  in  siticucurril.  (d)  Cst  enim  sitis  bo- 
noruin  xtcrnoruin  et  spiritnlis  csurics  in  sanctis,  de 
qna  dictum  cst :  Beati  qui  esuriunt  et  sitiunt  jusiiliam 
(Mattb^  Y,  6).  Ci^rsum  ergo  jMatiiiae  suac  (e)  bitiens 
tenuii  omncm  viiain  inlegrain  ctinin  ab  ipsa  conlra- 
dicentlum  sibi  obtrcclatione  conservans.  Nam  et  a 
Doniino  suo  didicit ,  ut  opcra  oinnia  sua  eiiam  gen- 
lilis  te&tinionii  judicio  laudcntur ,  cum  dicilur  :  Sic 
luceant  opera  vestra  coram  homimbm ,  ut  magnificent. 

\}  EsirfUqHum, 

Obtrectiuiouem  formasse. 


eo  cnim  est  sabis  et  gloria  cjus  et  spes ,  qui  se  coex- 
citaiuBi  sibi,  eonformem  sit  ccelesti  sua;  gloriae  reddi- 
turus. 

6.  Ad  cordii  efusionem  alioi  exdtai,  Quid  illa  it/. 
*-  Et  quia  spei  hiijiis  ipse  eiiam  caeteris ,  ut  pro- 
plieia,  sit  praedicalor;  subjccit :  Sperale  ineum  onmh 
cmui  plebis^  ei  efundite  coram  itio  eorda  vestra ;  quia 
Deui  adjulor  noster  eit.  Nibil  occaltum  ,  nihil  clau- 
sum ,  nibil  obligatuni  sub  Dci  confessione  in  corde 
retincndum  cst.  Effundendus  coram  eo  omnis  affce- 
tus  est  :  ut  nihil  de  nobismeiipsis  fiducixsit,  sed  ut 
pcr  eum,  ante  quem  nos  tanquam  pro  peccato  effun- 

(3)  Conservant, 


(a)  Dirficilior  quippc  videlur  niiimaj  cum  corpore,  D  poris.  i  Idipsum  non  minus  luculenter  eiponil  ipM 
V  iucorporei  cum  corporco,  qunin  Dei  incornorei      vel  alius,  Ser.  371,  c.  5. 

■     -  (6)  Apiid  Pnr.  »o/ttpm«  «ir :  prave,  ul  liqucl  ex  se- 

queiiti  ndativo  ^iiam. 
(c)  Ediii  hic  et  deinceps,  fii  sitim  :  renitentibus 


ciiiu  kpmme  secundum  animam  incorporco  coiijmic- 
tio.  Ajlentcm  (lilnrii  illusiral  Augiislinus,  I.  x  ilo.  Civ. 
Del,  c.  29  :  t  Quid  vobis,  >  iiiquil  ndversus  Porpby- 
rium  et  Platonicos,  c  incrcdibile  dicitur ,  cnm  Dcus 
diniiur  assuinpsisse  humanam  animnm  ct  corpus?... 
Facilius  qnippc  iii  ndcm  r«!cipicnduin  esl,  clsi  bu- 
manuin  divino ,  cisi  mulabile  iinmulabili ,  laincn 
spiritum  spirilui,  aut,  ut  verbis  ular  qua;  in  usu  ba- 
beiis,  incorporeum  incorporeo  ,  quam  corpus  incor- 
poreo  coh:ercrc  :  >  quod  postremuin  quolidie  fii  in 
nominc.  i  Nain  ,  i  inquit  epist.  alias  3  ,  nunc  137, 
n.  ii,  c  Si  aniina  iii  sun  nalura  iion  raHilur ,  iiicor- 
poream  se  csse  coinprebcndii :  miilto  magis  incorpo- 
rcum  csl  Verbiim  Dci :  ac  per  hoc  Vcrbi  Uei  cl  auim» 
Ciedibilior  dcbiiit  cssc  pcrmixtio,  quani  aniinx*  cicor- 


m«s.  et  graeco. 

(d)  Reg.  ins.  Etenim  sitis  bonorum  asternorum  est 
spiritalis^  omisso  esuries, 

(e)  Vulgati,  sciens  :  einendantur  ex  ms.  Vatic. 

(f)  Editi  bic  pra^rerebanl  particulain  per  :  qus 
abcst  a  Rcff.  ms.  utct  a  gr;eco,  el  supra  in  psal.  lii, 
n.  i6,  ubi  deindc  om?it6ui  sinc  m,  conscnlicntegrxco. 

(g)  In  ms.  \L\c.  conservant.  Nihil  immulaiidum , 
11  ic  indicantiir  qut  probabilis  vitc  viros  exterius  lau- 
dant,  diiiu  iulenori  odio  discerpunt. 

(h)  Apud  Par.  auxilium  meum,  Mox  rcponimus  ex 
Rcg.  ins.  ini^eo inM,ubivulgatipr»rerebantmDeoefi. 


500 


SANCTI  IIILARIl  EPISCOPI 


m 


(liiiit^s,  ndjuvciinir.  CfTiiiM^cnda  atitein  cornm  ro  ror.l.t  A  in«i:is  higiii(ic:itit>nc  sunl  cogniia.  A<l  Deuin  nniu({ue 


no6iia  lnci-y<.  is  ei  netibns  siiiil;  sccuMdum  illuil : 
Fuenuit  mihi  lacrynKU  we(v  (»/)  panis  tiie  ac  nocU* , 
dum  (iicitur  m>7i/  quolidie:  Ubi  est-  Dens  tuus?  Imc 
recordains  snm ,  el  effudi  in  nie  auimam  we(mi 
(P«.  XLi ,  i) ;  cfTiibionein  aniinx*  in  locrymaruin  pro« 
fusione  cssc  dcinonsirans,  quia  pcr  eas  rogaiulus 
est,  qui  esi  solus  ndclis  adjutor. 

][C97.  ApudvanosnHproficiL  Vanimendaces. — Sed 
officio  siio  funclus  proplieta,  adinonitioncm  snam 
parvi  apud  inipios  scit  esse  momenii  :  iiam  conlinno 
diapsnlma  iniercedente  subjecit,  Vers.  40  :  Ve- 
rumlamen  vani  filii  hominum ,  mendoces  filii  hominum 
in  ttateris ;  ut  decipiant  ipsi  de  vanitate  in  idipsum. 
Vani  boniincs  (i)  quia  nnt  ipsi  vana  spercni ,  aut  in 


in  exdrdio  pNnlmi  (i)  pioplicrK-niu  (^)  conri^ssioiicai 
rcliilornt,  diccns  :  ?ioiwe  Deo  subdita  crit  animanwa? 
ab  ipso  enim  salutare  meum.  Dc|.cllcndu8  itaqiic  ab- 
soliilc  fuit  Jiidaicc  iuipiclalis  furor  :  ul  in  Dco  pairc 
signilicnri  ddceielur  ct  Filius,  ul  nunc  in  uno  etiam 
allcr  oslenditur.  Eam  eniin  fidcm  subdeiidau  Deo 
nniinac  stiac  csse  icstatus  csi ;  quia  ab  ipso  cssct  sa- 
lutarc  ejus  (5).  Etsalutarcm  Jcsum  essesxpc  (racta- 
tuin  e&l.  Scmcl  auicm  Deo  loqaenie  duo  intcllccta 
sunt  ct  aiidita  :  170  sicul  illud  :  Pater ,  manifestavi 
nomen  luum  hominibus  (Joon.  xvii  ,6),  in  Piilrc  si- 
gniOcavit  et  filium ,  (f)  uii  nunc  semel  loqucnte  Do- 
niino  Deo  duo  liacc  aiidlvit :  Quia  potestas  Dei  est ,  et 
tibi^  Domine,  misericordia,  quia  tu  reddes  unicuique  se^ 


eo8 sperare sit  vanuiu(6),  mendaresqiioque;  quiaim-  .*  cundum  opera  ejus.  Novli  P;iiiliis  in  uno  ulrumque  , 


pietatis  sux  scnsu  ant  fuliuniur,  aut  fallunl  :  ct  in  co 
mcndnce-:,  utdccipinnl  in  stateris,  sub  iiistiiitnc  sciii- 
cet  nominc  injusta  peragenles.  Nain  iibi  cxainen  de 
se  moderalx  prudcniia;  polliccutar,  ibi  stndi:)  immo* 
deral:c  impiclaiis  cxcrrcnl  :  errore  sc  ipso^,  qucm  a 
casleris  dcprllerc  sc  profcssi  &uiit ,  iinplicantes.  Et 
idcirco  ipsi  de  vanitate  in  idipsum  ,  illo  sciliccl  rcci- 
dentc,  cx  qno  sc  cxi  cdcrc  glorinnlur. 

8.  Divitiarum  cupiditas  resecanda.  —  Sdl  rndix 
masinic  iniqiiilatoni  in  pccu:ii:c  ciipidilaic  c^l  : 
quam  qui  ^ppciit,  gravis^ima:  lcmpcsiaiis  naii- 
fragio  uicrgitur.  Scquitiir  eiiiin ,  Veiis  1 1  :  NoUte 
sperare  in  iniquitate ,  et  in  rapiiias  nolite  concupis- 
cere.  Divitia:  (c)  si  puanl ,  nolite  cor  apponere. 
Magnac  enim  in  bisce  desiderii  sui  et  amoris  illece- 
brae  suni  :  rapiunt  ingcnia ,  mcnlcsqiie  pendulns  ap- 
prebeiidiiiil.  Non  solum  ilaque  non  concupiscend.v 
earuin  rnpiiiiR  sunl,  vcrum  nb  bis  volunlas  noslra, 
etiani  si  pra!bcan(ur  (d)  fluantqne,  rcfcreuda  esi ;  nc 
desiderat;!!  cupil:cquc  dominentnr.  Non  cniin  bnx 
spebus  nor^lris  bona  sunl  co:ctcrna ,  ncquc  nobi^ciim 
aut  condescendunl  iii  infcrnum ,  »ut  conresurgunl 
de  iiifcrno.  Fidcs,  pidns,  coniineiitia,  bcnignitas  ex- 
peienda  est  :  ct  maximc  Dci  cogiiitio  sectanda  esl. 
Gjeierum  Ii:rc  vaiia,  ct  per  iiatiiram  sui  ad  oinnem 
Iniquilntiim  necessitaiem  caplios.!  viinn.la  sunl. 

9.  Paltr  et  filius  unus  Deus.Potcstas  utriusque  una. — 
Et  qiiod  illud  magis  ad  .«pcm  a^lcrnitalis  cxpctcndum 
essct,  propbcia  ^ubjccli.dicens.  VEns.  12, 13  :  Sewel 
locutus  c$t Deus,  duo  hcecaudivi,  quia potestas  Dci est, et 
ft6/,  Domine,  miseiicordia,  quia  lu  reddes  unicuiiuese' 
eundum  opera  ejus.  Scmcl  Deo  loqiicntc  duo  audivit  t 
etncccssc  csteasibicsso  connexa,quai  siib  uniusscr- 


D 


id  cst,  ncuirum  sine  aliero  confilcri ,  dicens :  Unu$ 
Di'us  nty  et  unus  Doininus  (I  Cor.  viii ,  6) ,  qiiia  ct  in 
Deo  Domiiius,  et  Dcus  signidcelur  in  Domino.  Se- 
nicl  iiaqiic  loqiicntc  Deo  b:uc  duo  nuiliuiitur :  Quia 
potestas  Dci  est,  et  tibi,  Domine,  misericordia.  Ab  ipso 
enim  Sitlulnrc  eju?  ej^t;  ct  Filius  omnin  accepit  a 
Pairc  :  ol  idcirco  iii  co  Dci  poicstis  vcl  acccpta  vel 
nnia  c.^l.  Pater  enim  non  judicat  quemquam,  sed  onine 
judicium  dedii  Filio  (Jonn.  v,  22).  Rctributor  ergo 
uniusciijusqiie  esl  illc ,  qiii  judcx  csi.  Sed  poteslas 
cjiis  cst,  a  quo  unlgciiilus  Deus  cst  nalus  in  judiccm ; 
ct  poicstas  cjus  a  Dco  cst ,  qui  judiciuin  accepit  a 
Piirc  :  niquc  iia  ncc  cnret  polcstate  qui  judcx  cst , 
ncc  niisciaiionc  qui  Dcus  csi.  Certc  necesse  est 
xterni  judicii  rciis  nianeat  in  uiio  ulrumque  non 
confilens,  cnm  tnmen  iion  iinus  intelligendus  sit  csse, 
qui  u:crque  sit,  diceiis  :  Pater  in  me^  el  ego  in  Patre 
( Joan.  X,  58  ),  Doniinus  nostcr  Jcsus  Cbristus  ,  qui 
est  benedicius  in  saxuln  sxculoruin.  Amcn. 

PSALMUS  LXII. 

Ptalmus  David,  eum  isset  in  deserlum  Idunmw. 

Deus  Deus  ineus,  ad  te  (g)  diluculo  video  :  sitivit  in  te 
aniina  niea,  quam  simpliciter  caro  niea.  (h)  In  deserto 
et  invio  et  innquoso ,  sic  in  sancto  apparui  tibi^  ut  ride^ 
rem  virtutem  tuam,  et  gloriam  tuam.  Quia  melior  mi^ 
sericordia  tua  supervitam^  labia  mca  laubabunt  te  (i). 
Sic  benedicam  le  in  vita  mea  :  in  nomine  tuo  levabo 
maiius  nieas.  Sicut  adipe  et  pinguedine  repleatur  anima 
mea;  et  labia  exsultationis  laudabunt  nomen  tuum. 
Si  (j)  memor  fui  liii  supra  stratum  wwmim,  m  niatw 
linis  (k)  meditabor  in  te ,  quia  fuisli  adjutor  meui. 
Et  in  velumento  alarum  luarum  (/)  ejultabo :  adhaS" 


(\)Quiaul 
\l)  Pro(et{ 


ica  confesmne. 

.   ia)  Iia  jiixla  gi;cc.  Reg.  ms.  Ediii  vcio  panes. 

(b)  \\\  vut^nlis,  vaiii  hnmines  ipsi  vana  sperant^  aut 
in  eo  sperare  sil  vunum  :  Icolio  mulila,  fpi:c  resarcilur 
ope  mss. 

(c)  In  grxco  i«v  psH  :  qnod  cxprossiiis  reddil  ms. 
Reg.  it  fiuant,  qiiaiii  vulgati,  si  affluant. 

(d)  Iia  ins.  Reg.  etMic.  At  excusi,  afflmmtque  rc- 
fremmda. 

\e)  Iii  iiiss.   Mic.  et  Reg.  prophetica  confessione. 


(5)  Salulnris  ejus. 

(f)  Par.  ut  in  uno  semel,  clc.  Non  displicerel ,  ita 
niinr, 

(q)  l!il.  de  lucevigilo. 

(h)  Al.  lerra  deserti  et  in  invia  et  inaquosa. 

(i)  llilariiis  addit,  Domine. 

(i)  II il.  meinoratui  sum  tui. 

ik)  Hil.  meditabar. 

(l)  liifr.i,  sperabor. 


401  TRAGTATUS  IN  LXII  ISALMDM.  40< 

ijf  anima  ineapoit  /<*,  me  suscepU  dejtera  tiia.  ipii  vero  \  mea,  {e)  quam  $impliclter  (1)  K-aro  mea^  In  terra  de- 


in  vnnum  \J\ii!a!s:crtnil  nniinam  meam^  introibunt 
III  inferiora  terio!^  tradcntnr  in  manun  gladii  ^  partci 
vulpium  erunt,  Rex  vero  itutubitnr  in  (a)  Domino  :  (6) 
laudabitur  omiiii  qui  jurat  in  eo ;  quia  obstructum  esl 
os  loqucntium  iniqua, 

TKACTATliS   PSAL.MI. 

1.  David  Christi  typm  in  deserto  rcbns  divinis  inten^ 
/1(5.— -Vers.  I .  David  iii  (Jesciio liariiassclibroRcgiio- 
ruui  continelur  (I  Reg.  xxii,  5)  :  ul  (|ni  passiones  Do- 
mini  prx^figurabal ,  etiani  Uiinens  cnin  dcscrium  ha- 
bilal  propheiaret,  unigeiiilo  Dco  xqiic  in  dcscrlo 
moraluro.  Scd  ul  saiicio  viro  congruum  ,  el  tanto 


serl.7,  et  in  invia  et  inaquofa,  Dco  igilur,  pencs  qiiein 
foiis  vit;c  esl ,  niiiina  ipsiiis  sili!  ,  dcsidcrio  iulenta 
potaiidi.  Et  quidciii  iiniusciiju^()uc  meiis  nd  cogni- 
lioncin  (f)  spcniquc  icieriiilatis  naluruli  qiiodain  fcr- 
tur  insiiiictii  :  quin  veluii  insilum  iiii|i('cssiiinque 
oiniiibiis  172  ^'L  di\iiinni  incsse  iiobis  animarum 
orii^iiiciii  opitiari,  cuin  iioii  cxiguam  coelcsiis ,  in  se 
gcneris  (</)  Cfigiialioncin  incns  ips:i  cogiioscnl.  Porro 
aulcm  icrrcna  lurc  corporn ,  qujc  nd  viiioruin  con- 
crcln  malcrinm  sunl,  duiii  liis  quibiis  qimsi  naUira- 
liicr  dclcoiaiitur  iufccta  siint ,  dcspcrani  (2)  se  (h) 
cuiiscqui  posse  ccnsorlinm  iniiniiS'|uc  ccelcste  :  quasi 
non  ct  aniiii;ii  nnlurnm  viiin  corporis ,  qiiibus 
oblcclalur  (i) ,  innci^inl ;  nui  cuin  dclccla;io  co>  poris 
prophcia  crni  dignum,  cuni  decliiiaiis  odin  iinpiorum  q  rcdiindci  nd  nicnlcm,  iion  ci  iiientcm  sccuni  corpus 


ifiHludini  sc  dcdisscl  :  maxiniis  reruni  coelcslium  sa- 
ciameniis  occt.paiur,  et  ab  omni  iiiimnii.c  nutiin|)ie- 
tatis  aut  ignorniionis  c(£iu  rcmolus ,  animum  ad  ea 
quibus  a.'icrnilniis  cogniiio  nc  merilum  acqutre- 
batur  intcndit.  Nun  occuiiatus,  non  impcditus  com- 
muniuni  rcnim  nc  fxcuW  ciiris ,  scd  in  illo  soliiii- 
dinis  suse  quielo  oliostMjuc  sccrcto,  cuiii  nihil  in  ocu- 
los  ei  in  meutcm  olTcn  iouis  iiicunerct,  solis  esi  di- 
vinis  Siudiis  (r)  ncgoiiosus.  Et  vidcamus  unde  psnlnii 
5crnio  ^ii  ccBplus. 

i.  Yers.  "2.  Deus  Deus  mctti  ad  te  (d)  de  tuce 
vigilo.  Huic  plniie  nd  gratiilationcni  cognilionemqiio 
Dei  dies  ccepta  est  ,  cni  idipsum  (trnndi  nd  Deuni 
iiiiiiim,  quod  lucis  est.  Dcuiii  quidcm  iinivcrsilalis , 


rctinhal  nd  oblcctationis  nlTcctum.  Necessc  cst  au- 
lcni  ul  in  cadcm  condemnaliono  sil  voluptalis,  qiiod 
in  cadcni  cst  vo!uplatc(5).Scd  nos  Sjiiritalibusdoctri- 
nis  crtidili ,  S(  iiiins  ei  aniina  cl  (4)  corpori  salutcm 
a  Dco  c>so  dnlain,  si  inudo  post  rcgcnerationis  gra- 
tiain  mciiiis  gauiiiis  scnsiis  corpoiis  imbuatur,  id  cst. 
si  non  scciiiidum  cnrnein ,  scd  scciiiidum  spiritiim 
viNcrinius  (Rom,  viii,  4)  :  qnia  spiriliis  cnrnisqiie 
opera,  sccundum  Apo-itolum  (Gal,  v,  19  e<  ieq,)  vi- 
tioriiin  ctconlineniiai  sludiis  (5)  distiiiguantur(j).Ar- 
duiiin  auicm  ,  scd  maxiinc  vcruin  cst ,  u.'lcrnilateni 
itacorporis  iit  anima;  spcrare.  Et  ideo  adsitim  anim:c 
propheta  sultjecit  :  Sitivit  tibi  anima  mea ,  quam  iim  • 
pliciter  caro  mca,  nihil  iii  ^esiib  inridclitatisambigui- 


scd  lanien  per  cognitionis  scientiam  Deuni  ^uuin,  dc-  q  taie  retinens  inccrtum :  sed  (Snbaud,  prontetiir  quod) 


prccatur. 

3  /Eternitntis  spes  nobis  insita,  insitum  et  animat 
e:iea  Veo,  Vt  anima^  ita  carnis  crit  ceternitas.  Distin- 
guantur,  Silis  David  spiritulis,  Videre  Deum  sitit.  — 
Oralio  autcm  non  tam  vcrborum  cst,  quam  aflectiis  : 
ci  idcirco   subjcci',    Yers.    5  :   ^S//f cil    tibi   anima 

(1)  El  caro  i)i(?a.  Exiiidc ,  et  invin  (um  Gneco , 
(S;  ^iiion  se,  Deinde  omittitur,  consequi  posse, 

(n)  Ilil.  Deo, 

(b)  llil.  nddit  et, 

(r)  Ms.  Mic.  vt^o  nsuf, 

('i)  Tnr  ox.  nis.  Mic.  dilnculo, 

{')  Kog.  111".  Iiic  ci  infrn  ,  qunm  multipUciter  :  cui 
rersioni  rcpugjinl  subjecla  cn;irraiio.  Hilarii  inler- 
prcs  pro  gra*co  irocaTr^wf ,  lcgci  il  neccsse  esi  ir»ff 
«tizi&g.  Deinde  cditi  exccpio  Par.  in  terra  deserta  et 
in  invio  et  inaquoso,  Lcgit  inferius  liilarius,  in  deserto  O 
et  in  inwo,  elc.  , 

(f)  Apud  Bad.  et  Er.  spem  wternitatii.  Exinde 
vox  spem a  Lif^sioexiuncia  innnsit.  Uuic  subjungimus 
particulam  que  cum  iiiss. 

(g)  In  Reg.  nis.  cl  uno  Yatic.  cognittonem.  Iii  quo 
autcm  sit  illa  in  aiiinia  di\ini  geneiis  cognatio,  disse- 
ritiir  iii  psal.  cxxix.  Ita  auiein  Deo  cogiialam  pradi- 
cai ,  iit  ei  faciain  doccal ,  cum  omnis  anima  opus  Dn 
sit,  inquil,  lib.  xdeTrin. ,  n.  2U.  Aique  ita  nihil  ei 
conimunecum  crrore,  cujus  suspicioiie  laboral  Ori- 
gencs  ,  quemque  Augustinus,  hxr.  70,  prisciilianistis 
iribuit,  qni  voliint  animain  esse  partem  Dci,  cju^dem 
iiatune  et  substaiitio;  cujus  esi  Deiis,  ipse  potius  prae- 
lusit  Angusliiio  hanc  de  aniniarnm  origine,  epist.  190» 
n.  4 ,  tradenti  rcgulain  :  c  nl  non  cam  partem  Ddi 


tain  simpliciier,  iiuam  anima  Dco  siticns,  et  caro  sua 
sltint.  Sitit  ciiini  n(m  corpoii ,  sed  Deo  siliciis.  Nan: 
quaiiivis  cuin  iii  dcserto  ct  iii  iiivio  ct  inaiiuoso  ma- 
neiilem  nccessitas  ipsa  iiatnne  ad  sitim  cori>oris  de- 
lincrct  :  tainen  c.iam  per  bas  incdiu!  et  siiis  passio- 
ncs  scli  ndcm  probandam  csse  credentium;  ut  roagi^ 

(3)  Volnntate. 

(4)  Corporis,  inox  donatam. 
(;>)  Dislinguitur. 

es^se  credamiis ,  sed  creaturam ;  nec  de  Deo  natam. 
sed  :ib  iilo  factam  ,  aiquc  in  ojus  geiius  adoptandain 
mirabili  digiiatiime,  noii  pnrili  dignilate  natiirs.  > 
llilarii  quoqiic  sententiam  illustraiit  haec  Prudenti. 
Apotb.  V.  8i9  : 

Sit  res  illa  Dei,  non  abniio;  pars  lameo  illa 

Haud  quaquam  dicenda  Dei  est,  quae  tempore  coepit. 

£t  V.  853  : 

llla  quideni  flatus  Domini  est.  sed  spiritus  et  vis 
Non  est  pleoa  Dei,  tauto  moderamiae  inissa, 
Quanto  flaos  voluil  flandi  servare  tenorein. 

Qimd  vero  Quintilianus,  1.  i,  c.  i,  ait,  Origo  anmi 
emlestis  creditur ;  ncciion  illiid  Tullii  sub  finem  lib.  ii 
de  Fin.  :  Doctissimi  veteres  in  animis  inesse  quiddam 
cceleste  et  divinum  putaverunt ,  conflrmat  quod  hic  as* 
serii  llilarius  hominibus  velut  insitum. 

(h)  In  Keg.  ms.  ti  non  se.  Mallemus  ki.  Deindein 
codem  ins.  desider.itur  comequi  poae, 

(t)  Editi  oblectantur.  Rectius  nis.  Hcg.  obiectatur^ 
scil.  anima. 

(;')  Ex  codice  Turon.  sic  emendanius.  In  eicusif « 
distinguatvr. 


405 


SAKCTl  IIILARll  KPISC0(>I 


m 


animn  Dco,  qiiain  corpuri  silial ,  silieiis  ct  cofpori  :  A  coiisortluin  (Ltoniiluiis  inerciiduin,  cliid  reguicoelcs- 


qaia  iiequc  fames,  nequc  angustiae,  nequc  ulla  gciiera 
passionum  a  charilaic  Dci  quac  cst  iu  Cliristo  sint 
Apostoluin  scparatura  {Rom,  vui,  55).  Sitit  ergo 
Deosanctiis.  Etquid  siliai,  psalmoalio  testatus  cst , 
cam  dicit :  SitivU  anima  mea  ad  Deum  vivum ,  quando 
vmam  et  pnrebo  ante  (\)  faeiem  tuam  {Ptal.  xu,  3) 
Hoc  anlmx  desidcrium  ,  hxc  sitis  spei  ejus  csi,  ut 
Del  sibi  provenint  adspccius,  ul  quamprimum  rap* 
tas  173  i"  nubibus,  Deo  Chrisio  obviam  elevalus 
apparcai. 

4.  Prophetia  pro gerenditrefertgesla,  Filio apparens, 
apparet  el  Patri*  —  Et  desiderli  hujus  afreclum  iiunc 
qtioque  propheta  declarat.  Nam  post  siiis  prule^tatio- 
nem,  post  descrii  et  inviiet  inaquosi  inopium,  quia  in 
Ms  veluti  mililia  et  victuria  slt  lidci,  subjecit ,  Vers. 
4  :  Sic  in  sancto  apparui  tibi ,  ut  viderem  virtulem 
tuam  ,  et  gloriam  tuam :  quia  melior  mitericordia  tua 
iuper  vitam.  {a)  Proplictiae  scieutia  est  pro  gcrendis 
gesta  niemorarc.  Et  hinc  frequens  auctorilas  est , 
cam  aceto  potaverunl  adhuc  passione  polanduin 
(P<.  Lxviii,  22) ,  cum  disciderunt  vesiem  ( Pi.  xxi, 
19) ,  qu3e  discindcnda  posl  esset.  Ut  nuuc  in  sili 
corpof  is  Deo  sitiens ,  ei  in  Saiicto  suo  talis  apparet , 
in  siinplicitatc  carnis  ,  in  siti  anira» ,  in  oratione  di- 
lucull :  quia  non  nisi  per  hxc  probaii,  vel  assumpti 
habebuntur  a  Christo ,  vcl  ei  obviain  rapicniur  iu 
nubibus.  Scd  in  Sancto  Dei  non  aliier  apparebunt 
Deo  ,  qnam  secundum  illud  :  Qui  me  vidit ,  vidit  ct 
Patrem  (Joa/i.  xiv,  9);  aique  lllud  :  Ego  et  Pata 


tis  a^ternilatcm  sorticndam :  quia  hxc  per  niiseri* 
cordiain  Dei  ulira  vita)  hujus  bcatiiudiiiem  prxpa- 
rcntur. 

6.  Vita  praaente  prwttat  spes  futura,  Resurrectio  Dei 
misericordia,  —  Id  eniui  sequitur,VERS.  'i  :  Quia  melior 
est  misericordia  tua  super  vitam,  Magnum  quidem  Dei 
inuuus  esl ,  quod  vcniimis  in  viiain  :  ct  ipsa  natiira 
duce  nasci  nos  gralulamur.  Sed  quia  plena  omnis 
anxietatum  ac  doloruni  sctas  noslra  est ,  plus  in  mi-* 
sericordia  Dei  spci  est,  quam  in  vita  :  quia  banc  inora 
ex  peccati  lege  conscquitur  /  hxc  vero  »terni(atem 
ex  morte  rcstituit.  Siculi  tritici  satio  ac  dissoluiio 
ipsa  tritici  conservatione  prxstantiur  est  ( I  Cor.  iv, 
37,  38) ;  hoc  cniin  Deus  pruut  vull  vesiit  in  spica  : 
B  174  i^^  magnum  inisericordisc  Dei  munus  est ,  si 
comiuortui  Clirisio  vivamus  in  Christo.  Mam  et  ipsa 
Adx  mors,  ne  in  xternilaiis  poena  maneret,  sub  ini« 
sericordiae  significatione  est  consiituta  ,  et  Apostoliis 
dissolvi  se,  melius  sibi  esse  decernit  (Philipp,  i,  25). 
Et  propheta  gaudium  {d)  maiisunn  se  niortis  osleDdil, 
dicens  :  Pretiosa  in  conspectu  Domini  mon  Bonctorum 
ejus{Ps,  cxv,  15);  (5)  quia  per  eam  (e)  peccaiilego 
resoluta,  cuin  demutationis  gloriosae  profectu « aeler* 
nitas  animae  corpurisque  jain  sine  peccati  corpore 
rependetur. 

7.  Manuum  elevatio  opus  arduum,  Vita  in  Abtahm 
sinu.Vitaalia  beatior, — Certusergo  misericordiae  Dei, 
quae  supra  vitam  meliur  sil ,  prophela  orticium  gra- 
tulaiioiiis  exsequitur,  dicens ,  Vers.  5  :   Labia  wea 


unum  sumus  (Joan,  x,  30).  Quia  in  Filii  et  natura  ci  C  laudabunt  te,  Domine,  Sicbenedicam  te  in  vita  mea,  et 


uominc,  paternx  naturac  ac  nominis  significatio  con- 
tinetur ;  apparens  Filiu  (6),  vcl  susceptus  a  Filio  , 
Palri  apparebit  iii  Filio. 

5.  Sanctum  sitiens  ,  videre  FiHum  cupit,  —  Atque 
ut  in  sancto  apparilurus  Deo,  cujus  saiicti  (2)  deside- 
rium  (c)  ,  in  liac  sitis  suae  signilic;itioiie  ostenderel; 
subjecit :  Ut  viderem  virtutem  tuam,  et  gloriam  tuam  : 
eum  vidclicel  ut  videret ,  qui  sccundum  Apostoluni 
(I  Cor,  1 ,  24  ;  Phil.  ii ,  11)  ei  Virtus  Dei  cst ,  el  in 
gloria  Dei  est :  visurus  auleni  non  ad  alind,  quain  ad 

Anu  faeiem  Dei  juxta  graecum  textuoi. 
Detiderio» 
^uia  per  eum  cum  peccati  lege  reiolutis  demu^ 


\   3  d 


tn  nomine  tuo  levabo  manus  nuai.  Et  sernione  suo  i.t 
opcre  laudat  Deum  aique  benedicit ;  nam  in  vila  siia 
bencdicens  ,  in  nomine  suo  manus  suas  elevabii.  In 
elevatioiie  manuum  non  habiium  orandi ,  sed  cxccIm 
operis  (f)  iudicium  signilicari  freqnenler  dociiimiis. 
In  hac  Igitur  vila  sun  Deum  ,  quia  miscricordia  ejiw 
supra  {g)  ? itas  sit  melior,  laudavif .  EsC  enim  et  tiia 
posl  viiam,  quia  in  Abrah;c  sinibus  vivenduin  csi,  iii 
qua  Dei  noinen  (i)  pauperis  quiete  bencdicitur ;  so- 
cundum  illud  propheix :  Non  mortm  laudabunt  te^ 

tationis. 
(i)  /n  pauperis  quietemi 


(a)  Excusi  exceplo  Par.  prophetica  seientim  e$t.       J)  Sed  nitidior  ,  quam  expressimus ,  ns.  Turonensts 


{b)  In  Tulgatfs  perperam  hic  denuo  snmitur :  Ap- 
parens  autem  filio.  Notatu  dignuui  est  quomodo  hic 
distinguat  Uilarins  eos  ^tii  assumpti  habebuntur  a  Chri- 
tto  ,  et  eos  ^  «f  obviam  rnpienhtr  in  nubibuB.  Hinc 
eiiim  solvitar  sniy^a  de  dtstinciroire  regni  Chrisii , 
et  regni  Der :  ut  prtino  loco  reccnseantur  bcaii  ante 
refturrectionem,  non  rej^iianies  nisi  in  gk>ri<ifo  (^risti 
corpore,  qui  idcirco  passim  prxdicanlur  cum  Christo 
coexciiati  et  a  dextris  Dei  cotlocati ,  altero  aatem 
posi  resurreciionem  jam  regRanies  in  proprio. 

(c)  Post  deekterium  snbaifd.  ei  ineuee^  aot  qnid 
aimile.  Nee  dtsplieel  e«n  ma.  Reg.  ieHderiOf  sub- 
aud.  sitiret. 

{d)  Bad.  ^.  Lips.  et  Reg.  ms.  mansurm  mbi  mor" 
tii,  unus  code:  Valic.  mansurum  ex  morte. 

{e)  Sic  ms.  Toron.  In  Reg.  quia  »er  eum.  Deinde 
ift  edJUs,  cm  peccati  Uge  reeolufk  immiiiniU^  otc. 


lectlo. 

{f)  Edillo  Par.  indictum,  Ali»,  judicium,  Ii  psalm. 
CXL,  habetur,  offlcium.  Scd  hactciiu^  in  Truiatibus 
quos  modo  liabeinus,  de  hujusmodi  sigQincatiune  iii- 
hil  dictum. 

(g)  fn  ms.  Reg.  eiiain  hic  vilam  Licet  in  superio- 
ribus  Hilarius  prailulerit  vitam ;  hic  laincii  cum  gr»eco 
vitas  legissc  credendus  esl.  Aperle  ciiiin  tripliccin 
disiinguitvitam,  primam  in  saeculo  doloribuset  anxie- 
taiibus    plenam ,  n.  G ;  alteram  in  sinu  Abr:ih;e 

auietam  et  l:iudibns  Dei  vacantem ;  p<istremam  his 
uabus  heatiorem,  i\\i:R  quod  oculus  non  vidit ,  etc., 
percipiat.  Ilxc  misericordia  nuncupatur :  nec  ideo , 
ut  Augusiini  ep.  194,  n.  19,  verbis  utamur,  quia  nou 
meritie  datur^  ted  quia  data  sunt  et  ipsa  merita  quibus 
dalur.  Addimus,  apud  Augusliiium ,  lib.  ii  cont.  JuL, 
c.  8,  II.  29,  ubi  llilarii  verba  ex  Tracl.  ps.  li,  n.  i^, 
laudaQtur,  ei  UM*  restitutuai  es$o  mper  vtVoi, 


41)5  TRACTAtt^  lA  Lkll  t^AttfUM.  l06 

DiMH^i^ni^t^nes^ui^deieendnMini^lhrnuni;  ied  A  ^tniihui  ^  etianisi  absehles  siht,  haeireaniiis  :  dum 


no$quiwmutf  benedicimus  Dominum  (  Ps.  bxiit,  tt, 
18).  Siiper  lias  igiiur  fitas  misericordin  ea  est,  quae 
qdod  oculns  non  vidil ,  et  nuris  non  audivit ,  et  in 
<^or  hominis  non  adscendil,  his  qui  Dominum  diligunt 
prffpnravil  (1  Cor.  ii,  9). 

8.  Viva  et  inlelligeuii  hottia  colendus  Deus,  —  Il^nc 
Igihir  laudat  atque  benedicit ,  non  ctiani  nuiic  ab 
Imlot^dusiis  pecudnm,  adipisqu^  piiigiiedine  sncrificia 
lej^is  exspectnns  ,  sed  in  sola  niiimx  confc&sione  be- 
nedictlonisque  laude  se  ipsum  Deo  hosilnm  slaiuens; 
secuhdlitn  illild  :  Sacrificinm  laudis  honorificabit  Me 
(Pi.  XLit,  23);  et  illud :  immo/a  Deo  Sacrificitm  fdic- 
4\s  {Ibid,  44) ,  ct  illud :  Qnoniam  si  votnisses  sacrifi- 
cium ,  dedissem  nliqne ,  holoeaustis  non  delectaberls 


affecVdm  insiiuin  hequaquam  aut  lociis  div61lit ,  aut 
tempus.  Adhxsil  ergo  Dco  prophela,  non  blandimeh- 
tis  sarbuli ,  non  corporis  vitiis  aniorem  suuih  ab  eo 
charilntemque  retrahentibus  :  quia.  secundum  App- 
slolum  (I  Cor.  vi,  17) ,  adhxrenti  Deo  unus  est  spi- 
rllus  (c)  ct  Domiiius  pro  discipulis  oravit :  Pater^ 
sicul  nos  uuum  sumus  ,  ut  et  illi  unum  sint  in  nobis 
{Joan.  XVII ,  ^2)  .  AdhuTcns  crgo  Deo  ,  susceptus  a 
Dci  dexlera  est :  id  esl,  pcr  virtiilem  Dei,  qu»  signi- 
ficatur  in  dextera,ab  eo,  qui  Dci  et  Virtus  ei  Sapien- 
tia  et  Yerbum  caro  esi  factus,  ^issuniptus  est,  confor- 
inis  glori;u  corporis  jam  fulurus. 

ii.  Justorum  securitasj  iniquorumsors,  VulpeSf  dW" 
mones. — (2)  Eltqui  (d)  siiscepius  eslil  Dei  dextcra  mc- 


(Ps.  L,  18) :  quia  litiersc  ac  (a)  legis  allcgoricorum  B  tum  omnem  a  se  qui  ab  iniinicis  suis  csse  posbit  ab- 


praescriptione  cessantc ,  Deus  vlva:  intelligentisqhe 
lidstigc  sit  laudibus  honoiandiis.  Subjccit  cnim  , 
Yers  G  :  Sicut  adipe  et  pwguedine  repleatur  1^5 
anima  mea,  el  labia  exsAltationis  landabunl  ridmen 
luuAi,  Nequc  illa  quasi  aboinlnanda  condetnnat,  sed 
ila;c  ut  magis  exspetiaia  coiifirhiatis ;  cum  sicut  adlpc 
et  pinguedine,  qu:c  sacrlficiorum  primitiae  habeban- 
tur ,  replerl  auimam  suam  exsullationis  laude  de  • 
puseai. 

0.  Meditatio  Dei  noctnrna  et  matutina.  —  Veruin 
liiLX  non  tam  verboruiH  onicia  quain  ineiitis  suiit ,  ul 
sacriUciuiii  laudis  ex  operuiii  sanctitate  dcscendat. 
llaque  ^ontinuo  subjecil ,  Vers.  7  :  Si  memoratUs 
sum  tml  stiprd  stratum  menm  ,  in  matutinis  (b)  medl' 


jecit ,  et  nduciu!  su;c  non  tacuii  securiiatem  «  neque 
justi  judicii  Dei  ignorat  severitatem  dicens,  Vers. 
10  et  ii  :  ipsi  autem  in  vanum  quoBsierunt  176 
animam  meam ,  inlroibunt  in  inferiora  terras ,  trti' 
denlur  in  manus  gladii ,  parles  vulpium  erunt,  In 
vanuni  i(a<|uc  aniniam  suam  4|uaRsierunt.  Secundum 
cnim  Evaiigeliuni  (Matth,  x,  ^S)  homo  cum  eorpdrc 
animnm  non  periinit,  et  misericordia  Dei  melior  (3) 
super  Vitus  est,  ei  hic  jam  susceptus  a  dexiera  Dei 
Cbl.  Terrx  aiitein  inferiora  introibunt,  (e)  qui.1  cbao 
invio  scparaiitur  a  sanctis  {Luc.  xvi,  26) :  ct  id  nia* 
nus  giadii  tradentur ;  qnia  sccunduni  divilcm  potes- 
tas  \MiiU'A\ ,  qu:c  in  orc  glndii  signilicatnr  ,  in  itnpi^ 
cx.^eictnr.  Parles  eii.im  vnlpiumciu.l,  lalincium  Inil- 


(n^or  iHtei  Mediiaiionem  inatuiinam  rccordaiio  iioc-  Q  lioiarnin  soneni  adepturi :  qnin  ei  llerudos  est  (f) 


turna  coitsuhinial :  et  idcirco  dc  lucc  ad  Dcum  vlgi- 
ljl,qula  ex  slrati,  id  est,  cx  lcciUli  puritalc,  ct  fidu- 
tia  el  conscietttia  orailoniscstniaiuiinas.  Obrepcnies 
Itaque  sub  secreto  noctis  cogitationcs ,  Dci  recdrda- 
tione coinpresbit :  seseque  advcisum  cariiis  inccnliva 
lacianlerti ,  mfeius  nominis  Dei  stii  jUvit.  Sequitur 
eiiiin  ,  Vers.  8  :  Quia  fuisti  adjutor  meus ,  et  in 
velamento  dlatum  tuarum  sperabo,  Dei  se  ineditatione, 
pet'  qnaffl  siUi  adjntor  est ,  prolegehte.  Non  cnim  ei 
alia  quam  plsicendt  Dco  cnra  est ,  cujus  tantnm  ih 
sit:\U)  melnlnli.  Ih  co  quoque  (1)  in  maluiinis  cx 
nocturna  r^fcordatione  medliatur ,  quia  adintor  suus 
fest :  et  sub  Tclamenio  alarUm  ejus  cxsuliut ,  id  est , 
tegmine  protcgentis  est  tutus. 


vulpcs  (Luc.  XIII,  5!i),  ot  vineain  spoii^i  extermit:aht 
vulpes  (Canl.  ii,  15),  et  foveam  sibi  lilio  bominis  <  a- 
put  suuni  nusquam  reclinanle  in  impiorum  cordibus 
condideruni  (Luc.  ix,  58) :  ctdicmonumiu  iiissigui- 
ficatns  esse  nequilias  non  dubium  e>t ,  qnibus  cum 
principe  eoruin  pra:paralus  ignis  gelicnnu}  cst. 

12.  Christus  agnoscendus  Devs  ,  nec  jam  fas  est  ««- 
(jare.  —  Sed  inier  hxc  lu^tiliam  cjus,  qiii  ob  humana: 
salutis  gaiidium  frequenter  ad  I^iticm  (9)cxsulia\it , 
ostendil ,  Vers.  H  :  Rex  aulcm  latabitur  (i)  in  Deo, 
et  landubitur  omnis  qui  jurat  in  eo  :  quoniam  ob» 
structum  est  os  ioqucniium  iniqua,  tausam  cur  rex 
loitetur  significai,  quia  qnisquis  in  co  jurabit,  in  Deo 
sncranicnti  biijus  religioiie  laudabitur:  qni  scint  sci- 


10.  Amore  sibi  hment  etiam  dissiti.  —  Scd  horum  j)  licct  regcni  Chiistum  Jesuni  ,  (|ui  cliain  Dcuin  swper 


omninin  hinc  p^ofcctUs  ,  hinc  causa  est ,  quia  sequi- 
ttif,  y£lis.  9  :  Adhwsit  animamea  post  te,  me  suS' 
cepil  dextera  tua  .  Ainoris  hu^c  vis  esl ,  ut  his  quos 

(1)  Mattttinui,  nOn  ih  mtitntittis. 

(2)  El  quia. 

(5;  Super  vitani  est^  et  hinc. 

!a)  Apud  Par.  legis  allpgoriccB. 
b)  Itn  Aeg.  ms.  juxla  gr:t>cnm,  iiiiXizf^v.  Sic  quo- 
que  doiiiceps  de  mediialione  senno  est  lit  dc  rc  prac- 
lerila ,  non  autem  futura  :  ac  perinde  inalc  in  viilga- 
tis  cislabai,  mcditabor. 

(i:)  Vfilgali  hic  subjtciunt  eum  eo :  qnod   verius 
abe«t  n  ^s.  Reg.  iit  et  a  gracco  apostoli  tcxtu. 
(d)  lii  Turou.  El  quia. 


oinnia  (Rom.  ix,  5) ,  qui  sccundum  Paulum  (eslclur 
inagni  Dei  salvaloris  ndventum  (  7t(.  ii ,  13  ) ,  qui 
secunduin  Esaiam  (/isai.  lxv,  16),  (5)iuraii5(/i)iura- 

(i)  In  Domino ,  laudabitur. 
(5)  Jurans  in  Deojurabit, 


{e)  Hcg.  ms.  qttce  a  chao, 

\f)' " 


iieg.  lus.  hic  cl  alibi,  vulnis. 

('^)  Apud  Par.  verbuin  exsuUavil,  in  alii9  ilulcra 
edii.  verbuin  ostendit  dcsideralur.  Scd  ErnsmuS  ut 
«cnsnm  perlicercl ,  post  vcrba  sed  inier  hae ,  ad}ecit 
audi :  reniienhbns  mss. 

(h)  Ueg.  ms.  jurans  in  Deo,  Magis  placeret  jurans 
in  eo  vd  in  eum,  Ut  bic ,  iu  lib.  v  de  Trin.,  n.  SO» 


407  SANGTI  IIILARa  EPISGOPl  40S 

^iiinbeumveruni.ObstruclumenmestoiloquePtiumAinr;  nisi  quod  spirilalis  in  co  docirinac  forma  sit 
iniqua;  qiiia  praedicetnr  ex  lcgc  ct  ex  prophelis  ;  ni-      conslituta? 


^*  178  Omnia  ptalmorum  dicta  ad  Christum  refe* 
reutes  laudandi,  non  probandi.  —  EitSe  aiitem  pliires 
memini,  qiii  omiiia  qiix*  iii  lil)i-is  psalinonim  scripta 
siinl,  ad  personam  Domini  nostri  unigeiiili  filii  Dei 
existimenl  esse  referenda  (f ),  niiiilque  in  cis  aliiid, 
qiiam  qiiod  ei  sit  propriiim,  coniincri.  Qiioc  eorum 
opinio  argui  non  polesi.  Omnis  enim  cx  affeclu  rcli- 
gios:K  mcntis  hic  sensus  est :  et  carei  culpa,  propen- 
sione  studio  omnia  ei  per  qiicm  ipsa  omnia  sunt 
conplare.  Quamquam  cnim  idipsum  interdum  impc- 
rite  fiat,  tamen  per  id  quod  ad  eiira  cuncta  referun- 
tur,  necesse  est  ul  ca,  qux  ci  sunt  propria,  verc  ac 
fideliter  pra^diceniur.  GaTcndum  autem  csi,  ne  dum 

B  omnia  convenire  in  eum  a^qiialiter  opinamiir,  per  as- 
serlimiis  hnjus  studiosnin  intcntioncm  plurinium  et 
divinitatis  suae  digniiaii,  et  corporalionis  sacramento, 
et  operatioiiiim  potestaii,  el  passionis  virluti ,  el  rc- 
surrectionis  glorioe  delrahatur. 

5.  Qiiomodo  ad  Chrislum  referri  recte  queaut.  — 
Tenendus  igitur  modus  esl ,  et  diligcnter  ac  cautc 
(g)  constitucndum  est ,  quid  de  divinilaiis  suae  na* 
tivitate  qux  ei  n  Patre  est  fiierit  propbetatnm,  quando 
ejns  hominis  quem  assiimpsit  (/i)  persnna  tractetur» 
ubi  operaiio,  passio,  el  resurrectio  prrdicetur  :  quid 
vero  uiiicuiquc  tempori  coiigrua4,  qunndo  fides  gen- 
lium  iHiniiclur,  quando  pcccuta  aiiterioris  populi  ar- 
guantur,  quando  docirina  limoris  Dei  ct  confesstonis 
eruditio  ex  propheta!  oralione  prxstciur.  In  his  enim 

C  propheiias  spiritalis  ordo  consistil.  Et  si  Dominus 
praedicatur,  profcclus  scientia^  bnjus  :id  fidem  utilis 
est.  Si  ad  timorem  ct  conressimiem  ejus  docemur; 
Doinino  forniamur,  prolicimus ,  acquirimur,  ut  per 
pnssionem  ejus  redempii,  iia  eidem  per  doctrinae  su» 
insliiuta  placiluri. 

4.  Psalmo  praisenti  quwdam  apiari  possunt  Christo, 
—  Esse  autem  in  prxscnii  psalmo  quaedam  inielligo, 
quas  ei  honiini  qucin  Oominus  assumpsit  aptari  posse 
vidcanlur,  ubi  dicitiir :  Perscrutaii  sunl  (r)  iniquilates^ 
defecerunl  scruiantes  scrutinio,  Significari  cnim  fortc 
in  eo  oxisiimaiiiiur  Judxoium  c;  nspiratio  :  cuui 
tcslimoiiia  quibus  argui  po^s<:t  qu:rruiilur,  nec  repif- 
riunlur,  et  omnia  scrutaniium  ingenia  deticiunt  : 
dehinc  quod  sngitiis  parvulorum,   id  Ci^t,  doctrinis 


queab  Apostoloin  eo  nosanteronstitiitionem  mundi, 
et  elegisse  Palcr ,  ct  bencdixisse  docealur  {Ephes.  i, 
5,4),  et  ipse  nos  (a)  coexcitaverit  et  collocnvcrit 
a  dextris  Dei  in  coelesiibus  (Ibid. ,  20) ,  et  cum  vide- 
bunt  eum  in  majcstate  sua  judicare  de  vivis  et  nior- 
tuis.  Per  haec  ilaque  obstructiir  os  loqucntium  iniqna. 
Ipse  enim  est  rex  in  aelernum  ,  ei  in  nominc  Doniini 
Jesu  Ghristi  omne  genii  fleciclur,  coelestium,  terres- 
trium  ,  et  inreroruni  :  ei  omnis  lingiia  confitel»iiur , 
quia  Domlnus  JesusGhristus  in  gloria  cst  Dei  ;^atris, 
qui  est  benedictus  in  oiniiia  sxcula  '^rcciilornm 
(Phil.  II,  9).  Amen. 

177  PSALMUS  LXni  (1). 
Ih  finem  psalmus  David. 
Exaudi,  Deus,  orationem  meam  cum  {b)  deprecor  ad 
U  :  a  timore  inimici  eripe  animam  meam.  Protexisti  me 
a  conventu  malignantium,  a  muUitudine  operantiuni 
iniquitatem  :  (c)  quia  exacuerunt  ut  gladium  Unguam 
suam,  intenderunt  arcum  rem  amaram  :  ut  sagittent  in 
occultis{d)  immaculatum,  Subito  sagittabunfeum,  ct[non 
iimebunt ;  firmaverunt  sibi  verbum  malum,  Disputave^ 
runt  ut  absconderent  laqueos  :  dixerunt :  Quis  videbit 
eosf  Scrutati  sunt  iniquitales,  defecerunt  scrutantes 
icrutinio,  Accedet  homo  {e)  ad  cor  altum ,  et  exaltabi- 
tur  Deus,  Sagittm  parvulorum  factx  sunt  plagw  eorttni, 
et  nihit  habuerunt  contra  eos  lingucs  eorum.  Contur^ 
baH  sunt  omnes  qui  videbant  eos^  et  timuit  omnis  homo, 
Et  annuntiaverunt  opera  /)rt,  et  facta  ejus  intellexerunt. 
Lwtabitur  justus  in  Domino,  et  sperabit  in  eo,  et  tau' 
dabuntur  omnes  recti  corde. 

TRAGTATUS  PSALMI. 
1.  Psalmus  iste  spiritaliter  intelligendus,  — Vers.  i. 
Psalmisuperscriptiohistoriam  iion  continet.  Simplex 
est,etprophetaIi  spirilu  ediiiis  :  tantum  por  id  quod  in 
/lrafmpr.'escribiiur,resnon  sui  lemporis  quo  scriptus 
est  continere  testalur.  Sed  quxrendum  est,  cx  qua  per- 
gona  sit  diclus,  quidve  cx  se  inlelligendum  cnuniiet : 
nam  sine  dubio  esse  spiritalis  est  opinandus.  Gum 
enini  ipsi  illi  psalmi ,  qui  secundum  titulorum  in- 
scrlpttones  res  gestas  contincre  crcduntur,  in  pluri- 
mis  a  lituli  sui  et  rernm  ac  personarum  proprictale 
dissenliant,  magtsque  per  editioiies  nominuin  atque 
gestorum ,  spiritalium  operalionum  sigiiifieent  ef-  D  Apostolorum  vnlnereiilur,  adv(.Tsiim  (|uos  nullam 
fectus  quid  de  eo  erit  iutelligendum,  in  quo  simplex  causam  justae  pcrsecuiionis  invenerinl,  et  ideo  defe- 
tantuni  psalmit/i  /?nem  iniclligendi  inscriplio  contine-      ccrint  contra  ipsos  lingux  eoruui.  lla*c  quidem  non 


(1)  In  hunc  et  in  subsequentes  duos  Tractaius  va- 
riantes  Voroiiensis  codicis  lectiones  bic  non  aflieri- 

ex  bis  Isaiae  verbis  probat  Hilarius  Ghristi  divini- 
tatem. 

(a)  Bid,  et  Er.  exercitaverit,  Lips.  et  Par.  excita- 
werit :  corriguntur  ex  mss. 

(b)  Hilarius  infra  tributor,  omisso  ad  te. 


(r)  llilarius,  qui...  linguas  suas. 
{d)"      ■     ■ 


Infra,  in  obscuro, 
ie)  llil.  et  eor. 
if)  Sic  ex  ms.  Turon.  Ediii ,  nihitque  in  eo  aUud* 


mus,  quod  ab  editis  longe  abruntes  intpgros  oxscrip- 
simus ,  et  in  prx*missa  Dissertatione  exhibuiinus. 

(g)  Tiiron.  codex,  caute  contuendum  eM  :  non  male. 

(h)  Id  est,  subslantia  ac  natiira.  Mem  ejiisdem 
vocis  iisus  est  in  liis  Tract.  psal.  cxxxviii,  n.  5  : 
Non  confnndenda  autempersona  divinitais  et  corporis 
est.  Hilariiim  autem  nnicam  iii  Ghrislo  porsonam 
agnovisse,  ita  innumeris  locis  conslat,  ut  illud  pro- 
bare  prorsus  siipcrvacaneum  sit. 

(i)  Ri^gius  codcx  hic  et  infra,  n.  9,  tn  iniquitates^ 

fi>sterio^e  loco  conscntiente  etiain  Par.  cuin  dis. 
ic. 


m  JRACTATUS  iN  LXIII  PSALMUM.  410 

lamqnam  improbahilia  (a)  pricleniiiuimus;  scJ  quae-  A  more  inmici  eripe  amtnam  meam.  Deus  cniiii  non  lum 

lanlum  orandus  cst,  cum  quac  (imeniur  ingruerinl ; 


dam  iilia  in  psalmo  suni,  qux  ordinem  iiitelligeiilix 
bujiis  imi>ediaiit.  Non  longe  tnmen  ab  liis  senno  ex- 
positioiiis  nosirse  disseiiiiel. 

179  ^'  ^^'  psalmus  justi  ciijusque  iiHer  procellas 
ngculi.  Teniaiiones  varia,  —  Existimaiuiis  eniin  non 
modo  Apostoliiruiii  qiii  pritni  fueruni,  sed  cujusque 
saiicti  in  Domino  speranlis  confessioiiem  prxseiiii 
psalmo  cuntiiieri.  Inter  maximas  enim  s.TCuli  lcm- 
pesiaies,  et  gravissiiiias  iiumani  generis  in  Deum  im- 
pietates  sumus  constituii  :  cujus  pcr  nos  ndelcm  ct 
veram  confcssioncm  ntinc  pliiinsopliia  irridcat,  nuiic 
haereticorum  futor  iiicurset,  iiunc  avnriii.i*  siudia 
condemiieiit,  nunc  ambitionis  favor  inquietci.  Quibus 
omnibus  dissimulandis »  lolcrandis,  viiandis  ct  coar- 


sed  timenda  ea  sunl,  qua;  cum  ccepcrint  adesse  do- 
niinnnlur  :  ct  semper  niqiie  indefcssis  precibus  oran- 
dus  csi,  ut  nos  IgQ  ^  limore  eoruin,  quorum  dumi- 
nntuin  limemus,  eripiai.  Scriptum  estenim  in  Prover- 
biis  :  Cum  vocarem,  non  exaudislis ;  ct  cum  extcnderem 
verba,  non  intendisiis ;  sed  inania  fecistis  coiuilia  mea, 
et  consiUis  meis  non  intcndihtis,  Et  etjo  perditionem 
vcstram  irridebo,  Erit  crgo,  cum  invocabitis  me,  ct  ego 
non  exaudiam  (Prov.  i,  Hseq.),  Propbcta  ergo,  licct 
prior  lempore  {puta,  Salomone,  cujus  sunt  proxime 
dicta)f  non  tnmen  eoriiin  (|ua!  posica  diccrentur  igna- 
riis  csi ;  sed  inipciidcniibus  scmpcr  iribulationibus 
aiixius,    et  ad  omnem  liinorom   inimici  suHicitas, 


guendis,  meiis  nostra  nisi  pcr  Deuin  erudila  non  B  ^^""^  ^'''^^  ^^  ^^H"^^  l>i^<^L:(^)<^^"l^cumiii  tribula- 


fiuflicii.  Qiianiis  eniiii  et  qunm  moiesiis  dispulaiio- 
num  aculeis  Dei  providenliain,  ei  principnlcin  atque 
ininiiiabilem  in  creato  ab  eo  muiido  dominatum  ejus 
pbilosopiiia  inipugnat :  nunc  aqui^,  ntinc  terra^,  nunc 
atomis,  nuiic  cccio  Dei  n(»mcn  imlulgcns?  Qnam  vcro 
ingenioso  cnllidiuilis  uji  lidci  doctrinain  b:i!rctictis 
mcniiutr?  Quunto  deindc  niiuicniium  periculo  oputn 
glorinm  avarns  anirinai?  Qtianlo  qn(iquc  contincnliie 
excidio  gaudia  corporis  vulupiaui.n  asserior  exse- 
quitur?  Quam  [lebtifera  aulcm  atnbiiiosorum  in  liono- 
ris  adhorkilioiic  facundia  est?  Quibns  omuibus  pervi- 
gil  cura,  pernox  oraiio,  ct  asicnia  nd  Deuin  confessio 
repugnabil.  Ob  lioic  igilur  lidci  iiosiru!  et  :vlerna!  sa- 
lutis  cxcidia,  propbeta  orare  inielligiuir  in  psalino, 


lioiic  sii,  ct  ut  exaiidiai,  dcpicc;itur.  Neque  enim 
Dci  niiscricdrdinm  melus  iioster,  sed  fldes  promere- 
lur :  et  l(mg;c  pr;i*paraiionis  (c)  (iocumenlo  opus  est, 
ui  merenmur  nudiri.  Meniinit  ergo  proplietn  ab  his 
sc  omnibus  (d)  prccain  libcrnri  :  et  doccl  oralionem 
suain  non  cx  doininnlu  corum  qujc  limuerit  (e),  sed 
ex  iiK-tu  essc  douiinattis. 

7.  Linyua  Itomicida.  Advcrsiis  recens  renatos  tii- 
tenta,  —  Ail  cniin,  Vers.  3-5  :  —  Protexisti  me  a 
convcntu  ntaliguantium,  a  niuUitudine  operantium  tiii- 
quitatem  qui  exacuerunt  ul  gladium  tinguas  suas^  iiiten' 
derunt  arcum  rem  amaram,  ul  satjitteni  in  obscuro  im- 
macutalum.  Non  bic  propliela  nrina  bclJica,  iiec 
enscs,  aut  jncula,  aui  torinenin  nrctim  pcrlimescit. 


cx  persona  sua  quntenus  in  Deum  spcrarc  nos  con-  C  Oinnis  cniin  {[)  ei  in  linguu  liiiior  cst :  bujus  gladios. 


veniat  nsicndens. 

6.  Vigilantia  et  asMita  oratione  sunt  avertendm, 
Eliam  aiitequam  ingruerint. — Ait  enim,  Yers.  2  : 
Exaudi,  Dcus,  oraiionemmeam,  cum  tribulor;atimore 
ihimici  tripe  animam  meam.  Ingrncntibus  his  quas  su- 
perius  incmoravimus,  per  qu;e  (idcs  nostra  el  spes 
pciiclitalur,  ad  euiii  qui  soiiis  inederi  his  polesl  rc- 
fiTtur  01  :itio.  Metus  cst  cniin,  ne  inrtrmam  per  naiu- 
ram  cl  consoriium  carnis  aniinam,  undi(|uc  subre- 
|ientitim  illecebnruin  a^stus  absorbeat.  Ad^uni  nam- 
qiic  quoiidic,  el  pugnant  bliindiinentis  fallacibns, 
qiiasdaui  mncbinas  excidii  admovcnies.  Itaque  per 
dtMrtrinain  coelestis  erndilionis,  pcivigilcni  ciiram 
(idei  iiiipendere  admoneinur,  tiinere  (fort.  ct  tiinere) 


hujiis  spicubi  incluii.  Ab  bis  iiuidem  lide  sua  tutus 
esl;  ait  eniin :  Protexisli  me  a  conveutu  niaiignantium : 
scd  arcus  bomicid:c  linf;u;c  scinper  inlenlus  est,  et 
acumcii  gladii  in  lingun  cjits  pr.TSio  esi.  Yolant  autem 
letales  ejus  8agiu;c,  ct  iioii  aiiibignnm  c<t  quid  elfl- 
ci;uit :  scilicet  ut  sagitlenl  in  obscuro  iinmacutatum. 
Et  proprietas  verbi  inielligendn  est.  Nun  sanclum, 
non  fldeleni,non  justuni,  scd  immnculatum  sagiitanl, 
cuni  cui  pcr  sncrniiieniuin  D:ipti^mi  soides  et  macu- 
1  e  veterum  criminnm  recens  ablut:r  siinl ,  iiondum 
tntiien  flrnntt.T  fidei,  noiidnin  dt  clrinis  spiiiialibus 
crtidiluin,  nondum  conira  ti:ec  pngnaeis  lingux  nrma 
certanicm,  sed  siniplicem,  ct  cx  nova:  nativiiaiis  in- 
fantia  icncrum.  Uunc  ergo  sine  melu  coniradictionis 


insidiantcm  semper  bostem,  iie  incnulani  sccuriiaiem  D  alieiijus,  inientojnm  |>ridem  nrcii,  per  rcrum  igno- 


hosiriim  ii^se  in  specutis  posilus  incursel.  Yigilandum 
ei^o  in  oratione  Dei  est,  ct  seniper  orandum  :  ut 
cnm  fatignri  nnima  el  affligi  subrcpentium  illecebrn- 
rum  aculeis  coeperit,  Deus  semper  oratus  cxaiidiai, 
nosque  ab  bisqtiae  timemiis  eripiat.  Ait  eiiim  :  A  ri- 

(a)In  vulga I is ,  pr^rmt/fimus.  Reclius  in  ms.  prce- 
termiilimus,  Quo  verbo  llilnrius  aliam  se  n  prxdictis 
interpretandi  raiionem  inire  qtinm  modeste  declnrat. 

{b)  In  Turoii.  cod.  et  se,  cum  in  tribulatione  sitf 
exaudiat :  minus  sincere. 
{e)  Reg.  ms.  docimento, 

.(i/)Editi  exceploPar.  precanlem  liberari.  Reg.  ms. 
fNrrca/tf  liberari. 


raniinni  iii  obscuro  po^iiuin  vulnerabunt.  Ait  enim, 
Yers.  G  :  Subito  sagittubunl  cnm,  et  non  liinebunt  : 
naluram  simplicem,  ei  (g)  immaculaii  novitatc  im- 
peiiiam.  Hnnc  enim  fiilluni,  buic  occulios  laqueos 
pra>.tenduut,  insidiartiin  scereiis  laientibus  glorianies. 

(e)  Rcgiiis  codcx,  sed  ex  merito  esse  doniinalus. 
Apud  Bad.  I^r.  et  Lips.  sed  ex  merito  esse  fidei  exaU' 
diiam :  gloss(Mn:i. 

(()  \o\  fi,  qnse  desiderabatnr  in  vulg.  rcstituitur 
ope  Rcg.  ms. 

{g)  lii  vulgalis,  immaculaiani,  At  in  mss.  tmmartt- 
tali  :  belleni^miis  csi,  (|uo  neutriiin  pro  snlistnntivo 
noinine  poniitir.  Aut  post  immaculaii^  subauditur 
s/a(iii,  vel  qiiid  similc. 


411  SANCTl  llltiAnH  EPI^OM  118 

8.  Fidei  jprmto  svtii  temper  inglil»,  —  Seqiiitur  A  ticiis  desiruel,  Dei  niium  seinpcr  fuisse  ci)gimseci« 


enirn  :  FirmaverHnl  $ibi  verbum  ma/iiw,  dispulnvertiM 
ut  abtconderent  laqneot  :  dixerunt :  Qnit  fsidebit  eO$  f 
TempuB  discemilur,  \S\  ci  inrereiidi  vuliieris,  ct 
consiliiflrinati.Namcuindicilur:SlfM(osrtsff(ra6ifn/,ru- 
tori  tenipnris  opus  docelur  :  cum  autcm :  Firmaverunt 
verbvm  malum,  jani  ejt  praiiertio  consiliuni  firniatx 
pridem  Toluntatis  osiendiiur.  Semper  enim  o\cidia 
adversus  fidem  pr.Tsto  sunt,  et  (iccultis  ac  rallentibus 
insidiis  pestiferx  adlioriaiionis  doli  adjacent,  quos  a 
rqris  quiliusqiic  conspici  opinnntur.  Et  ideo  dicUim 
esi  :  AbseonderUiit  iarjueos ,  el  dixeruut :  Quis  vtdebit 
eott  Si  enim  hxrcticns  pcrYcrterc  fldcm  teitt(*t,  In- 
crcdiliile  est  qunnlis  eam  dolis  snbvertereconiendat ; 
Bt  spcm  xternltaiisnostr.c  pbilosopbus  Impugnet,  nil- 


niillo  a  Patre  intervallo  femporis  sejiaratum  ;  ipsum 
182  ^B^^  VerhUm,  Viriutem,  Sdpicntiam  Dci ;  liuhe 
muiidi  opiflcem  rnissc,  bunc  ol  bomiiiis  cbndilol-cin ; 
bunc  prinia  muiidi  crimina  diluvio  abluissc  ,  bunc 
M(tysi  lcgcm  dcdisse,  buhc  in  propbctis  ruissc,  ct  pcr 
eos  IngCiilIa  iltii  cOfporatioiiis  ci  pa^sionis  su£  ¥>:!• 
cramcnia  cccinisse ;  hurtc  in  corpore  rcsiirgcitlcro 
caducse  cnrni  clarliatcm  spiritalis  glori.ti  iniulissc,  i;t 
in  natnram  diviiiit:itis  sutt;  terrdiiic  cbrrupiionis  ah- 
Borbuissu  piimordia. 

il.  Scientias  diviniB  cedit  profana.  —  Dcflcicill 
igiluradvcrsum  ista  scrulantes:  el  pcr  virum  dUti- 
trina  Oei  erudilum,  cl  ih  altum  Immilitnicin  ctthti^ 
siii  crigcniem,  ba:c  diviiiae  operniionis  pncconid  pro- 


rUin  In  modnm  oinne  boiium  pr.xsentis  vita;  poiiet  in  B  rerenlur  :  itn  ut  bttc  emineiiiia  Dei ,  eoriim  ipr^ontm 


corporc:onini  ingenii  sui  alacrilaie  ea,  quibus  doc- 
iriiire  coelcstis  insiituiio  snbrui  possit,  utcrquc  srru- 
lanics. 

9.  Nil  valent  conlra  Deum,  Mundut  non  ex  fortuitit, 
Anima  immorlalis,  Carnisresurrectio.  Deo  cura  Iwminis, 
—  Scd  qliid  ad  Deum  bumana  pcrversifas  ?  quid  nd- 
versus  opinccm  operisingcnium?  Exqoirani  licet  oin- 
nibus  nrgumentationis  susc  quxstiunculis  cxcidium  ve- 
ritatis ;  deflclet  tnmen  In  vcritafis  dcstruciione  fnisitatls 
assertio :  alquc  ideo  subsequitur,  Vers.  7 :  Ferscrutttti 
tunt  iniquilalet,  defeeerttnt  tcruianlet  tcrutinio,  Defectlo 
SGrutantium,  dcfeciionem  super?acusc  comi^  Dciim 
adboriatlonls  ostendit.  Qua*  enim  non  iabefnctaburt- 
tur  ingenia,  coniradictioni  veritatis  intentii?  Ritncu- 


qui  lixc  audiant  confessione  Inudeluf.  .^tqile  idco  ita 
sequiliir,  Vers.  8  :  Perscrutati  tunt  iniqniiatcs ,  cft?- 
fecernnt  tcrulwites  tcrutinio.  Accedet  homo  [b)  ti  cor 
altum ,  et  exaliabitur  Deus,  Gognita  cniin  sertitnn- 
tiuin  dcfectione,  et  accedente  botninc  cordis  nlti, 
iiiagfiiflccntia  diviiiac  boiiitatis  agnoH-itur.  Qiiniitus 
autem  flet  doctrin:c  spirUnlls  |itorcclUfi  ?  Nnm  quis 
non  magniflcabii  Deuin,  quem  mundi  biijus  cci^no- 
Ycrit  condiiorem  ?  Quis  non  nictuct  quem  judiccin 
sclet  ?  Quis  non  rcnasci  in  Iniioccntinm  Tolcl,  cum 
pcccnii(f)rcmiS5ioiioinsacramenluin  nOv.Tnallviiails 
Indulgeat  ?  Quis  non  a  pcrcaio  desindt  jam  rcn:itus, 
et  iii  liiUoccnlia  vclit  parvuli  perninncre,  cutn  tn!ium 
sci.it  regniim  esse  coelorum  (  Maiili.  xix ,  fi )  ?  ll:cc 


tur  llcet  omnln  naturalium  causarnm  secreti,  pervi-  C  professio  nostra  scrtitnntium  ingcnin  debilitai :  Utc 


caciqiie  studiorum  siiorum  vigore  fpsa  coelestiifm 
inotnum  intcrna  scrulcntur :  In  ipsa  tnmeii  opcfte 
8ui  intentione  deflcient,  docfrinis  splrlialibUs  rcfu- 
lati.  Qul  enim  fortuitis  moiibus  agl  omnia  doccnt , 
audient  a  nobis  ntcrnac  virtutis  Deum  non  (ft)  m 
fortuiiis  manere,  ffcd  csse  mundi  creatorem,  iiidcfl- 
nitit!  ut  essentisc,  ita  et  virtutis ;  ipsum  fli  bemlne,  scd 
ex  eo  omiii:i,  moderaniem  ea  ipsa  umnia  contincn- 
tein.  Qni  vero  prcdicabit  aniin£  cam  cofporc  oc- 
ca^nm,  audiet  anlmam  non  esse  terrenam,  sed  et 
afDafu  Dei  ortam  elcmentis  eorpiris  admisceri; 
mortem  antcm  non  interitum  esse,  scd  discessionem 
ejns  a  corpore.  Qiil  auicm  resurrcctioucm  carnis 
abncgftblt.  sclcl  non  difTlcilem  cjus  inslaurationein 


doctriiiac  noslr;c  S|iiculn,  qiiio  per  regcncrnlornih 
exofdlnm  s.lgiltx  sunt  pnrvulorum,  «tultas  disptila* 
tioncs  ct  ridictlla  de  Dco  doginala  vulncrnnl.  Ifis  nd- 
tcr^«iri  profanoe  liitgu.i;  conlradictio  nnn  potc^t  ad 
horuin  omnium  (d)  dispuiaiionum  et  adbortntionum 
ffostrafum  fldem,  ct  trcpidatio  abnuentium  ei  metus 
esl  aifdieiitidm.  * 

45.  Fidet  nottra  terret  iniquott  recreat  juslos.  — 
Atinumiatis  euim  operilms  Dci,  tunc  Incipient  facta 
cjus  iutelligi,  tunc  in  bis  IU5tabilUf  jusfus,  idnc  cnin 
omncs  recti  corde  laudabunt.  Et  boc  ipsum  (mt. 
ipsud )  psalmus  ita  cdocet,  Vers.  911:  Accedet 
homOf  et  cor  altum,  et  exallabitur  Deus,  Sagittaa  par^ 
vulorum  factm  tunt  plagae  eorum,  et   {e)  niliil  habue- 


fuiuram  ei,  cui  incboaiio  prima  sit  facilis.  Pofro  qui  D  runt  eontra  ipsotlingum  eorum.  Conturbaii  sunt  ow- 


curambumanxcoiiversatioiiis  Dcoauferct,  cognoscet 
xternircgni  Deumjudicem:  nequc  hominem  idclrco 
tantiim  conditum  ul  esset  (  qiiid  enim  esse  bomincm 
Dco  utiie  fult  ? )  sed  ui  in  cognitioncin  Dei  editus , 
profectam  sibl  cx  opiflcis  sni  cognitlone  sperarct. 
10.  Filii  Dei  nalura  et  opera. —Jam  si  fldem  lixrc- 

(a)  Reg.  ms.  caret  particuln  in. 

\b)  Iia  mss.  necnon  Augustinus,  Theodorctiis  et 
Psalteria  velera  juxla  gra^cum,  iinmo  jiixtA  anliqua 
Vulgnia»  cxeinpinria.  Excusi  vcro  liic  et  iiifcrius,  ad 
cor  allum. 

(c)  Mic.  ms.  peccati  remittio,  tum  Reg.  tacramento. 
Suiiinde  forsiian  lcg.  indulgeatur. 

(d)  Kcg.  ms.  ditputationum  HOtirarum  tt  trepidaUo 


net  qui  videbanl  eot^  et  timuit  omnis  homo,  Et  annuniia' 
verunt  opera  Dei,  et  facta  ejut  intellexerunt.  Lmtabituf 
juttut  in  DominOf  et  tpcrabit  in  eo,  et  laudabunlr.f 
omnet  recti  corde,  Adversus  vuluerantes  sngittas  par* 
Tulorum  loqui  aiiquld  adversantinm  Uiigua  noii  ba« 
buit.  £l  qui  videbant  parvulos  sagiiiantcs,  coniur- 

a^ntien/ttim  ett.  Annunliatit  enim^  etc.  MaliemuSt  Ad 
horum  ofnnium  disputationetf  adhorlationum  nottrarum 
fides  et  trcpidatio  abnuenlium  bxreiicuruin  et  meiut 
ett  audieniium  genlilium  (V.  Tract.  ps.  cxlui,  n.  12). 
(e)  Uogius  rodex,  pro  niliilo  habueruni.  Verliuin 
grajcuiii  E^ouOivwav  verlendum  poiius  fuerat,  pro 
nihilo  habiim  tuni.  Sed  receptaui  lectioncia  coniir- 
luaut  6ubjecia. 


Jin  TRACTATUS  LN 

b:in(ur  el  ISS  inctiiiini ;  cum  sc  (a)  iii  crrore  siloa 
rccogiioscunt,  cum  diem  judicii  et  relribuiionem 
acke  in  corporc  vitx  agnoscuul,  cum  opora  Dei  nu- 
diunt,  el  facla  ejus  intelliguni.  Ih  liis  est  Ixliiia 
fianciorum,  in  fiis  spes  firmissima.  Ob  ba.*c  Deiiiii  qui 
rcito  cordc  s unt  laudant ,  scientes  esse  (6)  rciuis- 
sorcin  peccalorum.  morlis  pereniplorcm,  ct  diaboli 
debcUatorem,  judicem  sscculi,  ailcriiilnlis  largitorcm, 
Deum  et  Dorainum  nosirum,  qui  est  benedic(us  in 
saecula  sseculorum.  Amen. 

PSALMUS  LXIV. 
In  finem  Pialnms  Daiid. 
Te  (c)  decel  hymmis  Deus  in  Sion^  ei  iibl  reddelur 
totum  in  JerusaUm.  Ezaudi  oraiionem,  ad  te  omuis 
caro  venlet.  Verba  iniquoruni  (d)  pra:valucrunlsupcrnos, 
ei  [e)  impleiatibus  nostris  lu  propitiaberts,  Ucatus  quem 
etegisti  el  assumpsisti^  inltabitabil  ([)  in  tabernacutis 
iuigJleplebimurinbonis  domustuce,sanctum  at  lempln,n 
tuum,  mirabile  in  aquHute,  Exaudi  nos^  Dens  satula.is 
noster^  ipes  omnium  finium  terrce^  et  in  mari  louge, 
Prteparans  nionles  in  virlute  tua  accinctus  potenlia,  (lui 
couturbas  (g)  profnndum  maris,  sonum  fiuctuwn  ejus. 
Turbabuntur  getHes^  et  timebunt  (/i)  omnes  qui  liabitaut 
fines  a  stgnis  iuis :  exilus  matutini  et  vespere  (/)  de- 
lectationis.  Visitasti  terram,  et  inebrtasti  eamf  multi' 
plieasH  locuplctare  eam,  Flumen  Dei  reptetum  est  (j) 
aquii^  parasti  cibum  iltorum,  quoniam  ila  esl  prwpa- 
ratio  (It)  ejui  :  rivos  ejus  fne6na,  multiplica  genera- 
tionei  eju$ ,  in  stillicidiii  ejus  latabitur  (/)  exorlem, 
Benedicei  coronam  anni  benignitalis  ttue ,  el  campi 
tui  replebuntur  ubertnle,  Pinguescent  fines  deserti^et 
exuttalione  collei  accingentur*  Induti  tunt  arictet 
ovium,  el  convalles  abundabunt  frumento  ;  elenim  cla- 
mabutit,  et  figmnum  dicent» 

184    TRAGTATUS  PSALMI. 

1 .  Quid  prcecinat  psalmui,  —  Vers.  1 .  Opportuno 
superiorem  psalmum  bic  qui  subjacet  consecuius  est. 
Est  auteni  ei  ipse  in  finem  :  et  congrci;alionem  gcn- 
tium,  qux  Dominum  laudaturae  sunl,  nunliat.  Ipse 
hujus  interprelatioiiis  nostros  fidem  rcddet. 

2.  Nii  iine  Dd  taude  iiuhoandum,  Sion  Ecclesia.  — > 
In  exordio  autem  ejus,  secundum  consuetudincm 
soam,  propbeta  oraiionem  oiniiem  ad  Deum  dirigit. 
Omnis  enim  nobis  res  aique  sermo  cum  conressiono 
Dei  ineandus  cst.  Sed  scicns  propbeia  plures  pro 
diTersitate  (m)  rerum  ac  siudiorum  in  supervacuis 
demorarl ,  spccialcm  et  proprium  Dei  a  nubis  hoiio- 

(a)  Editi,  in  errores  istos  :  cmendanlur  cx  ms. 
Reg.  Recognoscunt  aiiiem  ;  quia  splendor  doctnnm 
Dei  conden&om  iltam  et  conspiratam  damonum  virtnlem 
coruscalioms  luce  dispcrgil,  utexplicatur  in  pn.  cxliii, 
n.  11. 

(b)  In  vulgatis,  remisiionem,  Conciniiius  in  ms. 
R^^.  remissorem, 

(e)  Uil.  inrra,  libi. 
f   Id)  Ilit.  invalnerunt. 

(e)  Ilil.  impietates  nostras  tu  propiliabis» 

If)  Infra,  ut  inliabitet. 

ig)  Hil.  fundum,  ; 

fh)  Hil.  aui  inkahilani. 
i)  HiU  delectationes. 
0)  BUariuA,  aqua 


LXIY  PSALMUM.  \]\ 

A  reni  requiril,  dicciis,  Yers.  2  :  Tibi  ducel  hymnnt 
Deus  in  Siun,  Sioii  inoiis  quidein  Jerusalciii  tuljaeeni 
esi  ;  scd  iiioiiteiii  biinc  ejusque  niiincii  nlque  cliuui 
urbis  ipsius,  Lcclesiani  qu;e  corpu^  cst  Cbristi  nun- 
cupalam  semper  acccpimus,  Domiiio  iii  psnlmis  di« 
cenle :  Ego  autem  constitutus  sum  rex  ab  eo  super  Sivn 
montem  sanclum  ejus  (Ps.  ii,  G ).  El  no  iu  repno 
cum  collis  biijtis  couslKuluiu  arbiiiareinur,  iii  Pro^ 
plielis  (Zar/i.,  ix,  9),  atquc  ciiam  iii  Evangellis 
(  Maiih,  XXI )  dictum  cst :  Gaudc  vulde,  filia  Sioii , 
pnrdica  filia  Jerusalciu  :  ccce  nx  luus  vcnit  tibi.  Et 
Apostolus  (Gal.  iv,  26) :  Ea  aulcin  qu»  sursuni  cst 
Jciusiilem  \\hen(Reg.  ms,  libiTaa)  esi,  quaBesl  nia- 
tcr  iios!ra.  Ilyninus  ergo  bic  Dco  condecel,  qui  sil  in 
Siun  spirilali  et  ecclcbiasiico  caiilico  iunocens,  et 

B  Dci  (}i)  buidibus  dulcis. 

T}.  Vita  auslera  philosophorum  et  hceretieorum, 
Vota  extra  Ecclesiam  inaniOf  Spiritu  non  interpellante, 
—  Omiiia  autem  superstitioiiuni  geuera  qti;e  exirn 
rcligionein  Dci  siui  condemnat.  Plurcs  enini  hunl  in 
demcrsissimo  crroris  profundo  loc.')ti,  ({ui  doctriii:e 
su.x  pervcrsilalem  qiiadam  inanis  laboris  probilate 
commendeiit.  Ccinimiis  namque  nudis  pbilosopbot 
corporibus  al^cro  :  ipso  eliain  conjugioruin  usu  ma« 
gistri  (o)  abstiiieiit  :  ba^relici  sicco  panis  cibo  vi- 
vuni.  Sed  qui  taiidem  oliosi  bujus  proposiii  pro- 
fecins  est?  totum  hoc  inanealqiie  ridiculum  est  ^ 
et  cuni  ipsis  supcrstilionis  causis  miserabile.  Dco 
crgo  vovenda  suiil  contcmpius  corporis,  eastiiaiis 
custodia,  jojuiiii  toleianiia.  Aiqiie  ideo  ait :  Kt  tibi 

C  reddelur  votum  in  Jerusatem.  Yola  enim  lantum  ec- 
clesiaslica:  religioois  uliiia  suni.  Qwm  cuni  et  digm« 
Ddo  cantionibus,  et  propo>il;e  iii  Ecclesia  obscr- 
vaniiu}  sludio  probabunlur,  turo  digiii  erlnius  pro 
quibus  Dcum  sancius  Spiriius  iutcrpellel.  Idern  naiiH 
quc  pcr  Propbelam  luquitur,  el  docet.  Ipse  auicm, 
secuiidum  A  postolum  ( /2om.  viii,  ^O),  pro  nobis 
ineiiarrabilibus  gemitibus  inierpelbil :  alqueideo  hlc 
ita  dicium  e^t ,  Yeks.  3  :  Exaudi  orationem  :  iioii 
enim  subsequitur,  meam  (p) ;  IM  ^^  diccniis  per- 
soiia  possit  inieliigi.  Licet  enim  inulii  timquam  lioc 
deessel  addiderini,  non  tamen  in  aulbeniicis  exstal. 
Proplida  enim  non  suo  sensu,  sed  inspiratus  haee 
loquitur  :  Exaudi  orationem, 
4<  (Uiro  omnii  homo.  Erroreet  deliclii  ett  Uberandui 

D  per  Chriili  sanguinem.  —  Seqtiitur  ut  quorum  oralio 
sit  exaudienda  derooiislret.  Nec  longe  exspectationcm 

(k)  llil.  lua, 

(/)  Hil.  eum  exorietur. 

(m)  Ucgius  eodex,  pro  divcrsiiale  sludiorum,  eic. 

(n)  Iii  Rcg.  nis.  a  prima  manu,  DeuSf  a  secunda, 
Deo  :  malc. 

(o)  Ms.  Kcg.  magi  absiinent.  An  primo  loco  iio- 
tatur  ntiditas  gymnosopliisiaruin  apiid  ludos;  sc- 
cundo,  conliuenliamagorum  npud  Pcrsas  celebrium; 
lertio,  Moulanisianini  xeropbagiap,  quas  novum  affec" 
taii  officii  nomen  et  proximum  elhmc(e  supcrbtitionis 
fideles  vocant  apud  Teriull.  de  Jejun.  c.  2. 

(p)  Abest  etiam  ha^c  vox  a  p^allcrio  quod  vcrlit 
Hleroiiyroiis  ex  hcbr«co.  Exstat  vcro  iii  graecis  cxcm  • 
plaribus»  etapud  Augusiiiiuroy  Thegdorcturo,  etc. 


A\n 


SANCTl  IIILARII  ^^PISCOPI 


4ia 


noslram  diflcrl :  siihjccil  otiiin :  Ommt  cnro  ad  le  venict,  j^  cumiininicat.  Scil  Proplicln  qtinnta  bcatitiulo  sil  in 


lloinani  gcneris  iiniversitntem  Scriptura  siib  cnrnis 
nomiiie  de^ignal :  nt  in  legc :  Et  dlxii  DeuSj  non  per- 
manebit  apiritut  meut  in  hominihvt  istit ,  quoniam  caro 
tunt  {Gen.  yi,  3);  ct  in  cadem :  Quoniam corrupit  nmnit 
caro  viam  ejut  {Ibid,^  12),  el  iii  proplicta  noiiiiniis:  Ef 
e/fundam  de  tpiritu  meo  super  omnem  carnem  {Joel.  ii, 
28);  et  in  Evangelio  :  Et  Verbum  caro  factum  eti^  et 
inhabitnvit  in  nobis  {Joan.  i,  14  ).  Hujiis  igitiir  huinani 
gcncris  ornlionem  cxaiidicl  Deus ,  qiiod  vanis  infeii- 
cium  siiperslilionum  docirinis  tcnebatiir  :  cum  prsc- 
cepta  genlilia  omnes  eos  ad  stndium  impielaiis  iin- 
bticrent,  Deum  in  lignis  cl  saxis  ei  metnHis  prxdi- 
cando,  et  mundi  opiliccm,  alqiiR  aniinrc  noslrni;  pa- 
rentcm   intra   inaniincm  maieriam  collocando  (a). 


tabornaculis  Dci  cssc,  alio  loco  diccns :  Concupitcit  el 
deficit  animamea  inatria  Domini{l*t,  lxxxiii,  5)  .SeJ 
noii  ob  id  bonorum  cailc  tium  spts  adimiiur,  si  non 
omncs  ad  cohubitalionem  Dci  cligcniur.  Plurcs  cnim 
ni:insiones  divcrsa*  dignitati  linliiantinni  pruparaii- 
tiir.  Scd  liccl  diver^a  sil  digniias;  d:(rcrl  eniiii  frteila 
siclhc  ii)  glorin  (I  Cor,  \v,  41) ,  tnnicn  (inolquot  babi- 
laiioiiibits,  vniiis  licel,  digni  b:ibebuniur,  lidci  fruc- 
liint  el  hf>nnrcin  coblcstis  glori;c  .«orliciiliir. 

G.  Quiv  Dei  domuSjqua:  itlins  bona^  quo  mciito  com- 
ptirautur,  —  Pnsl  eniin  iKntiltidincm  ejiis,  qtii  nd  ha- 
bilaiidiim  in  labern.icnlls  Dci  rnciil  electns,  boc  se- 
quiiur  :  lieplebimur  in  bonis  domut  tua: :  sanctum  ett 
templum  tuum  ,  Yers.  G  ,    mirabile  in  a:.iuita'e.  II is 


Hunc  igitur  errorem  genles  rmentur,  quod  cos  pbilo-  ^  ergo  boiiis  Domus  Dci  replebiiiiur ;  qtiia  in  tnbcrna- 


sopbix  fncuiidia  dctinnerit  in  errore  :  scientes  tan 
dem  vetera  delicia  stia  et  antiqux  impieiatis  crimina 
Deo  propitianda  csse  pcrChrisium.  Ipse  enim  secun- 
dum  Apostotum  iiosira  placalio  ost  :  ait  namque  : 
Quem  propotuit  Deut  placationem  per  fidem  in  tuo  fnn- 
guine  {Rom.  iii ,  25),  et  iteriim :  Ipte  est  placatio  pro 
peecatit  nottris  {\Joan.  ii,  2).  Venietergoad  ciim  oiniiis 
caro ,  dicens,  Yers.  4  :  Verba  iniquorum  invalucrunt 
euper  nos,  et  impietatet  nottras  tu  probitiabit. 

5.  Qui  omnit  homo  liberandut.  —  Sed  qni  landem 
propinationiseffectiis  csi?  Ycl  quid  prodcrit  errorcm 
gcntilom  rcliquisse ,  ct  doctrinain  impiani  sprevissc? 
Et  idipsuin  non  dissimnlnvit,  diccns,  Vers.  5  :  Bvn- 
tut  qucm  elegitli  et  utsumptitti,  ut  inhnbiiet  in  tabcrna" 


ciilis  Dei  bcntiis  liabitabit.  Kt  qnidem  interim  bona 
domiis  qnx  sint  pnssumus  existijiinrc ,  Ecclcsix  scili- 
cct  ntuncrn ,  qiKc  ci  secundtim  inuliiplicem  frnctum 
Ghrihtus  indnl<:it;  qnin  el  i;sn  sccundum  Apostolum 
doinus  Dci  C)l  :  Vt  sciat^  inquit,  quemadmodum  opor* 
teat  te  in  domo  Dei  divertari^  qux  ett  Ecclesia  Deivivi^ 
cotunwa  el  firmamentum  veriiatis  (I  Tim,  iii,  15).  IIxc 
ergo  bnbet  lrice»iiniini ,  scxngcsimnm,  ccniesimum- 
que  (c)  friictuin.  His  crgo  bonis  domus  Dci  fides  cre* 
denlium  explebitur,  qiia;  inicrim  donorum  divisioiii- 
biis  ndornaiur,  sictit  scrtpinm  esi :  Huic  enim  datur 
termo  tapienii(e ,  alii  scrmo  scientiie  {fj ,  alii  fides  in 
eodem  Spiritu ,  alii  donn  sanationum  ,  ulii  gaiera  /m- 
guarum,  alii  {g)  interpretalio  linguarum  { I  Cor,  xii »  8 


eutis  /tifs.  Omnis  quidcm  caro  venict,  id  cst,  ex  omni  p  et  teqq.)  Vcruin  sunl  ct  nlia  pleiin  el  perfccia  do 

boininum  genere  congregnmur  (6)  :  sed  beatiis  est 

quisqnis  rueril  electu<.  Multi  enim  secuiidum  Evange- 

lium  vociiti  sunl,  sed  panci  elccti  {Matth.  xxii,  14). 

Elecii  antem  suntnuptiali  vesieconspicui,  pnroatipie 

integro  novn;  nativilatis  corpore  splendidi.  Iiaqne 

non  les  indiscreii  judicii  electio  est :  sed  ex  mci iii 

dclectu  (c)  rncta  discrciio  esi.  Bentiis  crgoqucm  cle- 

git  Deus  :  bea:us  ob  id ,  quia  clccti(»ne  sit  digiins. 

Scireanteni  iios  cotivcnil,  bic  l)calus  in  quam  reni 

fuei  Itclcctus,  XSB  scilicet  ad  id  quod  sequitur:  Inhabi- 

tabit  in  tjbernaculis  iuis.  Omnis  perfectio  bonoriim,  in 

liabiiaiioniscoelestiscst  rcqnies(d).  Mullas  inansioncs 

Doininns  in  coelis  esse  lcstitnr  (Joan,  xiv,  2)  :  std 

Patrnn  ont ,  ul  apostoli  nhi  ct  ipse  sit  maneant ,  di- 


mus  Dci  niuncra  ncqiiaqnam  (/i)  nainiis  carnaliuin 
sensnuin  a^stitnanda.  Novil  h;cc  usqnc  ad  tcriium  coe* 
inm  Aposlolus  rnptiis  :  ct  prTdicnl  dicens :  Quod  ocu" 
tut  non  vidii,  nec  aurit  audivit ,  nec  in  cor  hominis  at' 
eendit,  qum  pra^paravit  Deut  liis  qui  diiiyunt  ctim(i 
Cor.  11,  9).  Ilis  igiinr  donius  Dei  boiiis  replebiinur. 
Et  mcritnin  porci|iiendornin  borum  rruciuum  doccly  di- 
ccns,  Sanctum  ett  temptum  187  '«''"'t  mirabile  in  aqui" 
laie.  Omnin  nnniqiie  <  rcdcMiinm  corpora  tcmplum  Dct 
esse  Apostolus  docct,  dicens,  An  nescitit  quod  templuni 
Dei  esiis.  ct  spiriius  Dei  habifat  in  vobis?  Si  quis  tetU' 
plum  Del  corrnperit ,  corrumpet  eum  Dcus.  Temptum 
enim  Dci  sanctum  est  (I  Cor,  iii,  16,  17).  Ornandum 
ergo  hoc  Dei  tcmpluin  esl  sanctitntc  niqnc  jusfiiia,  ut 


cens :  Pater  quos  milii  dcdlstit  volo  ut  ubi  ego  tum,  ibi  j)  bonis  domus  Dci  repleniur ,  iit  n^qnilatis  nc  Hdei  opc« 
et  itli  tiut  mecum  {Joan.  xvii ,  !2i ).  Ex  plnriniis  ergo  ribus  mirnbilc  sit.  Domum  auleni  Dci  eiiain  ipsum  as- 
niaiibionibus,  a|>ostolis  snis  onm  qiix'  sibi  cst  propria      sumplum  a  Dei  filio  bominem  intclligcre  erit  promp- 


{n)  yii\^'.\\\^intrainanemmateriem  cotlocando.  Hinc 
igitur ,  elc.  Veriiis  ms.  Reg.  inira  inanimem  :  iit  sil 
qu.iMlam  opposilio  iiiter  animce  nottra^  parcntem  essc, 
el  intra  inanimem  mnterinm  conclndi. 

{b)  Ilcg.  nis.  conyreganfur. 

(c)  Iloginscodex  a  prima  manu,  diteclu  :a$ecunda 
ditcctionit,  male.  Tolns  illc  locus  non  dc  eleciioncnc 
prxdcsiiiiatione  uclcrna  cst,  scd  de  temporaria  glori;e 
a*lern»  rctiibntione.  Iliiic  etecti  proxime  dicti  sunt, 
non  qui  erunt,  sed  qui  jnin  sunt  nuptiati  vetle  conspi" 
ftti,  eic.  Hinc,  n.  6,  inviiainur  rcslinare  illiic,  ubi  siint 

{'umnd  linbiiHudum  etecii.  Ilaiic  nntem  electionem  cx 
ii^riii  duleclu  licri  ncnio  nisi   b;ereticns  negaverit; 


Hunc  itaque  locum  frustra  recenset  Scultetus  inter 
Hilnrii  nuRvos. 

{d)  Pnr.  requiei.  Editi  nlii,  in hobitaiionis  euelettit  e$t 
requie.  Sciiuimur  mss.  Toin  h:cc  plir.isis  clariiatis 
ergo  ita  csl  invertenda  :  Hequies  inlmbiintionit  ecetcsti$ 
ett  perfeclio  omnit^  scu  oinninin,  bonorum, 

(e)  Ms.  rcg.  tricenum ,  texaqenum^  rentenumque. 

(f)  (ii  ms.  rcg.  hinc  enim  daiur  atiit  termo  tapien^ 
tice,  aliis  termo  scieniiip. 

((/)  EdiU,  interpretatio  termonum  :  ronitenlibus  mss. 
qut  jtixia  gni^cnm  liabent  bic,  ul  lib.  ii  de  Trin., 
n.  55,  ei  lib.  viii,  n.  ^9,  interpretatio  lin§uarunu 

(h)  Apnd  Par.  in  naiuris. 


417  TftAl.TATlS  IN  L\IV  PSALMUM.  41S 

Itiin  :  iiiiia  iii  eo  liiliabitel  oinnis  plciiiludo  diviiiilaiis,  A  ttfucwejus  (e)  exiirdescct,  carbonesacctusisuniabeo.in'- 


clpcr  nalurn^  pro;>ricLitcin  in  eo  Palcr  liubilet,  lio 
nis  itaquc  (a)  cjus,  id.cst,  virliilis,  gloriic,  aiicruila- 
lis,  uno(iuo<|iie  co  rcplendo,  qui  sc  lemplum  Deo  sanc- 
tum  ct  mirabile  in  x^quitaie  serv;ivcii(.  Onmiiim  itw 
qoe  nostrum  spcs  ibia  est ,  ut  bouis  domus  Dei  rc- 
pleamur,  ui  sanctum  et  mirabilc  tcmplum  illius  si- 
mos.  Beali  quidem  sunt,  qui  jam  a  Deo  ad  iiabit.induin 
io  labernaculis  ejus  clccli  suiit :  scd  feslinarc  nos  in 
consorlium  hiijus  boatitudiiiis  coiigruum  csl,ov'eriiiio- 
nibiis  id  aiqueoralionibus  cxpctciitcs  (b). 

7.  A  beatitudmis  $pe  nuUa  tjeus  exclnsa.  —  Ob  qiiod 
itasequiiur  :  Exaudi  nos,  Deus  satutaris  uostcr^  spes 
oinuium  finiuw  terras ,  ei  in  mari  louge.  Non  coin|)Olit 
hxc  oralio  Judxo.  Ct  quamquain  bic  libcr  icgis  sii  , 


ctiuavil  Ifecum,  el  desceudit,  ct  caligo  sub  pedibus  ejus, 
Et  ii)  consequemibus  csl :  Mi^t  saglttas  suas,  et  disper* 
sit  eos ;  et  futgura  muttipticavit ,  ct  couturbavit  eoi 
(PsaL  XVII,  8  elseqq,).  Et  in  his,  quanlum  lcciio  docel 
descensioiiem  Doinini  de  coelo  pcr  Propheiam  Spirilus 
sanclus  Ostcndit,  (f)  mctum  tcrrsc,  moniium  Ircpida- 
lioncin  ,  ob  id  quia  his  Dominus  iralus  sit,  fuino  dc 
ira  ejus  exorio ,  ignc  dcinceps  de  conspcciu  rjus  ac- 
ccndciido.  In  ruino  qui  adscciidil ,  pra:terili  lcinporis 
rcs  est  :  in  igneaulcm  nccendcndo,  fulurisigiiiricaiio 
co:iiinctur.  Dthinc  iie  quid(|nain  de  nalura  hcbeli  et 
iinmobili  dicliim  cxibtiinarelur  :  lios  iiiontes  sagillac 
miss;c  dispcrguiil,  et  fulgura  inuliiplicata  conlurbanl. 
9.  Moutes  diubolus  cuin  suis.  Hi  a  Cliriito  obtriti. — 


prnplieti:!  tanien  iion  c^l  genlis  imius.  Spes  cniin  h:cc  B  Hoc  igitur  monliiim  noniine  omncin  supereniinenlcm 


omnium  rinium  (crrx  csl :  et  quacuinquc  sc  h:)bit:)bi- 
lis  mundi  hiijus  lcmperics  cxlciidii ,  omnibus  Cltris- 
lus  in  spe  esL  Quin  etiam  intcrni  alquc^cxierui  ina- 
ris  (c)  insul:v  in  htijiis  nnminis  virtute  rcquicscunt. 
Spes  enim  omnium  finium  terrw ,  et  in  mari  longe  est, 
Sed  spo:n  oporlcl  noii  ex  inani  essc  pncsumpiain :  ne 
nagis  sit  inceriorum  pra^sumptio ,  quam  cxpei  taiio 
cogiiilorum. 

8.  Montes  non  lerrcni  Ivc  significanlur.  —  Iiaqiie 
cur  in  cospes  omiiiuin  sit ,  in  coiiscquentibus  docei , 
diccns,  YcRS.  7  ct  8 :  l^rwpnrans  montcs  in  virtule 
tua  accinctus  potentiu,  qiii  conturbas  Id)  fundnm  mnris, 
ionHm  fiuctuuin  ejus,  Ad  terrenoruni  moniiuiii  iialu* 
ram  serino  iste  non  pcrtincl :  firmnti  cniin  suni,  non 


virtiilom  inlclligi  oportct :  qiunc  se  conlra  Dcum  cxal- 
taus  :)l({iie  cfrtrens,  irx*  Dci  subdidii.  Descendcns  igi- 
tur  Dcus  Yeibum,  a^sunipiuin  sibi  homiiicin  poteiitia 
acciogciis,  pt-iiiium  h;cc  cacumina  moniinm  dcprcssit, 
diaboli ,  scilicci  ct  suoruni  coiitumaccm  exccl- 
lenti:)in  |iroirivil,quosper  lianc  priinxobtiiiionis  po- 
teslaicin ,  poeiKC;  :cteriii  judicii  pra'paravit.  Servavit 
autem  hauc  eaindem  proplicia  ralionem,  diccns :  As- 
cendil  fumus  ub  ira  ejns ,  el  iyuis  a  conspectu  ejus 
ardescet.  Fumus  cnim  cos  inieiim  arsuri  ignis  in- 
volvit :  alque  ob  id  in  pra*senli  psalmo  iia  scriptum 
esl  :  Prtcparans  monies  in  virlute  tua  accinctus  poien» 
tia.  Accinctio  potcnli.v  ci  (|uod  iiidigcbat  (g)  corpori 
co:iplalur.  Non  cniin  Yiriiis  accingiiur;  sed  in  vir- 


pncparati ;  prxparatio  auiein,  fuiiiru!  opcraiionis  csl  G  lute  Dei  potentia  liomo  qucni  Dominus  assumpsitac- 
coeptum.  Dehinc  memoratorum  inontiuiii  prvpnralio      cingiiur. 


10  accinctu  potcntix  al(|uc  virtulc  csl  :  terra  nutcin 
omnis  cx  nibilo  c>t  jussu  ^ub^sisicre ;  resqiic  ca  potcn- 
liae  non  eguit  nccinctu,  qiia:  cx  jiibcndi  fiiciliiaic  pen- 
deiiat.  Utile  cst  autcm  cognoscerc  sicubi  in  Scriptii- 
risinontiumfaiiasit  incntio.  Ailnamqucproplieta :  i\u- 
dite^  populi  omneSf  \8S  ^^  tittendat  terra^  et  omnes  liabi  - 
tauiei  in  ea.  Et  erit  vobis  Dominus  Deus  in  testimonium, 
Domnus  de  domo  sancta  sua.  Propter  quod  ecce  Do* 
minus  descendet  de  loco  suo  ,  desccudet  super  excelsa 
terrce^  etconteret  montes  subtus  se  ,  ct  vallcs  liquescent 
tamquiim  cera  a  facie  ignis  propter  impietatem  Jacob. 
ili€C  omnia  propter  peccata  domus  Israel  (Micli.  i,  2  el 
teqq.).  Et  rursuin :  Et  coinmota  est  et  intremuit  terra,  ct 


iO.  MarCj  sa^culum.  —  Coiitem|)linduin  autem  cst, 
quid  pncparationem  moiiliuin  conseqiiatur  :  Qui 
conturbat  fundnm  maris,  sonum  (tnctuum  ejus.  Con- 
turbal  iion  innrc,  scd  maris  rH/K/um ;  iicque  189  fluc- 
tuscjus,  scd  sonum  fluctuum.  Marc  auteiu,  ut  piopbe- 
tia!  scrmo  eJoccl,  pro  s;rculo  nuiicupnlur  :  nt  ait: 
Superinducet  Duininus  machoiram  terribiUm  et  magnantj 
super  draconem  serpentem  pravum^  et  perimet  draconein 
qui  in  mari  est  (  Esa.  xxvii,  1).  Et  itcrum  :  Mare  hoc 
magnum  ei  latum ;  ibi  requiiscei  draco ,  quem  figurasti 
ad  illutlcndum  ipsum  {Ps-  ciu,  25).  Vcl  ccrtc  illud  ab- 
solulius  :  Yeni  in  aliitudinem  maris,  et  tempestas  de^ 
mersit  me  (Psal.  lxviii,  5).  Monles  igitur,  id  est ,  ad- 


fundanunta  montium  conturbatn  sunt  et  commota  sunt^  D  vcrsaria:  omnes  supercininentcs(|uc  virlutcspceiix^ju- 
quouiumiratusesthis.AdscenditfumnsabiraejuSyetignis      dicii  pra*parantur,  ct  inaris  fundnmenta  lurbantur. 


(/i)  Yocabulum  itaqw  in  vulgatis  ouiissum,  rcstitui- 
mus  ex  mss. 

(b)  Par.  conuqttente4. 

{c)  l\eg.  nis.  interm  mariSf  sine  verbis  alque  ex- 
tertti :  qua:  si  ab  aliis  abes^cnt,  inaris  iiitcrni  in- 
suLis  puiarenius  ad  itniiatioiicin  prO|)hcticoruin 
vcrboruni  vocari  cas  qux  loiigc  sunt  iiilia  inarc, 
dc  qnibiis  tracl.  ps:il.  xiv ,  n.  3  :  Quin  etiain 
in  Oceani  insulis  habitationes  Deo  plurimas  para- 
werunt  apostoli.  Sed  ct  externi  intestiniiiue  maris  ine- 
minit  Florus  1.  iv,  c.  ^.  Externum  inare  Oceanuin, 
vocavit  Piolcina^us;  Plinius  nutein  1.  iii  liisi.  nal., 
c.  3,  ell.  v,  c.%  clc,  llcditcrrancum  inarc  internuni 
diiit. 


(d)  Iii  vulgatis,  profundum.  Verius  ins.  reg.  fundum^ 
ju\ta  gra:cuin  xOto^;  quoinodo  lepcre  est  et  apud  Au- 
gustinuin  el  in  vcteribus  psalteriis. 

(e)  Editi ,  exardescit :  quain  lcctionem  \idcre  cst 
apud  Augusiinuin,  iii  veteribus  psalicriis  Germnn. 
Mediolaii.,  Uoni.  sed  non  patiuntur  subjecta ,  in  igne 
autem  accendendo  futuri  significatio  coniinetur,  quas 
neccssario  poslnlant  exardescet^  quod  babet  ins.  reg. 
nccnon  Theodorctus  ct  vclus  psalteriuin  Carnu- 
tcnsc. 

(f)  Vulgaii,  motuin  terrce  :  miniis  ad  mentein  llila- 
rii,  noii  lerrenum  aliquid  superioribus  demonstrari 
contcndentis,  castigaiitur  cx  mss. 

(y)  Subaud.  potcntii. 


419  SANGTI   lllLAnil  EPISCOPI  42Q 

Im  Iiariim  cniin  inimicarnm  virtiiliim  fiJucia  STCiilinn  A  ncc  peniliis  (lcsineolcs,  cl  fincni  ctinrQnuin,  id  cst, 

liujiis      qiiaindam  proximam  dcrcctioucm  pcccati,  carnis  lui- 


consislcbal  ,  et  huic  in  invisihiliiius  s:cculi 
profundis  laiebant.  Sonus  aulem  ilucluum  cum  fuiido 
mnris  pcrturbaliir.  Turbalo  eniin  diabolq,  oninia  ler<p 
roris  sui  miiiisteria  lurbantur  :  el  ipse ,  quo  genics 
pavcbant ,  advcrsaniium  polestatum  sonus  trepidat. 
nccoidemur  valum  murnuira,  cl  inconditos  bacchan- 
lium  rrcmitu.s,  ct  noiinumqiiain  conruso  audientiuni 
scnsu  inccrlum  ne>cio  quid  simulacrorum  xra  80- 
nnisse,  omncm  denlquc  proranocerimQniqirumcantu 
mundum  rcsullantcm.  Nunc  vero  Doinipo  Chrislo 
prxdicato,  siicrc  omnia  conruiaia  et  irepida ,  ciim  hi 
tcmplorum  ct  gcntium  dii  viriutc  fidelium  subjiciun- 
tur  ad  poenam  :  cum  crcdcnlliim  verbis  torquenlur, 
lairnntur,  unintur,  et  invisiblies  nobis  atqiic  iiicom- 


biiantcs,  neca  carne  absqni,  ncc  in  toturo  inicrD^ 
carnis  excrcent.  Apostolus  auirm  cum  in  corpore 
sit,  porcgrinaiur  a  corpore  ( \\  Cor,  v,  8).  Aposlolus 
cum  in  via  sit,  quolidic  tamcn  morilur  (I  Cor.  xf, 
51) :  vivit  anlcm  jam  non  ipsc,  vivit  yero  in  fiQ 
Chrisius  {GaL  ii ,  20).  Omnes  ilie  fiisfss  nmbigu»  vq- 
liintatis  excessit,  eiiam  cxtra  fiiies  corpofis  peoc^ti- 
que  habiiat,  pcregrinaudo  a  corpore  dum  in  corpore 
cst,  ct  quolidic  moricndo  dum  vivii  (c) ,  et  'mm  ppn 
ipse  in  se  vivendo,  sed  Christus.  Qrtcruin  Umcptiiim 
Ircpidatio  cx  ambigiix  haljitalionis  incerto  cst  :  dum 
adhuc  habitando  (d)  fines  limcnl,  ponduiu  pciiitus 
quod  jam  habitant  Iranscundo;  ct  lamcn  dcsincuUi 


prchensibiles  natiirnc  vcrbo  coniincnlur,  puniunlur,  B  voluntaic  fineni  (c)  jam  habilent  desinendi. 


abiguntur,  cum  vatcs  silent,  cum  muia  sunl  lcmpla. 
Pcr  \\xc  itaqiiejani  judiciopr.iparanlnr.  Gt  pra>paralio 
isla  quid  proficil?  prorccil  (a),  nnnnque  iTurbabuutur 
gcntcs ,  Vers.  9»  et  timcbnnl :  ccrncntcs  sciliccl  dcos 
suos  muios,  et  lanluin  ad  impositioncm  niannuiu 
noslrarum  pamx  suxvocibus  ingcmiscentcs. Scd  post 
turbalioncm  ^cniium  alii  tiincbunl;  timorem  enim 
erit  illalura  lurbatio.  Numquid  omncs  qui  et  turba- 
buntur,  ct  liincbunl?  Non  ulique  omncs  qui  cl  lurba- 
buutur,  ct  limebunt. 

11.  Timcbunt  neque  prorsus  sectantes,  neque  dimit- 
tentesqudc  curnis  sunt.  — Qui  ergo  timcbun^?  Qui 
inhabiiant  fincs.  Non  snbjecil  Scriptiira,  ul  assolct, 
iincs  terr» ;  non  eniin  hic  dc  tcrrac  finibus  loqueba- 


12.  Signa  Dei  misericordioe.  Malutinai  ct  vesp^r-- 
tino!  Dei  laudes.  —  Scd  Yidcami\s,  bi  qui  fines  habi- 
tanl  cur  timcbiint,  e(  unde  illis  mctus  ingruat.  I^^i^ 
id  occuUum  esi :  sequiiuf  uamquc  :  Et  timelfuai  qui 
inhabilant  fines  a  signis  (uu.  Metus  crg^  omnis  a  si« 
gnis  est.  Sed  qq;)c  hxc  crunt  signa?  Exiius  matmitdf 
et  vespere  delectationes.  Y^ns.  10.  Vivtasti  tcrramt 
et  inebriasti  eam ,  multiplicasti  locuplelare  eam-  fiu' 
men  Dei  replflum  est  aqua,  parasli  cib\f,m  iUotf^mf  quO' 
niam  iia  est  fra^parqtio  tua.  Ab  his  igitur  sigui^  m^ 
lusorlus  est.  Est  cnim  magnum  in  singuUjB  qi4ibusqMi|0 
corum  signum.  Nam  posi  pruparatioij^es  luontiujB  io 
accinclu  poienliuB,  el  conturbaiioi\^j  nr^stris  (u^i  ^ 
soniiiis  ([)  fluciuum  ejus ,  progressiis  l^cclesi^  {g)  ud 


tur.  Dehinc  ergo  sermonis  ratio  non    }9Q  pati- G  "^^iu^i^^rum  ct  vcsperlinoruni  liyipi^orum  deledulio- 


tur,  ut  id  adjeclum  (6)  exisiimemus.  Ait  cnim , 
Qni  inhabitant  (ines.  Niimquid  el  gcntes,  qux  intra  fi- 
nes  suut,  non  timcbunt;  et  tcrrarum  tanium  extima 
!>cum  mctucnt ,  ab  cjus  metu  cxteris  quac  in  medio 
habcnlur  alicuis?  Finis  autem  cst,  non  rcs  ipsa,  scd 
rei  cxlimum.  Esitimum  vero  est,  in  quo  rcs  ipsa  dcfi- 
cicl.  Qui  crgo  fines  inhabitant?  Scilicet  qui  in  carne 
positi,ncquc  in  lotum  adhucsecundum  carnem  a^^unt, 
nequejam  omnino  fiiiem  peccaiipcr  desincndia  pec- 
caiis  consuetudinem  tenent;  sed  volcnles  dcsincrc, 

(a)  Iia  mss.  At  Bad.  et  Er.  pro/in<,  Lips.  cl  Par. 
proficiunt,  Do  oraculorum  Bilentio  non  lacuit  iuvo- 
naU^s : 

Delphis  oracula  ccssant. 

£t  genus  humaaum  damnat  caligo  fuiuri, 

iuqiiit  Saiira  6.  Iiniiio  Plutarchi  libcr  esl,  ciii  cur 
oracula  edi  desiernnt  titiiliim  indidit.  Scd  (|e  4*Pmo- 
nuin  fidelibiis  subjcclione  est  pncclaruni  illud  Ter- 
tiillinni  Apologet.  n.  25 :  Christum  twientes  in  Deo^  el 
Deum  in  Cliristo,  suhjiciuntur  servis  Dei  et  Christi :  ita 
de  contactu,  deque  affiatu  noslro,  contemplatione  et  re- 
prwsentatione  illius  ignis  correpti ,  etiam  de  corporibus 
nostro  imperio  excednnl  inviti  et  dolentes,  et  vobis  pra- 
sentibus  erubescentes^  c\c.  Nec  miiius  disrete  Hilarii 
dicta  coiiflrmant  et  illustrant  hxc  Cypriani  ad  De- 
melrianum  :  Pudeat  tuteiam  de  iis  sperare quos  tu  ipse 
tueris.  0  si  audire  eos  veltes  et  videre  quando  a  nobis 
adjuranlur^  et  torquentnr  spiritalibus  ftagris ,  et  verbe- 
rum  tormentis  de  obi^essis  corporibns  ejiciuntur,  q^nndo 
ejutantes  el  g^mcntcs^  voce  liumana  et  poiestate  divina 
fiagelia  et  verbera  sentientes,  venturum  judicium  conH- 
tcntur \idebis  no$  rogari  ab  ei$,  quos  tu  rogas ,  ti- 


ncs  niaximum  miscricordiac  Dei  signum  cst.  Dies  ia 
oraiionibus  Dei  inchoaiur,  dics  10^  in  hymDis  P^^ 
claudiiur ,  secundum  quod  dicium  est :  Suapis  ^  |i£ 
laudatio  mea(Psal.  cin,  34),  ct  rursum  :  Elevatio^ma^ 
nuum  mearum  sacrificium  vespertinum  (Ps.  csl,  2). 

15.  Ebriens  ei  opulentia  spiritalis.  —  Succedil  igilMi 
ct  hoc  sequens  sigouro,  Yers.  10:  Visiiatti  ierram^  ei 
inebriasti  eam^muUiplicastHocup^taf^eam.leTTA  h^pA 
qua  uiimur  non  locuplctatur,  scd  ex  fructuiun  v^ 
rum  ubertaie  tocupletai.  Non  ergo  in  cam  sern^o  coi^ 

m^ rt  ab  eis  quos  tu  adoras ,  videbis  sub  manu  nostrts, 
stare  wnctos  et  tumere  captivoSf  ctc.  Y.  lib.  in  Coii- 
staniium,  n.  8. 
(b)  In  vulgaiis,  ut  ita  dictuifu  Concinpius  in  oji^. 

I^  reg.  ut  id  ddjectum]  scil.  terrte  vocabuliim. 

^  (c)  Kdiii ,  moriendo  Deo  vivit :  casligantiir  ex  nis. 
rcg.  Idliisuin  aULs  vcrbis  hic  re|ie4itiir  qucd  paula 
ante  :  oum  in  vita  sit ,  quotidie  tamen  moritur. 

(d)  Begius  cudcx,  habitandi  fine^  :  non  prof^aliir. 
Ilinc  cnim  coriim  limbr,  quia  et-^i  in  extrcinis  carniSj 
lamen  in  ea  adhuc  habitant,  seu  necduin  qu^i  ^ais 
sunt  non  sapiunt. 

(e)  Sic  inss.  At  ediii ,  m  fine;  et  paulo  autj^,  quoi 
jam  habitatum  sit  transeundo. 

(f)  Par.  cuin  mss.  conturbati  maris  (undi  et  $0" 
nitu. 

(^)  Ms.  reg.  ^rocessus  Ecclesiw.  Deindc  prp  la  vuh 
tuttnum ,  restftnimus  ex  conjecliira  in  matulinorum , 
faventibus  his  apud  llieronymum  incumdeoi  iocum  : 
Matutinis  vespertinisqiie  hymnit  Ecclesiee  delectatnr 
JDeus  pcr  anirnam  fidelem  ,  qim  reticto  inanium  ^UffT' 
stitionum  ritu  etm  devote  laudaverit. 


4i\  TRACTATUS  IiN  LXIV  PSALMUM.  "  4:9 

veiiici,  qunR  etlocupletindi  sc  carct  scnsu,  ci  ciijiis  A  cmnnaia,  orat  proplieti  ut  lios  cosdem  Doniinus 


)d  cst  ul  locupIeli*t  pUicium.  Visitavil  aulcm  Dcus 
leiraui,  Itl  cst,  liuuKUii  gcncris  naiivitatem  :  caquc 
visitata  a  Dco  muUiplica^is  gratijrum  muucribus  lii- 
lescii.  Ap:'St<)lQ  diccnte  :  In  omnibus  ditati  esti$  in  ip- 
$0 ,  in  omni  verbo  et  scieniia  (I  Gor.  i ,  5).  Ilis  cui(9 
bouis  rcplciunr,  ct  sinc  cessationc  potandi  quotidic 
coeleslium  boiiorum  muniis  iiaurimus,  plenl  (liviiii$ 
copiis  at()uc  ebrii.  Locupletaiio  enim  ostcnsa  cst  es;^ 
ea  qti:u  sypcrius  nuncupabalur  ebricla$. 

i4.  Spiritus  sancli  munus.  —  Cl  iQCupielitiunis 
alque  cbrictaiis  hujus  frucius  estconluondus.  Et  qqi 
hictandcm  sit,  non  tacelur  :  Flumni  Dci  replelum  cst 
QquOt  farasti  cibum  Hlornm ,  quoniam  ita  est  prccpura- 
iio  tuc^  (a).  Kt  dc  fluuiine  ambigendi  locus  pullu$  csl. 


incbriel :  ul  bis  incbrialis ,  el  douo  divini  muncris 
perriisis  ,  gciicratiiuies  no^tra;  innliipliccniur ;  lcrra 
sciiicot  boiia,  secundum  cvaug<'licnin  comparationcuiy 
vcrbi  scmcu  cxcii^ieus,  rrnciu  tricesiiuo  ct  scxagesi- 
mo  ct  r.entesimo  ditescat  (Mattli.  iiii ,  8).  Est  autem 
nobis  per  sacratncntum  haptismi  renaiis  maximum 
gaudiuiii,  cum  qu:t:dam  iu  nobi^  Spiritns  sancti  initia 
seniiuius,  cum  ^uheat  nos  sacrameutoruiu  intelli- 
g>'ntia,  proph^linc  scieniia ,  sermo  sapienlioi;  spci  lir- 
mius,  «au^tiouum  i:bariM|Ul:i  >  ct  iu  daunonia  sub- 
jcct^  douijnaius-  ilicc  euim  lamquam  stillicidia  pq^ 
pcneirant,  qux  paubitim  coepta  frudu  muUiplici  exu- 
hcraiit.  lu  bis  crgo  stillicidiis  cuin  cxorieiur  terra 
iTt^ibitur.  Scd  siilliqidia  muliiplicaniur  ut  rivi  sinl; 


Ait  enim  rroplicia  :  Fluminis  impetus  laiificut  ciiitq-  B  riyi  autoiu  iiicb.ri;iutur  ui  nuniina  sint. 


tem  Dii  {Ps.  xlv,  5).  Et  ipsc  Duminus  iu  Evan^clii^ 
iiit :  Qui  biberit  ex  aqua  qwim  ego  dciero  y  fiuwc^ 
de  ventre  ejns  fluent  aquoi  viva:  saUentit  in  vitani  aHer- 
nnm  {Joan.  iv,  15,  14).  Et  ileruin  :  Qt/ki  credidttit 
in  »ie,  sicut  scriptum  est,  (lumina  de  ventrc  ejus  exient 
{Jotm.  vii ,  58,  59).  Uoc  autem  diccbal  de  Spiritu 
sanctOf  //ticm  accepiuri  erant  ercdeutes  in  eum  {Joan, 
VII,  38,  oJ).  lloc  crgo  flumcn  Dei  aqua  rcjjeinr. 
Spiriius  cnim  sancli  muiieiibus  inundamur,  ct  in  iios 
ex  jllp  \\ix  fonte  fluviiis  Dei  aqua  rcplclus  inruudi- 
tur.  HaliCinns  ^llm  et  cihum  p:iratuni.  f  i  quis  bic 
ciluis  c$t  ?  lilc  sciliccl  in  quo  (6)  ad  Dei  consortium 
prxpanmiir ,  per  communionom  sancii  corporis  in 
conimiinione  deinccps  sancii  corporis  collocandi.  Id 


IQ.  Coii^^quc^s  aulem  e$i,  ut  QUiii^iu  cK^pppu- 
lionem  uqslram  prppbei^  conllruict :  cl  daceat  quid 
mpnliuin  prxp.ar^iio,  fundi  (n.iris  lu^hjittio,  tcrr^p  vi*)i- 
talio  ct  ^ji^s  inphrialio,  el  fluminis  pjeiiit^do  co^^^Km- 
maliopis  habilurs)  sint.  Dpc^t  it^que  in  bis  qu:v  coi)- 
scquuniur,  diccus,  Ybbs.  M^  i|3  c(  U  :  Beuedice^ 
corQi^am  anni  bfinignitati^  tua,  et  campi  ti^i  replebun- 
lur  ubertate.  Vi^guescent  fines  desextl ,  et  cxi/LUationi 
cgUes  accin^entur  (c).  Induti  suin  arietes  oviut^,  ft 
convall^  ubHttd^bunt  frumento;  etcniti^  damolf^nt,  cl 
liymnum  dicent^  Auuum  henigni^ti^  Dci  c^  ^.rpphcii- 
cis  aique  npostolicis  dociiinis  cogno\itnui^.  Dic^i^ 
e^ipi  est  px  persona  Doc^^ini :  Spiritus  Domini  supei^ 
nii?,  proptereq  unxit  n\e,  cvangclizare  pgupfiribus  misit 


cnim  pra*sens  psulmus  signincal,  diccns  :  Paiasii  ci-  C  uie,  prq/dicure  C(fp,tivi$  remissioncm^  et  cwcis  viiioncn^^ 


bnm  illorum ,  quoniam  itu  est  purpnratio  tua  :  quia 
cibo  illo  qiiamvisin  prxscns  saivauiur,  tameu  iu  pos- 
t:.*rum  p!\Tparamur. 

\b.  Pradicta  spectant  futurum.  —  Scrvat  autcm 
consuciiidincm  suani  Prnplieia  ,  ut  (cmpora  de  quibus 
loquiiur  disdnguat.  Superior  nainquc  sermo  tam- 
qiiaiu  de  prxterito  fuit  :  qunc  autcm  adliiic  gcrenda 
eranl,  gerendorum  (iilc  etscicntia  lamquamjam  ges- 
la  memornvit.  Ui  nntcm  ca  onmia  futuri  lemporis 
docerct  essc,  ait ,  Vers.  11  :  Bivos  ejusinebria, 
tnttltiplica  generntiones  ejus  :  in  s^llicidiis  ejus  loetabi- 
Itnr  cum  exorietur.  Omnis  hic  orantis  est  sermo,  et  ut 
ca  qux  couimemorata  sunt  Deus  expleat  dcprecan- 
tis.  Tcrra  \9%  aulem  visitatn,  inebriata  cst :  et 


qiioniodo  nuiic  rivi  ejus  inehriantur?  Sed  meminisse  B  iribtilionis  est  tempus. 


rorar^  at^ium  Dqmini  acceptum ,  et  diem  rflriiftt/iout^ 
(Esa.  LXi,  1,  ^) :  annum  ;cierni  el  beaii  i|lius  sappuli 
sinc  dubio  dcclarat.  Na^ique  boni^t^  Doniini  hic 
annus  csl,  quo  erunt  indeiessa  illa  hen'^n;c  rclribu- 
tionis  lcinpora  auspicauda.  llujiis  igilur  apni  Uci  L^- 
ntMli^et  coronani  (d)  juc^ndis^vnns  et  stiavissimi^ 
visilat:c  (^rrt^  incbriatxque  ffucius.  il^yc  piiim  C.bri- 
sii  csl,  dcpulsa  corporum  nostroruni  corrupliopc  cl 
pcrpmpia  inortis  potcstate,  victoria.  Ila^c  corona  sanp- 
tilicatui  icrrx  npsirx  Q.ore  hencdicla  est  ppi^iiQys^ 
sanctorum  suorum  choro  atque  amhitu  gloripsus. 
Tunc  uberiaie  campi  repleli^unturt  tunp  desertl  ||||3| 
flnes  piuguescent,  tunc  coIle3  exsultaiionQ  (e)  acc|u- 
gcntur,  tunc  arietcs  ovium  induenttir.  (llud  eiufl;i  jp^- 


deheinus,  quod  si  quis  ex  aqna  Domini  potavcrit , 
flumiiia  de  ventre  ejus  efflucnt :  eigo  potalionc  aqiinD 
opus  est,  ut  fliimina  flnant.  Incbriamur  aulem  ipsi, 
cum  Spiriium  sanc(uin  qui  fliivins  est  niincupatus  ac- 
cipimus.  Debinc,  quia  ex  nohisdivcrsigraliarun^  rivi 

{a)  Editi,  sua  :  quod  ct  iufra  reposuil  Lipsius, 
superius  retintMis  lua.  lioc  constanter  habrnt  iiiss. 

(b)  Iii  vulgatis  a  quo.  liectius  in  inss.  iu  qno.  Uu- 
|dex  hic  iiisiuu:itur  saiic(:n  comniuninnis  i^fTcctus  , 
aniinx  scil.  iii  pnrsens  salus  per  (•xci>ptionein  S^ilva- 
loris,  in  fiiliirum  autem  gloria  el  consortium  Dei,  ad 
quod  fnrpaiai  hic  consortium  corporis  sancti. 

(e)  Excusi  erigentur  :  reniteutibus  rass.  ct  araeco. 

(a)  In  mss.  bmedicetur  corona.  De  qua  apwl  llie- 


17.  GloriiB  discrimen  tii  sqnctiSy  in  my:tyr\bii^^  in  Ec- 
clchice  ducibus,  —  Sed  discrimcn  ipsius  (f)  retrihutio* 
nis  csl  conluendum.  In  campis  enim,  quorum  in 
cultura  usus  cst,  ea  qiix  sub  lege  et  cullura  Dei  (g)^ 
fiicrint  opcr^  uberutem  consequculi^r*  V^\  ^uifut 

ronymum ,  Circulum  et  semper  in  se  cufrenlia  tmm 
tempora  coranam  vocavit. 

(e)  lyis.  n^g.  exsultanier  accingentur. 

(/j  lii  vulgalis  prius  ,  loeo  ipsius. 

(g)  Mic.  ins.  ex  cultura  Dei.  Ab^tru^im  l^larii 
menteui  perspicuiorem  rrddunl  hsecvulgati  Hit^ony- 
ini  :  Caurpi  legis^  qni  nnUum  jucmdiiaiis  friclum  in 
littera  protuleruni,  nunc  spiritaliter  intelkcU ,  fruelus 
evangelici  dogmatis  ubertqie  complentur. 


Jia  SANCTl  HILARll  GPISCOPI  m 

lliics  (lesiTli  pinguescent,  Fcclesi-jc  qu  n  desfrla  diu  A  Qui  posuit  animam  meam  ad  vitam^  et  non  dedit  com- 


fuil  pi»pultis,  rcpromissionis  bonis  opimalur.  In  colli- 
bus  vero  exsullatione  accinciis,  gloriosa  mariyruiu 
gaudia  nunlianiur;  ki  enim  sunt  terris  cacteris  coi- 
siorcs.  Cum  autem  arieles  ovium  inducntur,  aelerna 
illn  ct  beata  pairiarcharum  et  propbeiarum  et  npo- 
stolorum,  qui  diiccs  gr<*gis  sancli  sunl,  vestis  osicn- 
dilur ;  de  qua  ait  bealus  aposiolus  Paulus  :  Oportet 
enim  corruptibile  lioc  iuduere  incorruptionem  (I  Cor., 
XV,  53) ;  et  iterum  :  /n  quo  nolumu$  dispoliari^  sed  <u- 
perindui,  ut  absorbeatur  hoc  mortale  a  vita  (II  Cor., 
Y,  4).  Hoc  ergo  iiidumcnto  arietes  ovium  induuntur, 
et  boc  gloriosae  imnioilidilmis  habitu  vcstiuntur. 

18.  Sed  quauiquain   diversa  retribiitioiium  dona 
monstrata  sinl,  spem   tnincn  prxtcr  hxc  noii  exi- 


moveri  pedes  mcos.  Quoniam  probasti  no$  Deus^  igue 
nos  examinasti,  sicut  examinatur  argentum.  Induxitti 
nos  in  laqueum,  posuisli  tribulationes  in  dorsum  nos^ 
trum :  imposuisti  homines  super  capHa  nostra.  Trans' 
ivimus  per  ignem  et  aquam^  et  induxisti  (e)  nos  in 
refrigerium,  Et  introibo  in  donium  tuam  in  holocaus  - 
tis,  reddam  libi  vota  mea,  qua;  distinxerunt  labia  mea, 
Et  tocutum  est  os  meum  in  iribulatione  mea.  HolO' 
eausla  meduUata  offeram  tibi  cum  ineenso  arietum  (/) , 
offeram  tibi  boves  cum  hircis,  Diapsalma.  Venite  el 
audite,  et  narrabo  vobiSf  omnes  qui  [g)  liment  Deum  , 
quanta  fecit  animw  meas,  Ad  ipsum  ore  meo  clamavi,  ei 
exsultavi  {h)  sub  Ungua  mea,  Iniquilatem  si  conspeju 
in  corde  meo,  non    exnudiet    (i)    Deus,    Propterea 


guam    misericordinB  suuc   Deiis   iribtiit,  dicens  \\eT  h  exaudivil  {})  Deus^  et  iutendit  voci  orationis  meoe. 


proplietam ,  Et  convalles  abundabunt  frumento  :  hunii- 
liores  scilicel,  sed  tamen  non  impix  fldei  atquc  ope- 
ris  bomines,  rructum  viix  soriientiir.  Non  enim 
iiberiate  replebuniur  ut  c»mpi,  neque  ex  deserto 
pingiiescent,  neque  exuliaiione  nccingentiir  ut  mon- 
les,  neque  tnmquam  arietes  ovium  induentur,  in  qui- 
bus  omnibus  denniiae  (a)  glorix  munus  ostcndiiur  ; 
sed  frumeiitoabundabunf,vivendi  scilicet  substantia 
non  carebunt,  quia  per  inflrmiiatem  fldei  humiles  sunt, 
et  editis  circum  se  collibus  vallium  more  depressi. 
19.  Prwdicta  spiritaliter  sunt  intelligenda.  —  Ac  nc 
propheiicus  sermo  hr)S  campos,  hoec  deserta,  hos 
colles,  hos  arietcs,  hxc  convaliia,  (lun  adspectui 
nosiro  subjacent,  voce  et  sensu  careniia  signiflcare 


Benedictus  Deus  qui  non  amovit  deprecationem  mcam^ 
et  misericordiam  suam  a  me. 

195  THACTATUS  PSALMI. 

1 .  Vers.  1 .  Supcrscriplio  ps:ilmi  a  super  iore  eo  di>taty 
quod  in  se  babel  Canticwn  psalmiy  cnin  in  anlcriore 
Psalmus canlici  cdiiiis  sii.  C;i:lerum  aiqualilcr  pncscri- 
buntur  tVi  /ifiem.Iiaquc  secundum  illam.quamincxor- 
dio  altulimus  (ki  de  tiiulorum  iiiscriplione  rationem» 
pcrspicuum  cst  psa  iiium  huiie  ob  adepta  per  mcri- 
tum  boni  opcris  spiritalis  duciriiiac  instituta  cantari  : 
quia  quando  iii  superscriplioiic  Psalmus  cantici  est, 
pcr  cogniti(uiuin  coelcslium  pr;cdicationcui  gesta  boni 
operis  coniiiicntur  in  psalino  ;  cum  autem  Canticum 
psalmi  est,  ex  Oj)crationis  obcdiciilia  adeptne  spirita- 


exislimarctur ;  adjecit  lEfenim  clamabunt^  et  hymnum  ^  lis  scienti;u  hymnus  osienditur.  Caiilicum  eniin  vocis 

offlciuin  esi  :  psalmus  nulein  cx  coapiatione,  quam 
hunnoniam  nuncupant,  orgaiii  comparatur,  fltque  cx 
imparibus  ac  dissimilibus  niodis  artiflcis  ingenio  apu 
et  consonans  et  amoeua  modulaiio.  Quo  exemplo, 
variis  officii  nostri  et  scientix  ministcriis,  gratum 
Deo  (/)  opus  et  sibi  consoiians  comparamus.  El  ha- 
jiis  quidcin  in!eiiigentiac  ipsi  nobis  psalmi  audores 
erunl ;  cum  quando  sil  iii  psalino  caniici  per  scientiae 
ct  cogiiitioiiis  doctrinam  boni  opcris  pra^dic;itio,  ia 
cantico  vero  psalmi  per  gcstonim  mcritiim  graiulatio 
adeptae  scientix  intelligalur.  Ob  cam  igitur  causam  ia 
psalmo  prxsenti,  spirilus  prophetidR  a  graliilationis 
doctrina  coepit.  Psalmum  autcm  ex  persona  propbeta- 
nim  consistere,  res  ipsa  ct  ratio  demonstrat. 

2.  Vers.  2  el  5.  Jubilate  Deo  omnis  terra,  psal* 
mum  dicite  nomini  ejus,  date  gloriam  laudationi  ejus. 


dicentS^ei  scilicei  laudes  ob  Iiaec  diversa  relribulionum 
prxmia  indefessis  et  maximis  vocibus  concincnles. 
194  PSALMUS  LXV. 
In  finem^  canticum  psalmi. 
Jubilate  Deo  omnis  lerra,  psaimtim  dicite  nomini 
ejuSf  dale  gloriam  laudationi  ejus.  Dicite  Deo  :  Quam 
terribilia  sunt  opera  liia,  Domine^  in  multiiudineyirtU' 
tis  tucB  menticntur  tibi  inimici  tui.  Omnes  terrce  ado- 
rent  <e,  et  psallant  libi :  psalmum  dicant  (b)  nomini  tuo. 
DiAPSALMA.  Venite  et  videte  opera  Dei,  lerribilis  in 
eonsiliis  super  filios  hominum.  Qui  convertit  mare  in 
aridam,  in  fiumine  perambulabunt  (c)  pede  :  ibi  lceta- 
bimur  in  ipso^  qui  dominatur  (d)  in  virtute  sua  in  a^ter- 
num,  Oculi  ejus  super  gentcs  rcsiiiciunl  :  qui  in  iram 
provocant^  nonexaltentur  in  se.  Diapsalma.  Benedicite 
gentes  Deum  noitrum^  et  obaudite  vocem  laudis  ejus. 

(a)  lii  vulgaiis  indefinitw.  Magis  placet  cum  reg. 
ms.  definitcB ,  hoc  est  meritis  eorum  commensuratae 
et  spcciaiim  signiflcata  percollium  exullationem,  per 
indumentum  arietum,  etc.  Quod  de  fidelibus,  quorum 
humilior  et  magis  vulgaris  est  jiistilia,  hic  habet  Hila- 
rius.necnonquodsupra  ail,  n.  5,  non  omncs  sancios  ad 
cohabiiaiionem  Dci  esse  eligendos ,  dubiuin  moverel 
an  sanctis  omnibus  ccelestem  gloriam  ac  beatitudi- 
nem  concesserit,  nisi  eodem  num.  5  subjiceret :  Sed 
Hcet  diversa  nt  dignitas...  tamen  quotquot  habilationi' 
bui^varns  licet,  dignx  habebunlur,  fidei  fructum  et 
honoremccBlestf$  glorice  sortientur.  Exquibus  liquet  co- 
hnbiiaiioncm  Dei  ibi  vocari  Fpccialcm  quemdam  glo- 


D 


riai  graduni  apostolis  pracsertim  siiigulari  praeroga* 
tiva  concedendum. 

(b)  Hilarius  omnis  lerra  adoret  te,  et  psaltant  tibi  : 
psalmum  dical. 

(c)  Hil  pertransibunt. 
id)  llil.  dominabitur, 

e)  Hil.  eduxisti, 
\f)  llil.  cum  incenso  et  arietibus, 
\g)  Hil.  timetis. 
{h)  Hil.  exaltnvi, 
llil.  exaudiat. 


n 

I  n  Hil.  additme. 
k)  In  prologo,  n.  20. 


7)  Regius  <^ex »  Det  opm eomparemus. 


m  TRACTATUS  IN  LXV  PSALMUM.  «6 

Dicite  Deo  :  QuamtenMia  opera  tua!  In  muUUudine  \TCS\iTrcci\oms  fide  morlem  ,  lali  cxsultaniis  vocIr 


virlutis  tnte  mcniientur  libi  inimtci  tui.  Priiiiuin  ergo 
jubilaiiduin  Deo  prxmonel,  sccundo  |>sallr'ndum  no- 
niiiii  ejus,  debinc  gloriam  dandam  laudaiioni  ojus, 
tuin  dicendum  Deo  :  Quam  terribilia  opera  ttia!  pos- 
tremo  id  coiifilcnduin  :  !n  muliiiudine  virtuti$  twB 
mentientur  tibi  inimici  tui.  Sed  ul  ralioncin  alt]uc  or- 
dinem  ila  disposili  liujus  scrinoiiis  iutcJligamus,  nc- 
cessarium  est  id  quod  diriicultatem  afTert  paucis  ab- 
solvcre. 

3.  Jubilum  quid  vuUjo,  Secundnm  vini  vocii  graca: 
tonus  est  militaris,  —  Iii  ialinis  codicibus  ita  legitnus  : 
Jubilate  Deo  omnis  terra.  Et  <|uanluni  ad  oluqiiii 
nosiri  consueludiiiciii  portinct ,  jubiluin  pastoralis 
agreslisque  vocis  sonum  nuncupamus,  cum  iii  soiiui- 


nostrx,  utdictum  esi,  jubilo.  Sciat  boc  Deo  placilum 
esse,  boc  spei  nostrac  leslimonium,  publicas  viclri- 
ccsquc  exsuliaiionis  nosir.x  voccs  personare  :  qua- 
ruiu  prophcia  non  negligens  est,  loco  alio  inemo- 
rans  :  Circuivi  et  immolavi  in  labcrnaculo  ejus  hostiam 
jubilationis  (Psal.  xxvi,  6).  El  ne  inanem  jubilationis 
bujus  doctrinam  aiquc  obscrvaiuiam  crederomus, 
alibi  proicstaliir  {c)  :  Ueatus  populus,  qui  scit  jubila- 
tionem  (Ps.  lxxxviii,  16).  Ncccssarium  crgo  id  lidci 
noslrx  est,  in  cujus  scientia  beatitudo  csl. 

5.  Corpore  eliam  Deo  placendum.  —  Nam  primiim 
in  admoiiiiionuni  ordiiie  propbcta  disposiiit,  ut  jubi- 
Ict  Deo  omnis  tcrra,  secundo  ut  psalmuin  dicat  no- 
inini  ejus.  Deo  ilaque  jubilandum  cst ;  qnia  debitum 


dinibus  aut  respondens  aul  rcquirens,  pcr  significan-  B  ci  a  nobis  exsullantis  vocis  oflicium  est.  P.sallenduin 


tiam  ductai  iu  longum  cl  cxpresMc  in  nisum(a)  sonus 
vocis  audilur.  In  gra-cis  vcro  iibris,  qni  cx  licbru.>o 
proxiini  196  sunt,  non  cadeni  significantia  scribi- 
tur.  Namque  ila  se  babcnl  :  aAa).ft$9CTC  to»  Qtfii  itava. 
ii  yq,  et  cuin  illis  a).aXa7/x6;,  quein  latino  jubilum 
ponunt,  significat  vocein  exercilus  prxlianlis,  aut  in 
concursu  proiercntis  bostcin,  autsiicces^um  victoriac 
exsultutiofiis  voce  le^iantis.  Quam  rein  ul)i  ita  se 
translationis  ralio  tcniperavil,  ab>olutius  in  psalino 
allero  inteUigimus,  cum  dicit  :  Oinnes  yenles,  plaudite 
manibusjubilate  Deo  in  voce  exiuttutionis  {Ps.  xlvi, 
2).  Vox  aulein  cxsullalionis  dissentit  ab  jubilo;  sed 
pro  iranslationis  conditione  ,  quia  propria  cxsulian- 
tis  vocis  nuncupatio  non  repeita  est,  pcr  id  quod  ju- 
biluui  dicilur,  vox  exsullaniis  ostendiiur.  ( 

4.  Eo  uli  admonetur  eontra  damonem  certantes,  — 
Positi  igilur  in  vitx  isiius  pncliis  et  in  lioc  carnis  et 
saiiguinis  nostri  certamine  adversnni  diabolum  exer- 
citusque  ejus  arniis  spirilalibus  diinicaiiies,  Deo  ino- 
nemur  in  voce  exsulialiouisjiibilarc.  El  ne  ad  inani- 
mein  hanc  terrsc  inolein  esset  scrmo  rcrcrcndus, 
universitas  nostra  ex  terra  in  priino  Adam  parcnie 
genitorum  {b)  sub  plurali  nuincro  inonstratur  cum 
dicitur  :  Jubilate  Deo  omnis  terra.  Siniiil  enim  ct  offi- 
cium  omnium  docciur,  et  origo.  Terrcndns  crgo  est 
coorcssionis  nosirui  scrinonc  oinnis  profanus  audi- 
lor  :  et  adversuin  diaboinin  armaque  ejus  oralionuin 
nostrarum  sonitu  ceitandum  cst,  el  bclli  noslri  viclo- 
ria  cxsultatioiiis  vocc  monstranda  csi.  Audiat  orantis 


aulein  nomini  ejus  est;  quia  iit  per  organum  psal- 
mus  est,  ila  et  corporis  nostri,  197  quod  animx  et 
affcctionis  et  negotiorum  omnium  organumesi,  arti- 
ficio.sis  opeiibus  est  placendnm.  Digne  ergo  Dci  no- 
mine  agendum  esl,  ul  in  quantum  ellici  licct,  dictis 
Doinini  obsccuiidemus  diceniis  :  Sic  luceat  tumen 
vestrum  coram  hominibus,  ut  videant  opera  vestra  bona^ 
et  magnificent  patrem  vestrum  qui  in  coelis  esl  {Matth. 
V,  16).  Yit2e  cniin  nosirac  bonestas  ad  ejiis  laudcni 
erit  rcrerenda  cui  vivimus.  Dcniqne  idipsum  cx  sub* 
jectis  docetur.  Sequiinr  cnim  :  Psallite  nomini  ejus , 
date  gtoriam  laudationi  ejns :  ()uia  cx  orgaiii  iioslri 
psallcrio,  id  c^t,  corporis  animre  ramulantis  effi'Cti- 
bus,  pni-betur  per  iios  Deo  gloriosa  laudaiio;  cum 
>  genics  opera  noslra  conluentcs,  patrcm  nostrum  qui 
in  CQcli>  esl  inagiiincent.  El  dabiiur  laudi  cjus  gloria, 
si  digne  noiniiii  cjus,  organi,  id  cst,  corporis  nostri 
opcratione  psailamus. 

6.  Deusquam  tremendus. — Docciniir  ctiam  {d)  con« 
scquenlibus  inonilis  ad  ordinem  obsi^quelo;,  Pro- 
pbeta  vcl  spirilu  pcr  Propbeiam  ita  admoncntc  : 
Dicile  Deo  :  Quam  lerribilia  sunt  opera  tua!  Quis 
enim  non  trcpidct  ad  majestatem  ejus,  qui  s;vcula 
inslituerit,  munduin  condidcril,  tempora  revolu- 
l)iVi  vicissitudine  cur^uquo  dimcnsiis  sit,  cwluni 
nsiris  ornavcrit,  terrain  friiciibus  rcplevcrit,  inaro 
obicibns  concluseril,  bomincm  ut  bis  aul  uterciur 
aul  dominarciur  elcgerit?  Per  bxc  cnim  omnia  vir- 
luiis  ac  poteslalis  ejus  oitcrnilas  noscilur,  Apostolo 


populi  coiisistens  quis  cxlra  ecclcsiam  vocem,  spcc-  ^  dicenie  :  Qu(S  enim  invisibilia  ejus,  a  creatura  mundi 


tei  celcbrcs  bymnorum  sonitns,  ct  intcr  divinorum 
quoquc  sacramentorum  officia  rcsponsionein  dcvotx 
confessionis  accipLil.  Neccsse  est  lerrcri  omnem  ad- 
versantem,  ct  bellari  advcrsus  diabolum,  vincique 

(a)  Apud  Bud.  in  emensnm.  iii  edilionibus  aliis, 
in  immensum.  Verior  vidciur  lcciio  K«'g.  ms.  iw  wi- 
sum,  jubili  iiovum  adjunctum  cxpriincns.  Jubilnm 
Augiisiino  enarr.  2  in  Ps.  xxxn,  n.  8,  sonus  quidam 
e»l ,  significans  cor  parturire ,  quod  dicere  non  potest. 
Idquc  noii  solnin  praelianlis ,  Bcd  coruni  qui  cantant 
give  in  messe^  sive  in  vinea,  sive  in  aliquo  opcre  ferven- 
ti....impleti  tanta  IfBtilia,  ul  eam  verbis  explicare  non 
possint,  avertunt  se  a  syltabis  verborum  ,  ct  eunt  in  so- 
num  iubilationis.  Nec  longe  aliter  cxponilnr  jiibiluni 
apod  Hieronymum  in  Psal.xxxii,etRnniuum  in  bunc 

Patrol.  IX. 


ipsius  factis  (e)  inlellecia  adspiciuntnr,  wlerna  quo^ 
que  virtus  ejus  et  divinitas?  (Rom.  i,  20.)  Ilu!C  ler- 
ribilc  nomen  conditoris  cfliciunl ;  ctoperuin  dignita.s 
niajcsialem  ejus  qui  ca  sit  opera  us  osicndii.  Iloruni 

Lxv.  CcBterum,  inquit  Tbcodoret.  in  Ps.  xxxii,  ala- 
lagmus  csl  viclorio!  clamor,  qui  contra  fugitantes  a 
xincenlibus  editur, 

(b)  Illnd  genitorum  refertur  ad  nostra ,  eanideni 
viin  habens  ac  nostrnm. 

(c)  Rog.  ms.  propheta  testatur. 

(d)  fla  niss.  AtcxcuNt  docemur  ergo..,.  ad  ordinem 
obsequeloi  proplietalis  spiritu^  elc. 

(e)  Exciisi  cxcepto  Par.  ipsius  facta :  Par.  ipsius 
facti.  Rcciius  mss.  ipsius  factis  :  nisi  quis  ex  grxco 
Tolg  TToi^QfAadi  malit  tpsis  factis, 

ik 


M7 


SANGTI IHLARII  EPISCOn 


m 


igilur  operum  condilor  csse  Deus  ct  a  nobis  prsc-  A  sux  poenis  fn  eiemplum  hnman!  timoris  cocrcito, 


dicandus  est,  eta  cxtcris  coiifiiendus :  nou  b:cc  om- 
nia  esse  dii  meniienda  suut. 

7.  Elhnicorum  de Deo  vmii  erroret.  Unde Deot  plures 
finxerint. —  Aliienim  fo'-luilu  bxc  esstilisse  comroe- 
iQorant,  alii  leterna  mansiSje  couflMniini.  El  idcirco 
muudum  ipsumDcum  esseconlenduni:dumautsuaple 
cum  voluil  poieslaiecousiiierit,  nut  dum  iniiio  caret, 
careai  dominaniis  arbiirio.  Alii  aniem  solum  ccelum, 
quiaigneum  sit;  alii  aera,  quia  molu  acnaiura  iudis- 
secabili  circumreraiur,  nlii  aquas,  quia  iuderesse  ef- 
fluant,  Deum  nuncupanl.  Plures  terrje  meialla,  ro- 
bora,  scopulos,  herbas,  deus  adoraverunl.  Nonnulli 
deo8  esse  aut  puircraolorum  corporuui  ossa,  aui  de« 
fl;)granlium  rogorum  busta  meniiti  sunt :  borum  om- 


ul  teiror  dniniiailonis  iielifc-osoMim  m»^lu  religin- 
nem  inchojuei;  cum  in  lerrx  it  r  mi^rc  nruil,  ct 
aquac  in  a:-idnm  convers.x  suut:  cum  Jordancm  pc- 
dibus  poi>ulus  egressus  esi,  et  iugressuro  repromis- 
siouis  terram  Israel  fluentis  stare  Jussis,  rcliqnus  ad 
gradiendi  securitaiem  fluvii  alveus  decucurrit.  Ad 
hujus  igitur  legis  et  proplietnrum  Dei  opera  con- 
tuenda  Propbeta  gentes  advocat,  dicens,  Yers.  5  ct 
6  :  Venile^  et  videle  opeva  Dei,  terribiUs  in  consiliis 
svper  (ilios  Itominum,  Qui  conmlit  niare  in  aridam^ 
infiumine  pertransibnnt  pede,  Ipse  enim  Dcus  esse 
intelligendus  esl,  ex  cujus  tcrribilibus  consiliis  hu- 
manae  saluti  per  baec  opcra  consultum  csi :  ut  opi- 
nlonem  dc  Deo  (quia  ncmo  coelum  contuens  Deum 


nium  couditorem  Deum  nescientes.  Et  idcirco  lalem  B  esse  non  sentiat)  (a)  scieutia  nos  et  cogniio  taliuin 
confessionis  nostrae    196  ordinem  Propbeia  esse     operum  dc  auctore  confirmct. 


docuit  oportere  :  Diciie  Deo :  Quam  lerribilia  sunt 
operatua!  In  muUitudine  virtulis  tuoB  menlienlur  tibi 
inimici  tui  :  ex  multitudiue  scilicet  virtutum  Dei, 
Ycnerationein  falsorum  in  diis  nominum  mentientes. 
8.  Ab  iis  ad  unum  revocatur  homo,  —  Sed  quia 
meuiiuntur  inimici,  quid  a  cuuctis  (ieri  oporteat  do« 
cetur  ita,  Veks?  4.  :  Omnislerra  adoret  te,  et  psal^ 
lat  libi :  psalmum  dicat  nomini  tuo^  Aliissime.  Mcn« 
dacio  iuimicorum  in  nuncupatis  diis  demonstrato, 
saiutis  nostrae  instiiuta  prx^bentur  :  ut  terrena  om- 
nis  origo  nostra  adoret  el  psallat  Aliissimo,  verum 
Deum  et  uuiversorum  conditorem  relictis  impieta- 
lum  mendaciis  recognoscens. 


11.  Qui  illa  adomnes  pertineant. — 199Verum  bxc 
qunmvis  virtulum  Dei  opera  sint,  non  tamen  spei  et 
saluti  satisfaciunt  uniyersonim.  Populo  eniin  tantum 
legis  mare  in  terram  demutatum  est,  ejusque  itincri 
Jordanis  aruit.  Sed  quid  boc  ad  univcrsae  terrac 
saluiem  prodcil?  Omnibus  enim  boc  quod  Venite 
dictum  est,  compctit ;  quia  de  universis  praescriptum 
erat:  Omnis  terra  adorel  te,  Quid  ergo  milii  ad  salu- 
lem  tnnio  poslea  geniio  Jordnuis  tum  arefactus  iin- 
periii?  Impertit  plane.  Ilujus  enim  primiim  aquis, 
peccatorum  nbluiio  Joaiine  pncnitentiam  pr.Tdicante 
donata  est :  et  per  quem  populo  in  repromissionis 
tcrrnm  iter  fiierat,  per  cum  via  nobis  coelesiis  regni, 


9.  Qui  longe  a  Deo,  advocantur  ad  contuenda  Dei  C  et  iiova;  generntionis  lavacro  possessio  :c(ernorum 


opera,  —  Seiisum  drapsalma  disliuxit.  Seruio  euim 
ad  Deum  cum  oratione  directus,  ad  homiues  nunc 
refertur :  quos  tamqu  »m  longe  a  cognilioue  Dei  con- 
sistenles,  Propheia  ad  pioximum  advocat,  dicciis : 
Venite,  et  videte  opera  Dei.  Docuit  autem  et  Aposto- 
lus  esse  plures  longe  a  Dco  posiios,  quos  doclrin» 
adhoriatio  tainquam  in  vicinia  collocavcrit.  cuin 
aii:  El  cum  venissel,  evangeiizavii  pacem  vobis  qui 
longe,  el  pacem  his  qui  prope  (Ephes.  ii,  17).  Ex 
lcgo  ciiiin  inulii  ininqiiam  de  propc  manentes  crcdi- 
deruiit,  geniibus  longe  advocaiis. 

10.   Ea  scilicet  quibus  humancB  saluti  legis  tempore 
eonsuluit.  —  Propbelica  igilur  pracdicaiio  oinnes  ad 


corporum  iiichonliir,  aquis  ipsis  baptismo  Domini 
consecratis.  Ob  qiiod  ab  id  qund  diclum  crnl:  Venite 
et  vidcte  opera  Doniini,  quam  terribUis  in  consiliis  su- 
per  fiHos  homimm,  qui  converlit  mare  in  aridam :  in 
flumine  perivansibunl  pede.  Nc  ab  his  qux  gcsta  sunt 
antea,  spci  nostrx  esset  intcrcisa  sccuritas,  cum  de 
futuro  tramihunt  dixissct ;  idco  subjcclum  cst  :  Ibi 
tatabimur  in  ipso,  Per  has  euim  Jordanis  nquas,  in 
illa  qu9c  a  propbctis  promissa  sunt  tcrrae  bona, 
gressu  abhicndorum  corporum  transitum  cst  atquc 
trnnsitur :  cl  ibi  coclestis  sacramenii  laelamur  cxor- 
diis.  Cujus  Ixtitiac  et  tompus  et  causam  alius  pro- 
pbcla  leslatur,  dicens  :  Lceture  desertum  sitiens^   et 


Dei  opera  contucnda  advocavit:  sed  non  cn  opcrn,      exnltet  desertnm,  et  floreat  taniquam  liiium^   et  ef- 


qufls  cuuctoruin  adspeciui  sulijecia  sunt.  coeli,  aeris, 
terri^  ac  mnris  (bsec  enim  omnes  conluentur) ;  sed 
ea  qux  Gdclium  tautum  studiis  comperta  suiil,  qui- 
iHiiquc  sabiti  huinnn.ne  cum  ingenti  ndinirnbilium 
virtutum  terrore  consultum  est,  Pbaraone  impieiatis 

(fl)  Hoc  fatctur  Tiillius,  1.  ii  de  Nat.  Deor. :  Quid 
potest  esse  lam  apertum  tamque  perspicuum,  cum  cce- 
lum  suspeximus,  catestiaque  contemplati  sumus,  quam 
et$e  atiqnod  nmnen  prmtanlissimiB  meniis,  quo  licsc 
regantur?...  Quod  qui  dubitat,  haud  sane  intetUgo, 
non  idem,  sol  sit  an  nutlus  tity  dnbitare  possit.  Sic 
Laciautius,  1.  i  div.  Insl.  c.  2  ;  Nemo  est  enim  lam 
rudis,  tam  feris  moribut,  qui  non  ocutos  suos  in  cce- 
lum  tollens,  tametii  nesciat  cujus  Dei  providentia  re- 
gatur  id  omne  quod  cerniiurj  aliquam  tamen  esse  m- 
teltigat  ex  ipsa  rerum  mo^mmdtfie,  motu,  ditpotitioney 


fioreant  et  exnUent  deserta  Jordanis.  Invatescite  manut 
invatidce  et  gcnna  dissotuta,  consolamini  (6)  modici 
animi,  sensu  invatescite,  nolite  timere.  Ecce  Deu$ 
nosler  (c)  judicium  reddet,  ipse  veniety  et  satvabit  not. 
Tunc  aperientur  ocuti   cocconm^  et  aures  surdorum 

constantia,  utHitate,  putchritndinc^  temperatione.  Ilinc 
Orosius  iiiitio  lib.  vi  bist.  :  Deum  enim  quitibet  ho- 
minum  contenwere  ad  tempus  potest^  nescire  in  totum 
non  potest.  Hoc  csl  quod  iioster  dixit  llilarius  iii  ps. 
Lii.  n.  !2,  Deiim  posse  negiri  cousilio  impii  cordis, 
sed  coutra  Hdcm  ac  judicium  snna;  mentis. 

(b)  Tiirou.  codei,  consotidamini  :  qiiod  vcrbum 
apiius  viderctur  quaui  contotamini^  nisi  fn  graeco 
extirct  jsv.pocmkifTCfxt. 

{c)  Abestnos/^a  reg.  ms.  iitet  superins  in  psal. 
Liv,  n.  8. 


-*«»  TRACTATUS  IN  LXY  rSALMUM.  450 

audlenl^   et  audietur  tingna  mntorum  {Esa.  xxxv,  1,  A  in  virliile  sn.i  sxculo  (Ioniina]>itnr.  Nunc  eiiim  quam- 


et  teqq,).  Tunc  saliel  claudus  tamquam  cervus.  Hoc 
crgo  illnd  esl,  quod  siKnificalur :  Jbi  laHabimur  \n 
ipso,  Qu«  In  rdvenln  Domliii  el  Jordani  baptisnios 
el  iiinrmilalum  omnium  curaHor.u  cxplela  sunt. 
Quod  nulem,  t6i  lcetabimur;  ad  Jordancm  pertinet. 
Iia  cniin  dictum  esi :  in  flumine  perlransibunt  pede^ 
ibi  Itetabimur, 

i2.  Christus  nostridominalurufi.  Quatcmia  Iwmo^  qui 
nt  Deus  sempcr  regu al. —Qi\ot\  aiiiem  in  ipso,  quis  isle 
sil  inquo  licliiLimur  in  Ipso,  Prophcla  sui)jeiii,  di- 
cens,VERS.  7  :  Qni  dominabiiur  in  polenlia  sna  in  eeter- 
num.  Non  aniMgimus  qnis  istc  eril,  sl  dicii  liiijiis 
evangclici  recoideniur  :  Data  esl  mihi  (a)  omnis  po- 
testas  in  corIo  et  in  terra  :  euntcs  nunc  docete  omnes 


vis  regnet.  tamen  prlnceps  Iiujus  s^ecull  peliii,  ut 
niodo  trilici  aposiolos  ccrncrcl  {Luc.  xxii,  51  )  :  et 
suiit  spirlialos  ne(|uiiicc  in  coelesiihus,  adversum 
quas  spirilalibus  iios  armis  bealus  PaiiJus  insiruxit, 
adversus  quas  mllilantes  nos  lidel  noslne  Angeli, 
qui  secundum  Ev;ingclia  qiioildic  iii  coelis  Dcum  pa- 
trem  vidcnt,  prosoqiiiinlur,  cl  miscricordia  Dei  pro- 
tegil  {Mntih.  xviii,  iO). 

iA.  Qni  Pcns  oculos  ant  avcrlal  aut  convcrtat.  — 
Alqiicob  id  conscquiiur  :  Ocnti  ejns  snper  gentcs  re- 
spiciunt.  Ab  oinni  cnlm  in  pcccaiis  moranlc,  vultus 
Domlnl  aversus  esl.  IIxc  nainqiui  indcmiilabilis  Dei 
signincata  conversio  esi  :  noii  qiiod  tarnqiiam  per 
iintiiram  corpoialcm  so  (|UK|iiani  aul  avcilai,   aut 


gentes  {Blat.  xxviii,  18) ;  el  Aposloll  dicentis  :  Prop-  B  rcferal;  sed  quod  par  aique  idrm  aqualiicr  s^cmper 


ter  qnod  exattavit  cum  Deus^  et  donavil  illi  nomen 
quod  est  snper  omne  nomen ;  ut  in  nominc  Jesu  omne 
geiiu  flectatur,  coslesdnm  el  terresirinm  ei  infernorum^ 
el  onms  200  ^i^^iiun  confiteatnr,  quia  Doniinus  Je- 
su$  in  gloria  e$t  Dei  patris.  Et  haic  non  de  divinitatis 
$nce  dicta  sunt  potesialc  {Phil.  ii ,  9  e/  seqq.).  IlLi 
cniin  ut  semper  est  doininans,  ila  et  dominabllur 
scmpcr  :  sod  in  aitcrnain  gloriam  cjns  assuinpt;e  ex 
Yirginc  carnis  nnlura  iransfertur.  Jesus  eniiii  cjiis 
hominis  qui  ex  Maria  nntus  est,  nnncupaiio  est :  ct 
Jesu  iioincn,  quod  supcroinnenomen,  esidonatum. 
Non  cnim  liic,  ut  lii  ca^toris,  Jesu  Chrlsto,  scd  Jesu 
tantum.  Ei  enlm  a  coelcsiihus  ei  terrestiihus  ct  in- 
fcruis  adorato,  ct  per  omiiom  linguam  iii  Doi  pairis 


inanens,  unniscujus()ue  auxilio  |  ro  ineriioriim  di- 
versitnie,  aut  desit,  nut  adsii.  Ex  pcrsona  enlm 
peccaloriim  ita  scripium  csl  :  Avcrie  faciem  tuam  a 
peccatis  eorum  {Ps.  L,  11)  :  et  iierum  :  Qnare  avertis 
facicm  tuamet  dextcram  tnam  {Ps.  lxxiii,  11);  el  rur- 
snm  :  Averiisti  201  f"^'^"*  /M«m,  el  factus  snm  con- 
turbaius  {Ps.  \xi\,  8).  Ubi  autom  jiistorum  pcrsoiia 
tractainr,  Ikcc  dicla  sunl  :  Ocnli  Domini  superju^tos^ 
et  aures  ejus  in  preces  eorum  (Ps.  xxxni,  10)  ,  et 
ilcrum  :  Oculitui  videant  cequitates  {Ps.  xvi,  S)  ;  ct 
dcinceps  :  Designatum  esl  super  nos  lumen  vultus  tui^ 
Domine  {Ps.  iv,  7  ) :  crgo  incorporalis  Deus  inisc- 
ricordix  suo;  oculis,  et  inniquain  mini:»terio  famulan- 
tluin  angolonim  prolcgil  goiiles,  ct  in  oinnes  credcn- 


gloria  essc  coiifcsso,  .Ttcrnl  rogni  donatur  aibitrium.  G  tcs  donuin  sc  (r)  divinu:  miseralionis  efTundit. 


Sed  ut  in  pluribus,  nunc  qiioquc  Iniiniias  nostra  non 
sntis  propric  significationoiii  dicli  gnrci  clocnta  est. 
Qiiod  enim  noblscum  scrihitur  :  Qni  dominabitnr  in 
tirtute  sua  in  asternum,  In  gnrcis  iia  legilur  :  tw  Sgo-- 
Tro^wTt  {b)  h  5'jva«TT6ta  oOtoO  toO  atwvof.  Quod 
iiobiscuin  lu  wternum ;  id  sliiipicx  et  in  omne  tcni- 
pus  sinc  definitinnis  alicnjus  proprielatc  communc 
csl :  qnod  cum  iliis  tgO  ae^uvo;,  id  ccrti  ct  designati 
sscculi  signincalioncm  habet. 

13.  Quando  illud  regnum  suum  obtinebit.  —  Unige- 
nittis  ciiim  Dci  niius  elst  regnavit  scmpcr,  non  ta- 
men  semper  rcgnavii  in  cori>ore.  Ergo  uhl  designati 
cl  tamquam  demonstrali  sxcnli  dominaiio,  per  id 
qvod  Ttv  aiftivoc  dicitur,  vlrtutc  verbi  Ipsius  conti- 


15.  Judan  Deum  in  iram  qui  provocent.  —  IIoc  Ju- 
d;ei  dencgant,  his  operibus  Dci  inndelis  populus  con- 
tradicit,  gloriain  sibi  iii  Abraham  elecii  genoris  usur- 
pans.  Et  coiiscqucniibus  isiud  diciis  Prophela  demon-* 
stral,  ad  id  quod  dixcrat :  Oculi  ejus  super  gcntes  re^^ 
<;7}nuNf,coniieclens  illud  :  Qui  inirum  provocant^  non 
exaltentur  inse.  floc  quod  iu  se  oxnltanlur,  Dominus 
iu  Evangelii^  condeninal,  dicens  :  Nolitc  proferre  (</) 
inter  vos,  dicentes  :  Patrem  hubemus  Abraham;  polens 
est  enim  Deus  ex  Inpidibus  islis  suscitare  (ilios  Abraha, 
(Matth.  III,  9.)  Qiiod  nulcm  in  iram  provocani,  omni- 
fariam  prophetnc  loquuutur  :  Esaias  :  In  iracundiam 
provocastis  (e)  sanctum  Israel  (Esai  i,  4) :  ad  Ezecbiel 
quoquc  Spiritus  loquitur :  Filii  hominis  mitlo  te  ego  ad 


nelar ;  tempii!)  illud   ostenditur,  quo  glorificato  iii  D  domum  hrael,  qui  exacerbaverunt  me  (Ezech.  ii,  5) :  et 

gloriam  Dcl  corjiori  ot  noinen  Dei  donatur  et  reguum. 

Et  hujus  quidein  dominandi  sxciili  teinpus  absoluie 

Apostolus   docet  dicens  :  Cum    cvacuavcril    omnem 

priMdpntum  et  potestatem  et  virtulem,  novissima  i/it- 

ffifVa  detincetur  mors  (I  Cor.    xv,  24)  :  tiinc  solus 


in  Psalmis :  Exacerbavernnt  spiritum  ejus  (Ps.  cv,  55): 
el  riirsuin  :  Frequenter  liberavi  eos^  ipsi  vcro  me  exa" 
cerbavcrunt  (iM.,45).  Oiniies  crgo  opcrationem  et 
nilsericordiam  Dei  in  salutciu  gentiuui  deneganles,  in 
iram  provocant  iniscricordix  et  salutis  auctorcm  : 


(a)  Apud  Bad.  Er.  Lips.  et  in  rcg.  ms.  omitiitur 
omnis. 

(b)  Cum  consianlcr  legat  Hiiarius,  qui  dominabi' 
liir,  iiequo  nioneai  verhuu)  urxcum  a  laiino  difT.rro, 
legeril  neccssc  est,  t^o  ds<77ro(oyTc.  Mox  Iu  ins.  Turon. 
anie  iymtntia^  pra.niiuitur  arliculus  t]q,  cui  Inliiie  ;nb 
eadeni  mauu  superscribiiur  /i,  ui  lii  quoties  occurrii 
vocabulum  grxcuni,  quod  noiamus,  ut  proiiunliaiij 
lunc  recopta  non  ignoietur. 


(c)  Addimus  se  ex  reg.  ms.  Proxinie  innuit  Hila- 
rius,  quod  in  Ps.  cxxix,  n.  7,  apertius  exponit,  an-» 
gelos  posse  dici  membra  Dei,quibus  iiobis  prospiciat. 

(d)  Iii  reg.  ms.  prceferre  :  verbiiin  Ililarii 
salis  aptuni,  scd  dissideiis  a  gneco  >iyecv. 

(c)  Sic  ms.  rcg.  juxia  grxc.  Trapbipyivotftt»  At  eii^ 
cusi,  t»  iracundiam  provocasti.  Yulgata  iioslra,  bks' 
phcmavernnt. 


scopo 


43!  SANGTI  IIILARU  EPISCOPI  4Si 

quia  \n  sc  gloriosi  el  cxaliati.  iram  ejusqui  soltisglo-  A  pliela  lestnnlo,  Vers.  9  :  Qui  posuH  animam  mram 


riosos  polc^t  erOccre  cxnccrbant. 

16.  Haclnius  propheticus,jani  upoilolicus  est  sermo. 
—  Inicrjcclio  rursum  diapsalmi,  el  scnsus  cl  pot*so- 
nx  dcnmiationcm  ducel.  Nam  suh  liac  signincatioiie 
frcqucntcr  alteruiu,  iionnumquam  utnmKpic  disiiii- 
guitur.  Superior  euim  serino  cx  PropIiet:e  pcrsona 
omnis  fuil,  dicentis:  Venitey  et  videte  opera  Dii^  quam 
lerribilis  in  consUiis  snpcr  plios  hominum;  se(]uenlem 
vero  apostolicum  esse  oportehal :  ut  his  invitaiitihus, 
istis  prx^dicantihuc:,  cadem  doctrina  veieris  :ic  novi 
Testamenli  pra;dicaiio  conlineretur. 

17.  lloriatio  ad  laudem  Dei  veri,  —  llnnim  igitiir 
adbortaliorerertur  ad  genles,  cum  dicitur,  Yers.  8  : 
Benedicite  gentes  Deum  nostrum.  Non  e\  inani  nostrum 


ad  vitam  el  non  dcdil  commoveri  pedes  meos.  Non  cnini 
hiimanarum  coiniuinailonum  tcrriculis  a  cur^u  pi;c- 
dicaiionis  sikx  apostoli  deflexi  suiit :  nequc  flrinitas 
pcdum  insistcnlium  a  flJci  grcssu  comuiola  cst,  qui;i 
sempcr  judicii  el  regui  ?ctcrni  Dominnm  pr?Rdirarciit. 
20.  Qnod  plitrlbus  convcnit^  de  uno  effertur  ob  una» 
uimitatem.  — Locutus  autem  cx  unius  persona  Spiri- 
tus  prophcliic »  rcm  ipsani  noii  uni  tantiim  iiomini 
compeiere  signiflcat.  Nam  cum  dixisiict :  Et  non  dedit 
commoveri  pedes  meos;  sui)jccit,  Vers.  iO  :  Quo- 
niam  probasti  nos  Deus^  igne  not  examinasii,  sicut  exa- 
minatur  argenium,  Sermo  iiaque  coeptus  cx  uiio  refer- 
lur  ad  plurcs.  F)sl  nain(}ue  niius  Spiritus,  ei  uiia  cre- 
deniiiim  fldus ;  sccundum  quod  in  gestis  apostoloium 


Prophct.c  sermo  siilijccil.  Non  ulitiue  ilIos,quos  deos  B  esi:  Erat  credeniium  animn  (d)  et  cor  unum  (Act    iv, 


pulahalis(a),  heroum  noinina,  vcl  elcmcniorum  crea- 
tioncs,  vel  maiericm  mclallorum,  sed  nostrum,  ct 
eum  cujus  opera  rccenseniur,  qui  terrihilis  in  consi- 
liis  super  fllios  202  iiominum,  qui  convcrtit  marc 
in  aridam,  qui  doiiiinaiur  iu  virtute  sua  in  ^rtcrnum. 
Hoc  enim  proprinm  a|)OsioIicnc  docirino!  csi,  Dcum 
exlegc  ac  ))rophctis  in  Evungcliis  prxdic-arc. 

18.  I>eus  publice  landandus,  —  Sed  id  (|iiod  conse* 
quilur :  Et  obaudite  voceni  laudis  ejus,  inlclligcntiam 
confundit.  Nam  vox  laudis,  non  ejusqiii  laudalnr,  scd 
ejus  qni  laudcl,  aiidiiur.  Rtr|noinodogentcsnl  vocem 
laudis  ohaiidinnt  atlnione.tor?  Vltuiii  ct  hic  lalinilas 
nostra  proprietaiem  dicti  in  translationc  tion  rcddidil. 
Nam  hoc  qnod  nohiscum  scrihitur  :  et  obandite  vocem 


5i).  203  At(|uc  ila  cum  ah  uiio  coeplum  dcsignaiur 
in  plurcs  unanimitas  docciiir  in  pluribus.  Sed  qiix 
landcni  coinpirationis  siiiiililudo  c^t,  cxainiuatoscos 
igni,  ^icnl  ex  iminalur  argciKum?  El,  uiarhitror,  exa- 
minandi  aigcnii  ilia  sola  ralio  est,  ut  sordcs  qux  c\ 
prima  tcrr.c  iiiat  -rie  (p)  :^dli;rscriiit  dccoqnantur,  ul 
qux  rraiKiulenter  cx  allcrins  mctalii  naturu  admixla 
fuerini  purgcnlnr.  Dcns  iln(]iie  crcdcnies  in  se  non 
tiUKjuani  fldci  eoruni  ignarns  cx:iiuinal  :  sed  quia 
eliani  sccuiiduin  Apostolum  lenlaiio  piohationcm  af- 
ferl,  oxaininanlur  credcnics  iion  ad  cognitioncm  Dei, 
scd  ad  sni  probationcni  :  ut  igne  purgati,  el  ah  ad- 
mixtioisc  vilioruni  carnaliiim  defxcati,  splendcanl 
examinal-iC  innoccnliuc  claiilatc. 


laudisejus,  tiGrxcis  iladictnm  esl  :  zat(6)  «xouTio-aTs  C      21.  Martyrnm  pcena:  ct  victoria*.  —  Teiiiaiionum 


Tijv  y&jv»3v  rri:  atvscswf  avroO.  Qiio  vciho  id  signili- 
catnr,  ut  ohaudiri  pos>e  efiicianl  vo<  em  laudis  ejus  : 
quod  plcnius  intelligel.  qui  meinincrit  Dominum  in 
Evangeliis  dixis>e  iQuod  dico  vobis  in  tencbris,  dicite  in 
lumine,  et  quod  in  aure  auditis,  pra*dicate  super  tccta 
{Matth,  X,  27).  Dcus  namque  constanii  et  puhlica 
praedicsilionc  laudandus  cst :  nequcdehcl  in  comiitc- 
morandis  virlutihus  cjus  fldcs  nostra  treiddarc. 

19.  De  apostolornm  et  martyrum  constantia.  — Scd 
quse  tandcm  vox  laiidis  ejns  nudiri  efflcicnda  est? 
Nerope  ea  qiiod  credciniiiiu  animam  posuerii  in  vilam, 
quod  apostidicx  pncdicalioni  et  mariyriim  coiifcssioni 
constaiitiam  ct  pcrscvcrnntiam  (c)  largitus  sil  confl- 
tendi,  quorum  discursihus  orhcm  tcrrx  quihnsdam 
quasi  pedibus  ccclcstis  rcgni  pru'dicaiio  inniscucurril. 
In  onmemenini  terram  ecciit  sonus  corum  (Psal.  x viii,5). 
Et  nlihi  spiritalis  discnrsus  gloriam  clamal  Spirilus 
sanelus .  Qmm  speciosi  pedes  evau(ielizaniinm  bona^ 
evangclizaHtium  paccm  (Hom.  x,  16)!  II:ec  crgo  vox 
laudis  Dci  prxdicantinm  audicnda  prxconio  esi,  Pro- 

la)  Par.  cx  ms.  Mic.  perturbatis, 

(b)  Er.  el  Lips.  axo-jo-Tto-aTS.  Par.  axovoiio-aTs, 
Restituimus  ex  reg.  ms.  jiiua  casligaliora  ps:ilmoriim 
exemplaria  grxca,axovT(<7aT£,  nh  axovTifw :  qiiod  vcr- 
bum  liis  duohus,  axo*jo-T;Qv  7roiiQo-aT«,  Syiiimachus  cx- 
pressit,  ac  deinde  tolidcm,  scil.  auditum  facite^  Vul- 
gata  nostra  rcddidii,  Ililario  quidcm  iion  noia,  sed 
cerie  qiiantum  ad  iiunc  locnm  jam  approbaia. 

(c)  In  ms.  rcg.  desideraiur  et  perseverantiam. 


nulcm  geiicrn  ct  divcrsas  mnrlyrnm  viciorias  con- 
tuentos,  sciiiiiis  (|uil)usnigdis  aniina  ponalur  in  viinm, 
cujus  coniemiiiu  dcsnevicntihus  |.ocn:irum  (f)  inge- 
Tiiis,  n  fldci  grcssu  ct  testimonio  non  inovcnlur.  Alii 
eniin  in  vinculis  carccruin  gloriantur,  alii  cx»si  iu  vcr- 
berihns  gratnl.intur,  alii  poiesiali  irrcligiosorum  de- 
sccanda  felicinm  capiliim  colla  siihmittunt :  plurcs  in 
exstructos  rogoscurruni,  ct  trepidanlihus  pccnae  mi- 
nistris,  igiiem  saliu  devota*  fcsiinationis  insilinnt : 
alii  in  profuiidum  demergendi,  non  in  a«|uai  ncca- 
turas ;  scd  in  refrigcriiim  xtern;e  heatitudinis  deci- 
dunt,  toto  ipso  se  corpore  Dco  hostiam  tamquani 
holocaufta  prx'bentcs. 
22.  Ilas  prcevidit  David,  —  Percurrit  ergo  pcr  h.xc 
D  pnssituiiim  gcnera  ex  persona  apostolorum,  Evange- 
listarum,  marlyrum  propheticiis  scrmo,  dicens:  Igne 
nos  examinastiy  sieut  igne  examinatur  argentum,  Vers. 
II.  Induxisti  nos  in  laqueum^  id  est,  in  custodiae 
calcnas.  Posuisti  tribulaiiones  in  dorsum  nostrum^  poe- 
nas  sciliccl  verherum,  quihus  cum  apostolis  Petrus 

(d)  Sic  mss.  constantcr  juxla  graecum,  uhi  in  vul- 
galis,  anima  una  et  cor  unum, 

(v)  Mendose  in  vulgalis,  materim, 

(f)  h\  csi,  poF-nis  ingeniose  excogitaiis.  Sic  rursum 
in  Psal.  cxviii,  lil.  18,  u.  9 :  Mortet  non  dico  inferan* 
tur,  fcd  cum  \toenarum  ingeniis  innoventur,  Eo  fere 
niodo  Plinius  junior  in  Paiieg.  ingenium  cmce  vocnC 
coBuam  ingeniose  exqiiisitam. 


433  TRACTATUS  IN  LXV  PSALMUM.  iU 

gniKlcl,   et  P.mliis  cxsulial.  Yf.rs.  12.     Imposuitli  \  ignorai  Prophola  ex  pcrsona  Dei  in  S|iriin  se  locu- 

liin  :Non  acdpiam  dcdomo  tua  vUuloi^  neqne  degre- 


homines  super  cap.i.i  noaira.  Tran$ivimus  per  ig*iem  et 
aquam,  Glonosas  viddicel  iiiar.yrtnn  iitoriescominc- 
morat,  gl.uiii,  ignis.  piornmii.  Scd  ijui  tnnsit  per 
igneni  otafinain,  iion  in  liis  aliolfliis,  sed  in  aliiid  pcr 
ilU  irnnsducitur.  Et  quo  iransdiicninr  Prophela  nnn 
nescit,  dicens  :  El  eduxiiti  nos  in  refrigerium.  Ilujus 
rcfrigerii  el  in  loco  alio  incniinii,  dicons  :  Convertere 
aiiima  mea  in  requiem  twim,  qnia  Dominus  beuefecil 
mifti,  Eripuit  animam  meam  d^i  morte^  ocuios  meos  de 
lacrymis^  pedes  meos  de  lapsu,  Dene  placebo  Domino  in 
regione  viventium  (P$.  cxnv,  7  et  seqq.)  :  aniinam  vi- 
delicet  snam  in  requiem  l)c:it:c  illins  resnrrectionis  lior* 
laius,  in  (ina  post  niorlis  istius  (cmpn<  onini  iMininna- 
runi  calamiiatiim  lalie  delcrsa,  iioiidoletnr,  non  flctur. 


gibus  tuis  liircos  (Psal,  XLix,  9)?  cl  :  Numquid  mandu^ 
cabo  carnes  taurorum,  anl  snnguincm  hircorum  potabo 
(Ibid.  xiii)?  ci  rnrsiim  :  Quoniam  si  voluisses  sacrifi' 
cium,  dedissem  utiqne,  holocaustis  non  delectaberis 
{Pinl.  L,  i8)?  Ccsscl  igitnr  opinionis  nostra*  crror, 
ui  liicc  vovisse  niarlyros  existiinemns.  Sed  iii  marly- 
riis  iiosierornm  reddiint  Deo  qu.x»  locuti  sunt  vola, 
ipsi  qnidcm  se  primnni  Deo  vovenies,  ei  se  ipsos  ho- 
lorausta  prxbentes  :  quia  in  his  domuin  Dei  iiilroi- 
bnnt,  in  passionnm  siinrnm  tribulaiionihus  Panli  voce 
clamnntci;  iQuis  nos  separabit  a  charitate  Dei?  tribulatio 
an  angustia,  nn  persecutio,  an  fnmrs,  an  nuditas^  an 
periculum  (llom.   viii,   45)?  el  :  Confido  quod  neque 


204  '^^"  reccntiir,  s(mI  vivitnr.  In  hujiis  i^iur  henti-  H  niors,  ncqne  vita,  neque  prmsentiay  neque  futura^  neque 


tudinis  per  ignein  c:  nqnam  rofiigerium  cdiicli  sunl. 

i5.  Qttod  aqua,  ignis  et  refrigerium  spirilnliter  intel- 
ligantur,  —  Ei  iie  aiit  poriraiiscnntis  nqu:is  nalalus, 
ant  traiisiiicntis  igiKiin  saltns,  aiit  inirodiictio  in  re- 
frigoriuni  coinniiinis  alicnins  rt  terroni  loci  rcqiiies 
signincari  exisliniarolnr,  adjccit ,  Vers.  15  :  /n- 
Iroibo  in  domum  tuam  in  holocauslis.  lloloc:insta  snni 
iiilogra  hnstiarum  corp;ir.i  :  qna;  qnia  Inin  nd  ig;icm 
sacrificii  dorerebaniiir,  holocausta  siinl  nnncup:)tn. 
Per  hice  igitnr  gt^iera  pocnaruni,  mnrlyros  iii  ndei  tcs- 
limonium  cnrpin-a  siia  liolocanstn  vovernnt :  nl  in  Dei 
doinum,  id  est  in  coelostis  (n)  domicilii  habiiationcm 
consummatis  hostiiirnm  siiarnm  sncriliciis  introirent. 

24.  Martyres  el  se  et  eos  Deo  vovenl,  qui  ipsos  imita- 


creatura  alia  poteril  nos  separarc  a  charitate  Dei,  quce 
est  inChrislo  Jcsu  (Ibid,^  58).  Ilacc  ergo  in  tribulalione 
prinium  (c)  beiaornm  Martyrum  vota  siint,  qua:  in  tri- 
biilntionibus  205  ^u'^  loquuntnr  ei  spondcnt  :  tum 
dcinde«  ul  ex  nobis  holocnusla  mednllata  ronsum- 
ment.  McduHata  ob  id,  qnia  fidcs  nniin.T  et  cordis  of- 
liciiim  csl,  rcsqne  lincc  voluntntis  intcrnu!  esi.  Cum 
incenso  qnoque  nrieics  offeruntur.  Qnid  antem  sit  in« 
censnm,  ita  hoc  codem  psnlmorum  libro  docemur  (d)i 
f  ial  oralio  mea  tamquam  incensum  in  conspectu  luo 
(PsaL  cxL,  S),  in  incenso,orationcs  inielligendas  esse 
significans.  Qni  vero  snb  .irietum  noiniiie  ostendan- 
tnr,  nnterior  psnlmus  ostendit,  cum  ait :  Induti  tunt 
arietes  ovium(P$nL  lxiv,  14)  :  in  his  cnim  tainquain 


turi  sunt,  —  Sed  qiiid  taiidem  in  h:ic  corjiornni  siio-  C  jn  principibns  greguni  significal  sacerdotes,'quosdoc- 


rum  oblalicme  vovcrunt?  Scilicct  ut  per  h:¥C  marly- 
rii  sui  cxempln  gentes  ad  spem  ngiii  .rlorni  eriidi- 
rcnt.  Qtii  enim  tum  Ghristnm  prxdicnbanl,  iion  sibi 
qnibns  tum  crat  cognitns,  sed  nobis  qni  fnturi  adhuc 
eranius,  vel  quibns  tiiin  crnl  incogiiitns,  prvdica- 
bant.  Qnx'  eorum  prodicatio  ^nniiis  posleritntis  (6) 
fldem  ad  [martyrii  dcsiderinm  accendit.  Non  enim 
caiisa  alia  pr.Tdicabant,  nisi  nl  ndci  su.ti  et  ninrtyrii 
exemplo  plurcs  martyres  erndirenl.  Qnotl  Paiilns  do- 
f  uit.  dicoiis  :  Ego  Paulus  vinclus  Christi  Jesu  pro  vobi$ 
gentibus  (Ephes,  ni,  1).  Ali|ue  ob  il  in  liiijiis  prcdi- 
cationis  rmctu  Deo  sc  voia  rcddero  conntoninr,  di- 
ceiitcs:  Reddam  tibi  vola  mea,  Yers.  14  ct  15  ,  quas 
dislinxerunl  labia  mea.  El  locutum  esl  os  meum  in  Iri- 


ifinx  npostolicae  erudiiio  cuin  orationum  odore  (Bo- 
nus  enim,  secnnduin  Apostolnm,  in  Christo  odor 
sunnis  (II  Cor.  ii,  15),  ad  mariyrii  stndinm  proscqui- 
tur.  Non  sidnni  aniemarieles  cnm  incenso  ofTeruntur, 
sed  etiani  bovcs  ofreruntur,  id  esl,  contumacis  natur» 
pecora  in  cnliuram  Dei  mitiganiur,  iii  hoc  martyrium 
Chri.sli  nominis  doclrinis  apostolicis  edomila. 

25.  In  eo  aulem  qnod  dicitur  :  Offeram  libi  boves 
cum  hircis,  \irtiilem  verbi  cx  hebr.To  in  graecum  de* 
muiaii  latinus  sermo  non  tennil.  Nam  qiiod  nobiscum 
es\^offeram  tibi  boves  cum  hircis;  cnm  illis  iia  habetur, 
ocvoio^u  o^oi  jBoac  fASToe  x<'f^°^PP^'^  (^)*  XeifiajDpoi  cum 
Grsecis  non  proprium,  sed  appellativum  nomen  hir* 
corum   est ,  cl  eornm  inaxime  qui  in  ipso  hiemis 


bulatione  mea.  Ilolocausta  medullaia  offeram  tibi  cum  D  lempore  editi  sinl.  Et  Scriptura  lioc  in   loco  Inntum 
incenso  et  arietibus^  offeram  tibi  boves  cum  fiircis.  An      ^^siyMppoyjs  nuncnpavit ;  carteris  autem  locis  Tpoyouc 


(n)  Jnm  in  psal.  Lviii,  n.  6,  observavimus  inniii, 
coeli  iiigrcssuin  Stephnno  posi  inoi  tem  paluisse.  Idip- 
snni  hic  de  Marlyribus  caeieris  diseriius  pra^dicatur. 
Quid  eoini  coeU'$tis  domidlii  habilatlo,  nisi  coeli  pos- 
fiossio?  qure  si  inariyril)us  coiisunimntis  hoslinrum 
siiarnm  sacrificiis  C(Micedaiur,  iiocesse  est  iion  dilTc- 
ralur  diu  post  morlem,  per  quam  vila:  ac  corporis 
sui  sncrilicia  coiisnininant. 

Reg.  ms.  omnem  posteritaiis  fide^n. 

Ita  cuin  ms.  reg.  editio  Bad.  At  Er.  Lips.  ei 
Par.  prima, 

(d)  Subaud,  cnm  ait. 

(e)  VcrlKi  graeca  in  Bndii  editionc  omissa  Erasmus, 
cuni  sibi  deesseni  horum  traciatuumexcmplaria  mss« 


Uil       0.1 


ex  vulgatisbibliis  grsecis  utciimque  supplcvit,  ex  qui- 
bus  bic  posuit  Ltcra  x^P^p^'*^  oinisso  snbseqnente  vo- 
cnbulo  xs(bia|Df>oc.  Ex  ngii  codicis  vnlde  derorniibus 
iilteris ,  uipote  exaratis  a  viro  legendi  ac  scribeiidi 
grxceprorsns  imfierito,  totnm  hunc  locum,quoad 
polesl,  resarcimus.  Ac  primum  ex  eo,  loco  x^fAajOcuv, 
poniinus  ^^ctfAappcav,  a  vocabulo  x<^/^^*  ^"  X<^f^^« 
hiems,  niaxiine  cum  subjiciat  Hilarius  eodein  voca- 
buln  torrenles  hiemalibus  plnviis  auctos  significari : 
qiii  certe  x^^f^pp^*  "on  x^F^^P^^  enuntianlur.  Deinde 
ex  eodein  ins.  adjicimns  xcifAapftoc,  cni  vocnbulo  ali- 
quot  characteres,pr9efiguiitur,  exquibuscoiijeclainus, 
imo  prope  C(msiatlegenduniesse,ax(ifMec,  x^'^WP^ 
cum  groFcis,  etc. 


45j 


svNCii  iiiLAUU  i:piscopi 


4:0 


qiios  nos  liircosdiciiiuis,  posuil  (a).  Conrinnal  autcm  A  Deum,  Advoc.il  non  inccrtos  ncque  ud  inccrta.  Nnin 


spiriialis  inteHigenru-c  sensum  alioruni  consonans  sihi 
et  concors  Iranslalio ,  qni  pro  x^tiiuppoi^,  rpKyoMg 
xaipiovg  translulcrunt  (6)  Tpayot  xai^iot  auieni  signi- 
iicantur,  qui  ex  ipso  leinpore  edili  sunt;  x^iuctppot 
aulcm ,  quos  liiems  genuit  :  unde  et  torrentes  eodem 
'vocabulo  grsccilns  nuncupat,  quos  ex  iiiliilo  in  ilu" 
Tios  liieiiis  auxerii. 

26.  Martyrum  exemplo  martyrium  subiere  fidei 
ignari,  —  Ergo  cuin  ail  ^«f  ftgTa  x'f*«/»w^  (^)»  "^** 
depccudibus  sc  lo(|ui  prophcticussermodernonstrat, 
sed  in  bubus  EccleriUB  se  komines  oslendcre  ,  iii 
XctfAappotf  Autem,eosquosips:i  persecuiionis  lempes- 
tas  in  inartyrii  gloria  genucrit  (d)  Sciinuseiiira  pluros 
sacramenlorum  206  divinorum  ignaros,  exemplo 


qui  siiit  quos  advocet,  doccl:  Omnesqui  limetis  Deuin 
irrcligiosis  cnim  neqiie  adcuudi,  neque  audiendi  vo- 
luntas  est.  Dehinc  quid  ennrraturus  sit  signiflcat ; 
Quanta  fecii  animce  mew.  Hanc  eiiim  posuil  In  viiam, 
baiic  in  refrigeriiim  induxit,  haec  in  kolocaustis  do« 
mum  Dei  iutroibit. 

28.  Qtt(e  oris  et  et  cordis  clamore  meruil,  Sed  ut 
haic  animnc  (iereiit,  ex  causis  meruit  ut  (ierent.  Qui- 
bus  vero  causis  meruit,  edicil,  Vers.  47  :  Ad  ifH 
$um  clamavi  ore  meo,  Meruit  ergo  bona  anims,  quia 
ad  eum  ore  clamavit.  Sed  clamor  oris  plerumque 
mendax  207  ^^  •  ^^  ^^'^  semper  verborum  sonua 
affectum  mentis  eiiuntiat.  Sequi  ergo  clamorem  oris 
debet  et  sensus  :  et  secutus  est.  N.im  Propheta  con* 


marlyrumad  niariyriumcucurrisseretextrascicnliam  B  nexuil:  Et  exaltavi  iub  lingua  mea  ;non  iii  liiigua. 


iidei  aiilc  viventes,  facto  lidei  pra^sentis  edoclos,  ip- 
sam  illam  consuinmatx  in  martyrio  lidci  gloriani 
consccutos.  Uualis  fuit  ille  qui  Dominum  iu  ipsa  sua 
damnalione  confessus  esl,  dicens :  Memenlo  mei,  Do- 
miney  cum  veneris  in  regnum  tuum  {Luc.  xs^iii,  42  )  : 
Qui  mox  tale  martyrii  hiijus  a  Domino  inunus  acce- 
pit :  Amen  dico  tibi,  hodie  mecum  eiis  in  paradiso 
(/6t(/.,  45).  Ilujiis  (e)  igilur  similes  ap.)Slolic;c  doc- 
Iriiix  erudilio  Deo  oiTerl,  cum  homiiiibus  diuturnus 
frugiferxque  cuUurx,  sub  ipsa  desuivientis  hiemis 
tempestate  (f)  progeniios.  Dicente  autem  Deo  :  Quo 
mihi  multHudinem  hosliarum  veslrarum  ?  Plenut  sum, 
Holocauslaarietum  et  adipem  agnormnet  sanguinem 
taurorum  et  hircorum  nolo.  Quis  enim   hcec  exquisivit 


sed  sub  lingua :  in  occultis  scilicet  linguae,  et  quo- 
dam  iiitra  se  tacitoe  voluntatis  eloquio.  Quod  idipsum 
in  Evangeliis  Domiao  placuit  dicenti :  Intra  in  eubi' 
culum  tuum,  et  clnude  ostium  tuum,  et  ora :  et  pater 
tuus  qui  videt  in  absconso,  reddet  tibi  {Matth,  vi,  6  ). 
Ergo  nunc  qui  ore  clamaius  cst ,  exaltatur  sub  Ungua 
Deus. 

29.  Meruit  ei  ob  cordis  puritatem.  Sed  qai  sub  lin* 
gua  exaltatur,  oinni  cordis  puritale  venerandus  esl : 
nec  sufflcit  non  egisse  aliquid  impium,  si  mente  co« 
gitaiur  impietiis.  Ab  eo  autem  qui  sub  lingua  exaUcl 
Deum ,  hanc  impictaiis  cogitaiionem  abcsse  oporie* 
re  Propheia  docuit,  dicens,  Vers.  18  et  19  :  Injus- 
titiamsi  conspcxi  in  corde  meo,  nonexaudiat  (h)  Deus. 


de  manibus  veslris?  siipcrfluuin    est  existimare,   in  G  Proplerea  ex^audivit  me  Deus^  et  intendit  voci  oralionit 


bubus  et  hircis  tamquaui  pcrfccta  sulemniorum  vota 
placuisse. 

27.  Dlapsalma,  Piis  refert  David  sibi  ei  Deo  indulla. 
Demutal  ut  in  ca?tcris  inlerjeclio  diapsalmac  perso- 
nam  aique  sensuni,  doctrinae  tamen  ordine  non  dis- 
sidente.  Postea  enim  quani  ex  persona  aposiolorum, 
evangelistarum,  marlyruin,  prophetarum  {g)  o.<>ten- 
derat,  quibus  modis  aiiinia  ejus  positaesset  in  vitam, 
id  est,  per  passionum  pcenas  atque  mortes,  per  quas 
in  locum  beatitudinis  transis&et  reddens  in  holocaus- 
tls  Dco  vota  :  post  hunc  ergo  sermonem  quem  om- 
nem  ad  Deum  habuerat,  eos  nunc  quos  ad  bolocaus* 
torum  soleinnia  erudierat  aflatur,  dicens,  Yers.  16  : 
Venite  et  audite,  et  enarrabo  vobis  omnes  qui  timetis 

(0)  In  regio  codice  hic  latinislitteris  verbum  tragos  D 
repetitur,  sicutct  paulo  ante  voxxetfAappou^  latlnis  ct 
gra'cis  cliaracleribus  expriinitur. 

(b)  Cditi  posi  Crasmum,  i^iit  pro  x<f^^o^f >  T/oayouf 

transtulerunt  :  rpayot  autem  signifieentur x^F^^P^ 

autem,  etc,  restiuirantur  ex  ms.  rcg»  iii  quo  tanicn 
xatpiyuoMc  aut  xatptakoMi  ac  deindo  xaipifiot  potiiis  ex- 
hihetur  quam  xatfiixivg  ac  xat^coc.Veniinilludconsiaii 
vocabuluiii  hoc  a  verbo  xaijoof ,  quod  esi  tempestns^ 
ortginem  ducere.  Hujus  porro  translationis,  cujus  hie 
llilarius  luentionem  facii,  yestigia  iiobis  non  licuit 
apud  vetercs  deprehendere.  In  Turon.  nn.quipro 
XSiiutpot^t  xat/}cxovc  tranttuUrunt ;  xxcptxoc  autem. 

(c)  Veiba  fAxsa  x^W*»  *"  prius  vulgatis  oinissa 
rcstitiiimus  ex  dicto  codice  Uegio,  cujus  scribendi 
raiionem,  ot  si  stiperioribus  non  consentieiitem,  reti- 
nvwu$.  InTuron.  quidein  yjsxa  x<ifu(pa»v. 


meoi,  Iniquilalem  non  modo  re  non  cff^ccit,  sed  ncc 
corde  conspexit.  Yel  certe  iniquilaiem  iioii  conspexit 
in  corde,  nulium  scilicet  vilium  iniquac  sua;  vulunta- 
tis  in  corde  suo  contuens  :  el  ob  id  dignus  audiri.  lu 
vilara  enimejus  anima  posiia  est ,  pcdcsque  cjus  non 
commoti  suni,  et  in  refrigerium  inductus  est,  et  do- 
mum  Dei  miroibit  (t) ,  et  quae  distinxerat  labiis  vota 
persolvit  Deo.  Honoris  et  gloriae  confcssione  sub- 
nixus,  aii,  Vers.  20  :  Benedictus  Deut,  qui  non  amo^ 
vil  deprecationem  meam^  et  misericordiamsuam  a  me , 
laudem  Dei  coeptam  in  exordio  psalmi,  in  riiie  con- 
fessus,  cui  gloria  estin  saecula  sxculorum.  Amen. 


(d)  Par.  ex  ms.  Mic.  per  martyrii  gloriam.  Edillo- 
nes  aluT,  in  martyrii  gloriam.  Heponiiinis  cx  nis.  r**;;. 
in  mar/yrii  (jloria,  quamvisex  aliis  lectionibiis  iiull.i 
displireat.  Vull  Hilarius  bobus  sigiiiflcnri  liomiiics  in 
Ecclesiiesinunaios,  x<^<^/>fi'ovf  autemeosqui  priinuni 
extra  Ccclesiani  nati ,  marlyruin  exemplo  fldem  aiii— 
plect^^ntes  ac  publice  profltentes,  martyrii  gloriam 
oontinuo  assequaniur. 

e)  Supple  laironis. 

/)  Apud  Par.  potestate, 

[g)  Turon.  codex,  Prophetaostenderat.  banc  lec- 
tiontMii  conflrmHt  iiiitium  nuin.  2i. 

(/1)  Iia  cum  Theodoreio  et  LXX  rcg.  ms.  At  vulgati 
non  exaudiet. 

(i)  Cxciisi  hic,  iniroivit  :  superius  autem  ad  cal- 
Ctiin  n.  27,  domum  Deiintroibit.  Utroque  loco  mss. 
kabenti  introibit.  An  utroque  legendum  inlroivUt 


457  TRAGTATUS  IN 

PSALMUS  LXVI. 

In  pnm  bymnu6  ( f.  in  hymnis )  PsalmuB  cnnliei 
David, 
Deus  nnureatur  ifo6tt,  et  benedicat  nos  :  iUuminet 
tvilum  sunm  suptr  nos.etmisereatur  nobts,  DiMkLitk, 
Ct  cognoscamus  in  terra  viam  tuaiu ,  in  ommbus  gen^ 
tibut  saUtare  tuum.  Coiifiteaniur  tibi  populi^  Deus, 
co»fii'ontur  libi populi  omnes.Lfetentur  etexullent  geii-^ 
tes  :  quoniam  judicus  populos  in  cequilate^  ei  gcnles 
in  trru  dtduces  (a),  Diapsauia.  Coiifilewtlur  libi  po' 
puli,  Deus,  confieanlur  libi  poputi  208^"'^'^'  *  ^^^^ 
didil  fructum  iuum,  Benedical  nos  Deus  noster^  bene^ 
dedit  nos  Deut,  et  mduant  eum  omnes  fines  tevree, 

TRACTATUS  PSALML 

i.  Qu\  in  eo  psaino  loquantur. — Fers.  1 .  Psalmus 
hrpvise6t,eievangelica  prcTdicjlione  absolutus.  Nam 
ei  (1)  tfi  finem  est,  e(  psalmus  cantici  est :  pcr  quod 
conre^.sioper  scientinm  gcrendorum,  etperdoclrlnam 
proflcientia  gesla  canianltir.  Et  princi]>ium  ejusnndc 
oportuii  sutnpiuoi  esi.  Esiauiem  omnis  in  co  scrmo 
vel  propheiarum»  Tel  aposioloriim  :  quoritm  altiTCn- 
lurum  ia  corpore  uoigenilum  Dcum ,  alil  tcnisse  do« 
cuerunt,  snucto  S{ii>i(u  illumiiiati  ct  honore  gioris 
ccelesti^  espleii.  Oraiio  ergo  eorum  in  psalmi  exoidio 
ease  noscenda  esU 

9.  Peccatorum  remlssio  est  graiuita,  —  Yers.  2. 
Deus  misere&tur  nobiSf  el  benedical  nos;  illnminet  vuN 
tnm  suum  super  noSy  et  miiereaiur  nobis.  Secundum 
doctriiit^e  ordinem,  primum  niisericordia  Dei  poscl- 
tur.  Ex  copia  enim  boniiatis  susc  niiscricordiam  !o 
peccitorum  itMuis8ione(6)  InrgUUr :  et  peccatoium 
remissio  uoii  probitaiis  est  mcriium  ,  scd  spontanesc 
iihJulgeniia^Toluntas,  ex  boniiiliis  divitiis  admlse- 
randl  nionus  exui^erans.  Ergo  qul  iniscricors  esl,  ul 
ht*nedicat  oratur.  Ei  l^enediciioois  qiiidem  iVuctum 
jam  in  exordio  formali  hominis  cognoTimus,cum  talis 
ad  Adam  lum  adhuc  peccaii  nescium  sertno  est : 
Crescite^  et  multiplicamini  et  replete  terram^  et  domi^ 
namini  eju»  (Gin,  i,  28  ).  Ista  quidcin  quamTis  cor* 
poraliier  laiiium  dicta  plerique  arbilreiitur  :  tamen 
spiritali  dociriiia  erudilis  plus  de  se  Tirtutis  preebue- 
runt.  Hsec  enim  benedictio  non  creationls  (c)  lanlum 
corporalium  successionum  Adae  largita  cst.  QunmTis 

(1)  /n  fine. 

(2)  et  implelur. 

(3J  1n  ms.  Profeta,  DaTid  tantummodo  intelligit. 

(41  /n  omni^ifs. 

(5)  Fructn»  prmens.  proesens  oratio. 

id\  Hii.  diriges. 
b)  E\cusi,  in  peccatorum  remissionem, 
[e)  Rcg.  ms.  conereationiSy  Mic.  congregationes,  loco 
non  crcationis. 

(d)  Par.  crescentia  Dei :  renitcnllbusal.  cdd.  el  mss. 

(e)  Editi ,  lucem  obscuritaiis  :  cmcndaiitur  ex 
reg.  ms. 

(f)  Rey,  ms,  remissionem. 

\g)  In  Tulgatis  hic  desideratur  pnrticuln  negans, 
qu;u  ub  Ei  asino  antc  verbum  demutavit  Mdjocta,  dein- 
ceps  oblinuit.  Ex  qiia  lectionc  cniciebaiur,  hic  mu- 
iniioncin  cssc  personsc  non  sonsus,  cum  pra'dicet 
llilarius  conTcrsionem  essc  sensus  non  pcrsonx.  Nam 


LXVI  PSALMtJM. 


438 


A  enim  fecuudx  ejus  soboles  futurx  essent,  tamen 
lerram  implerenon  poterant :  qu«  pro  copift  botili- 
num  licet  babiielur,  non  tamen  adimpletur  (2).  Verum 
lerram  corporis  nosiri  impleri  doctriois  spiritalibus 
Toluit,  et  mulllplicari  ct  crcscere  scienlia  (d)  Del. 
Per  Adam  enini  aique  in  ipw  Adam ,  qul  primus 
opus  Dei  fuerai,  oi»or.ucralCt>gniiionem  Dei  incboa- 
ri :  sed  eo  peccalis  coiiiquinato ,  beuediclionis  istin^ 
f:  uctum  Propbciu;  (3)sibiatque  .^postoli  deprecanlur. 
Quem  beaiiis  Aposiolus  cousecuiiis,  iia  dese  gloria- 
tur  :  Benedictus  Deus,  qui  benedixit  nos  in  omni  bene- 
dirlione(A)spiiitali  in  ccelesiibus  in  Christo  (Eph,  i,  3). 
209  lli  ^^^^  crescunt,  multiplicantur,  replenlur, 
qui  in  Christo  coelestes  sunt :  et  benedicti  sttnl,  qui 
spiritali  beiicdictionc  in  ccBlcsiibus  beiiedicuntur.  Et 

B  Tideamus  an  bencdictionis  Islius  fructuin  prseseritU 
(5)  psaliiii  oratio  deprecctur. 

3.  Lvx  uostra  Dei  munus.  —  Post  mlseucordiani 
eirim  et  benediciionom  id  sequi;iir  :  Illuminet  vultum 
suum  svper  nos,  et  misereaiur  nobii,  Bencdiclione  D6i 
o|nis  csi,  ui  nos  vultus  cjus  ithHuinet  ui  lencbrosa 
co  du  nosda  co^uiionis  su;e  lumea  Irrddfet,  ut  ma- 
jestat'^  susc  Spirlius  (e)  lucem  obscuratis  iutelligen- 
U3d  nostrrc  seuL.ibus  irlbuat;  et  gloriari  deiuceps  li- 
ccat,diceiilcs  :  Designatum  ett  super  nos  lumen  vultus 
tui  Domlne  (Psal,  iv,  7).  Ilanc  autem  illuminaiioncm 
Tiiiius  sui  supcr  nos  miscricordia  ipsius ,  quac  in 
pcccati  rcniissione  (f)  in  nobis  est  coRpta ,  largltur. 
lii  qucm  aiitem  profeclum  illuminationem  tuUi» 
Dei  super  se  precenlnr,  sermo  consequons  docct. 

C  4.  l^iotitia tiee  Dei  Genibns  oralur,  —  Diaps^ilma. 
Yers.  3.  Ut  cognoscamus  in  terra  viam  tttam,  in 
omnibns  genlibus  salutare  tuum.  lulerjectiodiapsalmi, 
etsi  conversionem  pcrsonsc  iion  (6)  nitulit,  sensiim  la- 
men  dcmutavii  (g).  Nunc  cnim  scrmo  esl  ad  eum  qui 
nunc  usque  fuerai  in  Totis.  Quod  aulem  in  lalinis 
librls  iia  scribilur  :  Ut  cognoscamus  in  terra  viam 
Itfam,  in  graccis  ita  est  toO  yvwvoee  h  xij'/^  Tr^v  o^dv 
(To^j(h),  liitcr  yvuvat  (t)  et  cognoscamus^  id  diflerl,  qiiod 
sine  pcrsonx  dennitionc  est  Tvwvai;  cognoscamu» 
autcin,  ipsos  eos  qui  bxc  toquuiitur  ostcndit.  Ergo 
sccUiidum  veram  illam  graecilaiis  translaiioneiti,  illu- 
minari  se  Dei  tuIIu  ob  id  deprecantur,  ut  cogniia 

(6)  Personce  attulit,  sensum  lamen  non  demntavlL 
Ita  codex  el  Erasmiana  editio.  Sensus  quideiti  ric- 
mulaiio  hcic  .ipparei  nulla,  et  personx  conTorsioneni 
videtur  Hil.irius  statim  innuere  :  JNunc  enim  sermo  esi 
ad  eum,  etc. 

D  ct  ad  Deum,  ad  quem  coepit  sermo,  deinceps  conll^ 
nuatur;  et  ui  ait  n.  i,  omnis  in  eo  psalmo  sermo  fni 
Prophetarum  vel  Apostolorum  cst.  Eo  autem  dcmu- 
tnlur  scnsus,  quod  qui  prius  sibi,  nunc  aliis  deprecari 
incipianl,  mnximc  sccundiim  vim  scrmonis  grsci,  ex 
quo  mnllct  Hilariiis  translntum  esse  nt  cognita  fiai^ 
quam  ut  cognoscamus,  Vcram  ieclionem  exbibuit 
nis.  Ueg. 

(h)  In  codice  Turon.  grxca  verba  l.itinc  sic  endn« 
tinntur  :  lu  gogne  en  ti  gi  lin  odon  su;  quod  alterum 
cxempluin  sit  pronuntialionis  olim  usilaue. 

(f)  Rcsiiluinius  cx  Reg.  ms.  inter  yvwfoitf  quod  io 
aiiic  cxcusis  desidcrabatur. 


439  SANGTl  lllLARll  EPISCOPk  4i0 

fiat  in  terra  Dei  via,  qu£  cstdoctrina  viix  religiosd!.  A  si  lamen  idipsum  sul>  iisdcm  verbis  significalum  in- 


Per  eam  enim  ad  Deum  pergitur.  Religiossc  auiem 
vi»  (1)  doctrina  Cbristus  est,  quam  seessein  Evan- 
geliis  oslcndit,  dicens  :  Ego  $um  verila$,  via  et  vita 
{Joan.  XIV  ,  6) ;  el  rursum  :  iVenio  ad  Patrem 
vadit,  niii  per  me  (Ibid,),  Et  hunc  esse  viam,  ipse 
ille  connexus  sihi  psalmi  sermo  tostatur.  Qnaj  in  ler- 
ray  id  esl,  vel  ex  terra  orlis,  vel  lerram  inhabiian- 
tibus  coguoscibilis,  et  noia  pruislanda  est.  Ut  cognoi- 
eamns  in  terra  viam  tuam,  in  omnibus  gentibus  satulare 
tunm.  Jesum  salularem  dici  (a)  ipse  ilie  proprieialis 
sermo  loquitur.  Nam  quod  nobiscum  salutare  est,  id 
apud  Hebrxum  Jcsus  est.  Confirmai  aulem  islud  An- 
gchis  210  adJosepli  de  Maria  loquens,  Parietautem 
/i/tnm,  et  vocabis  nomen  ejus  Jesum  :  quia  ipsesalvum 


telligere  debeamus.  Invenimus  cnim  confessionein 
dupUci  raliono  tractandam  esse  :  unam  confessio- 
nem  pcccaiorum(f/),  ubi  in  deserto  Jordanis  confite- 
bantur  peccata  sua  e^sc  :  aliam  laudalioiiis  Dei,  iihi 
Dominiis  lo'|uitur  ad  Palrcin,  Confiteor  (e)  /iW,  Do- 
mine  pater  cceli  et  terros,  quoniam  211  abscondisli 
liosc  a  sapieniibus,  et  revelasli  ea  parvulis  (Mattli.  u, 
!i5).  Priina  ergo  illa  ei  siiperlor  confossio  peccalo- 
runi  esse  credenda  est  niaximc  qusc  prxdicationi 
prophclicD  at(|ue  aposlolicoR  conncclitur  :  sequeiis 
hxc  laudationis  Dei  intelligenda  est  populorum,deindo 
omnium,  id  est,  genlium  uuivcrsarum;  etob  id,  quia 
terra  rriiclum  suum  dedcrit. 

7.  Fructus  terrwproprius  per  primum  Adam  amissus^ 


faciel  popnlum  suum  a  peccalis  {b)  {ilatlt,  i,  21).  Je-  B  per  secundum  redditus.  —  Scd  qu;rrendum  est  quem 


8um  itaque  oslendit  angclus  idcirco ,  quia  salutaris 
esse  populo,  nuncupanduin.  Tantae  ergo  pr;cdicationi 
se  impares  esse  nisi  iliumincntur  ostendunt :  nisi 
quodam  vultus  Doinini  splendorc  lucescanl.  Sunt 
eniui  {Maith.  v,  14)  et  ipsi  secundiini  Evangeliuin 
lumcn  mundi  (Dominus  nutein  ipsc  lux  vcra  csi) 
{Joan.  1,  9)  a  luce  iliuminaii,  ut  lumen  cssent  apo- 
sioli  ct  prophei».  Cseterum  supcrfluum  est  ideo  illii- 
ininari  se  velle,  ut  cognoscant  ea  de  quibus  quasi 
cognitis  prxdicabant. 

5.  Unde  gentibus  lcetitia,  —  flanc  aulem  omnein 
prophelicam  aique  apostolicam  doctriuam.necesse 
est  conrcssio  popuionim,  et  remissorum  peccatorum 
Isetitia  consequaiur.  Ncque  solum  peccatorum  remis- 


frucium  terra  dederii,  ob  quem  populi  omues  Deum 
laudcnt.  Causa  quidem  Deo  debit:c  laudationis  aeter- 
na  est,  quod  corporales  hos  et  nobis  neccssarios 
fructus  terra  suppediiet :  sed  lerrx  non  suut.  Aut 
enim  nosiri  suiil  quibus  pracbentur,  aut  Dei  sunt  per 
quem  ministrantur.  Rcquiramus  ergo  quos  fructus 
terra  et  habuerit,  et  amiserit.  Per  id  autem  quod 
amisit,  ostendemus  habiiisse.  Adse  terram  meroini- 
miis  posi  peccatum  datarum  sihi  bencdictioiium  ho- 
nore  fuisse  spoliatam.  Ipsi  enim  dictuin  est  :  Qtio- 
niam  terra  es,  et  in  terram  ibis  {Gen.  iii,  19).  Ergo 
quia  terra  est,  bnc  (0  post  pcccatum  malediciione 
dainnatur  :  Maledicta  terra  in  operibus  tuit,  in  dolo- 
ribus  edes  eam  omuibus  diebus  vita:  tuce^  spinas  et  tri' 


sorum  :  scd  quod  eum,  qui  peccata  remiserit,  aecpii-  C  bulos  generabit  t\bi  (Ibid.^  17).  Tcrrx  elcmenium  ex- 


tatisfulurum  judicem  sciaiit,  quud  per  euin  in  viarn 
Yitae  oinnes  gentes  terraui  inbabitaiitcs  dirigaiitur, 
relicio  idolorum  errore  ad  coguitionem  Dei  erudiix. 
Idcirco  hxc  sequunlur,  Vers.  4  et  5  :  Coufuean- 
tur  tibi  poputi  omnes,  Lcetentur  et  exsultent  gev.tet ; 
quoniam  (c)  judicabis  populos  in  a*quitatey  et  gentes  in 
terra  (2)  diriges.  Cum  confitentur  populi.designarivi- 
dentur  ex  tribubus  duodecim  vel  credentes  vel  cre- 
dituri.  Cum  coniiteniur  omnes  populi,  excepiio  nulla 
fit  gentium.  Cuni  hctantur  ct  exsultant  gentes,  quo- 
niani  judicabil  populos  in  xquitaie ,  et  genles  ia 
terram  diriget ,  causa  laetitiae  ex  spe  judicii  aetcr- 
ni ,  et  directarum  in  viam  viiae  gentium  praedi- 
catur. 


tra  crinien  fuit :  caret  ergo  malediciione,  quod  ca- 
rcbat  et  crimiiie.  Yerum  hic  Ad;c  tcrra,  qtiae  per 
illecebram  cibi  erat  criminosa,  maledicitur.  H;cc  ergo 
ab  eoomnibus  praesentis  vil»  moeroribus  consumitur, 
et  aBgrituditium  doloribus  cditur  oinnibus,  in  spinis 
et  tribulis  viliorum  ct  cupiditalum  aculeis  compunc* 
ta.  Omuis  ergo  teri  eno  Ada*.  similis ,  hos  maledictos 
fructus  terrae  su;c  reddii.  Caeterum  qui  jam  coelesti 
Adx  configuraiur,  lialicl  innoceniein  terrae  sux  fruc- 
lum,  priinum  Dei  cognitlone  locupletem,  dehiuc  cas* 
tiiatis  ,  justitiae  ,  misericordiae  operibus  glorlosum  , 
vetere  homine  cum  vitiis  et  concupisceutiis  ejus  eiii- 
10.  Ob  id  ergo  Deo  est  redJenda  confessio,  quod 
terra  fructuin  suuro  dederit.  Suum  ;quia  eum  Adam 


6.  Confessio  duplex.  —  luterjectiodiapsalini  videtur  D  cuin  habuisset,  amiserat.  Dedit  crgo  quod  suum  est. 


hic  nihil  innovasse,  cum  praeserlim  sub  iisdcm  vcrbis 
sensus  iteratus  sit,  Yers.  6  :  Conjiteantur  ttbi  populi 
DeuSf  confiteantur  l.bi  populi  omnes.  Scd  cum  adjici- 
tur,  Vers.  7  :  Terra  dedit  fructum  suum^  iiitclligilur 
non  ex  nihiloeorumdein  verborum  facta  esse  repetilio; 

(I)    VUCB. 

(^)  Jn  terram^  ut  paulo  infra  explicans  Hilarius 

!a)  Excusi,  Jesum  talutare  ac  scUutarem  dici, 
b)  lleruin  hic  iu  vulgatis  subjicitur  eorum :  quam 
Toccm  a  sincerioribus  niss.  abesse  jam  observatum 
est  in  ps.  Li,  n.  24. 

(c)  Reg.  ms.  judicas.  Mox  juxta  graecum  fn  terra^ 
noii  in  terram.  At  subnexae  enarraiionl  magis  con- 


id  est,  fructum  qui  ci  et  in  cogniiione  Dei  est ,  exhi- 
huil  in  ipso  illo  primum  Domino  iiostro ,  qui  terr&- 
niim  corpus  assuinpsit  nihil  peccans. 

8.  Deus  Patriarcharum  quasi  hasreditate  jam  noster. 
—  Ob  quae  demonstranda  cl  docenda,  rursum  bene* 

ipse,  et  genteSf  inquii,  in  terram  diriget. 


sentit  lectio  vulgata. 

(d)  Bad.,  Er.,  Lips.  ei  ms.  Heg.  confessorum  pec- 
catorum: 

(e)  Par.  ex   ms.  Mic.  confitebor^  quod  et  Regius 
yidetur  babuisse. 

(t)  Ms.  Reg.  et  Veron.  haec. 


Ul  iTRACTATUS  IN 

dictionis  Dci  muniis  ornlur,  cum  dicitur  :  Benedicat 
no$  Den$.  Ac  nc  de  inccrio  ci  incogniio  Deo  sperari 
bencdiclio  exisiininrctur,  adjectnm  est:  Deus  noster  : 
palriiiriharum  scilicot  et  proplietarnm,  ct  n|iosiolis 
ipsis  lamqnam  sncccssionis  huircdiiatc  j:ini  pro- 
prins  (a) :  in  quibus  fructum  suum  dedil  (crra,  conli- 
nenlias  ei  fidei  et  jnstitix  et  212  misericordix,  quin 
eliam  intor  ipsos  s:cvissimnrnm  per.>eculionuni  cru- 
ciatus  atqnc  morlci^,  ipso  j:un  divini  nominis  dcvota 
mariyrio. 

9.  Timor  Dei^  qnalts  esse  debcat,  —  Repetilur 
deinilc  btMicdiciionis  orniio,  cum  dicilur  :  Bn\edicat 
nos  Deus,  Non  ex  ninilo  itcranlur  h,TC  vola  :  scd  ut 
per  bcucdiciionem  Dci  nngescenie  doclriun  Deum 
omnrs  tcrra;  fincs  limcnnl.  Aitcnim  :  Et  metuantenm 
omnes  fines  tenw,  Melnant  crgo  omnes  fines  lerrac 
Deum,  sed  Deum  uostrum,  sed  Deum  heniHlicentem. 
Non  csl  minimum  onirium  fiJci,  melus.  Nnm  intcr 
praicipua  spiriiualium  graliarum  dona  nnuieralnr, 
cnm  dicihir  per  Flsainm  :  Fa  (6)  replevit  enm  spiritus 
timoris  Dei  (Esa,  xi,  5).  Et  prrSnhmioiiom  :  Initinm 
$apienti(P  timor  Domini  est  (Eccl.  i,  16).  neatus  cui 
provfiierit  limerc  (i)  non  cx  nntiini!  hnmnna!  trcpi- 
daiioiic,  sed  cx  cogniliono  ratiouis.  Qui  cniin  cx  in* 
firmitnte  in  rebus  trcpidis  mciuii,  hic  in  sccundis 
rehns  rnrsum  ex  nnlune  viiio  insolescit.  Al  qni  ex 
scieniia  liinel,  sempcr  timct,  neqnc  ininiis  secuuda 
qiiam  adversa  formidar.  Sumit  igitur  origincm  sa- 
picniia  ex  timore,  res  ufdes  alqiic  prohnhiles  cxse- 
qncndo,  qu.f:  prcpri:c  pecnlinresque  snpi(Mili:c  snnt. 
Ilnnc  ergo  Dci  tiniorem  oninihiis  lcrra*  finihus  Pro- 
phcta  oplnl,  ut  nulln  gens  lcrram  incolens  cxtra 
metnm  ejus  sil,  Aposioio  voli  ipsius  sunnnam  ex- 
plicanic ,  cum  dicit :  Et  omnis  lingna  confiteatur^ 
quia  Dominns  Jesus  in  gloria  est  Dei  patris  ( PML 
II,  i1),  qui  est  hcnciIictusiM  s:rcul  i  &cciilorum.  Amen. 
PSALMUS  LXVII. 
//1  fincm  ipse  David  psnlmus  cantici  (2). 

Rxsnrgat  Deus,  et  (3)  dissipentur  inimici  ejus  :  et 
fngiant  odienles  eum  a  [acie  ejus,  Sicut  deficit  fumus^ 
deficiani;  sicut  liquefit  cera  a  facie  ignis,  sic  pereant 
peccatores  a  facie  Dei.  Et  justi  lieientur  lastiiia  :  ex- 
sultent  in  conspectu  Dei^  epulentur  in  lcetiiia.  Cantate 
DeOj  psaUite  nomini  ejus,  iter  facite  ei  qui  adscendit 
snper  occasum;  Donunus  nomen  est  ilti ;  et  exsultate 
in  conftpectu  ejus.  Turbabuntur  a  facie  ejus,  pairis  or- 
plianorum  et  judicis  viduarum,  Deus  in  toco  sancto  suo: 
Deus  inhabitare  facit  unimores  in  domo.  213  ^duces 

(1)  Timor. 

(2)  In  fine  Psalmus  cantici  David. 

(a)  Apiid  Par.  jam  proximis  :  male. 

(b)  B:id.  Er.  ei  Lips.  replebit  eum  :  cnnsenlienll- 
bns  LXX,  sed  dissidcntibus  mss.  Tuni  edilioPnr.  spi- 
ritu  timoris  Domini,  Qiias  deindc  sci|uitur  senlentia 
Snlomonis  nomine  Inudata,  ex  ip^^o  verhonim  ordine 
jiidicahir  non  ex  Prov.  i,  7,  sed  ex  Ecclesiaslico  esse 
petim.  Sed  ei  in  Psnl.  cxl,  n.  4  el  cnp.  7  in  Mallli. 
Erclesiaslici  libcr  Salomoni  iiuncupasur. 

(c)  Ililarius ,  in  dulcedine  tua  pauperi  sine  Deus. 

(d)  Hil.  suscepistis* 


LXVil  PSALMUM.  44S 

A  vinctos  in  fortitudine,  similiter  eos  qui  exacerbant  (al. 
exacerbabant)  ,  qui  inhabilant  in  sepulcris.  Dsu$ 
dum  egredereris  coram  populo  tuo,  dum  transgredereri$ 
in  deserlum,  terra  mota  est.  Etenim  coeli  dislillaverunt 
a  facie  Dei,  mons  Sina  a  facie  Dei  Israel.  Pluviam  vo* 
tuntariamsegregabis^DeusJiareditaii  tuas :  et  infirmata 
esl,  lu  vero  perfecisli  eam.  AnimaUa  lua  habitabunt  in 
ea  :parastiindulcedinem  tuam  pauperi  Deus{c),Dominu$ 
Deus  dabit  verbum  evangdizantibns  virlutibns  mullis  : 
rex  virlutum  dilecii :  et  pulcritudini  domus  dividere 
spolia.  Si  dorm-alis  inler  mcdios  cleros,  pennce  co- 
InmbcB  deargentata  :  ct  posieriora  dorsi  ejus  in  viridi- 
tttte  auri.  Deum  discernit  coeleslis  reges  super  eam^ 
nive  dealbabunlur  in  Setmon  :  mons  Dei,  mons  uber^ 
mons  consecratus,  mons  pinguis  :  ut  quid  suscipitis  (d) 

^  monies  caseaios?  Mons  in  quo  beneplncilum  est  Deo 
habilare  :  in  co  elcmm  Dominus  habilabil  usque  in  fi- 
uem.  Currus  Dei  decem  milliHm  multiplex,  millia  lce- 
tantium  :  Dominus  in  iUi$  in  Sina  in  Sancto,  adscendit 
in  altnm,  cepit  captivilatem,  dedit  dona  in  hominibus. 
Etenim  non  credentes  inhabitare  Dominum  Deum  (e). 
Dominus  Deus  bcnedictus  de  die  in  diem,  prosperum 
iter  faciet  nobis  Deus  salutarium  nostrorum.  Deus  noS" 
ter  Deus  sidcos  facieudi :  ct  Domini  Domini  (f)  exitH$ 
morlis,  Vernmtamen  conquassabU  cnpita  inimicorum 
suorum :  verticem  cnpUli  deambulani  (g)  m  delictis  suis. 
Dixit  Dominus  :  Ex  Basan  convertar  (h)  in  profundum 
maris  :  ut  intinguatur  pes  tuus  in  sanguine  :  Ungua 
canum  tuorum  ex  inimicis  ab  ipso.  \isa  sunt  itinera 
tua,  DeuSy  itinera  Dei  mei,  regis  qni  ett  in  sanclo,  Prct- 

C  venemnt  principes  conjuncti  psallenlibus  :  in  medio  /«- 
venum  lympanislriarum,  In  ccclesiis  benedicite  Domi- 
num  Deum  de  fonlibus  Israel.  Ibi  Bcnjamin  junior  in 
pavore^  principes  Juda  duces  eorum,  principes  Zabu^ 
ion,  principes  ^ephtulim.  Manda%\E^  Deus virtulis (i) 
tuas  .  confirma  Dcus  quod  operalus  es  in  nobis.  A  tem- 
pto  tuo  in  Jcrusalem,  tibi  offerentij)  reges  munera.In" 
crepa  feras  sylvce,  coneilinm  laurorum  inter  vaccas  po- 
pnlorum,  nl  (k)  excludantur  hi  qui  probaii  suntargento, 
Dissipa  gentcs  qu(V  bella  (I)  vohvit,  Venient  legati  ex 
jEqyplOf  jEthiopia  projveniel  nwnus  rMs  Deo.  Regna 
terra,  cantatc  Domino  (m)  ct  psnlliie  Domino.  Ptal- 
lite  Deo  nostro  (»i),  qni  adsccndii  super  coelum  aeU 
ad  Orientem.  Ecce  dabit  vocem  suam  vocem  viriutis  : 
date  gloriam  Deo.  Super  Israel  mngnificentia  ejus^  et 

^  virtus  ejus  in  nubibus.  Mirabilis  Deu$  in  sanclis  suis^ 
Deu$  Israel  ipse  dabit  virtulem  et  fortitudintm  plebi 
$ua: :  benediclus  Deus  est. 

(3)  Disparganiur. 

ie)  \\\\,  omitlil  Dominum  Deum. 
f)  llil.  noii  repciil  Domini. 
g)  Infra,  deambulantium. 
h)  Infra  riirsum,  convertar. 
(i)  Infra,  virtuti. 

fHil.  alferent. 
Hil.  hir  ndditnoR. 
ilil.  bellum, 
(m)  liifra,  Deo. 
(n)  Infra  abest  nostro. 


443 


SANCTI  IIILAHII  EPISCOPI 


4il 


TRACTATUS  PSALMI. 


A  et  conlHrbavU  eos  {Pi.  xvii,  15).  CoiUinbantiir  ilaqiio, 
ei  fugiuiil  disslpali.  Verum  Dei  vuUus  iion  cfnigiunt 
polestalcm,  secundum  illud  :  Adscendit  fumns  m  ira 
eju$t  el  ignis  a  facie  pju$  exavdeicct  (5  /),  curbones 
succeniitunt  abeo  (Ibid,,  9).  Iloruni  ita(|ue  iniuiicorum 
fiignm,  hxc  ctinlcritiiset  jiidicii  poeiia  eonsequi^ur  {g), 
5.  El  snue  idem  nunc  qui  in  anleriore  psalnio  pro- 
plieii:c  ordo  dislinguilur.  Sequitur  enim.  ¥cr8.  5  : 
Sicui  deficit  fumut,  deficianl ;  ticut  Uqu  *fil  cera  a  facie 
ignis,  sic  pcreanl  peccalores  a  facie  Dci,  Fiinius  cnm 
cmerserii,  licei  globosiis  et  crassus,  lamen  paiilatiin 
iia  dellcii  abolclurque,  ne  exstet ;  sicut  in  couspcciti 
ignis  cora  sic  liquescit,  ut  non'  sit :  fumo  quidera  in 
igne  (4)  |>er  levitaiem  sui  tenuiialemqiie  dilnpso,  ccra 
auteui  vi  et  calore  igiiis  absumpta  ;  quia  iiiiirmis  {h) 


\ .  Ptatmut  liic  lotut  ex  veterit  ac  nova  legit  sacra- 
tnentit  contexlut. — Vers.  i.  Psalinus  non  a  David,  sed 
Ulit)iividin  ftnem  prxscrihilur.  Deinde  non  Canlicum 
psalini,  sod  Psalmus  est  canlici :  ul  in  co  cognitionis 
et  scienlioe  propiieticoi  enuutiaiio  duccreiur.  Est  aii- 
tem  toius  ipse  sncramcnlis  legis  Evangeliorumque 
Gonlexius,  inagna(|uc  et  cx  prxicriiis  ct  ex  ruturis 
allegoricorum  diclorum  inlerprctatione  coiifcrtus : 
qui  et  Ic^is  iiil;e  in  se  doctrinam  coniiucat,  el  :is* 
sumpii»  a  Doinino  carnis  afTcrit  notionem,  el  impic- 
tnlcm  popiili  antcrioris  exprobrct,  et  futurx  cogni- 
tionis  nostrnc  fidcm  nunticl,  ei  Domiui  supcr  ccelos 
complectatur  ascensiim ,  et  futuri  regui  ejus  glo- 
riam  comprchondat.  Inilium  aulem  ex  co  sumpsit 
Prophetn,  in  quosalulis  noslro!  consislit  (a)  efTectu-;.  B  ipsa  per  sese  ,  nnturee  potioris  diripiatnr  ardore  : 


Coepit  euiin  i(a. 

2.  Optalur  resurrectio  Christi,  ac  per  eam  fuqa  da- 
monum,  Vers  .2.  Exsurgat  Deut^et  dissipentur  ( 1 )  inimici 
eju$t  et  fugiant  odientes  eum  a  facie  ejus,  Serino  voto- 
rum  est(6),  nonex  incertoposceniis,6edex  cogiiitioiie 
8cieuti:ique  speraniis  :  resurreciionis  eniin  nuuc  in 
Deo  tempus  opialur  :  cum  de  peccato  peccatum  in 
cariic  condemnans,  poiestatcs  bujus  mundi  osteniui 
lccit,  cum  nducia  triiimphaiis  his  in  semetipso  (r) 
(Coloss,  II,  15).  Venit  eiiiiii  mundum  vincerc,  ei  prin- 
cipem  niundi  cuin  peccati  lege  coungere,  et  decreium 
moriis,  peccali  remissionc  delerc.  Hanc  igilur  Pro- 
pheta  fiigam  horum  inimicorum  ejus  exspcclat.  Nc- 
que  enim  resiirgeiitis  cx  mortuis  occursum  cjus  po- 


quem  in  modum  omnis  iniquoruiu  (t)  polostas  a  facie 
Dei,  id  est,  Dei  judicio  deliquescil. 

4.  Lwiiiia  justorum  quatit.  —  El  hunc  pcccalonim 
a  facio  Dci  interitum,  ncce^seesl  ut  justorum  la^liifa 
conscqnatur.  Nam  el  continiio  subjocliim  cst,  Vcn>i.  4: 
Et  jusli  latentur  lasiitia  (5).  iEqua  enim  {})  judicii 
coelesiis  et  justa  moderaiio  est,  iii  peccatores  niorie 
conncere,  ita,  et  justos  Ixtitia  muncrari.  Idipsiim 
autem  ad  ostendendum  judicii  exnmen  est  consccii- 
lum  :  ExtuUent  in  contpeciu  Dti ,  epulenlur  in  latitla. 
Muiido  ciiim  corde,  secundum  cvangclice  benediG- 
tioiiis  ineiita ,  conspcctu  Dei  digni  sunl  {Maith.  v, 
8).  Verum  hclari  in  l:ntilia  signincalionis  cst  218 
altioris  (k)  ,  causain  scilicet  perreciae  Ixtiiia)  osien- 


tuith^ec  odicnlium  ((/)cuin  turba  ducmonum  fcrre  (2),  C  dens.  Plerique  eniin  in  his  qux  sibi  sunt  iioriiu  a 


215  <^*""  '^d  primam  (e)  apostolicae  ndei  post  subje- 

clas  his  spirilales  nequitins  potestalem  cccidisse  do 

cqbIo  Salanam  inodo  sil  fulguris  pracdicatum  (Luc, 

X,  18),  ct  princeps  inundi  in  passionc  sit  judicntus 

{Joan.  XII,  31).  Sed  fugienies  a  facie  Dei,  trejiida- 

tioncm  suam  quidem  duni  fugiunt  osienduni;  evadere 

tamcn  facicm  Dei,  quninqu;ira  fugiant,  iion  possunt. 

Nain  et  trepidationcm  earuindem  nequitiarum  spiri- 

lalium  psalmo  anlerfore  declarat,  diccns :  iffSf(  sn- 

gittai  tuat^  et  distipavit  eot ;  et  fulgura  multiplicavitf 

\'\)  Heic  rursus,  ditpargantur. 
/i)  Perferre. 
'5)  Exardetdt. 


laclaniur  ulgaiidct  lascivus  iii  scortis,  ut  fur  laetniur 
in  furlis,  ut  unumqucinque  pro  \iliis  suis  ea  qiia: 
excrcet  obloctaut.  Vcriiin  qui  in  Letilia  l.rtatur, 
causam  loitiiia:  ex  ipsiiis  Ixlili.!^  (/)  honesta  utilique 
veritale  suscipit.  Et  idcirco  ail :  In  la^tilia  Iwtentur^ 
quia  iii  conspeclii  Dei  cxuUabunt :  eam  vcro!  e\sul- 
tationis  doccns  esse  loitiiiam,  quac  conspecius  Dei  ju- 
ounditate  perfecta  sit.  Exsultalionis  autem  hujiis  at- 
que  cpuiantium  gaiidia  (m),  ex  quibus  est  hciiiia 
jiistorum,  sanctus  Moyses  in  divina  illa  Deulcrononiii 

(4)  Inane.  Forte  in  inaiiet  non  in  igne. 

(5)  Jn  Itetilia. 


a)  tleg.  ras.  cons/t/if.  J)     (f)  Reg.  ms.  exnrdetcH,  Nil  imniutandum,  utob« 

b)  Lips.  et  Par.   Summa  votorutH  ttt :  refragan-     servalum  est  in  psal.  lxiv,  n.  7. 


tibii8  Bad.,  Er.  et  omnibus  mss. 

(c)  Ita  mss.  bic,  ut  et  lib.  i  de  Trin.  n.  15,  ncc 
dissidct  graicum  TjstafA^eOo-a^'  ccjroxis  iv  ovroO.  Editi 
vero,  triumphans  t/i  setnetipso,  Ac  delndc  Lit>s.  et 
Par.  Venit  enim  in  mundum,  addito  tn. 

(d)  Reg.  ms.  odio  habentium  :  ex  eodcm  codice 
deiiide  ponimus  ferre,  ubi  in  vulgalis  perferre.  Sic  in 
Psal.  Li,  n.  2^1,  Jcsu  nomen  commendatur,  quod 
dffmonesUremunt,  et  ferre  non  possunl. 

(e)  Editi ,  ad  primam  apostolicw  fidei  vocem  post 
tubjectas  hic  spiritalis  nequitio!  potestates  excidisse  de 
coelo,  etc.  In  ins.  Turon.  ad  prvnam  aposlolica:  fidei 
doctrinam^  post  subjectas  liis  spiiitalis  neqnitias  poles- 
tates  excidisse  de  coelo :  qiiod  (juamdam  veri  spcciciu 
prae  se  ferl  qunin  veritntcm.  Aliier  autem  in 
reliqMis  in<;s.  ct  cvangclicis  dictis.  Neinpc  al.lusio  nt 
Ad  potestntein  qiiam  Chrislus  inillens  scptuagintn  dis- 
cipulos  dcdit  eis  iii  dxinonia.  Videsis  Lucic  x,  18. 


(g)  Editio  Par.  pa?nam  consequiiHr;  alix ,  pcena 
coHsequentur.  Emendanlur  ex  niss. 

(h)  Edili,  infirmw,  At  mss.  infirmis  in  recto  casu, 
subaud.  cern, 

(t)  In  ms.  Mic.  inimicomm  :  quod  possct  referri 
ad  siiporiora,  dissipentur  inimici^  nisi  propioracsseni, 
sic  pereant  pcccatores. 

(j)  Bnd.  Et  auia  enim,  Exinde  expuncto  quia  odi- 
tionos  c;cicroo,  Etenim :  resiaiirantur  ex  mss. 

(k)  Rcg.  ins.  interioris :  iion  inale.  Forte  legcn- 
dum,  ulteriorit. 

(t)  Bad.  ex  ipsis  lastHiw  honestamen  talique  rert- 
tate,  ctc.  Qiiod  Erasmus  in  textu  rctinens  ad  maigi- 
neiii  ndscripsit,  Forte  :  ex  ipsis  honestis  mortalique, 
bciiido  Lipsiiis,  subsliiuit,  cx  ipsiut  honetla  mcnlali' 
que.  Veram  leciioiicin  cxhibcMi  mss. 

(m)  In  ms.  Turon.  epulantium  gaudii.  Mox  codcx 
Vatic.  Iwtitiajuttorum.  Aliivero  ketitia  juto. 


iJ5  TRACTATUS  !N  LXVIl  PSaLMUM.  440 

caiilione  ila  iiieminil,  iliceus  ;  JucHndamini  e&ii  it-  A  Propler  quoil  cum  exalluvil  Dcus»  iiomoiKpic  el  supcr 


mul  cum  eo,  ei  adoreni  enm  omnes  angeli  Dei,  Jueun- 
damini  genle$  cum  populo  ejus^  el  conforteni  (a)  eo$ 
omne»  /i/ii  Dei  (Deiit,  ixxii  ,  43).  In  hac  ilaque 
l:elilin  laeiabuiiliir  cl  jiisli,  coelesii  gaudio  unanimes, 
exsuliaiionis  divinoi  societaie  IdeUnies  (b), 

5.  Hortatio  plus  vulet,  si  ralio  agendi  non  silcatur, 
—  Ad  ctijus  nos  temporis  grnlnlalionem  sub  fidei 
eyangelicae  confcssione  nunc  Propliela  advocai  di- 
cens,  Vers.  5  :  Caniate  Deo,  psallite  nomini  ejus, 
iter  facite  ei  qui  adscendit  supcr  occasum.  Dominus 
nomen  est  ilii :  et  exsultate  in  contpectu  ejus  :  Aiilior- 
tnlio  omnis  licet  mulium  nd  qucmdnm  impulsnm  ct 
Tolunlatis  nnsirrc  proficinl  ct  mentis,  cum  nd  nliquid 


omnc  nomen  donavit,  ui  in  ejus  iiominc  t^enn  roelex- 
tia  ac  terrestria  aeclerent  et  inrcrna  :  lingunquc  omi- 
nis  connienlur  (i)  Doniiiium  Je>um  iti  glotia  Deipa- 
tris.  Adscendit  crgo  super  occasuni,  ctii  nomen  cst 
Domino  :  idque  quo  occiduni  universa  iransgrc- 
dicns,  legcm  mortis  (5)  cx  morluis  actcrniis  egrcssus 
esi.  lluic  itaqtie  iier  parandum  est,  scciindum  illud : 
Parnte  vias  Domini^  reetas  faeite  semitas  ejus,  Omnis 
vttllis  implebiiur,  ei  omnis  coKis  humiliabitur  (  Luc.  iii, 
3).  Par^lo  iiinere  no.lm  (</),  id  est  viliorum  infidc- 
lil:itisquo  nostra:  vel  comprossis  tumoribu<;,  vcl  clc- 
vnta  humilitale  (4)  terieMn!  Inbls  (h),  iniliirus  cum 
rcclis  a^quitatis  vilniquc  scmiiis  in  corJa  noslrn  de- 


scetidel.  In  liuius  itnqitc  con^pcclu  exsultabimns,  cui 
opundum  iigendumque  concillnnte  (f)  cisu  vel  ilh- _^  .  .     /v    .  •      ,    ..     .  i        .  iin* 

^        .  .  ®.  .         ...         .    .   B  iler  cxjcquaiis  (i)  et  msolentinc  tumoribus  ct  libldi- 

num  voraginibiis  sit  parandiim,  ct  in  quo  nos  rcsut*- 


cicntc  dedncimur :  tnmen  sl  maxime  ndlioriaiionij 
ipsliis  causa  proposita  sit,  jnm  ratione  nnimus  nc  via 
tamqiiniii  ceriissimo  ducc  nltitur.  Ut  nnnc  Proph«'(a 
not  nd  canfandum  Deo  psallcndumqne  nomlni  pjus 
hortatus,  ne  quid  fbrtc  ombigiiitatls  relinqueret ;  ot 
cui  Deo,  et  eujus  nomini  psnllendnm  csset ,  osien- 
dii :  ut  jam  non  adhortatin  adhibitn,scd  cognitio  per- 
cepta  (d)  in  Dei  nos  cxsultailone  et  caniico  collo- 
carec. 

6.  Hatio  eur  psailendum  Domino^  iiiius  de  morte  vic- 
toria,  —  Psallendum  ilnque  ei,  ilerque  ejus  paran* 
dum  cst,  qui  adscendil  super  occasum.  Occasu  auiciu 
universa  quae  veniunl  iii  vitnni  inlciligunlur  abolcri* 
Abolitio  autcin  omnium  occideniium ,  secundum  hu- 


gentes  ex  moriuis  coniucbimur.  Supcr  occasum 
cnim  nostrre  mortis  ndscendit,  qui  viiam  (j)  nobis  et 
mortiiis  in  se  resnrgente  quassivit.  llasc  itla  aposto- 
lorum  cst  Ixtltia,  cum  eutn  post  resiirreciioncm  con- 
leinplantes  contrectantesque  viderunt. 

7.  Orpitanorum  et  viduarum  dupiex  sensus  :  qui 
Deus  horum  paier^  iliaruM  judex.  —  Sed  hanc  saiic- 
torum  Ixtiiinin,  trcpidatio  coruin  quos  cum  mundo 
vicit  insequitur  :  id  cnim  ait,  Vers,  6  :  Turbabuntur 
a  (acie  ejus ,  patris  orphanorum  et  judicis  viduarum. 
Gausnm  turbaiionis  hanc  docuit  etiain,  quod  patcl* 
orphanorum  sit,  jiidcxque  vidnarum  (a  fncie  enim  pa- 
tris  orphanorum  vidu;irumque  218  jtidicis  rugieiii) , 
manam  commnncuique  217  opinioucin,  cxisiimaiur  C  non  reliqucns  eos  oiphanos  ,  qui  agnosceiitcs  palrem 


in  morlc.  Ei  crgo  |)snlie»duni,  cjnsque  iler  nobis  est 
praeparandum,  qui  («)  occasum  inoi  lis  adscenderit, 
id  cst,  qni  occasuin  onincm  occasu  ipso  non  deleutus 
excesserii.  Hnic  autem  nomen  cst  Domino  (I  f), 
qui  se  ex  rorina  Dci  cxiuaniens,  et  furinntu  scrvi  siis- 
cipiens,  obedienlem  se  usquead  morlcm  crucis  egir. 

(1)  Dominus. 

(2)  Confiteretur. 
(5)  Lege  mortis. 

(a)  Editi,  et  confortentitr  omnes ,  rcnitenlibus  ms. 
quoB  sequimur.  Quumquam  Hilarius,  lib.  iv  de  Trin. 
II.  31,  iocuni  huuc  nliier  referat,  nimirum,  et  honorl- 
ficent  eum  omnes  Angeii  Dei.  In  grneco  lxx,  quibu^ 
csetera  Cfmseniil  hic  locus,  hnbemus,  iveo-^^uo-deruo-ocv 
ovrov,  quomodo  legit  et  Epiphnn.  b:cr.  lx,  n.  60. 

(b)  Ediii,  sodetatem  :  castiganlur  ex  niss. 

(r)  Par.  conciliante  ea.  Ex  nliis  cdil.  et  ms.  rcg. 
reyocainiis  concHiante  casu  :  ut  cnsus  opponatiir  ra- 
tiont»  quae  iit  Toluuiaiem  moveat,  pcr  sc  inajorem 
vini  obiinel,  quam  inero.s  cnsus.  Ncqiie  taincn  prio- 
rem  lectiouem  prorsiis  spernimus. 

(d)  lu  vulgntis  praecepta.  Veram  lcctionem  debe- 
nius  Regio  ms. 

(e)  Erasmiis  hic  perperam  ndjecit  omnem ,  qttod 
dcinceps  obtiniiit :  cum  h.TC  vox  non  exslcl  in  Bad. 
aut  mss.  neqiie  iu  sacro  textu,  ex  cujus  tnmcn  inde- 
(inila  proposilione  adscendit  occasum ,  clicii  banctus 
inierpres  generalem ,  id  est  omnem  occasum. 

(fj  Duo  inss.  hie  et  inrrn ,  Dominus  ;  sacro  textui 
consentitint,  in  quo  Dominus  nomen  est  iiii :  scd  TUl- 
gnt;i  lectio  elegantior  eslque  ms.  I^cgii. 

(g)  Sic  iiiSi  Vaiic.  Ai  Reg.  ci  Mic.  tios,  Turon.  apud 
mi  Gdiii  verOy  innobis. 


in  coelis,  diabolopntri,  renunliavcrint,casquc  vidtias 
qu;c  lcgi  (ft)  mortu:K  sponsum  sesc  sccuU£  sunt  Ju- 
dicans.  Vidtiam  enim.  qux  n  lege  sit  libern,  hentus 
Pnulus  trnnsire  ad  nupii.is  alterius  siiie  adultcrii  cri- 
minc  docuit  (  Hom.  vii,  3  ) :  Ulque  cxcmplum  omuo 
ad  Ecclcsiam  ,   quae  legis  se  mortua  (5  /)  Chrislo 

(4)  Terribiiis  objectionis.  Pnulo  post  descendat,  tion 
descettdet. 

(5)  Se  morluam. 

(h)  Loco  iabis  hnbet  uniis  codex  Vatic.  objectionis  : 
miiius  displiccret  abjectionis.  Tum  apud  Bad. ,  Er.  et 
Lips.  iturust  in  ms.  Reg.  t/tiro<.  In  Turon,  iiurus  C9r- 
rectis  cequatisque  vitas  semitis  in  corda  nostra  descendat, 

(i)  In  viilg:itis^  ex  aiquitatis  :  omnino  mnle.  Minus 
mnle  in  Mic.  nis.  ex  iniquitatis.  Verius  Vaticani ,  exes- 
D  quatii. 

ij)  Unus  codex  Vatic.  cum  vitam.  Eo  quod  Chrisltis 
uostr:c  cnusors  Tnctus  cst  nnlur:i\qiiod  nssnmpt:c  bti- 
iininitnli  coucessil,  nobis  qiioque  concessnm  csse  hic 
pro  more  siio  pncdicui  llilarius.  Quo  spcctat  et  iMtid 
proxiine  diclum,  In  quo,  scil.  rcsurgenle,  nos  resur" 
gentes  ex  mortuis  contuebimur. 

(k)  In  uno  ms.  Vatic.  iege.  Reclius  in  aliis.  legi^ 
hoc  cst ,  quse  n  legc  sunt  libcrc,  seu,  qnibus  lcx 
jnm  non  vivit.  Tum  vere  Bnd.,  Er.  et  inss.  svonsum 
sese  (puta  ChriStum)  secutoe  sunt.  Nec  debuit  Lipsius 
dc  8U0  rcponcre ,  sponsum  subsecutce  sunt. 

(/)  In  codice  Turon.  quoj  iegi  sil  mortua,  ui  Christo 
se  postea  sociaret.  Magis  plncct  nostra  lectio,  qiix  ct 
sic  polesl  reddi  :  idque  exempium  omnc  ad  Ecdesiam 
aptavit^  qu(B  iegi  mortuaf  Christo  se  postea  sodahtrq 
esHt,  *  " 


147 


SANCTl  IIILARII  EPISCOPI 


448 


postea  sociaret  (a) ,  aptavit.  Esl  auiem  etiam  seciin-  A  ad  doctrinam  divincc  cogniiionis  iiisliluii :  ut  ex  per- 


dum  hujus  sxculi  fortem  sensus  aplissiuius,  ul  Dt'us, 
qui  ndvocalum  noliis  a  Palre  alium  M\i,  nc  orpiiani 
esscmus  in  sxculo  orbalorum  pater  sil  judexque  vi- 
diiarum  (Joan.  xiv,  18)  :  quia  el  desolalx  a  parenti- 
bus  misercalur  infantix,  vid(iaruuH|ue  qnae  in  se  ad- 
quievcrinl  judex  sit.  Jndex  autcm  iJeo ,  quia  sub 
iiomiiic  viduarum  plerxque  non  vidu;v  snnt,  qux  vcl 
delicalai  (I)  in  Christo  nubcre  voluiit  (I  Tim,  v,  ii), 
vel  fallunt  humana  judicia  :  clquia  dignitas  noiiiinis 
In  conservalo  proposilo  sit  voluntatis;  scrutans  corda 
el  rencs  Deus  idcirco  sit  judex ,  quiu  solus  earum 
nientem  sensumque  dijudicct.  Et  quidem  h.rc,  iit 
dixi,  secuudum  desolationem  couditiouls  humaiKC , 
de  orphanis  viduisqiic  sir.t  dicta. 


sccutore  Paulum  guiitinin  Apostoliim  docioremque 
prvfecit  (!2).  Ilos  ilaquc  exaccrbantes ,  inhahilantes 
antea  in  sepnlcri^,  id  csi,  ioira  corporum  suoriim 
eiuoriiia  douiicilia  consrpiilios,  iii  ca^lesiem  vitam 
spiritalemquc  dcdiixii.  Suiit  cniin  multi  lu  vivenlibiis 
inorlui.  Naiii  cl  iii  Evangeliis  uiortui  non  putati  (d) 
noii  diflerre  docenlur  a  niortuis  ,  Doniinn  dicenlc  : 
Shiiie  (5)  iuortuos  sepelire  morluos  suos  (Malih.  vm, 
22)  :  cl  Apostolus  scilquasd:iin  mor'uas  vivere(l  Ti- 
tm}|.  V,  6),  id  esi ,  doiu  vivuni  essc  jam  moriuas. 
Si'd  hos  oinncs  (e)  de  scpulcris  Dominus  qui  in  filios 
Dei  regcneraniur,  eduxit. 

9.  Deus  idem  legis  et  Evangelii,  —  Verum  hxc  qiii 
iu  nobis  Deus  supcr  ocaisuin  adscendens  per  virtu- 


S.Tempus  gratia,  qna  Deus  educit  vvictos  exacer   B  lem  resurrcctionis  operatus  csl.  idem  omnia  ad  liu- 


bantes^  liabitantes  in  sepulcris.  —  Cxterum  ul  ad  Eccle- 
tix  tolius  demonslrationem  h;cc  ita  significala  esse 
po^^sint  iutelligi,contiuuo  subjecil :  Deus  in  toco  sanclo 
8uo,  Yers.  7  :  Deus  inhabitare  facit  unimores  (b)  in 
domo^  educens  vinctos  in  fortitudine^  similiter  eos  qui 
exacerbabani,  qui  inhabilant  in  sepulcris.  Ilic  ergo  lo- 
cus  Dco  saiictus  est,  ubi  sii  vidiia  ex  lege,  ubi  orpha- 
niis  cx  sa!Culo,  ubi  iinius  moris  ac  voluntaiis  pacili- 
cus  uuaniiuisque  conventus  (Krat  enim  seciinduni 
Actus  Apostolorum  crcdcnliuni  aulina  et  cor  untim, 
Act.  IV,  5i),  ubi  qui  viiicti  sunl,  ediiceniur  in  forii- 
tudine.  Ligaio  enim  prius  inlia  domiim  siiam  forti  , 
60S  qni  peccaii ^  suis  viiiciebaiiiur  absolvii  (Luc.  xiii, 
i(i):  ut  AbralKurdiam  septcm  el  219  decemannis  (c) 


jiis  spci  nosii-ae  pnrparatiouem  adumbraia  gessit  in 
lcge  :  ulnon  alius  prophctarum,  alius  Evangelioriiin 
Deuspossil  intelligi.  Aiqiio  ideoerganosquoquc  pari- 
bus  linecmomeutis,  quibus  exJiEgypio  populiiro  eduxil, 
implevit.  Nam  ct  paires  noslri  sub  iiube  fuerunietin 
Moysen  (f)  in  mari(4)  bapiizati  sunt,  ct  in  simililudi- 
iiein  coelestis  panis  inanna  e  coelis  decidente  saliirati 
sunt,  et  Cbristo  a(|uaiu  pelra  propbeute^g)  potaii  suiit: 
qu»  quidein  in  illis  salntariter  gcsta,  figiiram  quoque 
nosiras  (5)  iu  se  salutis  liabueruni,  ui  sequens  pro- 
phelinc  scrmo  deciarat,  diccns,VERS.  8,9  :Dens^dum 
egredereris  (G  h)  coram  populo  tuo,  dum  transgredereris 
in  deherlum  (7  i)jerra  mota  cst,  Eteuim  cosli  distillave' 
runt  a  facie  Dei ,   mons  Sina  a  facie  Dei  Israel  (;*). 


lig.itam,  iii  libcrtateiu  verbo  viriutis  eduxit.  Eduxit  C  Prxisse  Deum  iter  populi  sui ,  220  <^^'">  deserium 
autem  ciiam  eos  qui  aiitc  exaccrbabaiit,  id  est,  qui  transgrcditnr,  in  columna  iiubis  igiiis()uc  cognoviinus, 
transgressioiie  legis  irain  iii  se  Dei  judicis  incitabanl ,  et  iistiuc  ad  popiili  errorem  (k)  dc  coelis  siillasse 
vel  adversum  nomenejus  genlili  eloquio  disseiebaui,      inaniia  (Exod,,  xvi).  Sed  cnm  superiora  omnia,  qux 


(1)  Iii  aiilerioribus ,  sunl^vel  dcliciatm.  Voculam 
qH<e  oppiTlune  suriicil  liber  nostcr,  et  voceui  niliili 
deliciatas  abjicil,  delicaice  substitiicns,  vi^ustis  preci- 
pue  lapidibus  uotuin  vocubulum  ac  familiare. 

(2)  Perfecit. 
(5)  Sine,  suirragante  grxco  texiu,  a^c^. 

(a)  Ita  ms.  Mic.  At  iinus  e  Vatic.  quce  lege  se  mor- 
luam;  alter,  qu<e  tegi  se  mortuam.  Regiuscnm  vulga- 
tis,  qii(e  tegi  sit  iiior/im.  Tum  Dad.  et  Er.  Chrislo  posl- 
ea  se  soctan.  Lips.  et  Par.  Christo  posiea  se  sociantem. 
Rursnin  seqtiimurms.  Mic.  conscntientibus  aliis,  nisi 
qiiod  se  priemittuul  verbo  sociuret.  S(*nsus  ita  perspi- 
ciius  csl :  quw  legi  mortiia,  ui  Christo  se  sociarel  aptavit.  D 
Aliiisio  cst  ad  illud  Pauli  Kom.  vii,  4,  iibi  de  vidua  a 
lege  viri  libera  sermoue  habiio  snbjicit  :  Itaque,  fra- 
tres  mei^  et  vos  mortificati  estis  legi  per  corpus  Chrtsti , 
vt  sitis  atterius  qui  ex  mortuis  resurrexit^  etc. 

(b)  Ita  Par.  ex  ms.  Mic.  jtixta  gnccum  jutovoTjooTrou?. 
At  tu  lus.  Reg.  a  prinia  manu  mendosc,  unimoris,  ac 
siibindc  secundiscuris  unius  uioris,  qiiod  Dad.,  Er.  et 
Lips.  arripucre.  Mox  in  dicto  codice  Reg.  qui  exacer- 
bant.  Favel  verbiim  sequens ,  qm  inhabilant :  cum 
uirumqne  in  gr;cc<»  efidciu  modo  expriinatur ,  puta 
Touf  TrapaTrixpaivovTa^,  Ct  Tovf  xaToexoOvTac* 

(c)  Par.  orfo  et  decem  (uiiiti:  sufl^ragaute  sacro  texlu, 
8cd  refragantibus  mss. 

(d)  In  uno  e  mss.  Yatic.  computaii.  Apud  Par.  nun' 
cupati.  Magis  placet  cum  Bad.,  Er.,  Lips.,  altero  ms. 
Vaiic.  neciion  Reg.  iion  putati;  id  est  (lui  vulgo  non 
putantur. 


(4)  In  Mcyse  et  in  mari. 

(5)  Symbola  quoque  nostra.  f.  nostrw. 

(())  Veroneiisis  quoquc,  dum  egredieris. 
transgredieris. 
(7)  //1  deserto. 


dum 


(e)  Ila  (Iiio  codices  Vatic.  Alii  vero,  hos  homines. 

(/)  Rcgius  ins.  ^ccundis  curis,  a  Moysc  ;  priinis  au- 
tcm,  uli  viilctur,  in  Moy&en  :  quod  gra;co  tic  M&>9^v 
coiivcntiens,  pra.'f(;rtnius   vulgaix  leclioni  in  i/oysf. 

(9)Sicaiiii(|u:e  cdit.  cuin  iino  ms.Vat.  At  Par.  aqua 
peiram  prmeunte.  Mic.  mss.  aquam  petra  prweunie.  Reg. 
aquapetra  proeeunle.Qnxlciixu}  ali(piaiilum  placuit,  tit 
iion  modo  petni,  scd  ctaquadieatur  Clirisius,dequo, 
tcslcAposloI(»,(;mnes  eumtiem  potum  spiritalem  biberunt. 

(h)  Dad.,  Er.  et  Reg.  ms.  egredieris;  el  mox,  trans* 
gredieris, 

(i )  Nobilius  notis  iu  edilionem  LXX  monet  in  plc- 
risrpie  excniplaribus  gra^cis  haberi  ev  tiq  iprifita.  Ws 
consonat  regius  codex,  exhibens  iii  deserto  ,  quud  est 
etiaiu  apud  Augustinum.  At  cum  Hilariushic,  iit  so- 
lel  deserlum  interprcleturgentesprius  a  Deodeserlas, 
ac  pncicrea  doceat  a  Jud.Tis  ad  geules  transilum  liic 
significiiri,  rctinendiim  du\iiuus  in  desertim. 

(j)  Miciacensis  codex,  a  facie  Dei  Sinaij  a  facie  Dci 
Israel  :  quam  leclionem  typographornm  incuria  iii 
ediiioucni  LXX  irrepsissecoiiqueriiur  Nobilius.  Simi* 
lis  huic  versus  5  exstat  lib.  Jud.  cap.  v. 

(k)  Ita  cum  lus.  Mic*  unus  e  Vatic.  Alii  vero  libri » 
'tcrioicm. 


449  TRACTATUS  IN  LVII  PSALMUM.  450 

Ecclesiac  propria  sunl  alque  apta ,  memornssei,  pcili-  A  ^icut  stiUicidia  siillautia  supcr  terram  (Psal.  lxxi,  6). 

El  nliquibus  inibibus  ne  supcr  vincaiu  plucrcnt  uic- 


ccl  cum  su{>er  ocrasuni  adsccndilDominus,  cum  or 
pliauorum  paler  est  judexque  viduarum  ,  cum  iu  loco 
sancto  sii»,  id  csi,  in  domo  congregat  (a)  unimores  , 
ei  Tinctos  in  forliludiue  et  exaccrbantes  extrahit  e 
sepulcris  :  hxc  tamen  cornm  populo  cgrcdicns  et  iu 
deserlum  transicns  consummarc  memoraius  est,  ul 
nuuc  cx  prseteriio  molam  esse  lcrram,  di^lillnsse coe- 
los,  et  hoc  a  facic  Dei  Israel  in  Sina  refcriur  effec- 
tum.  Iloc  ideo,  ut  cum  illa  qusc  Legis  sunl  gessit ,  in 
his  quoque  ca  quic  Evaugcliorum  sunt  profonuassc 
sciretur.  Egrcssus  cnim  coram  populo  siu)  iu  tl(>ser- 
lum  transgressus  csl  :  iii  illiid  (b)  videlicci  descr- 
tum  Jordanis,  iu  quo  liliafloruerunt,  in  qiio  fons  aqii.e 
Yitalis  dosolalos  el  aridos  irrigavll  ({)  (Denl.  xxxii. 


miiiinius  esse  prxccplum  (Esa,  v,  G).  Saucius  quoque 
Moyses  qui  (f)  siib  vclameuto  vciborum  conimunium 
ingeutia  coelcstis  spei  sacramenta  condebal,  vcrba 
suaexcipi  utpluvinm  imbremquecanlavit  (Deut.  xxiii, 
2),  pluviam  irrigantem  deserla  ct  arida  et  (7)  prxpa* 
ratain  Dei  h:i^rcditatcm  (^).Alquc  ideosequilur,  Vers. 
iO  et  li  :  Pluviam  voluntariam  segregabis  Deus  hoi' 
redilati  tuw  :  et  infirmata  ext ,  tu  vero  perfecisti  eam. 
Aninialia  tua  habitabunl  in  ea ,  parasti  in  dutcedine 
tna  panperi  (h),  Providus  eiiim  voluiitaluin  Deiis,  sc- 
grcgavii  voliinlariam  pluviam  pnescieudo  (i).  Qu» 
iiinrmaiaest,cumjudiciuiu  in  se  luorlis  habuit  Paulus 
(II  Cor,  I,  9),  ciiiu  Petius  scaudalo  crucis  luolus  e^t, 


9).  Funiculus  iiamf|ueanie  cral  h;i!iciliialis  Jacob(2)  p  cuiu  icr  deucgnl  admoiiiuis  iie  uogarel,  cum  Aposloli 


desertxque  gouies  eleiuculoruiu  subdit;c  fiicruui  po- 
le.-^lati.  Al  nuuc  iuspeclanle  eo  (c)  qui  fuit  Dci  po- 
pulus,  Deus  ad  ea  qu  v  auie  erant  desolata  irausivil ; 
el  jam  irrigaia  (d)  ab  eo  nuium  deserla  pinguescunl. 
Et  hic  idem  esl,  qui  manna  de  coelis  dedit  populo. 
Si  euim  lex  disposila  esl  per  angelos,  panemqiie  Au- 
gelorum  mauducavit  liomo,  coelique  slillasse  iii  Sina 
scribunlur ;  profeclo  luiiiisleriuiu  hoc  a  coclis,  id  Cbt, 
ab  Augelis  explelum  cssc  uou  dubiuiu  csl  (5).  Est- 
que  idcm  largilor  ejus  (|ui  de  coelis  esl  panis  qui  in 
Sina  mauua!  fueral  iudiillor  (e). 

10.  Prcescientia  et  pradestinatio  Dci,  —  Sed  Iraiis- 
lens  ad  desertum  Deiis ,  id  e>t ,  ad  goiiiiuin  (i) 
arida  et  desolala  quoiidam  corda  trauscendeus  ,  fe- 
iiceiu  illam  b  )na;  voluulatis  pluviam  sogregavit  ((Ui- 
lat,  I,  43;  Hom.  viii,  29).  Segregaut  cuiui  ips^e  cx  * 
uiero  inatris  Pauluin  iii  221  apo.^toluiu  (Row,  viii, 
29):quiaqiios  ei  pr:escivit,  l»os  cl  piMdestiuavit  (»^). 
Ilanc  ciiam  eloquii  pra^dicatioiiisque  pluviaiu,  cl  iii 
psalino  Salomoii  terr;c  ad  spci  (0)  securitatciu  uun- 
liavit ,  dicens  :  Ei  dcsccndet  sicut  pluvia  in  vellus ,  et 

(\)  Nosler  cuni  rcliquis  mss.  in  illo  videlicet  dc- 
$erto.  Mox,  desotatis  et  aridis  irrigavit, 

(2)  Spes  Jacob.  Deinde,  spectante  \)ro  inspectante... 
pingtsescent  pro  pinguescunt. 

(3)  Expletuni  est^  non  dubium  cst^  qui  idem;  I.  quin 
exiiide,  panis  sit^  qui. 

(a)  Bad.  Er.  eiLips.  congregatos  unius  moris.  Par. 


timent  ,  fiigiuui,  diffiduiit.  'Scd  quia  iu  bis  bonas 
voluutatis  cssel  affectus,  perfecti  ita  suut,  ut  ct  fun- 
dameula  ecclesiarum  ricrcul  et  columuic.jlla^c  crgo 
hauedilati  Dci  pliivia  segrcgatur. 

11.  Ucercditas  Dei  qucc.  —  Qux  aulcm  IiTrcdilas 
sil ,  iiou  obscinum  cst,  ea  scilicel  qiix  dala  cst  jios- 
cenli  cuiu  diciiur  :  Posce  a  mcy  et  dubo  tibi  gentes  hce^ 
reditatem  tuam  (Psat.  ii,  8).  Geiites  itaque  auiinaii* 
tium  ct  pecorum  rilu  noii  iiitclligenles  (et  ideocum 
cura  pecoruiu  Deo  iiulla  sil  (I  Cor»  ix,  9  ),  bxredilas 
illa  iii  liac  segiegala  (8)  voluntaria  pluvia  csi(j)  in  ea 
habitnrc  moiislr.iuliir.  Sequiliir  euiiii  :  Animalia  tua 
habitnbunt  in  eo,  parasti  in  dutcedine  tua  pauperi. 
Ilabilabunl  ergo  animalia  vel  in  lucreditatc  Dei ,  vcl 
iii  pliivia  voluiitaria  :  el  ha.x  in  dulcedine  paupcri 
'  vel  hxTcdiias  vel  p!uvia  esl  pirata.  Eloquia  eniin 
Dcii^aucloruiu(9)faucibiisduIciasuut(P5.cxviii,105), 
eibeati  sunt  paupvres  spirilu,  quia  ipiorum  est  regnnm 
ccelorum  (Matth.y^  3).  Aiiimalia  aulemcuin  essciit , 
facla  suul  spirilalia.  ll:ec  ergo  omnia  iii  usum  hxTC- 
ditalis,  222  ^'^^^^^^"^^''''•^P^"^'^^^  miuisterium  suiit 
segregata. 

(4)  Gentitium. 

(5)  Pradistinxit. 
(%)  Solomoni  ad  spei. 

(7)  Desertam  et  aridam  et  prwparantem  Dei. 

(8)  In  hac  sH  segregala. 

(9)  In  sanctorum. 
rius.sic  cxpressit :  Per  qnem  apud  Sina  huic  genertr 

congregatos  eongregat^  omisso  unius  moris. Emendaiur  ^.  tioni  mannn  deftuxiiy  ipse  christiancB  genti  corporis  sau- 


i 


ex  regio  et  yaiicanis  luss.  Uuamquaiu  in  bis  exiat 
«iiiiis  moris  in  ilio  unimoris. 

(b)  Omues  mss.  in  itto  videlicet  deserto.  Mox  rcgius 
solus,  desohiis  et  aridis  irrigavit. 

{c)  IJuus  codex  Yatic.  peccante  eo  :  perperam,  cum 
:i11usio  flat  ad  verba  psalmi ,  dum  egredereris  coram 
populo, 

(d)  Sie  ms8.  Yatic.  favenle  regio  ,  in  quo,  et  jam 
pinguescent.  Iiiviilgalisauteiu,  ut  jum...  pinquescerent. 

{e)  Prima  edilio  Par.  et  quidem.  ms.  reg.  ^tii  idem^ 
Yatic.  uiius,  quiaidem.  llic  veri  similitudioe  uou  ca- 
rct,  prxserliin  si  ante  qui  in  Sina,  addaliir  aiil  subiii- 
leUigaiur  verbum  ^t,  (|uod  ibi  exhibet  nis.  Mic.  in 
quo  paulo  ante,  et  quidem  targitor.  Alter  Yatic.  glos- 
semalis  nonnusquam  corrupius  prx>feri,  id  esl  ab  An- 
melis  expletum  est ;  ac  deiiide  ,  non  dubium  est  quin 
tdem  largitor  ejus.  In  hac  mss.  diversitate  sequiiiiur 
teleres  edit.Nequeobscuraestllilarii  seulentia,  qiiain 
apud  nieronymam  auclor  Gommcnt.  in  psalmos  cla- 


guinisque  sui  mannn  in  Ecclesia  subministrat. 

(f)  lla  Kegiiiscodex  ubi  vulgalis  que.f  iion  ^tii. 

(g)  luuuoeiiiss.Yat.  prceparantem  Deo  hmrediiaiem: 
t>ra;ter  meiiiem  S.  doctoris,  prwparatam  intelligentis 
pnescilam  ac  praB^esiinatain  geiitiiim  plebeiu.  Nun 
ila  inaleMiciaceiisis  codex,  irrigantem  desertam  et  ari- 
damet  prceparalam.  Deo  ha^reditatem.  Turon.  prtcpara" 
tam  Dei  hwreditati  :  neque  hx*c  leclto  noslrx  pra*fe- 
reiida. 

(h)  iLdiiio  Par.  ciim  ms.  Reg.  a  secunda  manu  , 
dulcedinem  tuam  pauperi.  Deiiide  pra'dicta  cditio  sub- 
iieclit  Deus  :  (jiiuivox  abestamss.  clLXX,  scd  ver- 
sui  bubse«iuenti  jungiuir. 

(i)  Ex  Bad.  £r.  et  mss.  revocamus  prceseiendo  : 
cujiis  loco  Lipsius  perperaiit  substituerat  perfi' 
ciendo. 

(j)  Par.  iribus  his  voculis  est  in  ea  cxpunctis,  suIh 
jicit  delndc  habitare  monstratur. 


4>4  SAr<cTi  mLARii  EPiscopi  m 

i^.  ApostoH  uniuB  Chrhli  virhites  mulioi.  —  Alquc  A  ^j^^  »»  viridilate   auri.  Prophelac  vo!a  siinl ,    qnilius 

inanere   in  mcdiis  clcris  lixc  ad  pulchriiudiuem  do- 


ul  socundum  prxparalam  dulccdincm  paupcri ,  vcl 
Ecclesiic  congregaii»),  quic  liajrcdilas  Dco(fl/.  Dci)  est, 
vcl  aposiolicic  pra^dicationis  significaium  csseinlclli- 
gerelureli>quium;subjecil,VERS.li,13  :  DeusDomi' 
nu$  dabit  verbum  evangelizanlibus  virtutibus  multis :  rex 
viriutum  dilecli,  el  (a)  pulchritudini  (1)  domus  dividcre 
spotia.  Segregatae  itaque  pluviax  ad  Evangelium  irri- 
gandum  Dontinus  dabit  vcrbum  idipsum  iii  sensum 
noslrum  ei  ora  diffundens  ;  secundum  illud :  Non 
enim  vos  eslis  qui  loquimiui ,  scd  Spirilus  palris  vestri 
qui  ioqwtur  in  vobis  {Mutth.  x,  20).  Sed  virlulcs  mul- 
ix  cvangelizanies  sunl  (fr)  quibus  dabit  vcrbum  ,  ut 
sit  iu  Paiilo  virtus,  iu  Pclro  virius  et  iii  Joaiiiie  vir- 
tus  ,  et  in  cxteris  virlus  ,   multasquc  ob  id  Evaiigclii 


mus  divisa  spolia  exoptat :  ui  usque  ad  consumma- 
lioiiis  sua;  dicm  (quia  significari  mors  soleai  iii  som- 
no)  in  domus  pulchritudinc  perscvercnt.  Qui  quidem 
sunt  in  usum  prxdicalioiiis  ,  tamquam  deargeutatas 
pennxcohunba^,  id  cst  sancli  Spirilus  muiiere  or  • 
natuque  prctiosi.  In  his  aulcm  qux  post  eos  suut,  in 
auri  viriditate  consisteiit :  ut  his  post  pra:dicaiioDem 
Evangelii  honor  regius  et  indefessa  a.Mcrnitas  ex 
conscientise  suic  fruciu  in  auri  viridiialc  reddalur  : 
dum  ei  auruni  refcrtur  ad  honorem  ,  ct  viriditaic  vi- 
gorxternus  oslcndiUir.  Posleriora  \isn\ue  dorai  ,  qu;c 
interscaplia^  xa,  fASTa^/^sva,  magis  gra:cus  scrmo  signi- 
licat,  id  est  qu;i;   bonx  conscieniia;  alque  honoris 


prxdicandi  signlficet  csse  virtutes  (c)  quibusquam-  B  poslcriora    sint  lempore,  ullra  pncdicationis   hujus 


vis  Deuset  Dominus  ct  rex  dabit  verbum  ,  virtules 
lamcn  isiaj  dilecti  siinl,  id  est,(rf)  cjiisqiii  Rcgi  ct  Do- 
mino  ct  Deo  slt  dileclus.  Lnboriosius  aulcm  id  ct 
obsciiriiis,  dum  collocaiiones  vcrborum  noii  dcniulat, 
Iranslatio  latina  dcclaral  :  cxierum  absolulius  lo- 
Uim  hoc  scrmo  e  gra:co  eiiuniiains  eloquilur  ,  huiic 
scilicet  Deum  et  Dominuin  rcgcm  carum  qua;  dilecli 
sint  essc  viriulum  :  ul  virtutes  ad  Apostolos  ,  dilcctus 
vero  rcferatur  ad  Chrisliim  ,  ciijiis  vel  in  liis,  vel  hi 
omncs  iiitelligaiiiur  essc  virtutes.  Oporiuit  auicm 
propter  ea  qua;  sequuniur ,  licet  in  omnibus  uiius  at- 
qiie  idem  esselSplritus,((j)numcrosarum  tamen  virtii- 
tiim  fieri  meiiiiouem  :  quia  ad  pulchriludiucin  domus 
ipse  (/)  virtulis  spolia  divideret.  Ad  Ecclesiai  cnim 


honorem  suiit  honoranda  :  ciim  iiilerim  deargcniaLu 
pcniKc  sub  muncrc  sancti  Spirlius  (2)  permanentcs  (t), 
post  eliam  ad  conscieiitia}  su;c  fructum  auri  viridita- 
tem ,  id  est  florem  honoris  perpciui  consequeuiur. 

14.  Reges  sunt  cum  Chrislo :  hos  decet  pax  et  candor. 
—  Ulaulcm  hxc  ad  pulchriludincm  domus  spolia  di- 
visa  ,  quibus  ut  iiitcr  mcdios  clcros  dorniircnl ,  id 
cst,  ut  mortc  tales  consummareiilur  (j),  opialuin  est, 
ad  priiicipcs  ecclcsiarum  ,  per  quos  pulciiriludo  do- 
mus  coiisistit,  relatum  possit  inielligi(/f),continuosub- 
jccil,  Yers.  15,  IG  :  Dum  discernii  coetestis  regessupcr 
eam  ,  nive  dealbabuntur  in  Selmon ;  mons  Dei «  mont 
nber ,  mons  consecralus  ,  mons  pinguis.  Dum  ilaquo 
lios  coelesiis  supcr  eam  rcges  disccrnet  (r>)  ,  id  csi , 


dccusdelracia  nb  liis  diabolo  gentium  spolia  dividuii-  G  ^lum  Dominus  de  ccclis  dcsccndens  ,   eos  qui  spolia 


lur  ,  atque  cliam  ex  his  spoliis  domiis  pulchritudo 
perficilur  ,  cuin  in  sr.ccrdoics  Dei  ad  minisieriisan- 
clincalioncm  {g)  ab  aris  leinplistjue  daemoniim,  abs- 
trahuntur,  sancioqiie  Spirilu  irrigaii,  evangclizantes 
efiectx  suni  dilecti  cssc  virlutes  (/<). 

45.  Uic  Spirilus  sancti  donis  ornati ,  posi  gloria 
immortali  sunt  decorandi.  —  Ad  has  enim  easdein 
virtiiles  qu;c  ad  pulchriludiiiem  domus  vcl  spolia  di- 
vidcnl,  vel  223  ip^^  ^unt  spolia,  diviniis  scrino  sc 
rctulit,dicen8,  Yers.  14  :  Sidormiatis  inter  medios  clc' 
ros  ,  pennas  columbce  deargentatce^  el  posteriora  dorsi 


■    (I)  i  ulcritudine, 
m  Permanentis. 
I    (3)  Ddiscernit, 


fucrint  ,  constituit  in  rcges,  super  cam  domuin,  quas 
pcr  eos  pulcberrima  esl  ,  unumquemqiie  disponil ; 
in  Selmon  nive  dealbabuntur  ,  in  pace  scilicet ,  quia 
Sclinon  iiitcrpretalio  pacis  est ,  gloriam  ucteruiiaiis 
nccipienl.  Hic  cnim  Dci  mons,  in  quopax  Dei,  nonii- 
nisipsiuscst  signilicaia  virtute,  et  uber  ct  consccratus 
ct  pinguis  csi.  lleges  autem  cssc  cos  non  obscurum 
est,  de  quibus  224  ^ictum  est :  Jam  sine  nobis  regmk» 
lis  (4)  et  utinam  regnaretis :  tu  et  nos  vobiscum  towrt' 
gnaremus  (I  Cor.iv,  8).  Dominiis  crgo  coelestis  (quia 
qualis  ccelcstis  ,  lalcs  ct  ciKlcsie^)  hos  iu  Selmon  re« 
(4)  Hcanastis^  consianter  habel  liber  oosler »  ubl- 
cumque  hunc  Pauii  locum  |!ru:fert. 


(fl)  llss.  Reg.  et  Valic.  puicritudine.  Magis  nobis  D  rent^  ut  innuunt  subnexa :  Ad  Ecctesia:  cnim  decus  de~ 


probatur  puUritudini,  hoc  esi  ad  pulcritudinem,  ui 
exstal  inlra. 

{b)  Iti  vulgatis  liic  proifixo  puncio  rcpctitur  vcrbutn 
iutti :  inale  et  reniientibus  mss. 
.  {c)  Apud  Par.  hat  auumvirtutes,  quibus^^ic. 

(d)  llss.  rcg.  et  Mic.  id  est  ei.  Hic  dicerc  videtnr 
Hilarius  virtutes  esse  hominis  qiii  Christo  sit  dilec- 
lus  ,  ac  periiide  vocem  dilecti  ad  apostolos  referri  : 
sed  cum  iiiferiutt  ad  Christumeain  referri  asserat,  de 
quo  ,  ui  observat  vulgatus  Hieronymus  in  eumdem 
locuin  ,  Paier  non  seiiiel  lestatus  cst :  Hie  esi  Fitiui 
mcus  dtlectus  ;  superius  rex  et  Dominus  intclligi  debct 
Patcr,  cujus  dilecius  cst  Filius. 

{e)  In  reg.  ms.  vox  spiritus  addita  est  a  secunda 
manu.  t^jus  loco  iii  duobus  Yaiic.  exsiaiC/ins/tt<:nou 
iiialc. 

(/)  Lcgendum  videtiir  ,  iftsm  virtuies  spoHa  divide* 


iracta  ab  his ,  puta  virluiibus  ,  qnibus  aposlolos  in- 
telligi  supcriiis  dictuin  cst.  Ilic  in  prius  vulgalis  le- 
gebaiur  ab  diabolo  ,  omisso  his  ,  qiiod  cx  reg.  nis. 
revocamus. 

(g)  Bad.  el  Er.  ad  mysterii  sanctificaliouem.  Lips. 
et  Par.  ad  mysterii  significationem.  Emendantur  ex 
mss. 

(h)  Verbnm  esse  dcsidcratur  in  vulgaiis  ,  qui  ex- 
cepto  Par.  antca  habcut ,  effecii  sunt ,  non  efecim 
sunt. 

(i)  Unus  e  ms.  Vatic.  permanmiis.  Verius  alil  libri 
permanenles  ,  scil.  virlules  evangoliataoles. 

(j)  Reg.  ins.  cum  alicro  Vaiic.  ui  mono/es  emuam* 
mareniur, 

(k)  Turon.  codex  ,  consistit^  esse  reiata  pomlintel'- 
ligi;  et  nioi ,  discernit  pro  discemet. 


4' 5  TKACTATUS  IN 

ges  supcr  domum  suam  ,  per  quosdivists  spoliis  or- 
iiahilur  ,  exail)a{os  uivc  disponet  in  rcgos.  Factns  est 
enim  in  pace  locus  ejus  {Pt,  lxxv  ,  5  )  el  Phojiiiciuni, 
secnudum  Ihaidiu  ,  ul  niz  dealbabitnr  {Isa.  i  ,  18). 
Scd  reges  uecessc  esf ,  pcnes  quos  sit  (ionins  pulcliri- 
Imlo,  ullra  candorcm  uiviscssc  pnesiari  (n).  Lux 
Guini  mnndi  sunl :  et  qiiisqnis  diguns  eril  cum  Do« 
miuo  moutcin  regnicoeleslisadsccnderc,  supcr  nivem 
dealbabitur  :  quia  cum  se  apostulis  in  h:ibi(u  quocum 
sanciis  couregnaturus  esset  ostendit,  vesiimenla  cjus 
super  nivem  albu  sunt  visa  {Muith.  xvii ,  2).  Hic 
ergo  mons  ,  et  lioc  regnum  Deo  pacis  esl. 

15.  Hcerelici  pacem  mentiuntur,  —  Sed  plerique 
snnt,  qui  Eccleside  paceui  sub  b.Treticornm  consortio 
ineniiuniur,  diss(»lvenles  iiovi  acvcleris  Tesiameuti 
connexam  sibi  conjuuctamque  rationem  :  duni  pleri- 
qiie  alium  Evangeliornm  ,  alium  Deuin  Legis  cfnn- 
giint.  Nonuulli  vero  advcr&um  unijjcuiii  Dei  naturam 
nomcuqne  veuienics  ,  cx  icnipore  uaium  soluin 
hominem  conGleiilur :  ncque  ex  fonna  Dei  in  formam 
serviesse  deductum  ,  sedex  forma  ser\i  tantnmcssc 
cocpisseconflngunt.  Plures  autcm  uon  verx  divinila* 
lis  Deum  ,  nequc  ex  palcrnx  mnjcstatis  nalura^qne 
proprieiale  ,  siibsistcro  disserunt :  scd  extcrnre  snb- 
sUulia! ,  Deoquc  diversa;,  qux  in  adoplioncm  (ilii 
clecla  sit ,  modo  crealurarum  ex  nihilo  ,  quibus 
nuila  origo  anlcrior  sil ,  constilerit.  Plnrcs  cliam  In 
corpus  atque  ex  sc  protensum  (1)  permanauieniquc  {b) 
pairem  loquuntur  :  ut  assumplio  illa  carnis  ex  Yir- 
gliie  niii  nomcn  accepcril,  nou  qui  ante  erat  Dcl 
fllius  ,  idem  hominis  (ilius  sit  natus  in  corporc.  r!t 
quideiu  omnia  hsec  ad  specicm  liuinanx  prudenlix 
coaptanlur,  posiqnam  ralioncin  coelestis  sapicnti;c 
non  comprchcndcrunt :  qnibus  ,  ul  spcro  (r)  ,  aliis 
locis  uberius  copiosiusquc  responsum  esl. 

16.  Hofresis  caseo  similis.  —  Qiiia  crgo  verx  fidci 

(l)ycronensisliber,  progeuitum;  scd  niiuusrectc; 
ciiin  \erbo  proteadettdi  taiiiqiiam  Sabelliiina)  liTresi  pe- 
culiari  uti  soleal ad iilam  designandain  Hilarins,  lib.  dc 
Synodis,  n.  i5.  Qnidam  enim  ausi  sunl  innascibilem 
Deum  usque  ad  sanctam  Virginemsubstanticedilatatione 

(a)  In  vulg.  protstare,  omisso  prius  verbo  esse:  quod 
inimutamus  auciorilnic  mss.  Reg.  et  Mic.  Sicquc  est 
verteiiduiu  :  Necase  est  pnestari  reges ^eic.f  esse  ullra 
Cttmdoremnivis. 

(b)  Editi,  permanentemque.  Rectius  Rcg.  ms.  pcrma' 
fmlemque  ;  hic  enim  Indigitautnr  Sabelliaui  ,  qui 
Buam  Iwresini  exemplo  solis  ad  nos  per  radios  pcr- 
manantis  explicnbani.  Qua  de  rc  cotnmodius  agen- 
dum  crit  ad  lib.  i  dc  Triiiit.  u.  16. 

(c)  Id  est ,  ut  confido  :  qno  sensu  verhom  spero  ad- 
liilxit  Innocentius  L  cpist.  185  ,  apud  August.,  ii.  i. 
Ilit  autcm  hxrelicis  copiose  res|K>ndit  Hilarius  libris 
deTriniiale  ,  qui  U>li  suui  adversus  Sabellii,  Arii , 
llebionis  atquc  Pbotini  necnon  et  aliorum  bxretico- 
ruin  seclatorc«  ,  de  quibus  sutiiu  iib.  i,  u.  45,  toto 
lib  III ,  ac  deinceps  ,  uii  hic,  freqiiens  coiiqueriiur  , 
quod  poteiiteiu  Dci  natnram  nalurx*  suscliiiibusmode- 
ranies,  intra  flnem  seusus  sui  inGnita  coiicludanL 

(d)  Editi  exceplo  Par.  una  hwc  est  fides, 

(e)  Apud  Par.  desideratur  tusceplis  :  cujus  loco 
Lij^ius  perpeVam  substhuenit  sutpectii;  rcnitentibus 
aliis  libris.  Docet  Hilarius  quod  cum  una  fides  nna  in 


LXVn  PSALMUM.  451 

A  una  ,  hrcc  sedes  (d)  esl  Dco  qnrc  sii  placila  ,  ei  liic 
xterui  regiii  monsnnnsin  pncesii ;  dc  snsccptis  (c) 
plnriinis225  •'^rgnit  nos  !»M)j)licln,  diecns  Ver?  17: 
Ut  quid  btisrcpistis  nionteAcascatos  ?  ("EpYi TeTupeu^sva.) 
Lac  cum  corrnmpilur  ,  densatur,  el  cx  vitio  iu  coa- 
gnli  caseiqne  spccicm  concresciL  Nam  utruniquc  id 
uniis  gKrciiatis  sermo  coinplectitnr.  Ergo  sicuii  cx 
naiura  sna  Inc  ipsum  vitio  accedcnlc  degencrat ,  et 
qtiadam  sui  corruplionc  coalescit  (^  f)  :  ila  hxc  gc- 
nera  doctrinarnm,  qu.x  initia  cognitionis  ex  innoxio 
sinceriqiie  lacle  dediicanl ,  corrumpuutur  in  viiia  , 
flnnlqne  corrnptionc  sui  congulata  vel  casenla  ne 
lac  sint.  Quod  idipsum  loco  alio  iia  mcminit :  Coagu- 
lavit  sicut  lac  cor  eorum  (Psal  cxviii,  70)  :  ego  vcro 
legem  tunm  mcditnlns  snm  :  qni.i  cousiliis  gcsiisque 

B  iinpictatis  cor  iufeclum  ,  cum  per  infanliaB  siinplici- 
tnlcm  naturam  Inctis  habuisset,  viliomm  postca  cor- 
rnplionc  degciiernns  ,  in  congnlum  dcnsalum  cssct 
atque  concrclum.  Rcferciidus  ergo  ab  his  oiniiibus  et 
scnsus  et  studium  est  :  ncquc  quisquam  alius  magis, 
quam  hic  mons  pacis,  habitaudus  est.  Nani  posl  ex- 
probrationcm  cascalorum  coagulatorum(|uc  mouiium, 
coutinuo  snbjecit  :  Mons  in  qvo  bencplacitum  esl  Deo 
habitare :  in  eo  elenim  (g)  Dominus  habitabit  usque  in 
fincm  :  in  eo  moiite  setcrnae  hnbiintionis  sedem  Dco 
osiendcns  csse  complacitam ,  qui  ad  sedein  pacis  es- 
sel  clectns. 

i7.  Legis  veteris  ac  novce  unus  lator,  una  fides.  — 
Sed  quia  post  legis  tempora,  circumcisionisquc  pra3« 
scripta,  sacriflciorumque  prxcepla  per  evangclicae  (A), 

C  confessionis  fidem  ab  liis  qui  glorianlur  in  lege,  td 
est,  a  carnali  Israel,  quopdnm  per  iios  videlur  pacis 
Dei  fac  ta  essc  muialio,  cognitionisquc  alterius,  quam 
(i)  in  lcgc  prxscripla  est,  iulroductn  confcssio;  cuiii 
iios  omnia  pcr  Dominum  JcsuinChrislum  qiiaxuinquo 
pnccepl:i  suni  lege,  in  spcm  {j)  cvangclicam  adum- 

proteudere.  Dc  Trinit.  I.  i  :  Ut  protemio  sit  potius  in 
hominem  ;  luni  pnncis  interject>s  :  Vzque  ad  \vrginem 
Paier  protensus. 
(2)  Coacescit, 

Kcclcsia  sit ,  arguai  Propheta  multns  ab  hxretlcis  A- 
des  inuUis  in  congregationibus  seu  potius  ut  vocai 
Augusiiuu!>  serm.  71,  n.  57,  dispersionibus  suscepta.«. 
Lipsio  autcro  haecerrnndi  causa  fuit ,  quod  mox  cnm 
|v  prioribuscdit.  legeret,  ut  qnid  suspicitis;  ubi  apudPar. 
cx  ms.  Mic.  ut  quid  suscipitis.  At  iii  ins«.  reg.  ct  Vat. 
ut  quid  suscepistis  :  quibus  consentit  Miciacencis  in 
psal.  cxuii,  n.  9. 

(f)  Kdiii ,  coacescit,  mox,  sineeroque  lacte  deducunt^ 
sicnt  in  Tiiron.  legitur:  corriguntur  nucloritate  reli- 
qnorum  mss.  Porro  sincerus  ac  sinceris ,  nuomodo 
infirmus^  eiinfirmis  Hiiarium  legisse  aiiunde  etiam 
liijuet.  Logit  qiioque  .4ugustinus  in  psai.  xci,  n**  3, 
sinceres. 

(g)  Decrai  apud  Oad.  Gr.  ct  Lips.  etenim:  cujus 
loco  et  eum  npud  Pnr.  subsiiluium  erat. 

(h)  Ueg.  ins.  per  etangelicam.  Mngis  piacerci,  per 
evangelicoi  fidei  confessionem  ^  Hilarium  in  hujusmodi 
vocum  iuversiouibus  frequcntem  csse  non  experiis. 

(t)  Pariicula  quas  hic  iii  uno  codico  Vaiic.  expres- 
sa,  lu  aliis  subaudiiur. 

(f)  Duo  mss.  m  speciem.  Vocabulum  $pei  aroat 
sanctus  Doctor  ad  sigmficandam  fidem  cul  a\v^^v^  ^v 


455  SANCTl  HIL\RII  EPISCOPI  i56 

brata  esse  doceamus,  iIlisconlr!i  Deum  pnirem  secum  A  Sina,  in  illis  scilicct  lacUimibus  millibus  :  cumisque 


loculum,  ac  legem  dedisse  jnciamibus :  rcspondcii- 
dum  csi,  hac  ipsa  psalmi  proplielia  peraiigelospoliiis 
legem  iii  manu  Mediatoris  226  ^^^^  disposiiaiii ,  nc- 
que  a  nobis  quidquam  csse  mutaium ,  scd  iii  bis  m:i- 
nerc  qne  sola  (a)  sunt,  id  esi,  unam  camdemqiic  se- 
dem  Dei  pacis  iiicolerc:  cum  quando  eumdcni  prrcdi- 
calorcm  Evangelii  Dominum  Jesiim  Ghrislum  ,  qiicm 
et  latorem  legis,  habeamus.  Posi  unius  enim  conipla- 
citi  Deo  montis  sedem ,  quam  usque  in  fmcm  coelcsiis 
habitabit,  ul  sedcs  hxc  evangclic.i?  pacis  pra:rorm:aa 
per  Medialorem  legis  iiitcliigerelur  in  Icgc;  continuo 
subjecit,  Yers.  18  ei  19  :  Currus  Dei  decem  miUium 
muUiplex,  millia  lcBtantium:  Dominus  in  illis  in  Sina  in 
ganclo  adscendit  in  allum,  cepit  captivilatemy  dedil  dona 


numcro  multiplici  dccem  inillium ,  id  est,  innniiorum 
intclligcntiasub  deccm  227  "liHitim  muliiplicationc 
subjccia.  In  his  iiaquc  Deus  iii  Sina  est. 

19.  Evangelia  Legis  supplemenla. — Sed  ne  forte 
Evnngelia  non  supplementa  Lcgis  aliqualenus  vidc- 
rcntur,  qui  iii  illis  iii  Siiia  est  Dominus,  hic  tursum 
iii  sancto  adscendit  in  altum ,  capiivamquc  cepil  cnp- 
tivitaiem,  in  eo  scilicel  sanclo,  ciijus  formam  ex  for- 
ma  Dei  evacuaius  accepii.  Qiiod  nuiem  sanctus  sit , 
cum  plures  prophetix,  tum  Gabricl  nngelus  ad  Ma- 
riam  testaliir,  dicciis :  Et  quod  ex  le  nascetur  sanclum^ 
vocabilur  filius  Oei  (Luc.  i,  55);  ci  djemones  clamaut : 
Scimus  qui  sis  (e),  sanctus  Dei  (Luc.  iv,  54).  In  snncto 
ergo  ndscendilin  aliuin.  Et  quid  illud  sil  adsccndere 


in  (1  b)  hominibus,etenim  non  credentes  inliabitare  (c).  B  iii  ullum,  sub  hujus  ipsiiis  dicii  signifiCiitituic  Pnulus 


18.  Fidei  toiius  summa,  sedis  Dei  dfcus^  legis  CliriS' 
tus  lalor.  —  Fidem  omncm  brevia  h;vc  quidem  verba 
significant,  sed  qii:e  virlulibiis  suis  mngna  et  infinita 
coroplexa  sunt.  Ilanc  autem  currus  sive  sedis  Dci  di- 
gnilatem  ,  iiniid  dissimililer  Daniel  propheta  descrip- 
sit,  diceiis:  Sedes  ejus  flammu  ignis  ardcns,  rolas  (2) 
ejus  flumen  ingens  ducebat  ante  eum:miUia  miUium 
ierviebant  et,  et  dena  miUia  (d)  denum  millium  adsta- 
bant  ei  (Dan.  vii ,  9  et  10).  Atque  in  his  quidem ,  sive 
6ub  8p<'Cie  lalls  ornatus,  sive  sub  significalionis  exem- 
pl.»,  nobis  in  curru  opinio  ei  seiisus  comitatus  coBleslis 
afTertur:  ut  sub  concordi  jiigo  millibus  la;taiitiuin  ob- 
sequelam  coelestem  intelligamus.  Et  hoc  illas  in  Siiia 
ardentes  faces,  collucenlesque  ignes,  ingravescentia- 


docuit,  dicens:  Ascendii  autem  {f)  quid  est,  nisi  quia 
et  descendit  in  inferiora  terrw?  Qui  descendit,  ipse  cst 
qui  adsccndit  super  omnes  coslos  (Eph.  iv,  9).  Ad- 
scendensergoiii  alium,cl  sese  hominem  ox  inorluis  in 
coelesiibus  revehcns,  ncccpit  eos  qui  a  diabolo  cranl 
capti,quoseiad  piilchritudinem  domus  spolin  diMsit. 
Dehincdona  iii  hoiniuibus  acccpil,  cnm  priinogcnilus 
ex  mortuis  de  se  ipse  tcstatur,  diceiis:  Dominus  dixit 
ad  me  :lFilius  nteus  es  ffi,  ego  hodie  genui  te.  Posce  (g) 
a  me,  et  dabo  tibi  gentes  ha^reditatem  tuam^  et  posses- 
sionem  tuam  terminos  terrw  (Psal.  ii,  7  e/  8).  Accepit 
crgo  doiia  iii  hominibus,  goiitcs  sciiicet  in  haerediia- 
tcm ;  iii  quibus  in  snncto  in  altum  primogeniius  cx 
mortuis  capla  captiviiaie  consccndit.  Et  quia  ultra 


que  lonitrua,  et  toiius  Domini  adventus  lerror  osten-  G  humaiia:  spei  fidein  sit,  eum  lcrrenae  caniis  corrup- 


dit,  ministeria  scilicel  angelorum,  legem  in  inanu 
Mediatoris  disponentium ,  adstitisse.  Hic  ergo  currus 
Dei  decem  millium  multiplex  est,  niilliaque  hetantium 
sunt.  Et  quia  Mediator  Dei  hominumque  sit  Dominus, 
in  cujus  manu  per  angelos,  ut  dicium  cst,  lata  lex 
fuerit;  sequeos  sermo  subjecit:  Dominus  in  iUis  in 


tionein  in  coclestcm  gloriam  transtulisse,  genicsque 
impias,et  ante  viliorum  ac  supcrstiiionum  fiirore 
pervasas  (/i),  nd  cognitionciii  Dei  consortiunique 
csse  deductas;  ob  hoc  in  his  dona  hominibus  accepit, 
qui  s>e  cum  Deo  habitaturos  csse  iion  credcrent.  Atque 
ila  hiijus  Mediatoris  ex  legc  consummala  cogniiio  est: 


(1)  A  noslro  quoque  ms.  supprimitur  particula  t/i.  (2)  Rota,  in  grxco,  ol  rpoxoi  ocOtou  nvp  ^^Xf/ov. 


aeternitatis  promissio.  Hic  prxcinit  Augustino  lib.  de 
Catech.  rudibus,  c.  4,  dicenti  :  In  veteri  Testamento 
esl  occuUatio  novi ,  et  in  novo  Tesiamento  est  mani[e&- 
tatioVeieris.  Idein  Aiig.,  cap.  G.MU  epist.  ad  Gal. 
consentit  velerem  ac  novnm  Christi  esse  legein  :  J/a- 
nifestum  est^  inquil  n.  58,  eiinmiUam  legem  Scriptu» 
rarum^quce  priori  populo  daia  ex(,  legem  Christi  esse^ 
quam  venit  inwlere  charitaie ,  quw  non  implebatur  <t* 
more.  Eadem  tgitur  lex,  et  idem  mandatum ,  cum  bonis 
terrenis  inltiantes  premit  servos ,  Testametiium  Vetus , 
cum  in  bona  aterna  flagrantes  erigit  liberos,  Testamen- 
lum  novum  vocatur.  Quu^  Aiigustini  verba  Hilarii  men- 
tem  apprime  illustrant.  Hoc  lamen  ab  eo  ille  dissen- 
tit,  quod  apiid  illum  lib.  lxxxiii,  qu.TSt.  3,  idem 
Dciis  Pater  aut  potius  Deus  Triniias  legcm  Hebra^is 
dederit  per  Moysen ,  qui  per  F  ilium  dedit  Evange- 
lium  Christianis;  apud  hunc  auiem  Filius  utramque 
legem  dedcrit,  vcterem  pcr  Angelos,  novain  per  se 
ipsum. 

(a)  Non  liquet  qun  ratione  nitatur  Erasmi  conjec- 
tura,  pro  sola^  salem  legendum  essc  opinnntis.  Yeri 
est  similius  post  hanc  vocem  subaiidiri  credenda  et 
profitenda.  viilt  qiiippe  Hilarius  a  nobis  mutatam  non 
esse  iidem  Veteri  Testamento  prxdicatam ;  simulquc 
/mw/i  aaam  bc  solam  iidcm  csse,  unam  domiim  po- 


cis,  uiiam  Deisedem,  nnam  Ecclcsinm  in  antiquis 
nnte  Chrislum  inchoalam ,  ct  post  in  nobis  persirvc 
rantcm.  Cerlc  ad  niontem  Selmon  potius  alliidit, 
qiiam  ab  urbem  Salem. 

(b)  Abest  in  a  Reg.  ins.  ct  niitiqnis  edilioiiihtis.  In 
expositione  autom  constanter  Irgiliir,  iion  dedit^  sed 

D  accepit  dona  in  hominibus,  Ulnimqiie  lcclioncm  in 
huiic  locuin  probnt  Augusliniis,utidem  Christusqux 
dedit  iil  Deus ,  in  corpore  suo  quod  est  Ecclesia  ac- 
ceperii. 

(c)  Subjungit  ediiio  Par.  Dominum  Deum:  qua^  du» 
voces  apud  i^XX,  ut  iii  mss.  iioslris  pcrtinent  ad  ver- 
suiii  subscqucnlem. 

(d)  Ita  mss.  Mic.  reg.  cl  cdilionis  LXX,  vcrsio  la- 
tina.  Griccum  aulem  yLxtpiai  fivpta^tg.  At  in  viilj^alis, 
decies  centena  miUia.  Apud  Teriiillian.  cont.  Prax. 
n.  5,  MilliesmiUia  ministrabant  ei^  et  miilies  ccntena 
miilia  apparebant  ei. 

(e)  Pnr.  quia  sis. 

(()  Edili  hic  subjiciunt ,  in  altum:  renitentibus  mss. 
ig)  Ms.  iicg.  postula  a  me. 

(h)  Uiius  c  mss.  Yal.  hic  pro^fixum  habet  vcibniii 
otrmt :  Mox  in  omuibus  pervasas,  non  ut  in  vulgitis 
perveriQi, 


<S7  TRACTATUS  IN  LXVII  PSALMUM.  458 

ut  qiii  in  laetantium  millibiis  in  Sina  fuissci ,  liic  idem  A  moriuus  csi ,  el  resurrexil ,  el  Dominiis  esi ,  insiituil 

diceits,  Vers.  2i  :  Deus  nosler  Deus  salvo$  faciendif 
et  {c)  Domini  exilus  moriis :  euin  nobis  Deum  inti- 
mans,  qui  cum  essel  Deiis,  onmia  ad  salutis  noslrac 


in  sancto  rursum  in  alium  (a)  capiiva  captivilate  con- 
scendens,  dona  nos,  qui  secum  cobabilaiuros  difG- 
dcbamus,  acciperct. 

20.  Benedicendus  in  wternum  Deus.  —  Post  lianc 
ilaque  contra  spei  nostrae  difndentiam  ncceptorum  iu 
hominibus  donoruin  bxreditatem,  digiia  hncc  ad  Deuro 
Prophetae  subjecta  confessio  est ,  Vers.  20  :  Dominus 
Dens  benediclusde  die  in  diem,  prosperum  iterfaciet  no- 
bis  Deus  salutarium  nostrorum.  Bcncdiclus  itaqiie  Do* 
minus  ct  Dcus  est,  ascendens  in  228  altiim,  capiens 
captiviiaiein ,  in  bominibiis  dona  percipiens,  eos  sci- 
licei  qui  inhabiiaturos  se  esse  non  credereni.  Quoii- 
die  auiem  per  populi  credeniis  accessionem ,  benedi- 
ctionis  multiplicatur  augeiurque  confessio,  cum  gen- 


iucrcmenta  susceperit.  Ei  idcirco  hic  Deus  nostere^i: 
quia  Deus  eorum  sit,  qiii  fieni  salvi.  Salvos  autem 
nos  per  id  Deus  noster  {d)  efTecit,  quod  exitus  jiit 
mortis  egressus:  id  cnim  his  verbis,  quae  iatine  rai* 
nus  expresse  aique  absolute  Iranslata  suiit,  conti« 
nclur.  Admonui  enim  superius,  pierumque  inter- 
prctos  cuncios,  dum  collocaiionem  ordinemque  ver- 
borum  dcmulare  ac  tcmperare  non  audent,  minus 
diiucide  proprielatem  declarasse  dictorum.  Verum- 
tamen  iii  his  quse  dicta  sunl:  Deus  noster  Deus  salvos 
faciendi^  et  Domini  exitus  mortis ;  et  salutis  nostrae 


tilos superstitiones  inipixqiic  de diis  fabulx,  cum  arx  B  Deus,  et  exitus  ejus  iilira  exiluni  mortis  osienditur. 


dxmonum ,  ciim  idolorum  inania  rermquuntur,  et  iler 
omnibus  ac  profcctus  dirigiiur  in  salntem.  Ric  igilur 
salntarium  nostrorum  Doininus  ac  Dcus  esi ,  cujus  de 
diein  diem  benedictioniim  signiGcalur  xlcrnilas.  In 
eo  enim  quod  quotidie  est ,  continuaiur  et  semper ; 
cum  tanta  aevi  protcndatur  inGnitas,  quanta  et  die- 
rum  post  dies  successio  consequatur. 

21.  Cruds  sapientia  et  virtus.  —  Cnutissime  aulem 
semper  propbeticus  sermo,  {b)  ne  qui  (1)  pcr  gentiles 
fabulas  philosophixque  docirinam ,  iioiionem  nostram 
de  divinne  vcritatis  scientia  perturbarel,  admonuit': 
quia  varix  eorum  impiissimxque  sentontiac  miilta  de 
Deo  stulte  profaneque  complexae  suni.  Nos  vero  ad 
cognitionem  Dei  patriset  Dei  Glii  insiiiuti,  sacramen- 


Qui  mortis  {e)  czilus  Domini  sint.  Omnibus  cnim  qul 
veniuntin  vitam,  229  '"gressus  (/)  in  mortem  (^)  est : 
sed  primogenito  cx  mortuis  {g)  tnntuin  (5)  proprius 
fuil  egressus  ex  morie.  Atqiie  ideo  proprius  exitus 
mortis  est  Domini ,  quia  assumptac  ab  eo  carnis  hxc 
virliis  sit ,  ut  naturao  nostrae  corruptionem  in  gloriam 
coelcsleni  post  exitiis  mortis  efferret.  Verum  (/i)  haec 
suscepiae  mortis  ipsius  non  fuit  occultanda  vel  causa, 
vel  ratio :  et  quid  nobis  unigcnitns  Deus  ex  forma  Dei 
exinanitus,  et  forinam  servi  assumens  afferret  auxilii, 
oportuit  ad  Gdei  nosiras  et  securitutem  et  scientiam 
revelari. 

22.  jEquum  fuil  ut  Deus  vitam  nobis  in  se  redderet. 
—  El  priinum  quidem  non  alienum  a  Dci  mise- 


lum  sunitis  vcrse  coelestisque  prudentix,  in  eo  quod  C  ricordia  et  boniiate  vidcri  potest,  ui  viiam  oiiinibus 


Terbum  cnro  facinm  est,  consecuti.  Ipsum  enim 
nohis,  qnod  Judxis  scandalum,  gentibus  vero  stui- 
titia  est  (ICor.  i,  23),  id  est,  Dei  passio,  crnx , 
mors,  sepiiitura ,  sivc  per  rationcm  divinac  voluntatis 
perfecta  coeleslisqiic  sapicntia  est ,  sive  per  resurre- 
ctionis  potestatem  virtutis  xtcrniias.  Ad  hujus  igitar 
no8  Propheta  scieniiam  Dei,  qui  nobis  et  passus,  et 


in  se  ipso  restitueret  (4)  ex  mortuis,  (i)  namque  qui 
primuin  animam  nobis  ad  flatum  respiraiionemque 
vivendi,  cum  hominem  secundum  imaginem  sui  simi* 
liludinemquc  constituit,  (;')  de  ihesauris  potostatis 
susc  diviniiatisque  diffuderit.  Secundum  Apostoium 
eniin  ipsius  genus  sumus  (  Act.  xvii,  28 ) :  ei  secun- 
dum  eiimdem  (  Hom,  xi,  56  ) :  Omnia  ex  ipso^  et  per 


r.i 


quid, 
morte. 


(5)  Propius. 
(4    " 


(n)  Tur.  ms.  capta  captivitate :  cui  favet  illud  n.  20 
capiens  captivitatem. 

(b)  Cdiii,  ne  qud,  Concinnius  codex  regius,  ne  qui^ 
hoc  est,  ne  quisqunm. 

{e)  Apiid  Par.  hic  repetitur  vox  Domini:  reniten- 
libiis  aliis  iihris  et  gr^co. 


(4)  If ormis  absque  ex, 

nempe  :  codem  sensu.  V.  Trncl.  siitiseq.  n.  6,  mox 
ubi  in  vulgalis  ac  flatum  respirationemque,  aiicloritate 
ms.  reg.  restiiiiimus  ad  ftatnm  :  maxime  ciim  in  Va- 
licanis  exstet  a/JI«(iim :  et  rursum  paulo  infmusmss. 
reg.  ei  Mic.  pra;  se  rerant,  initia  vU(e  ad  exordia 
spiritus,  non  ul  vulgali,  ac  exordia,  Ad  Iiujns  loci  iii- 


(d)In  vulgalis,  eficit.  Magis  placet  cum  ms  reg.  D  telligcntiam    luccin    muluari   Iicel   ex   tract.    psal 

•  "         cxviii.  lltl.   10,  n.  8  ,  ubi  in    hominis  insiiiuiione 

velini  triplcx  distinguilur  Dei  operalio,  cum  fit  ad 
imaginem  Dei  anima  ,  et  formatur  e  terra  corpus,  ei 
inspiratione  spiritus,  qna  ulraquc  subsiantia  connec- 
liliir,  in  viventem  ammam  commovetur, 

(i)  Nihil  hic  Hilario  cum  iis  qui  :ipud  Angnstinnin 
epist.  CLXvi,  n.  \t^  volunl  animas  non  subinde  creart, 
sed  ex  fonte  aliquo  sive  ihesauro  quodnm  quem  tunc 
fecit  { iniiio  coiidilionis  rerum )  eas  mittere  in  cor* 
pora.  lo  enim  non  ait ,  miseril,  sed,  diffuderit:V 
noii  de  lliesauro  aiiquo  crealo,  sed  de  iiicre.itis  the- 


effecit^  propter  suhsequens  verbum  sit  egressus.  Hoc 
est,  quod  alibi  dicere  soict,  ntts  a  Chrislo  secnm 
coexcitatos,  ei  ad  dexteram  Patris  collocatos,  qiia- 
tenus  nostram  iu  se  niituram  a  moriuis  excitavit,  ct 
ad  dexleram  Palris  collocavil.  Subsetiuons  vox  exitus 
est  in  quarto  casii  plurali. 

(e)  Rursumhicvocabulum  exitus  pluraliter  effertur 
juxta  gra*ciim  ,  wpiw  cd  ^ti^o^oi  toO  Oavarou. 

(f)  Mss.  Mic.  et  reg.  in  morte, 

(g)  Sic  Par.  cum  mss.  Mic.  et  Vat.  At  Bad.  et 
Er.  cum  regio  codice,  tanto  proprior.  Pessime  autem 
Lipsius  tanto  provior  reposiierat. 

(h)  Particula  hcec,  qua  proxime  dicta  ut  naturx 
nostrmy  etc,  indicanlur,  in  priiis  vulgatis  omissa  re- 
stituitur  ex  ms.  uno  Vatic.  ac  reg.  Iii  altero  Vat.  et 
Mic.  legitur,  vere  susceptm. 

(t)  Sic  Bad.  Er.  et  reg.  ms.  At  Lips.  ct  Par. 

Patrol.  IX. 


sauris  potestatis  suce^  elc,  quod  qtiid  est  aliud  nisi 
omnipotentia  sua  creavil  ?  5**  qnia  si  ex  thesauro  ali- 
quo  creato  missas  animas  senliret,  rriistra  conlen- 
deret  eas  prius  intra  Deum,  et  ex  Deo  nobis  tribui; 
ilie  euim  thesaiirus  Deo  esset  exiernus.  Hinc  quo^ue 
apparet  qualenus  inielligal  animas  genus  esse  Dei. 

15 


459 

ip$um,  el  in  ipso  sunt 


SANCTI  HILARII  EPISCOPI  460 

scilicct  tU  t)i  ipso  bnbitntio  A  quaedam  qua!»i  ex  diis  sscculi  portenta  consiituil :  liis 


noslra  atque  incolatus  ostensa  sit  sedes,  duin  omnia 
immcnsa  ?irtutis  poicstate  complcxus  est ;  pet  ipsum 
rero  originis  inchoatnc  opus  etreclusquc  monstrclur, 
cnm  in  nobis  id  ipsum  qnod  sumus  operatus  sii ;  ex 
ipso  autero  iniiia  vitae  ad  exordia  spiritns  induUa  no- 
lescerent.  Non  fuit  ergo  a  beneficentia  divinx  boni- 
tatis  alienum  ut  qui  ex  seipso  nobis,  qni  ejus  genus 
flumus,  vitae  ac  spiritus  elemeiita  tribuisset,  in  sc 
ipso  quoque  nobis  per  unigenilum  Deum  aelemitalis 
nostrae  incboaret  exordia :  vcrequc  niinc  et  ex  ipso 
et  per  ipsum  et  in  ipso  maneremus ;  ciim  (a)  quando 
nos  in  bac  ipsa  babitatione  ac  sede  mundi  biijus,  (b) 
qui  oinnia  in  omnibus  est,  collocatus,  rursum  pleniiis 
Jam  alque  perrectius  in  se  ac  per  se  (c)  alquc  ex  se 


ipsis  in  se  cuni  flducia  triumphatis  ;  dum  et  per  sc- 
curitatem  aeternitaiis  mors  ipsa  in  Deo  morieiiie  Gdu- 
cia  est,  et  auciores  monis  humanx,  dum  eitam  in 
se  ipso  per  occupatum  a  Saiana  cor  Judae  auctorcs 
stmt  moriis,  iriumphal  ex  mortuis :  ut  neque  a 
poena  morlis  abessent,  cum  sc  usque  ad  mortis  inflr- 
mitatem  suhjecisset  a  lcrnus ;  el  omnein  poenam  hu- 
manx  inortis  (2)  cxcipcrenl  (e)  ut  auciores,  cum  in 
231  xlerniiatis  Doininuin  auctores  mortis,  per  id 
quod  Verbum  carofaciutu  csi,  exstiiissent.  llxcqaidem 
ita  Apostolus. 

24.  Quod  modo  Paulu$ ,  hoc  jam  David  docel, — 
Sed  Prophela  brevilms  licet,  (5)  eamdem  (f)  intelli* 
gentiam  vcrbis  significantibus,  eadem  isla  complcxus 


fnila  carnis  nostne  societalc  post  exitns  mortis  jnm  B  est.  Nam  ubi  Doininum  (4)  in  exitum  mortis  osten- 


eollocaretS30  aeternos.  Ilxc  quidem  ad  signiflca^ 
tlonem  divinse  bonitatis  ita  dicta  sint. 

23.  Hanc  ex  mortuis  resurgenn  Christns  reddidil. 
—  Sed  stiscipiendx  ab  unigeniio  Deo  carnis,  adcun- 
dxque  mortis,  ei  per  Aposloium,  et  nunc  per  Pro- 
phelam  grandior  profundiorque  rntio  traciatur.  Ac 
primum  qnid  in  crncis  sacramento  aiqiic  mortis  ab 
nnigenilo  Deo  et  Domino  majestatis  cffecium  sit,  per 
Apostolum  intelligamus  ;  utduce  eo  docii,  (d)  pro- 
phetiae  scicntiam  consequamur.  Ait  enlm  iia :  Et 
toi  eum  essetis  mortui  in  pecctitis  et  pr(Bputio  corporis 
vestri  ,  convivificavit  cum  illo  domns  nobis  omnia 
peccnta^  detens  quod  adversum  nos  fuit  chirogra- 
phum  in  sententiis,   quod  erat  contrarium  nobis  tol- 


derat;  subjecil,  Vers.  22  :  Verumtamen  (g)  con- 
quassabit  capita  inimicorum  suorum,  verticem  capiUi 
deambulantium  in  deliclis  suis,  Principalus  enim  ac 
potestales,  in  quibus  capita  inimicorum  signiGcantur, 
fccit  ostentui.  Ilxc  igitur  in  morlis  exiin  conquas- 
sat,  quorum  spiritalem  nequiiiam  atque  naturara,  in 
eo  quod  capilli  verticem  pcrambulent,  docet :  dum 
et  tamquam  dominantes  bominum  capilibus  insislunt, 
et  tamquam  nequitiae  spiriiales,  sine  sensu  coruin 
quibus  insislunt,  ipsum  illuni  capilli  veriicem  pro- 
culcenl :  quia  et  ipsa  scilicei  corpora  usque  ad  animx 
menlisque  sedem  sine  sensu  adeundi  interiabantur 
et  penetrent.  Acris  enim  hujus  sunt  poiesiaies  :  et 
ideo  capilli  veriiccm  perambuiant,  vel  insistendi  levi- 


tens  illud  de  medio,  et  affigens  illud  cruci,  spolians  se  C  laie,  vcl  polesialc  dotninandi,  (h)  el  l<*lo  in  orbe  per 


carne,  et  principatus  et  potestaies  ostentui  fecity  cum  fi- 
dticia  triumphans  eosinsemetipso(Coloss,u,  \Zet  seqq,), 
Sacranientnm  iiaque  salutis  noslrx  primum  resur- 
gens  ipse  ex  mortuis,  decretumque  mortis  nostrae 
quo  ante  dctinebamnr  absolvens,  in  se  ipso  qui  ex 
mortiiis  aeternns  jam  maneret,  implevit.  Sed  in  co 
Ipso,  quod  nobis  viiae  auctor  in  sc  esi,  dum  per 
assumptionem  corporis  boino  natis  et  mortnus,  jam 
rursuin  a^icmus  ex  morhiis  csi  :  oroncs  quoqiie 
inimicas  vLrtuics,  mundiqiie  potestates,  prineipesque 
acris  hujus  (i)  ostentui  reddidit,  id  esf,  vel  nostnc 
spei,  vcl  suae  damnalionis  fccit  osienia,  et  ipsos 


niomcnta  singiila  coinmeantes.  Sed  hxc  in  delictis 
suis  peragnnt,  duin  unicuique  iii  eo  quod  delinquat 
aucloros  sunt ;  secundum  illud  aposloli :  Deus  /i/ium 
suum  misit  in  simililudinem  carnis  peccati,  et  de  pec* 
caio  condemnavit  pcccatum  in  carne(Rom,  viii,  5)  : 
cum  causam  in  his  exordiumque  peccali  ex  eo  ipso, 
quod  in  carne  sna  per  iiiblinctum  proditionis  peccaiit, 
id  esi,  de  peccato  carnis,  peccatum  ifi  carnc  con- 
demiiat. 

25.  Lege  adumbrantur  evangeHea  getla,  —  Tenet 
itaquc  divina:  dispensaiionis  ordinem  propheticus 
sermo  :  et  Evangeliorum  opera  adumbrata  csse  per 


M)  Osientui  fecit, 
(2)  Exciperet, 


(3)  Prxmittitur  sed 
(i)  /n 


exitu.  mox,  canquasimnty  non  conqwusabit. 
(a)  P.irticulam  quando  hic  pro  more  expunxerat  D  Mic.  malc  repctebatur,  atque  in  se,  Tum  pro  miMf 


Erusmus.  Deindc  apud  Par.  prarpositum  cral  m  ante 
uos,  Uoriim  Yerborum  nonnihil  perplexorum  naiivus 
is  ordo  esl  :  cum  quando  qui  omnia  in  omnibus  est^  in 
bac  ipsa  habltaUoney  etc.  coUocalus^  nos  rursnm,  etc. 
jam  coUocarel  aitcrnos.  Noii  displicet  lamcu  in  nos^ 
ceu  in  nobU,  hac  niniirum  intelligenlia,  ul  Chrislus 
dujii  hic  viverct,  iii  nobis  seu  in  nostra  uauira  colio- 
eatus,  post  morteiu  uos  iii  sc  collocarii. 

(b)  In  Turoii  ms.  verbis  qui  omnia  in  omnibus  est 
inferiiis  rejeciis  ,  habelur  coUocatos^  ioco  coUocalus  : 
niinus  liene. 

(c)  Vcrha  atque  ex  se^  apud  Bad.,  Er.,  Lips.  cl  in 
aliqiiot  mss.  oniissa  reslituiinus  ex  uno  codice  Vatic. 
lUs  signiGcare  solet  llilarius  carnem  Chrihti  uon  ex 
viro  ei  foemina  naiam,  sed  a  Verbo  ipso  de  VirgiAe 
fuisse  susceptam*  Pro  his  verbis  apud  Par.   ex  ros» 


edili  excepto  Par.  babebant,  in  ista  vel  ipsa, 

id)  Ms.  Ueg.  propheics  scieniiam. 

(e)  Edili,  exciperet :  quod  ad  Ctiristum  referri  ne- 
ccsvc  erat.  Uectins  niss.  reg.  ct  Mic.  eouiperenS^  ii 
scilicct  du  qnihns  ante  diclum  est :  ut  nsqus  a  pcena 
moriia  abessfnt ;  cl  hoc  qoin  morlis  huinan»  primum 
anciores,  ciiain  in  aeternilalis  Dominnm,  qualenus 
Verhuni  caro  racium  est,  niortis  auciores  eistite* 
runi. 

(()  In  Tiiron.  addilur  ud. 

(g)  Regius  codex,  conquassavit :  cui  leclioni  firent 
subjecta. 

(h)  In  cod.  Turon.  oiuittitur  et.  Mox  verba,  se- 
cunaum  iUud  ApostoU,  Deus  fitiwn  suum  misit^  etc. 
ueqiie  condemnavit  peccatum^  iransponuntiir  posl  vo- 
ccs  proditionis  peccant. 


461  TRACTATtJS  IN  LXVII  PSALMtJll.  l62 

legcm,  ipsis  ilHs  legis  operibtis  dcclnral.  Multa  cnim  A  sanguine  qni  cx  inimtcis  est,  Ciinum  (fuoquc  Hngua 


plerumque  per  nominum  proprielaies  ita  expressa 
atqueabsoluia  sunt,  ui  non  magisgerendis  in  prxsens 
polius  qnam  in  futurum  signilienndis  rebus  impensa 
sint :  ut  nunc  post  tanlas  ac  tam  inanifestns  CTange- 
ricx  spei  pr»dicaiionc«,  aliins  quiddam  nobls  ctulira 
aurium  sensom  afferl  subjeclus  ordo  dictorum  (a). 
Vers.  "JS.  DixiC  Dtnninus  :  Ex  Basan  eonveriar,  con- 
tertar  in  profundum  maris,  Vidctiir  cniin  liic  sermo 
Dotnini  fuisse,  cmii  ad  diTidendum  nd  iicr  mnre,  et- 
ierendaiuque  in  I4i  rmo  irant  est  eonvcrsus.  Scd  num- 
qiiid  ex  Basan  cobtersum  eum  esse  lex  docnlt  ?  Ifon 
uttque.  Basanferoest  civitas  hostilis  qnondam  regni^ 
quse  fbft  Og  regis  babttnfio  :  sed  interprctniio  no- 
minis  pudorem  conrusioncnique  significat.  232  ^^' 
tcsl  quideni  videri,  ni  ex  pudorc  popuH  in  iEgyplo  B 
senrientis,  ctim  dcprcssus  (b)  a  Pbarao  ipsam  illam 
eonservandi  educniidiquc  gencris  libcrtitcni  perdi- 
disset,  in  profundum  maris,  id  est,  ad  libcrnndi  po- 
puli  sui  magiiificenlinm  Deiis  sil  conVcrsus.  Sed  qul 
«ecoudum  proximttm  huic  psalmum  dixcrit :  (c)Salva 
me^  Dem,  quoniam  intraverunt  aqua  usque  ad  animam 
mefim;  infixussum  in  Ihnttm  profundi,  et  nonesl  substan- 
Ha ;  venifn  allHudinem  matis ,  et  tcmpestas  demersit  me 
(  Psal,  Lxvni ,  2  ef  3 ) :  non  nmbigcndus  est  post  hn- 
mani  cori>oris  pudorem  (d)  (quia  ipscc  illae  corpomm 
atqne  elementorum  nostrorum  origincs  sint  pudcndae) 
in  hoc  mare,  id  est  in  hnnc  sxciili  lempcsfatem  esse 
conversus,  ul  usqire  ad  tiliimx  confuslonis  vcrecun- 
dfam  subjcctns  crucis  rtiorti,  pcr  eam  in  sc  iniml- 


linguatnr.  Hxc  vero  acciderc  solcnt  omnlbus  bello 
consumpiis,etcapiivitaicdelctis,  ct  pro  viciorum  ar- 
bitrio  atquc  uliione  puniiis.  Per  hiimanx  iiariue,  ut 
dixi,  consuetudinis  morem,  cum  gladius,  cum  arcus, 
cum  sagilia,  cnm  framea,  cum  reliqua  poennruin  ac 
tnortium  arma  memoraniur,  divinn»  scverilalis  signl- 
ficantnr  officia.  Et  ha;c  quldem  Jiidacis  post  crucem 
ei  mortem  Domini  oinnia  acclderuiil,  cuin  n  Uoinanls 
cnpti  universa  supplicioruin  ac  miscrinrurn  gcncra 
perpcssi  sunt :  Ut  pcrcmpiorum  sniiguliic  el  incedcn- 
tium  pedcs  tincti  sint,  (it  canum  lingua  snliaia  sil. 
Sed  id  iion  diinus  nd  eoruin  pcmiTn  daninntlonem- 
quc  refcrenduin  esi,  qui  OSleutui  rcddili  ctim  fidudfl 
triitmphnntilr. 

27.  Gentium  salus  fegis  tentporibns  ittchoata.  — 
£t  quin  Sub  his  qunc  in  Jadacoruit)  populo  233  1^"^" 
poribus  legis  cxpleta  sunt,  univcrsarum  ferc  gcnliuin 
ad  Speciem  futur^  misericordix  snluS  est  inchoaia  ; 
Ut  per  id  quod  tiim  gcslum  est,  id  qiioquc  qiiod  post- 
ea  gcrcndum  esset  doccrelur :  cum  ipsos  illos ,  in 
quos  illa  lum  gercbantur,  ct  inumbraiio  nubis,  et 
iter  maris,  et  mannae  spiriinlis  cibus,  cl  spiritalis 
potus  ex  petra  in  spe  evangclica  fideque  concluderet : 
hnnc  quoque,  ui  et  semper,  in  his  ipsis  F7ovi  ac  Ve- 
leris  Tcstaiuenti  per  Prophelnm  facta  connexio  est , 
cum  dicit,  Vers.  25-28  :  Yisa  sunl  itinera  /iia,  Deus 
itinera  Dei  mei,  regis  gui  esi  in  sancto,  Prcevenenmt 
principes  conjuncti  psallenlibuSy  in  medio  juvenum  tym" 
panistriarum,  !n  ecclesiis  benedicite  Dominum  Deum 


coruin  capita  eonqunssnret,  spirifales  scilicct  nequi-  C  de  fontibus  Israel.   Ibi  Benjamin  junior   in  pavore^ 


this  potestatesque  omnes  et  priucipatus  aeris  hujns 
reddens  ostentui  triumpharet ,  cum  eos  xiernitaii 
(  Heg,  ms.  xiernx)  (loenx,  postquam  Ipse  et  passuS 
ct  moriuusest,  destinarei.  Ob  id  crgo  conversus  in 
profundum  maris  iiiielligcudus  est,  id  esi,  usque  ad 
nhim»  descemiissc  sacculi  passiones,  ui  conculcans 
t^pHik  iiiimicofum,  rrlitoncm  divinae  poiesiatis  [e) 
exsererer. 

26.  DiHna  nUh  humana;  exempto  exprimiiur, — Qudd 
ipsnn  viftelur  seqnens  scrmo  complccii,  cntn  dici- 
tiir,  Ybrs.  24  :  Ui  inlinguaiuY  pes  tuns  in  sanguine : 
lingua  canumtuortim  ex  inimicis  ab  fpfa.Divin^caUtem 
ullionis  ira  sub  hiimanse  vindieCse  significniur  exem- 
plo.  Ex  Basaii  eniin  in  prorunditin  niaris  conversus 


ob  id  cst,  uii  pcs  linguaiur  in  sanguine :  alque  abipso  D  luum  gaudia  praaeuut. 


principes  Juda  duces  eorum,  principes  (/*)  Zabulon , 
principes  ^ephihalim.  Dci  quidein  itinera  siint  visa, 
cum  coaclis  in  glaciem  aquis,  prsecunic  eoin  columna 
ignis  el  nubis,  iler  populo  siccatum  est,  cum  in  medio 
tympanistriarum  juvencs  psallenies  gloriose  glorifi- 
calum  Dominum  caiilavcrunl.  (g)  Sed  novimus  itiiicra 
el  alia  rcgis  in  sancto^  cum  virlutibus  (/i)  coelesiibus 
dnimisque  sanctorum  iter  cjus  pra^cuniibus,  in  co  (1) 
qiii  prima^  sabbaii  psalinus  est  caniaiur  :  toUite  por- 
(as  (i)  principis  vestri ,  et  elcvamini,  portw  celernales  ^ 
et  introilnl  rex  glorioi  ?  Quit  est  iste  rex  glorice  ?  t)omi' 
nusvirtutum  ipse  cst  rexgtoria^Psoi,  xxni,  9et  !0). 
£t  hxc  ilaque  Dei  nostri  ct  regis  h)  sancto  itincra 
sunt  visa,  cum  ingressura  ejiis  lanla  ccelesthiin  cce- 


(tt  Qni  primin  sabttttis  pstilrtms  esi  cantam. 

(a)  SubjiciuDt  excus»,  vel  gest&rttm.  Mox  apnd  Pnr. 
nou  repetiiur,  convertar :  reuitentibiis  mss. 

ib)  \u  ex(  usis,  a  Pharaone,  Hacc  vox  in  mss.  gra^ci 
ad  iiisiar,  nu^qn^un  fere  deciinatnr. 

(c)  )i:i  iiiss.  Editi  \ero,  Salvtan  me  fac^  Deus  :  et 
mox,  in  Umo  profundi, 

\d)  Cuin  his  pugiiare  videntur  iila  lib.  iii  de  Trin. 
n.  19  :  Cerie  non  suscepU  Maria  quod  edidil,  sed  caro 
camem  $ine  etementor^an  nostrornm  pudore  provexit, 
E»  vero  eoi^m  ino^  c6ncilianda  suiit,  quo  illn  iib.  i 
de  Trin.,  n.  15  :  Curnem  enim  peccaii  recepit,  c\m  his 
lib.  X,  n.  25:  iVe^e  carv  Hla  cttro  peccati,  sed  simHi" 
tudo  carwk  peccaH :  m  primnm  dictumn  sit  ad  osicii- 
dendain  carnis  noslru:  iu  Ciiristo  vcritalein,  allcruui 


ad  reniovendam  ab  eo  concOpiscenliarl . 

(e)  iSdili,  exerceret :  reuiieotibus  rass. 

\f)  Reg.  ins.  hic  el  infra,  Diabulon, 

Ig)  Bad.  sed  nominis,  Alii  deinccps  cditi,  sed  tion 
minus  :  cmeudanlur  ex  mss. 

(h)  Apud  Par.  omitliiiir  cdilesiibus,  t,x  proximis 
verbis  nihil  in  iNentein  :diud  vcuit,  nisi  aninibs  san- 
cloruin  qui  anlo  Chrisiuin  ahdormicranl .  una  cuin 
Ciirislo  coeluni  ingressos.  Atqiie  ila  quod  sauclus 
doctor  iu  psal.  ii,  n.  26,  quibusdara  ,  corporibus  jand 
receplis,  conccssum  opinaiur,  hoc  eliam  non  ne- 
gni  haucloruin  auirais,  de  quorum  corporibu»  nnnC 
silcl. 
(i)  Miciacensis  codex,  principes  vestras. 


463  SANCTI  IIILARIl  EPISGOPI  464 

28.    Prophelia   electiorUs  Aposlolorum  ,  Pattli  dttAminodicenteiAmendicovobiSfquiamuUi  prophelas  et 


IrihuBenjamin,  aliorumde  Zabulonet  Nephthalim. — 
Sed  quia  qiiae  anle  prjeformaia  in  Pharao  et  in  Israel 
fiierant,  in  diaboli  suorumqiie  clade  ct  populorum 
omnium  salute  perfecia  suni :  non  ad  synagogx  cou- 
fessionem,  sed  ad  Ecciesix  benediclioncui  (a)  nos  co- 
horlatur  propiieia  ,  (1)  quibus  Dci  et  rcgis  iu  sancio 
itinera  (b)  esse  visa  firmarct,  diceiis :  In  Ecclesiii  be- 
nedicile  (c)  Dominum  Deitm  de  fonlibus  Israel :  ex 
initiis  sciiicet  legis  alqiie  (d)  adumbralione  geslorum 
doctrinam  Ecclesiai  defluxisse  commcmoraiis.  Ac  ne 
quid  benedicentibus  ccclcbiis  anibiguiiatis  existe- 
rei ;  {%)  quis  234  ^^^  maximus  evingelicae  spei 
prxdicator  fulurus  esset,  osiendit  diccns:  Ibi  Benja- 
min  junior  in  pavore ;  in  Ecclcsix   scilicet  fonlibiis 


justi  (G)  cupierunt  videre  qna:  vos  videliSy  et  audire  qum 
vosauditis  (Matth.  xiii,l7)  (g),  consummari  idquod 
tanlopere  concupiscit  precaiur,  dicens,  Vers.  29  et 
30  :  Manda  Deus  virtuii  tuas ,  confirma  Deus  quod 
operatusesin  nobis.  A  templotuo  inJerusalem  tibi  (h) 
afferent  reges  munera.  Distinguit  inlelligcnliac  signi- 
ficationem  ,  ne  quid  confusum  anibiguumque  subre- 
pat  in  eo  quod  aii .  Manda  Deus  virtuti  tum :  quod 
ulique  contra  bumanum  sensnm  et  usum  naluralis 
consuetiidinis  est  locutus.  Nandare  enim  quisqiiam 
virluli  suae  aliquid  non  videtur  235*  ^l"^^  P^r  ^^^ 
internae  potestalis  insit  eflectus :  el  cum  omnia  vir« 
tute  fiant,  non  existimatur  virluii  ipsi  aliquid  mandari 
solere  facieiidum.  Sedcnim  (7)  Dei  virius  Deique  sa- 


Benjamin  junior  in  pavore  mansurus  ;  post  coiister-  B  piculia  esi  Dominus  Jesus  Ghristus ,  qui  et  ponendx 


nationem  enim  pavoris  in  Evangelium  Clirisii  de  Iri- 
bu  Bcnjamin  Paulus  electus  est,  matutiiio  devoraias 
carnes  ad  vesperum  dividens  in  snluiem  ( Gen,  xlix, 
27 ).  Caeieros  quoque  priucipes  Juda  ne  ignorentur 
oslendit :  id  est ,  qui  ab  eo,  qui  de  Jndae  fruiice  ex- 
spectatio  gentium  futuriis  erat  ( Ibid.^  10),  eligendi 
essent,  (3)  revelans  :  Principes  (e)  Zabulon,  prin- 
cipes  Nephthalim.  Ex  bis  eiiim,  ut  Evangolia  decla- 
rant,  apostolorum  est  coepia  dclectio ,  bo^  principcs 
eorum  qui  iii  ecclesiis  congregarentur  oslendens. 
Nam  cum  ex  omnibus  iribubus,  singulis  quibusqiic 
populis  secundum  legem  sint  principcs  insliluti  : 
nunc  tameii  ubi  evangelicae  dispcnsationis  principes 
declarabantur,(/)  carum  (4)  lantum  iribiiuin,  ex  qiii- 


aniuhne  ac  resumendx  maiidatum  accepit  a  Patre 
(Joan.  X,  18).  Idcirco  non  coiilra  intclligentiae  coin- 
munis  seiisuin  dictum  videtur,  /]uod  tamen  prophe- 
licae  scientix  proprielate  meinoratum  est,  ut  virtuli 
sux  mandarel  Deiis  ,  unigcnilo  scilicct  Deo,  qui  el 
Dei  virtiis  est.  Debinc  qnia  reruin  subiiarum  iii  Deum 
non  cndit  nova  (t)  rcpensque  molitio,  cujiis  8cien-> 
tiain  non  sublerfugiant  qiiae  gerenda  sunt,  quia  nato- 
ra  cjus  universa  quo;  erunt,  virtulis  suae  poiestate 
complcxa  cst;  id  niinc  coufirm.nri  Proplieta  postolat, 
quod  jnm  sil  idem  Deus  operatus  in  nobis ,  sccundum 
illud  Apostoli :  Benedictus  Deus  et  pater  Domini  nostri 
Jesu  Christi ,  qui  benedixit  nos  in  owni  henedictiont 
spiritali  in  costestihus  :  in  quo  et  elegit  nos  anle  mundi 


Ims   vocandi  essenl ,  commemorata  sunt  nominn.  C  constituiionem,  ut  essemus  sancti  et  immaculati  in  ipso 

(Ephes.  1,5«/  seqq.).  Deus  itaque ,  qui  secunduin 
Propbctim  fecil  qiix  yculura  sunt,  ea  qux  jam  ante 
constilulioiiem  mundi  (;)  pcr  dcfiniiionem  gerendo- 
rum  opcraius  in  nobis  esl ,  confirmavit  in  Domino 
(Isui.  XLV,  11,  sec.  LXX). 

30.  Qttod  templum^  qui  reges  inde  munera  Deo  /e- 
rentes.  —  Et  quid  illud  bii,  moi  conliuuat  ordo  di- 
ctorum  :  A  tempto  tuo  in  Jernsaiem  tihi  a/ferent  rege$ 
munera.  Templum  in  Jerusaleni  est,  iii  quo  hosiia- 
rum  legiliina  oflierebantur :  nunc  autein  a  templo  in 
Jerusalem  a  regibus  sunt  munera   (^)  aflerenda. 

(b)  Detinentur. 

(6)  Et  saneti^  non  etjusti. 

m  Sed  quia. 

(8)  Offerenda. 

(f)  Ms.  reg.  eorum  :  habens  etinm  paulo  ante  tribui 
non  tribuhus :  cujusmodi  tcrlium  casuin  pliiralein  sic 
expressiim  exhibeiit  plerique  mss.  in  Matth. 

(g)  Editi  hic  subjiciunt,  tion  audierunt  :  qiiae  verba 
eipunximiis  aiictoriiaie  ms.  rcg.  cum  aniea  nonexsiet 
etnon  videruut,  ac  sine  illls  idem  locus  refenitur  in 
psal,  Lxviii,  II.  8,  sine  quibus  hic  nitidius  confirma- 
lur  Hilarii  senlentia. 

(h)  Pnr.  hic  et  infra ,  olferent :  a  cujus  verbi  in- 
telligciitia  Hilarius  non  recedit. 

(i)  Editi ,  recensque.  At  nm.  repensque ,  hoc  est, 
cl  rppcuiina.  Deinde  in  uno  Valic.  motio,  non  mo- 
Ittw. 

(j)  In  reg.  ms.  omiititur  per  definitionem  gerendo" 
rum.  Iii  Turon.  autem  abest  vox  gerendorum. 


Orla  enim  in  finibus  Zabulon  et  Nephihaliui  luce 
magna  post  umbram  moriis ,  piscatores  ex  his  suiit 
hominum  constituti.  Solum  ergo  id  sub  proplieti» 
significalione  ex  illa  principiim  universitale  incmora- 
tum  cst,  quod  ad  Evangelii  confirmalionem  ipsis  re- 
rum  effectibus  et  Apostolorum  elcctione  esset  ex- 
plendum. 

29.  Christi  adventus  exoptatur.  —  Et  quia  tanlx 
exspectaiionis  spo  (5)  detiiicreutur  (quia  non  am- 
biguum  eslomnes  sanctos  ct  proplietas  coelesii  desi- 
derio  evangelicae  beatiiudiuis  tempus  optasse,  Do- 

(1)  Vtquibus...  esuntvisa. 
(i)  Quis  hic  ipse  maximus. 
(3)  Revela? 
(i)  Coram. 

(a)  Verba ,  sed  ad  Ecclesias  henedictionem,  non  ex-  D 
stant  in  ms.  reg.  Horum  ioco  iii  Miciaccnsi  iiis.  ha- 
belur,  sed  ad  coelestem  benedictionem  :  qu;i;  quidrm, 
iit  et  ea  quae  pra^cedunt,  ad  supcrius  vei  buin  perfecta 
ctcnf,  nou  ad  subsequens  cohortatur  referenda  esse 
nonnihil  sirspicaii  sumiis. 

(b)  Editi  cum  mss.  Vatic.  essent  visa,  prius  apud 
Bad.  Er.  Lips.  el  in  iisdem  mss.  prxfixa  particula 
ut  ante  quibus  Dei.  Sequimur  regium  codicem. 

(c)  Regius  ms.  Dominum  de  sanctis  Israel.  At  ex 
subnexis  liquet  llilarium  ad  rontes  alliideniem  docere 
doctrinam  Ecclesi»  ex  legis  initiis  defluxisse. 

fd)  Bad.  et  Er.  adumbratiouem.  Lips.  et  Par. 
ii(/uffi^ra(tontfm  :  casligant  mss. 

(e)  Et  hic  habet  ms.  reg.  Diahulon  :  infcrius  ati- 
tein  Ziabulon. 


*^  TRACTATUS  IN  LXYIl  PSALMUM.  466 

Quod  mii|uc  conlra  loconim  significafioncm  raiio- A  sxpissimeincrepel.  jamqucsalusa  Deo  in  omncs  per 


uemque  gestorum  ebt :  ui  illinc  qno  inferri  magis 
oporleret,  id  esi  de  templo ,  offerenila  siiit  munera. 
Sed  quia  est  coclesiis  illa  nobis  nialer  Jeru<<alem,  et 
primitivorum  conscriptoriiin,  cl  rreqiientaniiiim  roe- 
tus  {Hebr,  xii,  22),  omnisquc  in  Chrisio  ren:Uus  Dci 
lemplum  est ,  maxime  in  quo  non  mors  magis  sit 
regnaiura  ,  sed  viia;  el  qui  ipse  rex  sii  cjus ,  cujus 
servus  fuent  ante ,  peccati ,  lio^tiam  se  ipsum  vivam 
cl  ralionabilem  el  placentem  Dco  offercns :  lum  crgo 
ab  hoc  templo,  id  est,  ab  bac  sancta  ccirporis  sui  ha- 
bitaiione,  in  illoconventu  angelorimi  (i)  frequentan- 
iium ,  id  est ,  in  illa  coelesti  Jerusalcm ,  si  qui  reges 
sint,  id  est,  qui  peccato  ultra  non  serviant ,  offereni 
se  ipsos  Deo  munus. 


omnesquc  sil  C(»gnita,  idque  ex  scieniia  dispositionis 
Dei  notum  sit :  cum  impietate  popiili  (d)  exprobrata, 
sancti  quique  in  spcm  regni  coelestis  vocantur  (Non 
enim  Juda*oruni  Deu$  tanlum  e«l,  et  non  gentium  :  mo 
et  gentium  (e) :  Unns  enim  Deus  est,  qui  juttifical  cir- 
cumcisionem  ex  fide,  et  pra^putium  per  fidetn  (Rom.  iii, 
29,  30),pos(ea  ergo  quani  increpitis  his  qui  principcs 
Sodomorum,  ct  (f)  principes  Comorrb;£orum  esse 
meruerunt ;  tum  ad  gentes  cognilio  Dei  scicnliaquc 
defluxii,ei  jam  (g)  noii  intra  erroremneque  contradic- 
tioncm  inscienii»  detincntur.  Increpitis  autem  syl- 
varum  feris,tfturorumqueconciliis  vaccisque  populo- 
rnm,eosqui  adbuc  perpeluis  udversumgentiumspcm 
acsalntein  inlideliialisodiis  persistunl  decertare,cnn- 


3i. 


Taurorum  concilium,  Fercs  syhte  probati  B  demnatdiccns  :  Ditupa  gentes  betlum  qua:  volunt.  Pa- 


argento.  —  Quod  quia  carnalis  Israel,  dum  sibi  lan- 
tuin  peculiarem  Dei  misericordiam  iisurpat ,  videiur 
tamquam  soli  ei  sit  proprium  defendere;  moxpro- 
pheu  subjecil,  Vers.  31  i  Increpa  feras  syha^ ,  con- 
ciiium  taurorum  inter  vaccas  popubrum;  ut  non  exclu" 
dantur  At,  qui  probati  sunt  argento  :  dissipa  gentes  (a) 
hellum  qum  volunt,  Vaccas  in  Samiria  adoratas  esse, 
cognilio  ex  libris  esl.  Principes  vero  populi  istins, 
jain  non  populi  sed  gregiim  duces  esse  propheticus 
sermo  est ,  ciim  dlcitur  ex  Domini  persona  :  Tauri 
fringues  obsederunt  me  (Psal.  xxi,  45).  Feras  autem 
sylvae  ,  nequitiarum  spiritualinm  sufra  veriicom  ca- 
piili  in  peccatis  suis  deambulaniium  M'gnincatio  in- 
lelligenda  est,  secundum  illud  :  Devastavit  eam  aper  de 


cilioavii  cnim  oinnia  Dominus  in  coelo  et  in  lerra 
et  secundum  Apostolum  (Co/om.  i,  20;  II  Cor.^Y^ 
29),  Deus  in  237  Chrisio  erat,  mundum  reconcilians 
sibi.  Caruni  ergo  gentium  dissipalionem,  quac  co&' 
lcstis  pacis  ro^dus  abniiant,  m:igisque  dissentionuin 
volent  bellu ,  sub  diversaruni  lainen  gentium  congrc- 
gaiione  denuntiat. 

33.  jEyyptus  prope  tota  fidelis,  baptisma,  apottolicum 
ministerium,  —  Nam  ad  conservationem  conjunctio- 
iiemque  lolius  scnsus,  increpitis  tuurorum  conciliis 
fcrisquc  sylvariim,  gentibusquc  bellum  volentibus 
dissipatis,  ne  quid  sibi  ulira  arroguns  Israel  impius- 
quc  pra^sumcrct;  suhjecit,  Vers.  32,  33:  Venient 
legati  ex  jEgypto^  A^thiopia  pra^eniet  manus  ejus. 


fy/oa,  et  singularis  ferus  depastus  est  eam  (Pm/.lxxix,  C  Deo  regna  terrw  :  cantate  Dco^  psallile  Domino,  Ex* 


ii).  Quo  in  loco  ipsius  principis  mundi ,  id  cst  Sata- 
nae,  ei  immanitas  signiflcaiur  et  virtus.  Id  ergo  iiunc 
poscit  Propheia,  (b)  ut  vel  in  lias  feras  sylvarum,  vel 
in  hoc  concilium  taurorum  in!er  populorum  increpet 
vaccas  :  ne  hi  qui  probali  nrgoiito  suiit,  exciudantur. 
Proliaii  autem  argento  hi  sunt,  qni  seciindum  argen- 
tam  (c)  def;ecali,  et  passioniim  omniuin  igne  decocti, 
immaculati  et  sine  terrcnae  sordis  admixiione  jam 
splendent« 

32.  Electis  Dei  scientia  el  pax  optantur.  —  Cum 
enim  propheticiis  senno  fideni  genlium  pnvdicet, 
populique  hujus  exucerbantis  iinprobam  voluntatem 

i)  Frequentium, 

T\  Professione. 

3)  Manu  sua;  lianc  lectionem,  ha^c  qure  infra  suut, 

(a)  Par.  hic  et  infra,  ^«  bella  volunt.  In  enarra-  D  mox  loco  inseientim .  habetnr  inscitia ,  in  aliis  autem 

• u-i L,i    _j    ., — »A    ^*      gjn    ju  $cientia.  Probnbilius  ms.  reg.  sctVndVe ,  ciii 

scil.  fiat  contradictio.Verius  tamen  unus  e  Vaiicanis, 
inscientioe  :utex  mentis  cxcitate  signiflcelurorla  esse 
coniradictio.  Quo  sensu  subsequens  tractatus  n.  20, 
eorumdem  Judaeorum  cu:citatemvocaio6c(vcaiti;orii<< 
inscienUam. 

(h)  Reg.  ms.  in  Candacis,  omissa  voce  eunucho, 
Favel  Vaiic.  in  quo,  in  Candace  e$t  fidei  confesiione 
prcBventa, 

(i)  Bad.  et  Er.  confesmnem :  tum  cum  mss.  Vat. 
reg.et  Mic.  pr(pv«mf:maiiu  anfem  $ua  :  pro  quibus 
Lipsins  de  suo  subslituerat ,  vragvenit  manus  $Hat, 
Potius  forsitan  esset  restituendum  supra,  JSthiopia 
vrwteniet  mann  sua,  quodam   modo  favente  gncco» 


pleta  eniro  lixc  cndem  sunt,  vel  Mngis  ex  Orientc 
venicniibus,  vcl  tiinc  cuiii  in  apostolosSpirilus  sanc- 
lus  divisi  ignis  inodo  venii.  Nain  illic  ad  prxdica- 
lioiiis  evangclicx  ^cogniiionem  etiam  ex  iflgypto 
Gonveiiisse  scribuiitur,  quibus  magnitudinem  divinl 
muncris,  tamquam  legatis ,  renuntiantibiis  i£gyptiis 
prope  iiniversn  esi  jatn  fidelis.  ifitliiopia  vero  in  Can- 
dacis  (h)  eunttcho  fidci  (t)  confessione  (2)  praevenil; 
inanu  auiem  sua  (3),  dum  ipse  bnptisini  gratiani  sibi 
I  ostulat,  dicens  :  Ecce  aqua^  quis  prohibet  me  bapti' 
zari  (Act.  viii,  36)  ?  Sacramenlum  ipsum  baplismi 
adeo  impatieniis  desiderii  cupiditatc  praeveniens :  ut 

Gonfirmant :  manu  autem  sua^  dum  ip$e  bapli$mi  gra' 
tiam^  etc. 


32,  et 
Mox 


lioiie  auiem  habemus  belia  ad  calcem  num 
6e//Nm  sub  iiiitiuni  num.  33. 

(b)  Sic  niss.  At.  ediii  ^  ut  videlicet  Itas,  etc 
in  uno  ms.  Vut.  increpatio  st/,  pr«>  incrcpet. 

(c)  \u  vulgatis ,  de  peccaii.  Reciius  in  mss.  defee- 
calt.  Sic  in  psal.  lxv,  n.  20:  Examinantur  credentes.., 
mt  igne  purgati ,  et  ab  admixtione  vitiorum  carnalium 
defcecati,  splendeant  examinatce  innocentiw  claritate. 

id)  Bikd.  cum  reg.  ms.  exprobata. 
e)  Omiltitur  imo  et  gentium  in  reg.  ms. 
(f)Ediii  exceptoPnr.  populu$Gomorrhasorum;E»:^\ii^ 
ciijos  verba  1, 10,  hic  respiciuntur,  consentiente,  sed 
dissentientibiis  ross. 

(g)  Apud  Par.  desideratur  particula  negans  :  er 


4 07  &ANCTI  lliLAUU  f^Ll^l^Ol'!  m 

a  diacono  ininislerium  aposlolici  oHicU  salulis  siue  A  Ure?  lixc  human»  spei  vera  ci  licrfccia  consianilt 


cupidus  exigeret.  Ei  quia  exinde  per  omnes  Tere  genies 
proedicaiio  divina:  cognilionis  illuxit ;  (1)  quia  et 
omnia  regna  Dominum  Chrislum  Deum  inleileciura 
licet  sero  siut,  ei  omnis  lingua  confiiebitur  quia 
Dominus  Jesus  in  gloria  Dei  Patris  sit ,  (2)  consum- 
mationem  temporis  hujus  exopiat ,  dicens  :  Deo 
regna  teirw  :  canlate  Deo,  psallite  Domino,  Omn^ 
scilicet  ad  canendum  Deo  ac  psallendum  adhortatur« 
vel  quiasalutcm  (r//.,saiute)  omnium  prophciica  soi- 
licitudine  Ixiatur,  vel  quia  regnis  omnibus  Deum  co- 
gnosceniibus  regni  coelestis  succedit  aaernilas, 

5i.  Christi  dmnitus.  —  Yers.  54.  Alque  ut  io 
caeteris  solet,  nunc  quoque  cui  Deo  (a)  Dominoque 
cantandum  psalleudumque  esset,   ustendit  dicens  : 


est»  bxx  Jiviux  magnificeniijc  bonitas  al>6oluia.  Ob 
quod  universos  ad  bonorcm  hujus  lantx  viriulis  lior* 
latur  dicejis  :  Dale  liouorem  Deo :  ni  iiercepi»  im- 
mortalitatis  laudem  ad  honorem  ejuSi  qui  Lanii  nobis 
muneris  parens  esi,  referamus. 

56.  Resurreciio  quorum  erit  gloriosa.  —  \kbs»  3». 
Debinc  nequid  sibi  vel  carnalis  israel  vei  miiversitas 
geniium  impiarura  ex  Iiis  pieiaiis  scienii;i;que  Dei  me- 
rilis  prsesumeret,  a  quibus  hic  bonor  Deo  reddendus 
essei ,  osiendiidicens :  Superlsrael  mugnificentia  ejus^ 
el  virtut  ejus  in  nubibuz  ;super  eum  sciiicei  israel  ma- 
gnificeaiiam  fuluram  esse  demonsirans ,  qui  jam  ex 
comparaiione  nubium  spiriulis  exisieret,  vel  qui  se- 
cundum  Apostolum  rapi  obviam  Cbrisio  in  nubibus 


Psalliie  Deo ,   ^ki    aicendit    super  ccelum  cceli    ad  )|  mererelur  (i  Tlteu.  iv,  10,  16).  Et  idciroo  mrius  ejus 


Orientem;  ecce  dabit  vocem  suam  vocem  virtutis.  Com- 
peieuter  nunc  ascendeiiiis  super  coelum  cosU  ad  Orien" 
tem  Dei  bonor  poscitur :  ut  quia  siiperius  significala 
humiliias  ejus  fuisseii  cum  vel  super  occasum  ascen- 
dit,  vel  exitum  mortis  egrediiur ;  nunc  ubi  non  coe- 
lura,  sed  coelum  coeti  iransgrcssus  esse  notebciiur, 
divinitaiis  nc  magnificenlix  ejus  nou  ignorarelur  ae- 
terniias.  Ad  Orientcm  vero  idcirco ,  238  4^^  ^P^^> 
secundum  prophelam,  Oriens  ex  alto  sit  (Luc.  i,  78)  , 
ui  regressus  eo  unde  descenderai  nosceretur  (b) 
ipseque  sit  hominibus  (c)  in  hunc  coelestis  sedis 
ascensum  rursus  auctor  oriundi. 

55.  Yox  virtutis.  Corporum  excitatio, — Nam  idipsum 
sequeiis  sermo  significai,  cum  dicitur  :  Ecce  dabit 


in  nubibus  est :  quia  bis  qui  ultra  terrenam  origincm 
roorialemque  degenies,  se  in  sensum  coelestem  et 
viiam,  ut  iu  dicam,  aere^m  extulissent,  obviamque 
elaii  in  nubibus  adsiiiissent,  his  esset  proprium  vir- 
iute  Dei  magnificeniiaque  Isetari  (Frequenter  auiem 
memini  (d)  hisipsis  nubibus,  tamquam  rationescieutjt- 
que  perfeciis,  ne  super  impiam  Israel  viueam  piuc- 
rent  (Esa.  v,  6),  esse  prxceplum :  quia  indigni  sanclo 
eloquio,  quos  jam  spinue  et  tribuli,  id  esi,  239  ^^* 
rena  vitia  obsederant  exstitissent).  Namque  cum  oni- 
nibus  sit  ad  novam  resurreciionis  origuiem  voce  vir- 
tulis  utendum,  non  universis  tamen  gloriosus,  id  esi, 
resurreciionis  honor  est  praeparatus,  Domino  di« 
cenie  :  ^'olite  mirari  ista,  quoniam  venit  liora^  in  qua 


vQcem  suam  vocem  virtutis.  lu  onmibus  quidem  qua»-  C  omnes  qui  $unt  in  monumeniis  audient  vocem  ejus  :  et 


cumque  in  corpore  manens  gessit,  virluiis  vocem  de- 
dit;  cum  paralylico  dicii  ;  Surge  et  ambula  (Matih. 
IX ,  6) ;  cum  Lazarum  vocat  e  sepulcro  (Joan.  \i, 
45);  cum  Peiro  cxterisque  Aposiolis  ail  :  Quaicwn' 
que  ligaveritis  super  terram,  ligala  erunl  et  m  ccelis  ; 
el  qugscumque  solveritis  super  terram,  soluta  erunt  et 
in  coslis  (Matth,  xvui,  16,  18).  Vox  plane  est  isia 
virtuiis,  bumanae  infirmitati  tantum  posse  concedere. 
Sed  scimus  adhuc  aiiam  vocem  superesse  virtutis, 
de  qua  ipse  tesiatus  est,  dicens  :  Amen  amen  dico 
VobiSf  quoniam  venit  hora,  et  nune  est ,  in  qua  audient 
mortui  vocem  (HH  Dei :  et  qui  audierint^  vivent  (Joan, 
V,  25).  Numquid  alia  vox  polest  major  esse  virlutis, 
quam  dlssolutorum  corporum  pulverem  in  fbirmam 


prodient  qui  bona  gesserunt  in  resurrectionem  vitw^ 
qui  autem  iniqua  gesserunt,  in  resurrectionem  judicii 
(Joan,  v»  28 et 29). Et  idcirco  supcreum Israci  magn  fi- 
centia  el  virlus  Dei  est,  qui  esset  in  nuhibus:  quia  pro 
disciiminc  viKeinnoceniisaiqneimpix,  resurreciionis 
sit  aut  in  vitam  aui  in  judicium  distincta  diversitas. 

57.  Heatorum  cum  Deo  unitas,  immortalilas.  — > 
Deinde  id  ipsum  sequens  sermo  designaty  dicens : 
Mirabilis  Deus  in  sanctis  suis  (e).  In  eis  scilicet  nij- 
rabilis,  quos  in  vitae  resurrectionem  excilabii  a?ier- 
nos.  Mirabilis  autem  esi,  cum  omnem  beneficemia^ 
suae  in  eos  (4)  conferet  voluntatem,  cum  ipsos  intra 
perfectionem  coelestis  glorix  collocabit  :  sicuti  ad 
Patrem  pro  his  precatus  esi,  dicens  :  Pafer,  volo  ul 


cogere  solidiiatemque  membrorum,  et  vitam  rursum  ^  ubi  ego  sum^  et  hi  mecum  sint;  (Joan,  xvii,  24)  vel 
in  homines  animasque  revocare  (5),  ct  corruplionem  illud :  Ui  omnes  unum  sinl  (/6id.21),  egoin  iltis  (O^et 
nalurx  imbecillls  naturae  coetestis  Incorrqptlone  mu-     tuin  me  (/Mif.,94).  Mirabilis  ergo  in  sanctis  Deus 


(1)  Cum  quia:  mox,  Jewm  Christum. 

(2)  Confirmattonem^  secunda  manu. 


(a)  Ediii,  cum  Deo.  Reciius  ms.  Reg.  cui  Deo^  hoe 
est,  cui  pcrsona!  divimc. 

(b)  Verhum  Orieni  bic  in  vulgaiis  frustra  i^epetiium 
expuiiximus  aucioritaie  ms.  Heg. 

(e)  Duo  mss.  Yatic.  cum  Reg,  onmbus^  non  Ao- 
mbmus. 

id)  Ms8.  memml. 

(e)  ileg.  ms.  in  eo;  ac  deinde  quod^  non  quos.  Moi 
heMVQUntioe^  loco  bcufilicmtifB^  et  conferat  pro  CQfi« 
(er^t. 


i5)  Et  vias  rursum  in  hominis  animas  revocan. 
4)  Conferat. 

{fj  Sie  mss.  Ai  ediil,  etMin  me.  Hic  pars versos21 
eum  parte  24  in  unum  componiiur.  Insignls  esi  hie 
locus,  quo  GhriBit  einn  Palre  et  nostra  cum  Deo 
unitas,  maxime  post  pereepium  gloriosi  corporis 
munus,  tolies  apud  Hilarium  decaniata  intelligaiur. 
Pater  igitur  est  in  Christo  homine  per  naturam  divi- 
uilaiis,  qm  ante  glorificationem  veiuii  iaiens  el  exi- 
Banita,  per  carnis  Klorilicationem  clariiis  s«  prodidii; 
rursum  Chrisius  est  in  nobis  per  conaorliam  carnif « 
^i|i  c^m  CQoforaies  ^rimiis  per  resurrecUoaifl  glo« 


m 


TRACTATUS  IN  LIVUl  PSALMUM. 


470 


esi,  quos  cuin  confomies  gloriae  corporis  sui  fecerii,  A  poiui  veuimetuum  meum  saccum^  ei  factus  $um  illit  iu 

patabolam,  Adnenum  me  delrahebanl  qui  ied^bant  m 
porta^  et  in  me  psallebant  qui  bibebant  vinum.  Ego 
vere  oralionem  meam  ad  te^  Domine^  tempus  beneplaciti 
Deui,  In  muUiludine  miiericordine  tuw  exaudi  m$ ,  tM 
241  v^^^^^^^  satuli$  lues.  Eripe  me  de  luto  ut  non  hm- 
ream,  et  de  profundo  (c)  aquarum,  Non  me  demergat 
tempestas  aquai,  neque  absoibeal  me  proftmdum^  neque 
contincal  puteus  super  me  os  suum,  Exaudi  me,  Domine^ 
quoniam  suavis  est  mihi  mi$ericordia  tua  :  seeundum 
muUiludinem  misericordias  tuce  conspice  in  me,  Ne 
averlas  fnciem  tuam  a  puero  tuo  :  quoniam  tribuUtr^ 
velociter  exaudi  me,  Intende  anima  mece^  et  Ubera 
eam  :  propler  immicos  meos  eripe  me.  Tu  enim  scie 
improperium  et  confusioitem  el  verecundiam  meam,  m 


per  se  qui  mediator  esi,  eiiam  iii  unilalem  paiernse 
majestaiis  assumet ;  dum  et  iu  eo  per  naiuram  Paler 
est,  et  ille  rursum  per  societalem  carnis  in  nobis 
est  :  quos  in  regnum  prseparalum  illis  ante  constitu- 
tionem  mundi  obiiuendum  locaverit,  quibus  abdOrpta 
morte  immortalem  viLnm  xlernainque  reddiderit. 
Non  eiiim  jam  iiicremeniis  corporum,  escarumque 
aliinenlis,  iiiUrmitalumque  casibus  viix  humanx  de- 
muialio  laborque  tolerabiiur  :  sed  xteruitas  cuuclift, 
quae  naturx  su:e  virtute  ipsa  se  conlineiis.  id  est» 
qu£  sc  ipsam  alat  conserveique  (1)  (a)  doiiabitur  : 
certique  omnes  fore  se  sempiternos,  (quod)  non 
aliunde  jam,  id  est,  non  exirinsccus  (2)  conlinoaiitur 
ad  vitain,  sed  ex  Deo,  per  quem  resurrexerinl,  et 


immortales  maneant  et  selerni.  Et  idco  haic  huinana:  3  conspeclu  luo  sunt  omnes  tribulanles  me :  improperium 


spei  sacramenla  tali  confessionis  fide  Propbcla  coii« 
clusitf  Yers.  36  :  3lirabilis  Deus  in  sanctis  suis^ 
Deus  Ivasl  ipse  dabit  virtutem  el  forlitudinem  plebi 
suce  (6)y  benedictus  Deus  est.  Dal  iiaque  virluiem 
plebi  susB  et  forlitudinciu  Deus,  qnx  iinmortalis  ef- 
fccla  inlra  vitam  virtuiemque  contineaiur,  dispolia* 
toque  corporc  240  superinduta  sii  bonore  ccelesti  i 
ut  omni  corruplione  et  innrmilate  depulsa,  Dcum 
sternitalis  sux  laude  benedicat,  pcr  unigenitum  el 
primogenitum  suum  Deum  ac  Domiiium  nostrum 
Jesum  Cinistum,  qui  esi  benedictus  in  sttcula  saxu« 
lorum.  Amen. 

PSALMUS  LXY111(5). 
In  flnent  pro  his  qui  vel  immutabunlur^  Psalhm  Ipsi 
David.  ^ 

(Hil.  Salva  me.)  Salvum  me  fac,  Deits^  qiioniam  in- 
traventnt  aquce  usqiie  ad  animam  meam.  Infixus  sum 
in  Umo  (Ilil.  in  Umum)  profuudi,  et  non  esl  snbstantia. 
Veni  in  altitudinem  maris,  el  lentpestas  demersit  me. 
Laboravi  cUimans^  raucce  faclK  sunl  fauces  mece :  de- 
fecerunt  ocuU  meiy  dum  spero  m  Dcum  meum.  MuUi- 
pUcaii  sunt  super  capillos  capitis  mei,  qui  oderunt  me 
gratis.  Convaluerunt  qui  persequuntur  me  inintici  mei 
injuste  :  quos  hbn  rapni  tum  exsolvere  repetebar.  Deus^ 
tu  scis  insipientiam  meam^  et  delicta  meaa  te  non  sunt 
absconsa.  Non  confundantur  in  me  qui  exspectant  te, 
Domine  virttttum  :  non  vereanlur  super  me  qui  quarunt 
te,  Deus  Israel.  Quoniam  propter  te  suslinui  imprope- 
rinMi,  operuU  reverentia  faderti  mcnm.  Kxter  faclus 


exspectavU  cor  meum  et  miseriam,  Et  sustinui  commaS' 
rentim^  et  non  fuU  :  el  cojuolantem^  et  non  inveni.  Et 
dederunt  in  escam  meam  fel,  et  in  siu  mea  potaverunt 
me  acelo.  Fiat  mensa  eorum  coram  ipsis  in  /a^ueuni. 
et  in  retribuiionent^  el  in  scandaium,  Obscurentur  ocuU 
eorum  ne  videant^  et  dorsum  eorum  perpetuo  incurva. 
E/funde  super  eos  iram  ftiam,  et  animatio  irw  tuce  com- 
prehendat  eos.  fiat  habitatio  eorum  deserta^  et  in  f(i- 
bernacuUs  eorum  non  sit  qui  inhabitet ;  quoniam  quem 
tu  percussisti  persecuU  sunt,  et  super  dolorem  vulnerum 
meorum  addiderunt.  Appoue  iniquitatem  super  iniqui" 
talem  ipsorum  :  et  non  inlrent  in  juslitiam  tuem.  De- 
leantur  de  libro  viventiumt  et  cum  justis  non  scriban- 
ttir,  Pauperet  dolens  sum  ego^  et  salus  vuitus  tui^  Deus^ 
suscepit  nte.  Laudabo  nomen  Dei  in  canlicOf  et  magni^ 
ficabo  (tuum  cum  cantico ,  magnif.)  eum  in  laude  :  rf 
placebit  Deo  super  vitulum  novellumt  coruua  produ^ 
centem  et  ungulas,  Videant  puuperes  ,  et  lcetentur : 
quasrite  Deum^  et  vivet  anima  vestra  :  quoniam  exuU' 
divil  pauperem  Dominus,  et  vinctos  suos  non  despexil 
{sprevit).  Laudent  eum  coeU  el  terra^  mare  et  omnia  re* 
pentia  in  eis  (eo)  :  quoniam  Dominus  sulvificabit  SioHi 
et  cedtficabuntur  civitatesJudce^  et  inhubiiabunt  in  ea^ 
et  luereditabunt  24S  terram,  Et  semen  servorutn  ejus 
possidebit  (possidebunt)  eam  :  et  qui  diligunt  nomen 
ejus^  inhabitabunt  eam. 

TRACTATUS  PSALMI. 

i .  PsaUnus  est  de  Christo;de  paesione  UHiU, — Ve  Al.i . 
Terliushic  pro  his  qui  immntabuntnr  cst  p^almiis  :  qui 


8um  fratribus  meis,  et  hospes  filiis  matris  mece  :  quo-  ^  elsi  nihil  sub  histori;e  comineinoralionc  coinplcxus 


ultim  sefM  domUs  inm  eomedit  me,  et  opprobria  exffro-» 
brantium  te  cetiderufit  super  me.  Et  operui  in  jejunio 
anintam  meam  {et)  factum  est  mihi  in  opprobrium.  El 


(i)  Donetur* 

[i)  Conservenlur. 

(5)  Ms.  liber  :  Ineipit  Psatmus  lxviii  feUciter, 


In 


riam,  ei  eiiamt  ut  Hilarii  verbo  utamur,  concorporabi- 
mur;  atquo  ita  Christo  medionte  unnm  cum  Paire 
erimus.  ilujusmodi  autem  unitalis  assettio  prorsus 
caret  suspieione,  ne  corporum  susciialorum  vcritali 
ftuidpiMm  detrahere  videaiur,  prxserlim  cum  num. 
55  prAmissum  sit,  dissolutorum  corporum  pulvercm  in 
formam  soUditatemque  membrorum  esse  cogendum. 


cst,  ul  iu  quinquagesimo  el  nono  inesse  traciaviinus, 
neqiie  m  in  quadrngesiino  quarto  aiiquid  propriuM 
iit  superscriplione  prasluleril,  ubi,  Pro  dilecto  canii' 

finem  pro  his  quce  commutabuntnr,  ipsi  David  :  grxco 
prcssius  adhserens. 

(a)  Ms3.  donetur  :  et  mox  omisso  quod,  subjiciunt 
continenlur,  iion  contineantur. 

ib)  Regiiis  codex,  plebi  ejus,  benedietus  et  Deus. 

\c)  Addil  hic  Yal.  lod.  tibera  me  exodientibus  me: 
qnx  vcrba  ab  llilario  lecla  Tui^sc  Ii(|uet  ex  num.  iS, 
quamvis  pra;ter  niorem  versuum  singtilorum  expla- 
naiioni  nusquam  expresse  praemissa  sint. 


471 


SANGTI  HILARII  EPISGOPl 


472 


emn  ftriBnotatur  {PsaL  XLiv,  i) :  in  eo  tamen  quod  A  sciantia  spem  tenuii  salutis  in  morte  sperands.  SaU 


non  illius  David,  sed,  (i)  :  t7/t  David  p$almu$ 
in  fitiem  praesciibitur ;  in  illum  potius  David , 
qui  et  oriens  et  justus  et  finis  est  legis ,  conveiiire 
intelligeiida  prophetia  est.  Per  id  enim  non  ab  iiio, 
sed  (2)  in  illuin  (a)  psalmus  docetur  essc  cantatus. 
In  his  aulem  ^iit  immutabuntur^  evangelicx  spei  fide- 
les  signincari  (In  pt.  Lix,  n.  2)  docuimus  ,  qui  aut 
ex  legis  observatione ,  aut  ex  geniili  impielate  ad 
cognitioncm  Dei  dcmutaii ,  lamquam  renascentes 
incorrupta;  aetcrnitatis  candore  (b)  florerent ;  quod 
idipsum  psalmi  fine  traciabitur.  Non  ambigiturautem 
psalmus  ipsc  sncramentum  passionis  Doinini  conti- 
nere.  Nam  pro^ter  Joannem  apostolum  (xix,i8), 
qui  in  potaiione  aceii  consistere  consummaiioncm 
Scripturarum  testaius  est,  cum  etiam  dictum  hoc  ab  g 
eodem  sub  apostoloriim  recordaiioneprxsumptumsit: 
Zelut  domus  tua  comedit  me  (Ibid,  ii,  i7) ;  adiinit 
ambiguitatem ,  conflrmatque  omnia  ad  eum  dicia 
gestaque  esse  referenda.  Universarum  itaque  huma- 
narum  passionam  sorte  perfunctus ,  secundum  sus- 
ceptas  infirmitates  nostras  loquitur :  et  dolet  ipse 
quidem  extra  necessitaiem  et  timoris  posiius  et  do- 
loris,  sed  liis  se  tamen  quae  suscepit  accommodans : 
ut  qui  carnis  nostr»  homo  nalus  esset ,  (c)  et  dolo- 
rum  nostroruio  querelis  et  infirmitaiis  precatione 
loqueretur.  Coepit  itaque  iia. 

2.  Vers.  2, 3.  Mortis  lex  in  omnes.  Christu$  ut  homo 
$alutem  orat.  —  Salva  me,  Deu$,  quoniam  inlraverunt 
u$que  adanimammeam.  lnfixu$  $um  (d)in  limum 


vari  se  ergo  orat  qui  et  dixerit :  Deu$j  Deu$  meu$  , 
quare  me  dereliqui$ti  (Matih.  xxvii,  46)  ? 

3.  Aquo!  quid.  —  Introeuntibus  enim  aquis  usque 
ad  animam  ,  subjectus  morti  crucis  fiebat ,  cum  pas- 
sioniim  universarum  impelus  usque  ad  inortem  ani« 
mx  perrumperet .  In  aqiiis  aulem  insectationes  po- 
puli  motusque  gentium  signiflcari  solere  iion  dubium 
est,  cum  dicilur :  Torrentem  pertransivil  anima  mea 
(P$at.  cxxiii,  5),  vel  itlud :  Et  pertransivit  anima  mea^ 
aquam  immensam  ( Ibidem) .  Snnt  et  aqute  arenosam 
domum  sublueiites ,  eamquc  in  casom  ruinamque 
pellentes  ( Matth.  vii,  27 ) .  ilse  crgo  nunc  aquae  ns- 
que  ad  animam  intrantcs ,  ad  precem  eum  oraiiduQ 
salutis  coegerunt. 

4.  Christo  unde  mor$  et  pasm.  Dei  exinanitlo,  Deu$ 
et  homo  in  Christo  qua  vi  uniti.  —  Vcrum  incuiitium 
h.irtim  pnssionum,  iion  aliunde  quam  ex  assumptione 
carnis ,  et  virlus  est  et  potestas.  Non  enim  (4)  inci- 
dere  in  Deum  hic  infirmitatum  nostrarum  terror  va- 
lebat ,  aui  exserere  se  nisi  in  carne  corporis  nostri , 
(Plamquam  in  subjacente  materia,potuerant  passiones. 
Porroauiem  haurienda  fuiinatura  coelestis  (divina), 
ut  exinaniens  se  ex  Dei  forma,  in  formam  servi  hoini- 
nisquc  decideret.  Et  ideo  usque  ad  animam  aqu» 
penetrant :  quia  substantia  ei  non  sit  ,  (g)  iiifixo  in 
limo  profundi.  Non  utique  subsiantia  ea  non  erat  quae 
assumpta  habebatur,  sed  quac  se  ipsam  inaniens  hau- 
serat.  NuIIo  autem  inodo  se  caruit ,  qui  se  ipsum 
exinanivit  evactians  :  nec  tamen  idipsiim  videbaiur 

profundi,  et  non  est  substantia.  Vivendi  omnibus  finem  Q  exstare,  quod  jam  in  aliud  se  evacuando  concesserat. 


mors  in  cunctos  constituta  praescribii.  Et  quid  sibi 
noiic  oratio  isia  vult ,  quae  se  salvari  deprecaiur ; 
Gom  lex  mortis  in  omnes  sit  constiiuta  ?  Dehinc  nunc 
orandae  salutis  hxc  causa  est ,  quia  (3)  intraverint 
aquae  usque  ad  animam  ;  introeundi  aulem  aquis  ad 
animam  hinc  Taculias  sit ,  quod  iiifixus  sit  in  limum 
profundi ;  defixi  243  ^^^^  >o  limum  profundi  niilla 
aubstanlia  sit.  Ergo  quia  nemo  nisi  quod  sperat  pre- 
catur  (sperat  aulem  nemo  se  non  mori ),  talis  haec 
ejus  merito  oratio  est,  (e)  qui,  moriturus  licei,  morte 
non  erat  obtinendus.  Assiimpta  ergo  iiifirmitas  habuit 
officium  deprecandae  salutis ,  divinitalis  vero  coii- 

M)  fpit  David.  tum,  in  fine. 
f 2i  In  illo  p$almu$  doceatur. 
(3)  Intraverunt, 

(a)  Mss.  in  iUo :  superius  eliam  in  fine^  quod  prope 
semper  prae  se  ferunt.  non  in  finem. 

io)  Iii  ms.  Reg.  fiorent. 

\c)  In  vulgatis  ex  dolorum.  Goncinnius  in  mss.  et , 
pro  etiam. 

(d)  Ita  reg.  ms.  juxta  graecum  ecV  Auv :  qui  tamen 
cum  vulgaiis  quandoque  exhibet  in  limo :  quod  iis 
locis  a  nobis  non  est  immutatum. 

(e)  Editi.  qum  moriturus.  Rectius  mss.  ^tit  scil.  ob- 
tinendus  seu  deiinendus  non  erat  a  inorie,  cujus 
vicior  evasurus  erat  per  viiae  receptionem. 

(f)  In  mss.  Vaticnnis,  tamquam  in  $ubjacentem  tmi- 
tenam  :  quod  iion  displicerct,  si  prius  in  carnem,  non 
fR  carne  legeretur.  Hoc  loco  in  autiqiiis  editionibus 
vaide  depravato ,  paucis  aperit  Hilarius  de  passione 


Non  est  ergo  substantia  ,  per  id  quod  infixus  est  in 
limo  profundi.  Primus  eiiim  homo  de  terrae  limo  :  et 
secundiis  Adain  in  hujus  limi  profundum  de  ccelis 
descendens ,  se  ipsuni  tamquam  ex  allo  (5)  veniens 
defixit.  Evacuans  ergo  se,  quippe  cui  substantia  non 
erat ,  non  jnm  usque  ad  carnis ,  veium  etiam  usque 
ad  mortis  profunda  descendit ,  et  omnis  in  eum  ter- 
ror  desxvieiitis  in  nos  tempestatis  incubuit.  Gum 
enlm  se  ,  contra  naturae  coelestis  244  terrenaeque 
diversitatem  ,  (^)  In  hunc  limum  poiestatis  suae  vir- 
tuie  defixit ;  quia  ea  qtiae  natura  dissident ,  ad 
quamdam  connexionis  suae  solidiiaiem  non  geueris 

(4)  Incedere. 
.     (5)  Vetnens  deficiens  defixit. 

Chrisli  quid  sentiat ,  eum  videlicet  lamquam  Deum 
non  habuisse  unde  paterelur ,  quod  habuerit  tantum 
ex  hominis  assuniptione. 

(g)  Regius  codex  secundis  curis,  tn/ixa,  quod  et  in 
voigatis  obtinuit,  quamvis  longe  melius  a  prinia 
manu  cum  ms.  Mic.  prae  se  ferat  infixo  ,  hoc  est ,  ei 
qui  infixus  est.  Exinde  subtililer  exponit  noster  In* 
terpres  de  qua  Ghristi  natura  dicatur  :  Non  e$t  sttd- 
$tantia  :  non,  inquit,  de  liumana,  sed  dc  divitia  ;  non 
quod  Christus  liomo  factiis  divinitaiis  substanlia 
umquam  caruerit ,  sed  quod  ea  ita  lainerii «  ut  non 
exstare  viderelur  :  quae  ipsius  verba  aliis  difliciliori- 
bus  expllcandis  lucem  afferunt  non  modicam. 

(/i)  Editi,  fn  hanc  humum.  Ciarum  est  hic  naturee 
ceetestis  terreneeque  iiomine  divinam  bumanamque  de^ 
signari* 


47S  TRAGTATUS  IN  LXVIK  PSALMUM.  474 

ipsius  propinquitate  conreniunt ,  sed  (a)  potiore  \i  A  iocutus  est :  (g)  nami|uc  qui  sc  sonino  ct  lassituJini 


tankquam  conHxa  sociantur :  tunc  et  pati  coepit  et 
mori  posse ,  per  occasum  mortis  in  inferna  descen- 
dens. 

5.  Mortii  Chriiti  prophetia,  Mortis  ledem  quibus 
verbis  exprimat  Scriptura.  —  Sequiiur  entm  :  Yeni 
in  altitudinefnmariSfet  tempeslas  demersit  me.  Imitator 
ille  et  dominicx  mortis  et  temporis  Jonas,  mari  mer- 
sus  cetoque  susceptus ,  non  tam  in  mari  se  quam  in 
Inferno  positum  tesiaiur :  Clamavi  in  preuura  mea  ad 
Deum  meum^  et  exaudivit  de  ventre  inferorum  clamoret 
meos  (Jonw  n,  5).  Et  qunmvis  eum  ceius  ad  tpecieni 
infernai  mortis  hausissel ,  ait :  Introivit  caput  meum 
tn  scissuras  petrarum ,  descendi  in  lerram  eujus  serm 
(b)  tenaces  et  asternos.   Sanclo  etiam  Job  posi  illud 


sxpe  commiserit,  etiam  usque  ad  silis  et  esurilionis 
necessiiaiero.  Fauces  ilaque  ejus  raucae  sunt,  oculiquo 
defecti.  Gausam  vero  maximi  clamoris  et  intentionis 
oculoruin  baiic  esse  docuit ,  quia  speraret  iii  Deiim, 
vel  cum  clamat  dicens  :  Qni  credit  in  me ,  non  in  me 
credit ,  sed  in  eum  tpii  me  misit  (Joan.  xii,  44)  :  \el 
cum  clamaturus  Lazarum  voce  magna ,  elevaiis  sur- 
sunioculis,  ail:  Pater,  gratias  tibiago  quoniam  audisti 
me  [Ibid.  xi,  41). 

7.  Odienlium  numerus  cur  supra'  capillos.  Quam 
gratis  oderunt.  —  Sed  illo  vci  palerni  nominis  ma- 
gniflceiiti.ini  tesianie,  vel  humana:  salulis  opus  mo« 
liente,  odia  in  euni  muliiplicantur  in  cassum.  Se« 
quitur  eiiini,  Vers.   5  :  MuUiplicati  sunt  super  ca- 


universarnm  passioiium  gloriosissimum  bellum,  cum  B  piUos  capiiis  mei^  qui  oderunt  me  gratis.  Convalue" 


dignus  jam  esset  etoquio  divino  scientiaqiie  nainra^ , 
post  confracti  intra  se  maris  portas ,  rugientesque 
ejus  in  matris  sux  ventre  terrores,  nirsum  quid 
etiam  in  mari  signiflcaretur ,  Dominus  rcveiavit, 
dicens :  Venisti  autem  super  fonles  abyssi^  aut  in  ves- 
tigiis  maris  anibulasti  ?  aperiuntur  aulem  tibi  proe  ti- 
more  portm  mortis  (Job.  xxxviii,  i6,  i7),  in  vestigiis 
utiqne  maris,  tamquain  in  profundo  vel  altitudine 
maris,  portas  mortis  csse  sigiiiflcans.  Nam  cum  pro- 
funda  maris  inferiora  sint  lerroi ;  nccesse  esl  in  pro« 
fundo  iiiaris ,  id  est  in  inferioribus  sedem  inortis 
ostendi.  Veniens  ergo  in  boc  profunduin  maris, 
tempcstate  deniersus  est ,  cujus  in  anteriore  psalmo 
ita  meminit,  dicens:  Omnia  excelsatua  et  fluctus  tui 


runl  qui  persequuntur  me  inimici  mei  injuste,  qua 
non  rapui  tunc  exsotvere  repetebar.  Niinierus  odien- 
tiuin  ulira  capilios  capitis  est  inuitiplex  :  sive  ob 
impioruni  copiosain  mulliiudineni,  sive  quia  indigni 
sint  Dei  cura  ( iiain  Aposioloruin  capilios,  quia 
lanta  eoruiii  Deo  cura  est,  scinius  esse  numeraios 
[Matlh.  X,  oO]),  sive  quia  infldeliuin  nuinerus  ultrt 
numerum  sit  fldelium.  Nain  cum  decus  capiiis  in  ca- 
pillis  sit,  cl  Ecclesi;e,  quai  coipus  esl  Cbrisli,  in 
Apostolorum  decore  omiiis  ornaius  est.  Super  lioc 
capitis  sui  decus,  odientiuin  est  inultitudo.  Oderunt 
auiem  eum  gratiSf  id  est,  causain  odii  non  liabentes. 
£t  convalescentes  iiiimici,  injuste  suni  persecuti. 
Non  eniin  peccatum  egerut,  ncc  dolum  liabuerai 


super  me  transierunt  [Psal.  xu,  8).  Scd  et  ille,  iit  C  et  ideo  quas  iion  rapuerat,  lunc  repetebaiur  exsoU 


dixi ,  dofuinicai  mortis  iinitator ,  quem  ex  tenacibiis 
aeternisque  terrnR  seris  immanissimus  ille  maris  istius 
cetus  evomuii,  haud  dissimilia  conquestus  esl :  Om- 
nes  suspensiones  tua  et  ftuctus  tui  super  me  (c)  transi" 
baiit  ( Jonas  ii ,  4  ).  Us(|ue  ad  mortis  igitnr  veiiiens 
profundum  ,  mortis  ipsius  tempesiate  demersus  est , 
advers:iriarumque  virtutuin  depressus  procellis  est. 
6.  Christi  clamor.  Qua  de  causa.  —  Non  tainen  (d) 
lacitus  coruro  ,  qui  se  ipsos  diabolo  prxbituri  erant 
vdut  ministerii  arnia  peccaio  (  quippe  qui  et  iion- 
numquam  consilia  (e)  initsD  moriissuae  exprobraveril, 
et  245  ^^^^  1"  templo  sncpe  chimaverit ,  et  elcvatis 
ad  Deum  frequenter  oculis  intenderit,  ut  (1)  ad  unuin- 
quodque  divinitatis  sux  opus  maximum  (f)  aspecta- 


vere.  Guin  enim  debitor  moriis  peccaiiqiie  non  essel, 
tamquam  peccaii  et  nioriis  dcbiior  tcnebatur,  ab 
bis  scilicet,  qui  in  eo  peccaii  legem  qux  in  meiiibris 
uostris  est  exserebani.  De  peccato  eiiiiii  condeinnt- 
vit  peccatum  in  canic  (Rom.  viii,  3). 

8.  Sluliilia  Christi  crux.  Hujus  fruclus  jusli  expec- 
tatio.  —  lii  quo  quia  inagnum  divinae  8apieiiti:i;  ex- 
plebai  consilium,  crucis«{ue  inors  in  Deo  stultitia 
gentibus  videbatur,  niagnaqueineo  ccalestis  terrenai- 
que  spei  exspectaiio  iiierat ;  246  ^idu^cil,  Vers.  6 
ct  7  :  Deus,  tu  scis  imipientiam  meam^  et  deUcta 
nua  a  te  non  sunt  abscondiia.  Non  confundantur  in  me 
qui  expectant  te,  Domine  virtuium  :  non  vereantur 
super  me  qui  quwrunt  te,  Deus  Israel.  Insipientiaa 


rent    inielligitur  ad    Patrcm  ;  ob  quod  sequiiur ,  D  sux  Deiis  conscius  est,  ct  delicta  sua  abscondiia  ab 


Vers.  4  :  Laboravi  clamans,  raucm  factce  sunt  fau- 
ces  mem :  defecerunt  oculi  meij  (2)  dum  spero  in  Deum 
meum.  iiiflrroilates  nosiras  suscipiens,  poriansque 
peccata ,  usu  el  consueiudine  bumanae  defatigationis 

(H  Ad  unum  ut  ad  quodque^  deinde,  adspeetare 
intelligitur  et  ad  Patrem, 

(a)  Iii  vnlgatis,  potiore  vita,  qua  (vel  quam)  confixa, 
Horum  emendationem  uni  ms.  Vaticano  debeinuSy 
aliis  eiiam  faventibus. 

(b)  \n  antiquis  libris  scribitur  constanter  serrm 
cnm  duplici  r. 

(c)  Reg.  ms.  transiebant :  et  mox  maris  (non  mor^ 
Itf )  ipsius  tempestaie. 

{d)  Li[is.  ei  Par.  coactu  eorunu  Er.  iu  margiuo 


eo  non  sunt :  poenas  scilicet  insipieiitiai  et  delicto- 
rumy  quas  non  rapucrat,  re|)etcbaiur  exsolvere.  Us- 
quead  crucis  auteni  stultitiam  (id  est,  quia  stultuni 
sit  gentibus  |)eccala  nosira  sic  suscipi),  ut  peccator 

'  «(i)  Dum  speravi. 

forteactu,  in  textu  autem  cum  Bad.  et  mss.  Vaticanis. 
taciu.  Reg.  taciii.  Restituimiis  ex  Mic.  tacitus  eorun, 
scil.  intelligitur  ad  (^u  apud)  Patrem. 


(e)  Uniis  codex  Valic.  iniia. 

(f)  ■       "• 


Editi,  aspectare  intetligerelur,  Seqnimur  reg. 
ms.  in  quo  t:imen  aspectaret^  non  aspectarent. 

(g)  Editi,  nempe  qui,  littera,  non  sensu  a  mss. 
dissidcntesi  Vide  tractatum  superiorem,  n.  22. 


m 


8ANCT1  HIL.4RI1  GPISCOPI 


476 


et  s^tnltns  graiis  injusieqiie  vexator.  Sed  quia  Rlulti- A  nnmriplo,  rdmiui  nobis  dei)ita  deprecamur.  Susii- 


tiam  atque  delicta  propler  sflpienliam  nosiram  vi« 
tamqiie  susceperat,  ut  principem  sseculi  jndicarei, 
et  de  peccalo  condemiiarel  in  cariic  peccaiuni  (ciim 
quando  in  se,  in  carne  sciiicet  corporis  lui,  in  qua 
nliiil  invcuirl  poterat  peccati,  secundum  quod  ail  i 
Ecee  veniet  )nineep$  mundi^  el  non  invemet  in  me 
quidqunm  {Joan,  xiv^  50),  vcniens  hio  mundi  priiH- 
ceps,  nihilque  inveiiieiis,  peccati  lamen  poBiiam,  id 
csi,  jus  mortis  (a)  exseruil ;  per  <|Uod  humaiiie  mor<* 
tis  nuctor,  qui;i  iu  auciorein  viise  peccaii  neiciuin 
moriem  molilus  sit,  judicaiur  :  et  hxc  aaneiorum 
exspect.itio  Tuit,  ut  omnis  caro  redimereiur  in  Chria- 
tO)  ut  In  eo  actermB  resurrcciionis  priiiiitii»  exsis- 
terctit) :  non  courimdi  in  se  eos  rogat  qui  exspectent 


nuit  ergo  impropcrium  proptcr  Deuin,  dum  alteuum 
a  iialura  sua  corpiis  assumil,  dum,  sec4indum  Apo- 
stolum  (1!  Cor,  v,  20),  peccati  ncscium  Patcr  facil 
esse  peccatum,  dum  6t  obe^liens  usf|ue  ad  moriein 
cruois,  dum  ipsi  exprobratur  quod  caeieros  salvaus 
ao  ipac  non  salvei,  dum  couiumelias  spuiorum  ala- 
parumque  perpetitiir  (Vid.  lib,  x  de  Triit.,  n.  4C). 

10.  Qui  diiiideat  a  noyis,  Zelus  ejus.  —  Hoc  igilur 
pudore  cooperlus  ob  Deum,  fit  alicniis  a  fralribut 
suis,  el  filiis  matris  sutc  hospes  eriicitur,  a  viiiis 
scilicet  eorum,  qiii  sibi  secuudum  carnem  coiis:ui- 
guinei  habebantur,  (d)  nlicnus ;  dum  nummulariO'- 
rum  mensas  leroplum  ingresf^us  everiit  ( Jomi»  ii,  15}, 
dum  nundinas  ovium  ac  boum  prohibet,  duni  ven« 


Domiiium,  neqiie  qu»rentes  Deutn  Lrael  super  se  B  deniibus  columbas  cur  domum  patris  aui  donuim 


TOreri  aut  pudere  :  qula  auscipiendn  ab  eo  carnis 
lempus  desideralum  sil,  secundum  iliud  :  Muiii  pro- 
pkcia  et  justi  capieruni  videre  qv(e  voi  videlis^  et  ath' 
dire  (fua  vos  auditis  (Hatlh»  xiii,  17).  Ne  qiiid  ergo 
in  se  imbecillum  inflrmumque  maiieai  deprecatur  t 
ne  spom  exspectaiilium  inQrmitns  corporis  carnisquo 
courundal.  Per  eum  enim  et  in  eo  exspeciatio  nobis 
omnis  ad  Deum  est.  Yenicns  ergo  In  corpus,  ne  iu 
ee  sanctorum  spes  confundaiur  orai. 

0.  Infirmiias  Chriiti  est  assumpta^  non  natnratis, 
PHcati  necessitas  nuUi  inest.  •—  Qiiod  nuiem  inlir» 
milaies  nosiras  ad  salutem  generis  humani  ex  pt- 
terna  voluiitate  susceperit,'  quia  non  voluntatem 
suam  farturus  veneril,  sed  voluniaiem  ejus  qul  se 


fecerint  negoliaiionis  exprobrat.  Zclo  enim  domns 
Dei  pervasus  hacc  egil.  Est  autcm  liapc  amoiis  pii 
indignaiio,  ut  eorum  quos  diligimus  coiitumeliis 
tamquam  zelo  eiTervescenle  moveamur.  Iloc  euiro 
pidluto!  domus  xclo,  ut  Evangelium  (sicut  siipcriua 
docui)  testalum  esi,  turbam  omnem  ememium  ac 
vendentiom  templum  ingressus  cjccit.  Zelo  auiem 
Dei  eliam  usque  ad  moriis  severitatein  et  finem  pla* 
euisse,  laudabile  est. 

41.  Convicia  ipsi  condtavit.  — Per  hanc  igiturex* 
probraiarum  his  cupidiuitum  indignationem,  oninium 
in  cum  malediciorum  congesta  convicia  suiit.  Quae« 
cumque  aulem  in  impios  dirigi  solenl,  hicc  in  cum 
opprobria  sunt  relaia  :  cuin  blnsphemus,  cum  Saiua* 


miserit  Pairis  (Joan,  vi,  38) ;  nunc  qnoque  per  sub-'  C  riianus,  cum  Beelzebub,  cum  da>moiiium    habcus 

dicitur  (Joan,  viii,  48).  Id  enim  subjecil :  Kt  oppro- 
Ifria  exprobrantium  te  ceciderunt  super  tne,  Blasphe- 
miie  opprol>riuin  ei  potius,  qui  Deo  coniiimcliiim 
exprtibrel,  ingeritur ;  siciiii  daomonii  infamia  ei  ma- 
gis,  qui  a  Deo  sit  alienus,  est  propria.  Qu;o  cum 
omnia  ei  exprohrata  sint  propter  domus  Dei  zelumy 
corum  (i)  qui  Deum  exprobraiii,  super  etiin  oppru* 
liria  coiigcrunlur.  Et  hiiju^  dicli  ad  Roinanos  Apo- 
Btolus  soribeiis  (xv^  5)  sub  94S  ^*"ius  aiguiticalionis 
meminit  inielligcntia. 

li.  Qumque  Christi  gesta  omni  hominum  gencre 
obtreetuntur,  La%arum  exdtaturus  quid  fieverit. — Ipsa 
etiam  jejunii  coniitientia  recidit  in  opprobrium,  (i) 


Jecta  declaral,  Vers.  8»i0  :  Quoninm  propier  le 
Mstinui  improperitim^  operuit  revereniia  faciem  meani* 
Eecter  [actus  sum  (ratribus  meis,  et  hospes  fltiii  matris 
mea:  :  (juonimn  %etus  domus  tua  cemedit  me,  Non 
fuit  ergo  iii  uiiigcnilo  Deo  natiiralls  innrniiias,  sed 
aasumpta  :  quia(^)  proptcr  eum  hiec  Improperla  shs- 
ocperii  passionum.  Quamquam  no  in  naturls  quidem 
honilnum  iiiest  247  necessilas  aliqua  peccnii  {  sed 
ex  appeiitu  voluiiiatis  ei  oblectatione  vitiuium  |)cc- 
cati  usus  arripitur.  Et  Ideo  Dominus  non  ae  rapuisse 
quft  ut  Bolferet  repetubaiur  ostendit :  quia  ca  quae 
contra  naturam  sint  desiderata  (e)  rapiaiitur,  solutu- 
ris  omnlbus  quadrantem  novlssimum  tallum  debl* 


torum  {Matth,  v,  26) :  ei  ob  hoe  Orationls  dominio»  D  cum  a  diabolo  tenUiury  cum  in  templi  plnna  loca- 


ii)  QuiDomino  exprobrant, 
i)-       -■  ■ 


^^  Quo  a  Zabulo  tentalur,  Iia  scribitur  iii  codice, 
idque  nomlliiS  ita  passiiil  orcurrit  In  riiss.  taboti  de- 
Mlatorem,  prsefert  idein  liber  noster  sub  flnem  ser'- 

(a)  Ii)  vulgatis  hic,  ut  passim,  pro  exseruit^  subsii- 
Inluni  erat  exercuit :  qiiani  hujus  molitionis  suae  poe- 
nani  s:ccuii  priiiccps  cuin  asseciis  suis  dcderit,  liabcs 
in  superiorein  psalinum,  n.  23. 

(b)  In  vulgaiis,  propterDeum:  At  in  mss.  propter 
eum  :  referturque  ad  Pairem,  ciijus  voluntatem 
facturus  venisse  Filius  mox  dicebatur.  Jam  obsorva- 
tum  est  in  psal.  liv,  p.  iiO,  hol.  id  ab  Hilario 
negari  Ghristo  naturale,  quod  ei  non  convenll  ut 
beiis  esl.  Hinc  ex  qiiod  mux  ail :  AUenum  a  natura 
9ua  corpus  assumt,  Quoiiiodo  aiiiem  corpus  alieniim 
a  uatura  illius  est,  iia  eteorporis  iuarmiias.  Utenim 


monis  in  psal.  lxiii.  Zabuli  progeniem^  Zabuli  ooteo- 
tatemt  ut  lentaretur  a  Zabulo,  legimus  in  liitarii 
colnmentnrio  iu  Matth.  apiid  Crasinuni.  Neque  apiid 
Hllariuirt  lantom,  sed  et  npud  alios  christlanos  scrip- 
lores  idem  invenire  est.   Hieronymus  quidein   de 

eorpuH,  iia  et  infirmitas  assumpta  est.  Assumptioaulem 
infirmitatis,  inquit  in  psnl.  cxxxvii,  n.  5  :  non  (ecii 
infirmum  :  quia  aiiud  est  natnram  esse,  aliud  est  as  - 
sumpsisse  naluram.  Pru^terea  naluralem  iiic  ncgrit, 
quatenus  hoc  nccessitaiem  sonai ;  contenditque  iii- 
(irmilatein  a  Christo  fuisse  siisccptam  voiuutaria 
asstimptioiie.  non  necessiiate  naiurai. 

(c)  Hic  respiciuntur  peccata,  qu;c  contra  naturain 
e&  inordiiiato  v<fluntalis  oppetittt  ortum  habere 
proxiinc  dicebaiilur. 

(d)  Mss.  alienaM, 


477 


TRACiATUS  IlN  LXVlll  PSALMDM. 


m 


Uir,  cum  supra  iiHHilein  fcrUir,  cuitt  ]M>ftireiiio  mI  A^^^^i^  iwBemudi  me»  in  veiitate {\ }  tnhii»  rmr. 


adorandum  Saunain  lolius  inuiuli  babiuiione  leoia- 
tur.  Flei  interdum »  et  ingcmiscii,  et  iiL^iis  est 
[Matth,  IV,  i,  elc) ,  ct  id  i|)6um  ad  inGriiiitaiis  tri« 
builur  cxemplum.  Oiimi  denique  generi  hominuni 
et  oblreciaiio  efficilur  et  cauUcum.  Ipsi  enim  qui 
in  portis  orandi  victus  causa  aedeani,  obIO(|uuntur 
et  delrabuiu  :  et*in  eo  ebrii  psalluui.  Hjcc  autem 
omnia  vel  secundum  gestorum  fidem,  vel  secundum 
liumanx  consueludinis  modum  in  se  iia  gesia  eue 
conquerilur.  Vers.  11-13.  tt  operui  w  y«;iiJifO 
animam  memn^  et  factum  e$t  mi/ii  in  opprobrium,  Et 
potm  vestimentum  meum  saecum^  et  factus  sum  iUi$  iu 
paraholam.  Adversum  me  detrahebant  ifui  sedtbant  in 
porta^  et  in  me  ptallebant  qui  bibebant  vinum,  FuiX 
ilaqiie  jejuninm  ei  in  opprobrium :  quia  per  esu-  B 
riendi  opprobrium  usqiie  ad  adonuidi  Satunae  conlu- 
meliam  tenuius  esi  (Matth,  iv,  9).  Yestis  auicm 
de  sacco,  babitus  est  luctus.  Luctus  voro  omnis  ;.l- 
fectus  (I)  in  flelu  est.  Et  cum  Lazarum  ezciiaiuriis 
illacrjmal,  infideiitniem  bumani  generis  Jugebat : 
in  Ijabiiu  enim  luclus,  fiendi  significatiir  (a)  aflbclus. 
Quod  autem  non  Lazarum,  cujus  cl  inortii  lasialur 
(Joan.  XI,  ih)f  qucm  el  ex  morluis  excitaturus  erai, 
lleverii,  omnis  ipse  Evangeiii  sermo  deciarat.  S«d 
cum  resurrectionis  fidem  nullam  futuram,  in  ipso 
resurreciionis  opcre  flevissei ;  fleius  ejus  in  parabo- 
lam  (i)  profecil,  ul  ei  tum  {b)  docnmenium  amoris 
sui  Ih  Lazalrum  flcndo  dicius  sil  praebiiisse :  ct  a 
plerisque   liodic,  quia   fleverit,    arguatur  infirmus 


Eripe  me  de  iifo,  ii<t  non  toraim,  (5)  vt  libem  r% 
odientibut  me  ^  et  de  profundo  tNptnrwn.  Nvn  me 
demergmt  tempestas  aifuaf^  netine  ebsorbeat  me  pno^ 
fundumy  neque  contineat  puteus  super  me  o^  snnnu 
CaBteris  iii  coniunieiias  et  opprobria  ejns  inientiSi 
ipse  oratioiie  sua  tolus  ad  Deum  cst;  susceptas 
quidem  ihfirmiuies  nosiras  in  se  habens,  sed  in 
bis  quibns  afficitur  coelestis  erga  nos  misericonrttB 
muMHs  exsequitur  :  neque  iiiTilus  biPC  sumenvy  in 
miiiiitudiiie  misericordiai  bencplacituni  Deo  csse 
tempus  ostendit.  In  hoc  ergo  bencpbcito  tempore 
rogai :  qnia  iioii  ignorai  hanc  Palris  de  se  prophe^ 
tiam  eiiam  ab  Apostoto  Paiilo  reeogniiam  :  Temport 
accepto  exaudiei  te  (H  Cor,  vi,  S ;  Ksa.  XLix,  8). 

14.  Maium  ex  se  nihil^  sed  tfitio  humano.  Tempus  be* 
neplacitum  fu/d  per  Ckrintum  prentitHm  mundo.  Oninia 
quidem  Deo  pro  mognificeiiiia  operum  inielligenda 
•uAt  placere  qude  gesia  sunt :  et  cuni  in  Gencsl  scribl- 
tur  :  Et  vidit  Deus  qmn  bam  suM  (Genes.  i,  5i),  vitiuni 
millum  in  renim  reliiiquitur  creatnris.  (r)  Nuin 
etsi  qua^dam  humani  ingenii  comipla  nequiiiis 
suiiii  ut  ex  rcmediii  venenn,  ui  ex  ferro  ensis,  ul  ex 
igni  conflagmtio,  ut  ex  cibis  cruditas,  ut  ebrietas  ex 
vino,  ut  pnstremo  pnrtes  ipsac  et  membra  corponim 
ad  naturales  utique  usus  uiilcsque  formatne,  viiiorum 
se  ac  criminum  minisieria  praebuerunl ;  el  cuin  Dco 
cuncta  sioi  placita,  bencplaciium  lamen  lempus  linc 
est|  qiio  onigcflitiis  Deus  in  sanguine  eorporis  nosirl, 
lamquam    inimica  ac    dissiduiitia ,   reconciliainrus 


(V.  tib.  X  de  Trin.,  n.  24  et  25).  In  ebriis  autcm  C  omnia  in  ccelis  ci  in  lerra  Deo  esset :  ciim  nuiltifor- 

psallcntibus,  et  his  qui  in  porta  scdercnl  detrabeii* 

libus,  oiiinium  eliam  infirmorum  in  euin  conluirie- 

lia;  per  banc  consucludiiiem  vulgi  docenlur.  Adeo 

autein  nullum  genus  liominiim  de  co  tacuisse  mani- 

rcstum  est,  ul  Clcoplias  ei,   qui  Uinquam  rerum 

ignarus  causam  sermonis  interrogarot,  respondisse 

lia  scribatur :  Tu  solus  peregrinus  es  in  Jerusalem, 

et  hon  cognovisti  qua  facta  sunt  in  ea  in  diebus  his 

{Luc.  XXIV,  18)?  Stupor  eniin  est  de  ignoralionQ 

unlus,  iii  cogniiione  universorum. 

13.  Chrisii  oratio, —  Sed  iiiter  has  omnitim  de  se 
et  obtrect;ktiohes  el  contumelias,  hiiinanx  salulU 
saerameiiia  peragobai :  et  salutcm  a  Deo  24d  ^*^ 
mini  quem  assumpscratdcprecatur.  Idcnim  sequilur, 


mis  illa  Dci  Sapientia  aiiis  occulta  lcnipoiibus, 
nulltsque  principibus  ac  magistrationibns  sa?culi 
cogniUi  ad  laudem  ciariuiis  Dei  esset  rovelnnda 
{Coloss.  I,  iO;  Epkes,  nii  K,  9  tl  lO),cuni  ctilKcrcdcs 
ei  concorporalet  ei  oompanicipes  Cbrislo  gcnies 
fierent ;  cuni  in  eo  omnes  advcrsm  Dco  ? irtiiles  delio* 
nesurentur ;  cum  mors  postquani  in  Deo  esset  gras^ 
saU  deslneret;  cum  lex  peccati  quse  iit  carne  no!>tra 
est  lollerctur ;  cuin  revelalioncm  filiorum  Dei  con- 
gemiscens  omnis  creatura  speraret ;  cum  in  passione 
unigenili  Deiomnium  anie  consiiiulionem  mundi  cnu- 
sarum  et  originum  (6)  consummarelur  effccius,  prin- 
cipem  sxculi  judicando,  bominem  cx  peccali  legc  rO" 
dimendo,  creaiuris  a  corruplionis  vanitate  cuiservie- 


Ye&s.  li— 16  :  Ego  vero  (3)   oratione  mea  ad  te^^  rant  liberandis,  nequiliis  spiriulibus  Domini  250 
Domine,  tempus  beneptaciti  Deus,  In  multiiudine  ml-      inortc   damiinndis,  Dco  in  omnibus  cl   pcr  oinncs 


fiam,  Hebr.  plorifariam  inlerpreiatut  est  vocem, 
'veiut  ab  Hcbraieo.  Cangius  in  Giossario  a  Doriet 
dialecto  arcessii;  M:icrius  abiEoIica.  Sed  ejiismodi 
iiiflexionem  cadcm  pronuntiationis  moUiiies  invexii« 
qiia  ^ia  efferlur  pro  Sca.  Sic  apud  Commodianum  Za' 
cones  babeiur  pro  diacones,  Haec  enuniiandi  ratio 
apud  neiitericos  Grxcos  etiamnum  obiinei. 
mE/Tectus. 

(2)  Proficitur  el  tum  docimentum,  Sic  tnoittmejilitfii 
scripsere. 

(3)  In  aiiterioriy  orottONm  meam.  Nobiscum  b- 

(a)  Ita  ross.  At  vulgati,  effectus. 
{b)  lleg.  ms.  docimentum  :  quani  voceoi  tta  scrip* 
lam  cousiaiiter  exbibet« 


ciunt  LXX.  intcrpreles,  atque  Augustinus,  lino 
Hilarius  ipse  ex  subjectiSy  n.  13,  ipse  oratione  sua 
totus  ad  Deum  est. 

(4)  Salutis  meer, 

(5)  Et  libera  ex  odientibtts  me,  supplevlmus  c  libro 
nostro,  cuni  et  in  gracco  habeanlur,  alque  ab  Hilario 
lecta  fulsse,  explicalio  maiiifesial  :  tiberari  se  etiam 
ex  pdientibus  se  deprecatur^  et  de  profundo  aquft- 
runi 

(6)  Ccmsiimm/tr,  mox,  principes. 


ms. 


(c)  Ediil,  tametsi  quaidam  :  emeiiJantur  ex  Reg, 


479 


SANCTI  HILARII  EPISGOPI 


480 


Kterniiaiis  munere  ei  immortalitaiis  nostrae  clarilate  A  ricordm  tuce  eon$pice  in  me.  251  Hoc  enim  in  roul- 


laudando.  Omnia  autem  baec  vinuiis  resurreciionis 
iroplevit  :  (a)  quia  |>er  primilias  ex  mortuis  ab  ho- 
minum  genere  mortc  depulsa»  in  auctores  morlis 
sternae  moriis  poena  decrela  est.  In  se  enim  ipso 
principatus  et  potesiates  dehonesialas  cum  fiducia 
triumphavit. 

15.  Chritti  in  corruptio  et  dtue  naluriB»  Puteus  in^ 
fernus,  —  El  ideo  post  beiieplacili  temporis  signili- 
cationem,  omnis  iribuendae  verx  salutis  oraiio  esi : 
ut  ca  ipsa  salulis  veritas  inielligeretur,  quae  ex 
resurrectione  speratur.  Dehinc  qui  infixus  essei  in 
limo  profundi»  ut  luto  iioa  iiihxreret  rogat ,  secun- 
dum  illud  :  Quoniam  non  derelinques  animam  meam 
tft  infernOj  nee  dabis  sanctum  luum  videre  corruptio- 


tiiudine  misericordiae  beneplacitum  est  tempus,  ctim 
in  se  universorum  hominum  vit.im  Deus  miserans» 
ut  miserator  Deus  vitam  essel  largiturus  ex  mor- 
tuis.  (2)  Scd  (f)  quia  suavem  hanc  sibi  esse  Dei  mi- 
scricordiam  lestabatur,  susceptac  tamen  infirmitati* 
nostri'  sullicitudinem  non  relaxal,  dicens  :  Ne  aver- 
tas  faciem  tuam  a  puero  tuo  :  quoniam  tribulor^  ve* 
lociter  exaudi  me,  Intende  anima  mete^  et  libera  eam  : 
propter  inimicos  meos  eripe  me.  Omnia  ot  homo  et 
patilur  et  loquitur.  Nam  ex  susceplione  caniis  ei 
puer  est,  secundum  illud:  Ecce  puer  meus  quemelegi, 
dilectus  meus  in  quo  complacuit  animiie  mete  {Esai. 
XLii,  1);  et  citum  aiixilium  tribulationi  siiae  orat, 
el  inlendi  iii  animam  sunm  rogat  :  ut  per  id  quod 


nem  (Psal.  xv,  10).  Qui  enim  de  terra  est ,  et  in  D  in  eam  iiiiendit  Deus,  digiia  sit  libernri.  Kt  haDC 


terram  ex  qua  accepius  esi  reverieiur  (Gen.  iii,  19), 
luto  et  limo  quo  infixus  esl  inhTrebit,  (b)  hi  natune 
Buae,  id  est,  corporis  origiiiem  dissoluius.  Liberari 
ae  eliain  ex  odientibus  se  deprecatur,  ei  de  pro- 
fundo  aquarum  :  quia  usque  ad  aniinam  suam,  id 
est,  usque  ad  passionem  iiiseclantium  odia  proru- 
perint.  Yeniens  quoque  in  aliitudinem  mnris,  ac 
tempestale  deraersus,  iiunc  ne  demergatur  orat  :  ut 
soperius  assuuiptae  iiifirniiiatis  nostrx  professio  sit, 
cum  se  dcniersum  esse  profiietur  :  nunc  vero  con- 
$c\x  (c)  in  se  saiuiis  fiducia  cst,  ciim  iie  se  aquae 
tempcbtas  deinergat  prccalur.  Nain  ejusdem  naiiirae 
non  esi,  ei demer^am  jim  csse,  el  ne  demergatur 
orare  :  sed  ejus  quas  (d)  )ier  corpus  licct  merBa,  non 
tamen  sit  delinenda  per  spiriium.  Et  ideo  nunc  ne  C  bus  docel,  diccns  ,   Vers.  20.  21  !  Tu  enim  scis  (3) 


quidem,  ut  homo  iioster,  obediciis  u^ique  ad  mor- 
tem  crucis  precatur.  Sed  cum  cripi  sc  propier  ini- 
micos  suos  rogat,  consuetudinem  hunian.i!  et  spei 
et  moris  (g)  excedit.  Ncmo  eniin  snlvns  aliqiia  inagig 
qiiam  salutis  sua:  causn  vult  esse  :  et  a  mnlis  quis 
eripi  se  ob  id  necesse  est,  ne  malis  afHciatur,  opta* 
bit.  At  vero  nunc  eripi  sc  non  sua  causa,  sed  propier 
inimicos  suos  ex  his  quibus  afficilur  deposcit :  quia 
hi  inimici  delionestaiidi  in  se  patienie,  et  triuin- 
phandi  cum  fiducin  in  se  ex  mortuis  resurgenle  mox 
esscnt. 

17.  Nil  sua  causa  ngit^  aut  patitur.  Ad  passioneni 
anhelat.  Sacramentum  divince  comnmnionis.  —  De- 
nique  nihil  se  sua  cniisa  ngerc  ac  pnti  conscqiienti- 


absorbenlur  profundo,  ncve  super  se  puteus  os  suum 
claudat,  precatur.  In  puieo  cnim  iiifcmie  mortis  se- 
dem  significari,  et  psnlmus  alius  testis  esl,  cum 
dicitur :  Tu  vero^  Domine^  deduceseos  in  puteum  interi- 
tus  {Ps.  Liv»  24),  demcrsuiii  lioc  profundumque  pii- 
teorum  iiiferna  terrai  significari  demonstrans.  Ne 
conlincai  ergo  super  euni  puieus  os  suum  postulat. 
Impossibile  enim  esi  Deum  vilac,  portis  inferni  dc- 
tiueri. 

16.  Christum  preeter  hominem  aliquid  pras  se  ferre, 
—  Vers.  17  —  19.  Ac  ne  iii  co  quod  mortem  nostrae 
infirmitalis  a8sumpsit,secunduin  humanam  nccessiia- 
tem  aliqnid  ex  mortis  acerbiiate  (1)  moereret  (e); 
ideo  subjccit  :  Exaudime,  Domine,  quoniam  suavis  est 


improperium  et  confusionem  et  verecundiam  meam 
in  eonspectu  tuo  sunt  omnes  tribulantes  me.  Impro- 
perium  exspectavit  cor  meum  et  miseriam.  Superior 
non  dispar  profcssio  est,  cumdicit:  Deus,  tuscis  insi^ 
pientiam  meam,  et  delicta  mea  a  te  non  sunt  absconsa. 
Contrn  humanx  cniin  opinionis(/i)  errorein,  soli  Dco 
assuiiipta  inngis  hacc  ab  eo  infirmiias,  quain  nnluralis 
essc,  erat  nota.  Et  quia  propier  inimicos  siios  haec 
perpctienda  sibi  fuernnl,  per  quac  hiimanae  saluti 
atquc  artcrnilnii  consulebal ;  hujus  bcncplaciti  teiii- 
poris  lestalur  nfTeclum,  dicens :  improperium  exspecta- 
vit  cor  meum  et  miteriam ;  desideratns  sibi  esse  hujus 
temporis  significnits  passiones,  secundnm  illud  di- 
vin»  communioiiis  sacramenlum  :  Desiderio  cupivi 


mihi  misericordia  tua :  secundum  multitudinem  mise-  D  hoc  (i)  mauducare  (Luc.  xxii,  15j  :  quia  in  his  pas* 


(1)  Bcereret  et  subjecit. 

(2)  Sed  qui. 

(a)  Iia  mss.  Reg.  et  Mic.  In  vulgatis  autcm  ei,  loco 
quia.  De  hac  mortis  poena  in  auclores  nostr»  moriis 
retortn,  jam  sup.  n.  8,  et  in  ps.  lxvu,  ii.  23,  trnctat. 

(b)  Bad.,  Er.  et  Li|is.  cum  Reg.  ms.  natura  swBf 
id  est  corporis  origine  dissolutus. 

(e)  Sola  editio  Pnr.  conscius.  At  Bad.  conscice  se. 
£r.  et  Lips.  consciee  suw  suluiis.  Familiare  autem 
eat  Hilario,  ut  rem  ciijiis  (|uis  conscius  est,  ipse 
consciaiii  significet.  Cnjusmodi  est  iliud  lib.  vu  de 
Trin.  n.  1  :  Quamvis  conscice  in/innitatis  nostrce  Ire' 
pidatione  revocemur.  Vide  eumdem  lib.  n.  21. 

{d)  Ut  per  corpus  houiincni,  iia  pcr  spiritum  Doum 


(3)  Improperium  meum.  Hiiic  lectioni  concinunt 
graeca  aique  reliqua  laliiia  psalteria.] 

roore  autiquorum  bic  iiitelligi  liquet  cx  postremis 
hiijus  numeri  verbis. 

(e)  Editi,  ei  ex  mortis  acerbitate  hanreret.  PRrferimns 
ciiui  ms.  Mic.  mosrerety  maxime  cum  iri  nliis  qnoqiie 
ncm  exstet  et,  ac  verbuin  moererei^  rect#  opponatur 
verbo  suavis  est^  ad  quod  fii  transitus. 

(f)  Itn  Reg.  m«i.  nbi  in  editis,  sed  qui  suavem. 

Ig)  Sola  editio  Par.  et  mortis.  Mox  in  vulg.  atia 
magiSf  loco  aliqua. 

(h)  In  uno  codice  Yatic.  lerrorem :  inale.  Turo  soli 
Deo  rcftTtur  ad  erat  nota^  non  nd  assumpia. 

(t)  IJnus  e  mss.  Vnt.  muudutare  pascha,  quomoJd 


481  TRACTATUS  IN  LXVIII  PSALMUM.  489 

Sionis  snae  desideriis  beneplaciii  temporis  consistcbat  A  facinoris  consecuta  sunt  sermo  se  relulit,  dicens, 

Vers.  23,  24  :  Fiat  mensa  eorum   coram   ipsi$  in 


efTecfus. 

18.  Blcsrenlis  solatium  fides  noslra.  Plenitudo  legis 
Chrislus.  —  Sod  pali  nd  profectum  noslrnc  salulis 
cxspectans,  alierius  quoque  exspectaiionis  252  ^^ 
siderio  detentus  est.  Sequitur  enim :  El  sustinui  com" 
mmenlem  et  non  fuit ;  et  consolantem,  et  non  inveni. 
Commoerentis  ci  consolanlis  non  solatium,  sed  fidem 
quasrit :  ut  si  quis  veniens  ex  lege,  ei  liarum  omnium 
passionum  intelligcns  propheliam,  secum  tamquam 
in  consnmmatione  ipsius  I^is  assisierei;  ut  poslea 
Paulus  (Coloss,  I,  24)  adimplcns  pnssioncs  Jesu 
Christi,  et  consepulius  in  baplismo,  Christum  linem 
esse  scit  legis.  Nam  ad  consummaiionem  humann- 
rum  passionum  prophelicorumquc  diclorum,  qni  gc- 


Fiat  mensa  eorum  coram 
laqueum,  et  in  captionem  253  ^'  "'  retributionem^  et 
in  scandalum,  Obscurentur  oculi  eorum  ne  videant^ 
et  dorsum  eorum  perpetuo  iucurva.  Esse  mensam  sa- 
crificiorum,  ut  de  lege,  qua;  in  sc  futuri  est  speciem 
coinplexa,  taceamus,  Aposiolus  tcsiatus  est  (I  Cor. 
X,  21),  diccns  :  iVoii  potestis  mensce  Domini  (d)  par* 
ticipes  esse,  et  mensce  dcemoniorum.  Sed  csse  niensam 
scientiae,  cumnoiinullis  locis  cognilum  sit,  tum  etiam 
in  his  ipsis  dictis  intelligi  oporicre,  idem  bcatus 
Apostolus  ad  Romanos  scrihcns  inlerpres  est,  cum 
eos  obcaecaios  esse  ne  quid  intelligerent  testatur 
(liom,  XI,  7  et  8).  llnec  ergo  inensn,  unde  cibus  vitae 
spiriialls  accipilur,  coram  ipsis  in  laqueum  et  in  cap» 


stonim  (a)  riiiiirus  flniserat,  idcin  est  ct  querelarum.  B  tionem  et  in  retribuiionem  el  in  scaitdalum,  facia  est : 


Id  enim  sequitur,  Vers.  22  :  Et  dederunt  in  eseam 
meam  fel^  et  in  siii  mea  potaverunt  me  aceto.  IIxc 
enim  iia,  ui  scripla  leguntur,  expleta  sunt.  Nam  et 
fel  ingestum  ei,  et  acelo  potatuin  Evangelia  tesiaii- 
tar.  Oblatnm  quidem  secundum  Matthxum  (Mattlu 
XX  vif,  54)  fel  renuens ;  sed  secundum  Joannem, 
ut  acetum  poiaret,  sitivit  (Joan.  xix,  28,  eic).  Lo- 
cus  autem  ipse  his  verbis  cst  dictus  :  c  Post  haec  Je- 
sussciens,  quoniain  omnia  consummata  sunt,  ut 
iinpleretur  Scriptura,  ait :  Siiio;  ct  erat  concha  po- 
sita  accto  plcna.  Spongiam  igitur  plenam  aceto  hys- 
sopo  admiscentes,  obiuleruiu  ori  ejus.  Cum  ergo 
accepissct  Jcsus  aceiuni,  dixit :  Consumniatum  cst. 
Venerat  ad  oves  perditas  domus  Israel,  et  ex>pcctaiis 


cum  vel  praescripla  legis  vcl  prophetnrum  voces  ab 
Ecclesiae  viris  ad  revclationem  divini  consilii  trac- 
lantur,  cum  ad  assumeiidsc  cariiis  (idem  unigenitus 
Deiis  in  bominis  spccie  et  ab  Abrnham  (e)  adoraius  et 
cuin  Jacob  colluciaiusostenditiir,  cum  ex  Juda  prin- 
ceps  voniens  idein  exspeciatio  gentium  nunliatur, 
cum  iii  Abraham  semine  omnes  patrix  gentium  be- 
nedicend;c  siint,  cum  cx  David  utero  aeieriii  regiil 
Dominus  praedicatur,  cum,  secuiidum  Esniara  (Esa, 
Liii,  7),  Dominus  tamquam  ovis  ad  occisionem  duc- 
tiis,  nec  maxillas  ab  alapis  nec  Aicicm  avertit  a  spu- 
tis,  cuin,  secundum  Jeremiam ,  hic  Deus  noster  est, 
qui  disciplinis  omiiihus  Israel  dileclo  suo  traditis, 
I  ostea  in  lerris  visus  sit,  el  iiiter  homines  conversa- 


coiisolantem  comincerentemque  non  hnbuit  :   iion  (]  tiis  sit  (£?ariic//.  iii,   5U,  e/c),  cum  denique  de  ad- 


quod  consolatione  eguit  volens  pnii  attiuc  inori,  scd 
qni  secum  super  toiius  populi  impictale  moercrct, 
et  qui  se  ipsum  ipsa  moereniis  sccum  saluie  conso- 
laretur  :  ut  oinnibus  tanlo  scclere  perfunclis,  sola- 
lium  in  his  saltem  qui  snlvi  fiLTeni  accipcrel,  se- 
cundum  illud  :  Et  in  sertis  suis  consolabitur  (Deut. 
xxxii,  56) :  quia  non  credente  Israel,  gcntcs  (b)  in 
eum  cssent  creditura^.  Veruin  prophetice  non  sitisse 
M:ribitur,  sed  ut  implerenluromnia,  silisse  sc  dixit : 
quia  cuuclae  noslrsc  qu  e  in  eo  rucrunl  inrirmitales,  non 
naturales  suiit  (c),  sed  assumptac.  Dehinc  ut  satisfe- 
cisse  Scripturae  propheiicae  nosccrelur,  potato  aceto 
omnia  consiimmata  esse  testatus  est :  ut  plenitudo 
legis  et  propbetarum,  qui  legem  et  prophetas  con- 
summabat  exsisteret. 

19.  Mensa  sacrificiorum.  Mensa  sdentice.  Judcei 
eacitate  percussi ;  sub  onere  legis  depressi.  —  Jam 
▼ero  quia  intra  consummationem  oblati  fcllis  et  po- 
landi  aceti,  consummanda  quoque  ernt  pussionis 
lotius  prophetia ;  ad  ea  quae  postea  impietatem  tautl 

legitur  in  |>s.  li,  n.  4.  Hic  pro  pascha  potest  siibin- 
lelligi  sacramentum  divince  communionis. 

(a\  Vocabulum  gestorum  abest  a  Reg.  ms.  et  ab 
inlerpoiatore  adjectum  suspicnmur. 

(b)  Reg.  ms  ei  essent  crediturce.  Vera  prophetia 
nottf  etc. 

(c)  Erasmo  hic  quaercnti.  Quomodo  non  naturnles^ 
qui  naturam  auumpsil  ?  facilis  est  responsio  :  Quia 
naiura  assumpta  est,  etiam  caetera,  quae  naturam  con- 
3equuntur«  assumpta  sunt.  Ut  enim  ait  August.  in 


ventu  ejiis  omnium  propheiarum  dicta  coiiveniunt. 
llaec  ilaque  doctrinac  meosn,  vel  hic  vitalis  cihi  ser» 
mo,  ei  laqiieus  ei  capiio  ct  retributio  et  scandalum 
e>t ;  cum  a  nohis  Dcus  Jacob  essc,  qui  ab  his  sil  cru- 
citixus,  ostendilur.  ll:rc  enim  cst  rctributio  InntaB 
impietaiis,  ut  quod  nohis  esl  Dei  viriiis,  his  scanda- 
lum  sit.  Nam  cuin  illuqucali  capliqiie  sint  scriptis» 
inlelligentiac  lamen  carent  sensu  :  el  ideo  obscurati 
siint  oculis  ne  videant,  id  est  ne  lumen  intelligentiae 
contuercnlur ;  qiiia  secundum  Evangelium  :  Omni 
habenti  dabitur;  qui  autem  non  habet,  etiam  quod  ha-. 
bet  auferetur  ab  eo  (Matth.  xxv,  29)  :  indigni  videli- 
cet,  qui  intelligeiiiix  sensum  ac  lumen  acciperent; 
et  ideo  evangelicx  liberlatis  scientiam  non  adepti, 
j)  perpetuo  adhuc  legis  onere  deprimuniur,  ut  ferant 
quod  sustinere  non  possunt.  Id  enim  iii  incurvando 
dorso  per  corporalium  operum  speciem  signifl* 
catur. 

20.  Ira  Dei.  -—  254  ^^  l>^"^  eorum  obcaecatl 
cordis  (f)  inscientiam  alia  etiam  debitae  ullionis  pcena 

psal.  xciii,  n.  19,  Sic  tristitiam  assumpsit,  qtiomodo 
carnem,  quain  scil.  non  habuit  iiatura,  sed  dispen* 
satione. 

(d)  Ms.  Rcg.  partidpare, 

(e)  In  vuigatis,  adoratur  :  mendosc. 
(/)  Ex  codice  Mic.  praefertiir  inscientiam,  ut  vox  Ili* 

lario  familiarior,  quam  quae  in  aliis  obiinet,  puia  in- 
scitiam.  Sic  in  Psai.  Lxvii,n..52,  lcgimus  contradictith» 
nem  inscientice. 


48 j  SANGTt  IllLARII  EMSCUPt  (Si 

coiiscquiiur.   Vers.   25 ,   2C.    E/funde    $uper    eos  A  sam  quoque   synagogam  Dathan  ci  Abiron   pl:g:i 
iram  luam,  et  anmalio  im  iuce  compreliendat  eos 


Fiat  habitatio  eorum  diierla  ^  et  in  labernacutis 
eornm  non  sit  qui  inhabitet.  In  ira  Dei  poensc  consli- 
luiionem,  non  motum  animi  ad  uliionis  Toluntaiem 
GzardescenlissigniQcari  s.Tpc  iractaTimos  {Y.  Ttact. 
Pt.  II  y  n.  16),  quam  non  siibilo  puniluru^  in- 
tcndcrel)  sed  in  quam  (i)  pccna  (aliaSy  pdenam)  di- 
gniis  inciderct.  Mansit  autcm  hxc  a  proplietis  oittni- 
bus  liuic  genii  iinpix  denunliata  damnatio.  Nant 
cversa  mox  ac  diruta  cifitate  deleti  sont,  gloHosis- 
simo  illo  templi  culiu  deleto,  ornatuqiie  detracto.  £t 
ideo  babiiationc  descrta,  in  tabcrrtacnlis  eoruM  iiul* 
lus  (a)  liabitaTit. 

21.  Judmorum  crimen  et  pcsnai  cau$a,  —  Vers. 
27 — 29.   Verum  adliuc,  secundum   impletatis   in- 


dignissima  cogniium  cst  (Num.  xvi,  52)  :  sed  in 
animis  eorum  ea,  quibus  maxiiue  peccavcrant,  (d) 
snnctincaia  sunt  opera.  Et  nc  per  siiigula  qux  sunt 
mult.1  discurram,  cum  et  Aposloliis  in  inierilum  car- 
fiis  ad  salutem  spirilus  iradat  (I  Cor.  v,  5) ;  Dominus 
ipse  qUid  percUiieds  proriciat,oslendit  diccns  :  Videte^ 
videte  quia  ego  $um,  et  255  ^^^  ^*^  ^^^  pmter  me. 
Egd  inlertmam^  et  ego  vivificabo ;  percuiiam,  ei  ego  fa« 
Habo  (Deut.  xxxii,  39)  :  ut  percutiendi  causam  profi- 
tisci  ex  cansa  sanaiioiiis  ostenderet. 

25.  Percu$$u$  a  Deo  Chri$tu$.  Percutitur  et  a  Ju- 
dccU.  —  Pcrcussus  ergo  cst  Doininus,  pcccata  nos- 
ira  susclpiens,  ct  pro  nobis  dolens  :  ut  in  eo  usque 
ad  inflrmilalcm  crucis  inortisque  percusso,  sanilas 
iiobis  per  resurrectionem  cx  mortuis  reddereiur.  Pcr- 


Crcmenla,  propheiia  quoqiie  poertrc  cl  iiltionis  exteii-  B  cussuni  aulcm  se  ipsc  tesialus  esl,  commonefaciens 


dilur.  Quoniam  quem  iu  percu$$i$li  persecuti  $unt , 
et  $nper  dolorem  vulnerum  meorum  addidernnt. 
Appone  iniquitatem  $uper  iniquilatein  ipsorum^  et  non 
iniient  in  Ju$tiiiam  tuam.  Deleantur  de  tibro  vivcH' 
/fuifi,  et  cum  ju$ii$  non  scribaniur.  Causam  appo- 
nenda:  iniquitaiis  sttper  iniquitaiem  ipsorum ,  cl 
rcpellendi  eos  ne  in  jiisliiiam  intrarenl  (6),  et  dclcii- 
lendis  de  viveniium  libro  iioii  scribendisque  cum 
justis  cam  esse  deinonstrans,qood  quem  Deuspercus- 
serii,  hi  pcrsecuti  (2)  sunl,  et  super  dolorem  vol- 
nerurosuorum  addlderuntquod  doleret. 

22.  Aft  percu$su$  a  Deo  non  inju$te  percutiatur.  Per- 
€H$$io  Dei  misericors.  —  Et  forte  non  injuste,  quem 
Deus  percusserit ,  persecoti  csse  videanlur.  Ac  de 


discipulos  (5)  dicli  hujiis  :  Percutiam  pa^iorem^  ei 
dispergeniur  ove$  gregi$  (  Maith.  xxvi,  51 ;  Zach. 
xiii,  7).  Sed  et  Aposiolus  dicti  bujus  signiflcaiionem 
liaud  dissimililer  coiiiirmat,  dicens  :  Qui  Fiiio  $uo 
ditecto  non  pepercit  (Rom.  viii,  52).  Non  pepercil  ita- 
que  dilecto  Filio  sno  :  quem  et  coionis  viiieas,  non 
ignarus  quod  occisuri  cum  essenl,  destinavit  (Matth. 
XXI,  37).  Non  pepercerat  autein  primo  illi  de  terrx 
linio  Adx,  quem  de  paradiso  post  culpani,  ne  lignuiii 
vitx  allingens  (6)  in  acterniialem  (e)  poende  manerct, 
cjecil  :  ut  iiaiurara  corporis  cjus  Adam  e  coelis  ^- 
cundus  assumens,  pariquc  inorie  percussiis,  eam  rur- 
sus  iii  vitnm  xternam  jani  siiie  poenx  xieroitale  re- 
vocaret.  Itunc  igilur  ita  a  Deo  percussum  persccuti 


his,  qux  percussa  a  Dco  sini,  quid  senliri  oporlcat  C  snni,  superdolorem  vulneruin  dulorem  pcrsecutio- 


tinte  tractandum  est :  ut  qiialenus  et  boec  percussio 
saluiaris,  (c)  et  itla  pcrcussi  perseculio  impia  sil, 
possit  intclligi.  Pcrcussit  Dominus  Sodomam  et  (5) 
€omorrha  iiltimis  sceleribus  pollutas  et  abominatas 
{€en.  XIX,  2i)  :  et  invenlo  bis  ad  misericordiai  re- 
conciliationcm  (4)  id  quod  pcrcussx  sunt  profecissc ; 
cum  tolerabilius  his  in  die  judicii  sit  futurum,  quam 
his  civitatibus,  in  quibus  de  Apostolorum  pcdi- 
bus  pulvis  excussus  sit  (Matih,  x,  13).    Pcrcus- 

1)  Posnam. 

[2)  Sint,  deinde,  addiderint. 
'5)  Comorram, 
4)  Uoc  quod. 
,    (5)  liic  inlerponit  $uo$. 

(a)  In  vnlgatis,  habitabit.  Concinnld^  fti  mss^.  Habi-  J) 
Mit. 

(b)  Turonensls,  eidelendi...  tion  scribendique. 

(c)  Ediii,  ei  illa  pcrcussio  impia  sit.  Vcrior  videtur 
lectio  qnam  damus  ex  nis.  Mic. 

(d)  ApiidPar.  significata  sunt :  repugnantibus  sum- 
mo  consensu  aliis  libris.  Hic  alludilur  ad  id  Nuiii. 
16,  57,  ubi  dc  ihuribnHs  Core,  cic,  tesiatcfr  Deus, 
Sanctijicaia  sunt  in  morlibus  peccittdrUin.  Gra^C.  au- 
tCin,  oTt  rr/iv.m  ra  Tru/Dgfa  twv  ayLaprCikrjiv  ev  roLig  -^u  • 
Xatf  aOT&iv.  Sic  Nad:ib  cl  Abin  ob  idem  nefas  igiie 
coiisuinp:is,Levil.  111,10,  ailDpminus,  Saffc/t/ica6or  in 
eis  qui  appropinquant  mihi.  Quem  locum  respiciens 
Sidonitis  lib.  viti  episl.  14  ,  qnod  nbdior  tlilarius 
de  Dalhaii  el  Abiron  innuit,  hoc  de  Nadab  et  Abiu  di- 
Bcrtius  ait :  Quorum  quamtibet  imerreinfHorarh  cfedamus 
ab$olvendas  animaSf  puniias  tamen  scimu5es$e  perionas. 


iiis  bujiis  addcntes.  Pro  nobis  enim  secundum  pro- 
piietam  dolel  (E$ai  uii,  4) ;  ct  idcirco  (7)  cum  m 
doloribus  (f)  esse  xsiimanies.  Quod  enim  postea  no- 
minis  sui  odium  susceperint,  quatenus  siientium  re- 
surreciionis  pecniiia  emerint,  quibus  Apostolos  ier- 
roribiis  injuriisque  vexaverint,  cogniium  est.  Ei  quia 
hxc  super  dolorem  vulnerum  addiderunt,  appooetur 
super  iniquiiateui  iniquiias. 
24.  Ideo  a  Dd  ju$tiiia  exclusi  Judtei^  a  Ubro  viveA- 


(6)  /n  eBternitate. 


(7)  Ope  capiiularis  codicis  ita  emendavimus  quod 
erat  in  ahteriori  edilione,  idcirco  est  e$se  in  doioribus 
mtimatus. 

(e)  l(\  tn^.  Turon.  ifi  CBlermtate  poene. 

(f)  ttad.,Kr.  Lips.  et  rcg.  ms.  wsthnttndus.  Ma«;!sfio- 
bis  probatiir  curti  Par.  et  mss.  Vatic.  ncMic.  cesHmsius, 
consentiente  libro  x  de  Trin.,  n.  46.  Respicianiur 
hxc  Esalx,  Pro  nobis  dolel,  ct  nos  existimavimus  eum 
in  ddloribtts  esse :  ubi  pf  iora  Rsaiie  verba  "pro  nobis  dclet 
nd  bumanam  Cbristi  naluram,  posleriora  aat«m  »d 
divinam  ab  HilaiiO  rcferri  maiiifcfiliug  esi  ex  liis 
tract.  Ps.  cxxxviii.  n.  3  :  Suscepii  ergo  iHfirmita$e$^ 
quia  liomo  naScitur ;  et  pulatur  dotere ,  quia  patilur  : 
caret  vero  doloribu$,  quia  Deus  esi.  ln  id  fere  redit  il- 
Iiid  hujUs  iract.  nuin  12  :  Flet  interdum,  el  iHfemi&' 
cil,  el  tristis  est:  el  id  ipsum  ad  infirmilatis  irtbuitur 
exemplum  :  quod  conciliari  ncquii,  nisi  a  sola  divi- 
nitatis  naiura  arccaiur  inlirmitas,  kc  vera  humanaD  na- 
tur;c  tristitia  atlribuatur.  Sic  in  psal,  liii,  n.  4.  Cbris- 
lus  prae^catur  mortem  perpeliensj  sed  mori  nesciens. 


m 


TRACTATOS  IN  LXVin  PSALUUM. 


480 


tium  delelif  nec  ^eripti  ctimjuslis.  —  Apposiiae  aulem  A  f«»rinn ,  ut  lanliim  scrvi  csscl  formn,  non  poliiil.  Ip^c 


iniquituis  poena  csi,  nc  inlrenl  in  justiliatn  Oci,  id 
Cbl  ne  concorporalcs  ct  comparlicipcs  Christo  n:ini, 
qui  nobis  secundum  Apostolum  (ICor.  i,  50)  juslitia 
ct  sanciiGcaiio  et  rcdemplio  a  Dco  factus  est.  Exclusi 
vero  a  justiiix  ingrcssu,  nccesse  cst  n  libroviventiuni 
dclcnniur.  Scripti  cnini  erant  iu  Abrnlia!  bene- 
diclionibus,  cujus  scmen  sicut  sicilx  ca^Ii  ci  sictit 
areiia  inaris  nd  256  ^^*'^'"  litioris  abundarct.  A  quo 
libro  cuiii  onineni  populumdclcri  Moyscs  meluerct,  se 
priniuin  dcleri  deprecaius  est  (kxodi  xxxii,  32),  op- 
lans,  utopiiior,  secundum  Apostolum  annttiema  pro 
fralribus  suisesse  (Rom.  ix,  3).  El  qnia  supcr  dolorcm 
vulnerum  doiorem  persecuiionis  addenics,  (a)  recur- 
sum  pceniientix  perdiderunt,deleti  de  vivCnilfim  libro, 
ne  poslea  quidem  scribi  cum  justis  mcruerunt :  ui  in- 
tclligipossitalius  viventium,  aliuslibcresscjustorum. 
Nec  nmhiguum  cst  cos  in  vivciitium  iibro  esse,  qul 
anica  sine  uila  Chrisii  C'g(iitioiic  pie  in  lege  versnti 
omnia  prxscripta  legis  iinpleverint  (Levit.  xvili,  5)  : 
dc  quibus  secundum  iegein  nposioliis  Paulus  ita  do- 
cuil :  Quiaqui  [eceril  ea,  vivel  in  illis  (Hom.  x,  5). 
Scribuntur  autem  in  libro  justorum ,  quibus  juslitla 
Cbrisius  estf.iCtus.  Juslus  enim  ex  Gde  vi\it(Ga/.  iii, 
11 ;  llabacuc.  ii,  4).  Quo  de  libro  nd  aposiolos  Do- 
minus  ita  loquiiur,  dicens :  Gaudete  et  exsuUate,  quia 
nomina  vestra  scripta  sttttt  (1)  in  coslo  (Luc.  x,  !20).  Et 
idcirco  duplcx  sigiiificatio  delciidorum  dc  libro  vi- 
ventiuii),  et  non  scribendorum  in  libro  justoruni 
fuit :  quia  posl  librum  viveniiuin,  liber  cssel  reliquus 


eniin  est  ct  se  ex  forma  Dei  inaniens,  ct  formifiii 
homiiiis  assun.ons  :  quin  neque  evacnnlio  illa  cx 
Del  foruja  naturai  coBlesils  (divinae)  inlerilus  esl, 
ncquc  rormre  scrvilis  nssumptio  tamqiiam  (c)  ge« 
nuinx  originis  comlitionisque  natura  est  ;  cum  id 
qiiod  assuinpiuni  csi,  non  proprielns  interior  sit,  sed 
cxtcrior  ncccssio  :  qood  Ipsum  conseqnentibus  docel, 
dicens,  Vers.  30  :  Pauper  et  dolens  J|57  *""•  ^  l 
et  salus  vutius  tui  Deus  susc^yit  me.  Patiper  est  qill, 
Secundum  Apostoliim,  cum  esset  omnium  diveSf  srtp- 
sum  ut  nos  ditesceremus  (d)  pauperlavit  (II  Cor^ 
Vtii,  9)  :  dolcns  est,  qul  secundum  proplietam  prn 
nobis  dolet  (Esa,  uu,  4).  ("1)  Scd  liunc  paupcrem  ac 
dolcmcm  salus  ca,  qua»  tuliiis  Dci  esl,  suscepii. 
6  Forma  ct  talius  et  racies  et  imago  non  difrerimt. 
Idipsum  enim  (e)  in  utro  lioriim  signincari  comnliilils 
cst  senstts.  Hunc  igiiur  pauperem  in  salniem  vuItuS 
Dei,  qui  forma  Dei  est,  suscepil,  id  cst  assnmp- 
tom  (f)  ab  se  hominem  unigenitus  Deus,  qni  imago 
invisibilis  Dei  est,  *in  relernitatis  su»  vita,  qufle  iil 
Dco  salus  esse  intelligitar,  collocavit.  Omnls  enim 
lingiia  confliebitur,  quia  Dominus  Jesus  in  gloria  Del 
pnfris  csi,  id  est,  sosceptus  honio  in  naieram  dlvi* 
Ditatis  neceptns. 

2G.  Sacrificium  laudis  in  Christo ;  legis  hostils  pra' 
fertvr.  —  Esse  autem  in  eo  finem  legls  et  sacriOcium 
laudis  evnngelrca  confessio  esC :  itn  ut  bosiinfum 
sanguine  (g)  et  oblailone  cessnnte  siacriflcium  gratlai 
laudisque  praelatum  sit.  Hoc  enim  isto  paupere  et 


jiistoruin.  Apostolis  nulem  binc  inngnT.  gr;Uulatlonis  C  dolente  in  salntem  tultus  Dei  formaeque  suscepto 


causa  suggcrilur  :  qiiia  plus  sii  in  libio  scriplos  csse 
Jiisiorum,  quan.  de  vivcnliuin  libro  iion  cssc  delctos 
(F.  Tract.  Psal.  cxxxYiii,  n.  34). 

25.  Natura  in  uno  Christo  duplex  ;  humana  per  gto- 
riani  accepta  est  in  diiinam.  —  Tencl  aulcm  in  se  eum 
confesslonis  modum,  qucm  in  nobis  es>c  oportet 
fidei,  ut  in  co  tum  naiura  liominis  qunm  nalura  Dei 
cognita  sit.  in  ronna  eniin  servi  veniens,  cvacuavit 
se  a  Dei  forma.Nam  in  forma  hominis  cxistere,  ma- 
nens  (b)  in  Dei  forma  qui  potuii?  Aboleri  autem  Dei 

(1 )  tn  coetis  Iia  graece,  h  ratc  oupavoif . 

(2)  Sed  nunCf  paiilo  posi,  in  ulroque» 

la)  In  ms.  Reg.  cursum. 

(b)  \n  vulgalis,  in  Dei  [orma  potuit.  Rcgii  codicis 
auctorilaie  pnriicolam  qut  pncponimns  vcrho  potnit. 
Et  lioc  qiiidein  primn  specie  malc  sonarc  videiur.  At 
collatisaliis  loci*^,  v.  g.  lib.  ix  de  Trin,  n.  50,  ubi 
legere  est :  Erat  enim  naiurce  proprietas,  sed  Dd  for^ 
ma  jnm  non  ernt,  quia  per  ejns  exinanitionem  servi 
erat  formn  suscepta  :  ei  longe  nnte  nuin.  1  i  :  Cmwjue 
accipere  formam  servi  nisi  pcr  evacnaiiomm  imani  non 
poiuerit  qui  manebat  in  Dei  forma,  non  conveniente  sibi 
[ormw  utrmsque  concursn  :  liis,  inquntn,  et  aliis  in- 
speclis  sincerior  probalur  lectto  nis.  rcg.  Aique  ila 
£)ei  [ormay  ubi  cxiuatiiri  praedicatur,  non  iialuram 
ipsam  ,  scd  natiiras  diviuu)  congruentcm  habilum 
gloriosum  signiQcat;  ubi  autem  deinde  docctur 
abolch  non  potuisse ,  jam  noii  habitum  soluni^  in- 
dicat ,  sed  ipsawmei  naturam.  Coufer  supcriora 
nuni.  4. 

(c)  Editi,  genUm  originis  :  emcndantur  ex  mss. 


coniinuaior,  el  scquilur,  Yers.  31  et  52  :  Laudabo 
nomen  tuum  cum  canticOj  magnificabo  eunt  (3)  in  taude* 
Et  ptacebit  Deo  super  vitulum  novellnm  eornua  produ- 
centem  ei  ungulas.  Hnnc  itaque  laudatio  nominis  Dei, 
laudisque  ipsius  magnlficaiio,  snper  vituhim  novel- 
Iiim  plnccbil  (Lcvit.  iv).  Tnlis  enim  antc  in  legc  pro 
peccato  offereliniur ;  ciijus  sfclniem  per  tenera  ungn- 
laruin  ct  eornoum  incremenia,  signiflcat.  Placehit  ergo 
snpcr  vitultim  peccati,  honor  laudis ;  secundum  illud, 
Sacrificium  laudishonorificabit  me,  et  iUie  iter  (4)  fft 

(3)  Cumlaude. 

(4)  Abeftl  tit ,  sicut  in  grseco 

D  Clarius  liic  apparct  raiio,  cur  supra  negentor  natu- 
rafcs  Christo  infirmitntes,  quia  nimirum  pertlnent  ad 
formam  servilem,  qu»  ipsa  ei  ut  filio  Dei  genuina  ac 
naluralis  non  esse  binc  probntur«  quia  accepta,  juxta 
illud  Pauli,  Formam  servi  accipiens  ;  adeoqiie  acCi- 
plenii  exterlor  accessio  est,  non  interior  proprietas  : 
ubi  inale  npnd  Par.  proprietatis.  Demiim  quid  sit  ae- 
nuina!  originis  conditionisque  natura,  illusiraiur  cx  nis 
Iracl.  psat.  liii.  Quamquam  passio  Hla  non  [uerit  con- 
ditionis  et  generis^  elc. 

(d)  Par.  posi  Lipsium ,  pauperePDil :  rcnitefitibus 
alili»  libris. 

U)  Edili,  tn  utroque,  Concinnius  mss.  in  utro. 

([)  lluc  revQcaiur  ab  se  ex  reg.  ms.  fiz  suliiectis 
vcrbis :  in  (etermlaiis  suob  vita  cotlocavit,  intelligi  de- 
bcut  (\UTC  pnulo  post  hnbentur,  id  esl,  tuscepm  hom 
in  nainram  di^initatis  acceptns^ 

(g)  Ita  mss.  At  editi ,  ex  obtatione. 


487 

quo  ostendam 


SANCTI  illLAIUl  EPISCOPI 


488 


t7/t  saltUare  Dei  {Pt,  \h\\,  25).  her  \qui  diligunt  nomen  ejut   inhabUabunt  (^)  eam.  L:ius 


igilur  osteuJendi  salut  iris  De.i  inhudisesl  sacri(icio. 
27.  Saluiis  nostrcB  causa.  —  El  ipsura  in  conse- 
quentibus  psalmus  ostcndit.  Nam  post  placiiuram 
magnillcenliaro  laudis  super  vitulum  novellum,  sub- 
jecit ,  Vers.  33  et  34  :  Videanl  pauperes  el  listentur. 
Quarile  Deum^  et  vivel  anima  vestra  :  quoniam  exaudi- 
vit  pauperem  Dominus,  et  vinctos  suos  non  sprevit, 
lloc  scilicei  tempos  laetenlur  vidcntes,  cujus  sacriii- 
cium  in  laude  sit :  quia  ilUc  ostendolur  salulare  Dci. 
£t  ideo  Deus  ab  his  ad  vitam  animae  quocretur.  Car- 
nis  ctiini  et  corporis  tinieri  judicem  veiuit :  quia  ani- 
mam  in  gebennam  iniitere  solus  potens  sit  Deus 
{Matth,  X  ,  28).  Quaerendi  auleni  Dei  ad  vitain  animae 
ea  causa  est,  (/i)(|uia  exaudivii  Deus  paiiperetn ,  eum 


iiniversa  cx  rerum  admirabilitate  proficiscitur.  Tunc 
enim  aliqoid  laude  dignum  videtiir,  cuin  opus  ipsum 
iia  magnificum  atque  prxclarum  est,  ut  et((/)(5)pru- 
dentiam  ac  viriulem  gerenlis,  et  gesiorum  decus 
usumque  contineat.  Quod  iiaque  sensum  aique  opi- 
nioncm  iiigeniicoinmunisexceilat,  id  per  admiratio- 
nem  sui  ineretur  et  laudein.  Coelum  ergo  ( snp- 
ple ,  merelur  laudem)  qtiod  tanto  ornaiu  disiinctum 
impletumque  esl,  tantosque  motus  aique  cursus  in- 
credibili  conslantia  ac  varielalc  conscrvat,  ut  annum 
inter  byemero  caloremquexstalis  tcmperatis  autumni 
et  vetis  lemporibus  modereliir  el finiat.  Terra auicm, 
quxsupernis  iimmbrala  naiuris,  veI(4)coiupIcxa  iu 
sese  259  ^^1  suscepia  siitu  semina  et  contineat  ct 


scilicet  qui  sc    pauperiavit  ui  nos  ditesccremus,  B  alat  et  fecundei,  ct  secunduin  uniuscujusque  gcncris 


258  Qu^in  in  saluteni  vullus  sui  suscepit ,  in  quo 
iiobis  peccata  donavit ;  non  spernens  vinctos  suos , 
sive  qui  vincti  sunl  Cbristi,  ut  Paulus  in  vinculis 
gloriatur  (Ephes,  iii ,  i) ,  sive  quos  Salanas  peccatis 
vinctos  ut  armaius  et  prxpotens  obiiiiebat  (Luc.  xi , 
21) ;  secundura  illud :  Disrupisti  vincula  mea,  libi  sa- 
crificabo  hostiam  taudis  (Psal,  cxv,  16  et  17).  Lxlen- 
tur  ergo  in  his  quae  videiil  pauperes  :  quia  scriptum 
est :  Beati  pauperes  spiritu ,  quoniam  ipsorum  est  re- 
gnum  ccelorum(Matth.  v,  5). 

28.  Creala  omnia  laudantJDeum  de  salute  nostra.  — 
Et  quia  ,  liis  qui  pauperes  spiritu  suiit  iii  coelorum 
regno  consiitutis ,  creaiura  omnis  congemiscens  et 
dolens  in  gloria  filioruui  Dei  liberanda  est ,  vanitati 
non  sua  sponte  subjecta  (Rom.  vni,  idet  seq, ) ;  nunc  C 
quoque  ob  Ixlanles  pauperes  viiamque  quaerentes, 
exaudilumquepauperein,  vinciosque  uon  spreios,ipsa 
illa  ad  laudein  Dei  exspecians  reveiationem  paupei  um 
gloriae  creatura  advocalur,  Yers.  35.  Laudent  eum 
c<Bli  et  terra,  mare  et  omnia  repentia  (b)  in  eo  :  Sub  bo- 
rum  elementorum  cominemorationecreaiurarum  ora- 
niuin  iiberandarum  sensum  meiiiemque  significans : 
otdum  coelum  et  lerra  et  mare  dicitur,  cognoscaniur 
Domino  Jesu  Christo  coelestia  et  lerrestria  et  inferna 
genu  flectere.  In  liis  enim  qux  in  mari  repuiit  (cum 
tamen  in  aquatilibus  (t)  natalus  magis  sitex  natnra, 
quain  reptio),  ea  quae  iii  inferis  degunt  docentur;  cuin 
profundum  maris  sedein  intelligamus  inferiii. 

29.  Laudis  causa  coeli  laus.  Terrce  [ecunditas.  — 


naturam  (5)  usu  (e)  ac  inaiuritateconsolidci.  Mare  au- 
tem ,  quod  vitx  noslrt-c  modo ,  nuiic  Iiausto  spirilu 
nunc  refuso  aniinctur  ct  maneat,  moiumquc  in  tania 
sui  varielaie  raiionibus  se  lunaris  increinenti  delri- 
mentique  moderelur,  et  profunda  infiniiaque  sui  obi- 
cc  inenlem  humanae  opinionis  exccdat,  ui  iieque  quid 
exlra  se  neque  quid  intra  sit  sensu  persc(|ueiile  capia- 
mus.  In  his  lamen  tantis  lamque  adinirabilibusrerum 
nalurarumque  virtulibus  in  Deo  hoc,  quod  Sion  salva 
6it,civitalesque  Jiid;e»u!dificanda:  sint,  coeli,  terrn, 
maria  laudabunt?  humana  utique  opcra  et  caduca,  ct 
ip:!o  teinporeac  vetustaie  solveiida.  Quod  si  exstructas 
easesseutsint,laiidcsiidignum  ;  noiiiie  magis  ctmser- 
vaiasesse  eas,  nedestruerentur,proficeretad  laudem? 
30.  Non  ob  Sion  aut  civitates  terrenas  ad  laudem 
Dei  excitantur  omnia,  —  Non  crj;o  has  maximx  uti- 
que  praeslantissimaeque  reruin  omnium  ,  vel  magis 
quibiis  uiiiversx  res  contineantur  alanturque,  naiuras 
maris»  terr»  ct  coeli  ad  inanium  pene  ac  levium 
operum  laudein  advocaulur  :  id  est,  quia  Sion  salvi- 
ficata  sit,  exstructaequc  Judaea;  civitaies,  (6)quas  posl 
Babyloniorum  Antiochique  victoriam,  bellum  quoque 
Romani  regis  absumcrei.  Dehinc  ipsam  hanc  inopem 
impiamque  sentenliain ,  rei  quoqne  communis  scten- 
tia  et  ralio  coudemnal.  Nam  ob  id  asdificari  civitates 
Judaex  propheticus  sermo  declarat ,  ut  in  ea  qu» 
salva  facta  sit  Sion  iuhabilet.  Et  quid  hic  secuudum 
hiimanas  exstructiones  civitaturoque  fabricas  inteUi- 
gentise  loci  est?  cum  neque  in  xdificandis  his  laus 


Gausam  autem,  cur  adhuc  ccelum  et  terra  et  mare  D  ulla  sit,  qiix  sintposlea  destruendx,  neque  ratio  et 
Deum  laudent,  ostendit  dicens,  Vgrs.  36  et  57 : 
Qttotitam  Dominus  salvificabit  Sion ,  et  cedificabunlur 
civitates  Judce.  Et  inhabitabunt  in  ea^  et  hasreditabunt 
terram,  Et  semen  servorum  ejus  (c)  possidebunt  eam,  et 


natura  patialur  acdificari  ob  id  civitates,  ut  (ipseesciU 
civitates)  inbabitent  civitatem. 

31.  Sion  speculatio,  Sion  corpus  Christi  gloriosum. 
—  Est  autem  digna  plane  Deo  Iau<^ ,  coeli ,  terrae  ac 


1)  Prius  natatura.  tum  ttt  infernis. 

2)  In  ea. 

3)  Providentiam. 


(4)  Cc 
5j  U 
6)  Q- 


Complexa  sit  vel  suscepta. 
Usum  maturiiate. 
uas  Babyloniorum  Antiochique  victoria. 


la)  Apnd  Par.  quia  est 
(6)-      •        '''        ' 


abundat  et  abest  a  mss. 
P»r.  jiixia  Vulgat.  in  eis.  Verius  alii  libri  juxta 
graec.  ttt  eo. 

(c)  Sic  ms.  reg.  juxta  graec.  xarlgouffcv.Atin  edit. 
posstdebit,  Pauio  anie  eliam  cum  grasco  legendum  ci- 
mtates  Judme^  non  Judce^  et  lilieraro  oi  propter  sub- 
•equenieni  et  cxcidisse,  conjectainus  ex  subjcctis. 


id)  Par.  providentiam, 

(e)  Particula  ac  in  regio  codice  omissa  opmionem 
ingcrit  prius  legenduni  esse  usui^  non  usu.  Yerbum 
autem  consotido  eodem  fcre  modo  intelligcndiim  est, 
quo  tract.  psal.  xci,  n.  2,  soliditas  mundi,  pro  eo  nlmi- 
rum  quod  perfectum  et  integrum  atque  ad  fiiiem 
suum  perdnctfim  est. 


4M 


TRACTATUS  IN  LXIX  PSALMUM, 


490 


maris  confessione  Iribncnda ,  quod  illa  filia  Sion ,  A 
qiKT  invecta  in  Jcriisalem  laiuo  praeeuntiain  sequen- 
tiumqiie  comiiatu,  saiva  per  Deum  sit :  in  quam  An- 
geli  concupiscunt ,  in  quam  crealura  omnis  gemens 
dolensque  prospectat,  in  qua  xiernitatis  nosinc  glo- 
riam  laudemque  speculamur,  in  qua  (i)aediricaiaeec- 
clesiarum  civitates  manebunt.  Sion  enim,  licet  colii- 
culus  templo  quod  in  Jerusalcm  fuit  juncius  sit, 
tamen  secundum  intcrpretationcm  cx  hebnro  in  lati- 
num  grxcumque  serinoncin  speculalio  dicitur.  In 
boc  ergo  corpore  Domini,  (a)quod  resurrcxil  ex  260 
morluis,  quod  a  dextris  virlulis  consedit ,  quod  in 
gloria  Dei  patris  est,  spem  nostram  vitainqiie  specu- 
lamur.  Et  quia  rcvelationeni  nostrae  in  eo  clariiatis 
et  ipsa  in  eamdem  liberanda  creatura  omnis  exspcc- 
lai ;  salutem  hujus  Sion  sub  signiflcalionc  coeli  et  g 
teme  et  maris  laudat :  quia  omnia  in  coelis  ei  in  tcr- 
ra  paciOcaia  et  reconciliata  per  eam  Deo  sint  {Colos. 
1 ,  20),  quia  in  resurrectionis  gloriam,  cujus  speni  in 
ipso  ex  mortiiis  resurgente  speculamur,  peccatum, 
mors,  Gorrupiio  a  viia  et  immortalilale  devoraia  sint 
et  exhausta.  Nam  si  super  unius  pcccatoris  poeni- 
teniiam  magnuin  in  coells  gaudium  est  Angelorum  : 
quanto  major  in  totius  mundi  reconciliatione  laetitia 
iiil  {Lue.  XV,  7.)  • 

52.  Cmtates  JudcBiB^  EccUiia,  non  Synagoga.  -^ 
Et  quia  in  finem  pro  hi$  qui  immutabuntur  etl  psal' 
mut :  Judaeae  etiam  civitaies,  ut  in  Sion  inbabitarent» 
aedificandae  esse  laudantur.  Et  civitates  ipsas  con< 
Teiilas  hominum  esse  quis  dubitet?  Ecclesiam  vero 


PSALMUS  LXIX. 


(C)  In  /inem  Psalmus  David  in  rnnemoratione ,  eo 
quod  salvum  me  fecit  Dominu$. 

Domine  Deu$  in  adjutorium  meum  intende,  Do^ 
mine  ad  adjuvandum  me  fe$lina,  Confundanlur  et  re«- 
vereantur^  qui  qucerunt animammeam.  261  A.verlantuf 
retror$um  et  erube$cant,  qui  votunt  (Hil.  cogitant)  mihi 
mala.  Avertantur  $talim  erube$cente$,  qui  dicunt  mihi : 
Euge,  euge.  ExsuUent  et  lcctentur  in  te  omne$  qui 
quwrunt  /e,  Domine  (Abest  infra,  Domine) ,  et 
dieant  $emper,  Magnificetur  Dominu$,  qui  diligunt 
$atulare  tuum.  Ego  vero  egenu$  et  pauper  $um  :  Deu$ 
adjuva  (Hil.  adjuvat)  me.  Adjutor  meu$  et  liberator 
meu$  e$to,  Domine  (Hil.  tu  Domine),  ne  tardaveri$. 
TRACTATUS  PSALMI. 
1.  liememorationi$precatio  dequibus  fiat.  Quidpetatur 
hoc  p$atmo.  —  Yers.  1 .  Alius  hicm  rememoratione  psal- 
mus  est :  nam  trigesimo  et  sepiimo  eadem  iiiscriptio 
est.  Ex  ipsa  autem  verbi  hiijus  signiGcatione  usuque 
communi ,  quid  in  rememoratione  pncscribi  intelli« 
gendum  sit,  edocemur.  Nam  reinemorationis  preca- 
tio  ei  compeiit ,  qui  se  incidere  in  oblivionem  ejus  , 
a  quo  vel  auxilium  vel  veiiiam  (c)  expeiat,  pertimes- 
cit :  et  aut  sui  ad  salutem  commemoraiionem  fieri 
desideret ,  aut  eorum  ad  poenani ,  qui  sibi  seinper 
infesti  sunt.  Et  quidem  in  {d)  anteriore  superscrip- 
tionis  ipsius  psalmo  de  venia  et  salute  iractatum  est : 
qui  totus  ex  persona  dolciitis  Domini  pro  nobis,  por- 
tantisque  peccata  nostra  consisiit.  lu  boc  vero  ne- 


exconventu  (2)  plebium  effici  notum  est.  In  hac  ergo  q  cessitas  poscendae  veniae  non  jelicta  est :  quia  jam 


Sion ,  quae  in  se  eiiam  illam  primitivorum  conscri 
ptoraro  in  coelis  complexa  sit  civiiatem,  habitatio  no- 
itra  perficitur,  qiii  ut  semen  Abrahae,  ita  et  semen 
Jodae  maneinus.  Non  enim  (3)  qui  incarne  Judacus  (6), 
sed  qui  in  spiritu  {Rom.  ii ,  28).  Ob  quod  in  his  no- 
stris  conventibus  civitutes  quoque  (4)  Juda^  sumus. 
33.  —  Ac  ne  sibi  Israel  impius  civitatis  Ju- 
daeae  gloriam,  eo  quod  secundum  carnem  servo- 
nim  Dei  semen  est ,  vindicaret :  conim  hxredita- 
tem,  eorum  habitationein  in  Sion  esse  demonstrat, 
qui  nomen  Domini  diligant ;  ut  pielatis  magis  sit , 
Don  generis  electio  :  quia  praestct  omiiibus  charius 
Dei,  (5)  quae  in  Ghristo  est ;  et  Petrum  nihil  aliud, 
quam  ulrum  se  amarct ,  interrogat  Dominiis  noster 
Jesiis  Giristus  Dei  filius  {Joan.  xxi,  15)  qui  est  be- 
nedictus  in  omnia  saecula  saeculorum.    Amen. 

Ms.  mdi^caturum;  1.  (Bdificatarum, 

PUbi$. 

Qui  in  occulto  Judceu$. 
(4)  Judcece. 

|5)  Quce  in  Chri$to  e$t ,  et  Pelro  e$t ,  et  Petrum. 
Etiamsi  haec  in  lextum  refcrre  ausi  nequaquam  si- 


Si)  Reg.  ms.  quo  re$urrexU  ex  mortui$,  quo,  etc. 
)  Mss.  reg.,  Mic.  el  uniis  Vatic.  qui  in  occullo 
Jukius.  Forie  an  qui  in  oculo  Judceu$  ?  Iii  altero  e 
Vaticauis  legitur,  qui  in  manife$to  Judoeu$ :  $ed  qui  in 
occuito. 

(c)  Sic  ms8.  At  editi,  expectat. 

(d)  Nempe  trigesimo  sepiimo » cui ,  ul  paulo  anta 

Patrol.  IX. 


superior  et  contiguus  huic  psalmus  in  salvificatao 
Sion,  aedificatarumque  civiiatum  Judae  laude  conclu- 
8US  est.  Sed  est  in  eo  rememoralio  in  impios  uliionis, 
et  retributionis  in  sanclos.  Et  quia  iion  illi  David , 
sed  in  illum  David  p$almu$  in  finem  est ;  secundum 
cdiiam  in  anterioribus  ex  nominis  proprieiate  raiio- 
nem,  ex  persona  Domini  traciabitur ,  ut  ipso  psalmi 
fine  noscetur. 

2.  Qttod  Chri$tu$  in  eo  oret.  —  Yers.  2.  Domine 
Deu$  in  adjutorium  meum  intende.  Piac  confessionis 
hacc  vox  est ,  adjuiorium  a  Domino  et  Deo  spcrare : 
sed  plus  hic  nunc,  quam  in  deprecationibus  sperandi 
auxilii  solct,  sermo  significat.  Videri  eiiim  id  polest, 
{e)  qui  in  adjutorium  positus  sit  super  potentem » 
nuiicin  adjutorium  in  quod  posiius  cst  ut  iniendaiur, 
D  orare.Etquishicsit,  non^S^^i^^biSi^urexpsalmoin 

mus  •  genuina  tamen  exisiimamus.  Petri  enim,  siiper 
quem  Ecclesia  fundala  est ,  conimendaiur  cliaritas 
ab  Ililario  non  uno  loco.  Vide  cap.  30  in  Matth., 
lib.  xdeTriu. ,  n.  27,  etc. 

(6)  In  finem  in  commemorationem  quod,  tig  mfiiJLyit' 
civ. 

dicilur  ,  eadcm  superscripiio  est ,  in  rememoratione : 
cui  etiam  coinpeiuiit  qiiae  seqiiuntur ,  ut  lotu$  sit  ex 
pertona  dolenti$  Domini  pro  nobi$,  portanti$que  peccata 
no$tra. 

{e)  Partlculam  ut  hic  in  vulgatis  abundantem  ez" 
punximus  auctoritate  mss. 


16 


491 

quo  incsl  scriptum : 


SANCTI  H\imi  EPISCOPI  M» 

Posui  adjutorium  $upcr  poien''  ^  esl ,  eurum  scilicct  qui  dixerint »  Sal»Q$  fectt  alios^ 


tem ,  el  cxallavi  electum  de  plebe  mea,  Inveni  David 
servum  meum  {P$,  lxmviii,  iO).  El  ne  aliquid  in 
illum  David  Jesse  refcrri  possel ,  adjecit,  Et  ego  pri- 
mogenitum  ponam  eum  ,  exceisum  iuper  rcge$  tmm 
(IM-y  ^).  Aene,  quod  primogeniius  est,  ad  primi- 
liaa  indult)  e)  a  Deo  regni  trahi  posaet ;  id  quod 
aoli  (a)  Domino  Jesu  Chriaio  proprium  esaet  ostendil» 
dicens :  Kt  $ede$  eju$  $icut  $ot  in  coiupectu  meo ,  el 
eicut  luua  perfecta  moHet  in  tBtemum  ,  et  te$ii$  in  c«k> 
fideli$,  {IM.,  58.) 

2.  Pcena  adver$amrum  CAriili.  —  Nunc  ergo  qui 
{k)  adversum  potentem  posiiua  sit  adjutor ,  el  qui 
intendi  in  adjulorium  suum  precaiur,  poenam  in  eoa 
qui  sibi  adversantur  expostulal ,  dicens ,  Vebs.  5  et 


se  ipsum  salvum  facere  non  potest,  {Marc.  xv,  31.) 

263  ^*  Mercesqua^reutium  Ueum.  Deus  nuUiusef^nu 
Qui  magmficetur  a  }20^'s.  —  Sed  poii^  iiauc  de  impiia 
prec^iioucm ,  quia  remcmoraUania  erat  ii»aliAaa , 
pro  sanctorum  quoque  fuit  apdiua  oraudum.  Sequi- 
tur  enim ,  V£rs«  5 :  ExsukcAt  ek  hetcntwr  i»  K 
omnes  qui  qucerunt  te^  el  dicaut  $tmpgr^  Magm/icetur 
Dominu$ ,  qui  dUigunt  $atut9re  tuum.  Mi  GODfuaio  et 
reverenlia  jusii  animam  quxrentibua  » ita  ex&uUatio 
61  la*tiiia  quaercniilius  Deum  est:  quu  secuuduoi 
propUelam  resurgent  aUi  in  confusionem «  alii  in  lae- 
titiam.  {Dan.  xii»  2.)  (it  uL  reirorsuoa  crubesceutos 
(2)  averieutur  ,  qui  mala  cogiiaut ,  qtu  dicunl  euge 
euge ;  ita  qui  saluiarc  Dei  diligent,  ad  coufcsslonem 


4  :  Confundantiur   et  (c)  teverec^Uifi' ,   qui  qu(grunt  ^  maguilicentiai  Oei  proficiunt :  ut  ex  gratla  (3)  Lndul- 


qifumm  ukeam  :  AmtaHitiix.  retrctpim  ct  crubescanty 
^i  cogitant  mldmala.  ^v^kmtw  $taiiim  erube$ceiiiie$^ 
quA  dicunt  miki ,  Euge  euge.  Ex  verVis  loqueld^  ser- 
foojuisqiic  nostri  divinus  sermo  pcQdcudus  est.  Pudor 
cl  c^ufusio  cx  dcdccore  est ,  aversio  cx  ropulsa  est ; 
rcditus  vcrOi  ^on  in  aiia  loca  magis  ,  quara  in  ea  cst» 
undc  digre&sio  est.  Qui  quxrunt  crgo  a^iim^iQi  saucti 
hi^uSt  qui  iQ  adjulorium  suum  orat  iutcudi,  primum 
coafundentur,  pos^  etiam  axertcntur,  deUinc  avec* 
Ventur  non  in  alia ,  {d)  sed  retrorsuiu,  Et  Uleoi  cs^ 
dictorum  ordo ,  qui  et  rerum.  Gonfiindexuur  eoim 
eius  anioia^  quaerendo ,  quem  cum  pcrcmerint  ^ 
acUint  cum  vivcre :  quia  Deus  vita^  ct  resurrcctioui^ 
cst  dominus.  Dchinc  postea  avcrientur,  ne  occurrant 


tae  siUl  a  Deo  cxsultationi& ,  iaudis  coufessiu  augea* 
tur.  Nott  enim  (4)  aluiuo  {j}  Dcus  qui  idcot  atquo 
oHcruus  est,  indiget,  aut  quidquam  Lq  rerum  mitori^ 
et  mentium  opiuiouibus  est ,  <|uod  exspccu^l.  Quod 
cnim  incremcnto  demulabile  est,  id  dctrimiettlo  sa^p« 
dcm.u^tm:<  De.us^autem,  qm  Uleoi  origo  ci  causagig- 
neutibus  est ,  ad  «terus  beaUiudiQi«  Baturaisa  sibi 
ipsc  sutUcicns  ,  ttihil  ext»  qiMMi  sibi  desili*  {k)  ne 
aliundc  cxspeclel ,  dcrelinquit.  MagniQcatuR  aulen 
pcr  UcQcUcuMritm  suocujdq  ittcremeiOa  QoUscittni^eim 
V^niJQiceuAv»  ejus.  ct  commodA^vuw  qosuk)cuoi  smish 
ac  ju/cundilate»  cl  referendoi  gratia^  bude  cuAMleMir. 
Eigo  quotieuSfCUiQ(|ue  magnificelur  dicunus ,  loiieQi 
aui,  oplaodA  nobis  a  Qteo  muo^is  yola  SQQt«,  aMi  suio^ 


cum  sanctis  obviam  Christo  in  nuUibus  (e)  rapti.  Q  pcrccptiq^uc  QOQfessUx  esi «  ma^^iuiiceQiiffi  ejus  laode 


(1  Cor.  XV,  5.)  Posircmo  avcrsi  (f)  noa  iu  ailu  quam 
reti;orsum.  Rcsurgcmes  enuu  ex  mortuis,  rursum  ad 
Menx  ultioiiisque  judiciuiii  in  inUma  tcrras  unde 
emerserant  rcvcrlentur.  {g)  Omuis  eiiinx  caro  rcsur- 
gct,  scd  iion  omuis.  dcmutabitur  (1  Cor.  xv,  51)  : 
et  unumqucmquc  in  carue  sivc  booa  sivc  mala,  proul 
|essit,  rccipcre  constituium  est.  Ergo  et  qua^reatcs. 
animam  (1)  jusii  (/i)  ct  mala  co;^ilanlcs,  ct  cugc  cuge 
4icciitcs,  ct  couJbindcntur  et  nvcrtcnliu:  et  reverleii« 
Uir  rcsurreciione  coufasi,  ab  occursu  rcpulsi,  in  in- 
lcrua  rcvopali.  Euge  {i)  euge  auicm  irridcniium  voz 

(nAbcstjii«/t. 
2)  Avertan^ur. 
|3J  Indulgenli  $ibi  Deo. 
})  Yulgaios  tcxtus  comprobat  veiustissin)us  libcr 

(n)  Abcsl  soli  a  rcg.  qas. 

(b)  Ita  cum  ms.  reg.  amiquae  ediiiones.  At  Par. 
$uper  polaitem. 

(c)  Sequens  cxplicaiio  vidctnr  hic  postulare  rever' 
Uutiur.  Mox  9fw\  Par.  ^tii  volunl,  non  ^tii  eogitant. 

(d)  Edili-  exccplo  Par.  $edin  Ci^dem.  Qiiid  sibi  vciie 
fto»  in  aita,  cxplanalur  infra,  quin  nimiruin  nec  mu- 
tftbitup  eorum  cara,  nef|ue  ipsi  migrabuirt  in  coehtm, 
sed  ad  lcrram,  iinnio  in  indma  lerrx  rcverlcnlur. 

(e)  Par.  rapti$  :  mcndosc. 
{P   l^d^.  Ei;.  et  Lips.  non  ilHtMi  in  uUena  Loea. 

^rgentcs  enim  impii  ex  luor/ioe;  rwrsuffi  detrudentur 
in  infima  terrcs  unde  emersermt,  oiiusso  dciude  verba 
revertfnlur.  Par.  non  in  alia  quam  retrorsum  $urgenle$j 
tt^ionisqitf  judicio  in  infyna  terrw,  etc.  iluuc  tocuin 
resarcimus  opc  inss.  Vatic.  el  reg. 
(</)  Editi,  Nam  ut  Apo$toltt$ait,Omni$quidemcaro, 


nobiscum  pcjc  coi»Qi(Hb>rum  oAsiroruQi,  iociemeQU 
nasccnte. 

5.  Quod  Chri$io»^  non  Daaid  c^mvcttiatt  ^$aimiieA  -^ 
Oportult  autem  psaimum  ,  qui  rcmeiQOcatioiMft  m  fr- 
ncm  esi ,  diguo  rcmciQoratiouis  ijpsbiSi  Aue.  eoqcUidi. 
Scquitur  cnim,  Vsrs.  6  :  Ego>  astieni  e§ftmuk  ei  jn»- 
per  $Mn:  Dcus  (5)  adjuva,  me  (/).  Adj^ot  meusei 
Ijberutor  nuus  lu  Donme^  ne  tardaMerie^  ISeque  cegift 
digniiaii ,  ncque  regui  opuknti»;,  paupeclaii^  a^M 
inopix  profcssio  congruit ;  sed  (6)  ^  ytMkM  (m)» 
qui  ul  Qos   dilesccremus   paoperem  sc  pimiilil» 

noster ,  iiccnon  scrmonis  contextus  Ipse.  fn  praece- 
denti :  non  enim  niiquid  Deue  qui  mtermte  e$u 

(r>)  Adjwnat  me. 

(G)  Eju$  vox  e$ty  non  liabeiur  in  ms. 

AiCtc.  casligantur  rcgii  codicis  aucloiutale :  cum  apo- 
stoli  senienlia  hic  respiciaiur  poiius  ,  quam  reddan- 
lur  vcrba  ,  qux  aiiier  apostoli  nomine  rcfcrr^  solcl 
Hilarius. 

{h)  Abesi  ju$ti  a  regio  codicc.  Xum  Par.  ei  male 
cogiiante$:  qux  vcrba  in  cdit.  aliis  dcsideranrnr. 

(|)  Apud  Dad. ,  Er*  et  Lips.  ett^ii;  antcm  jM$io 
dimse  consiat ,  ^ftit  dixerunt ,  S'alpo$  fecit^  eic.  lectio. 
mutib  simul  el  interpolata. 

(jf)  In  vulgalis,  aliquo  Deus  qui  idem  atque  CBterntts 
est.' 

{k)  In  cpdice  Turon.  nec  quod  aliund^  exptta^ 
deretiquit. 

(l)  Rcg.  ms.  nccnon  cditioncs  parisiensi  nniiiiuiQr 
res,  adjuvat  me :  dissideni<o.  Vuigaip  e|  gjriQCO. 
(m)  iee»Lin  ms.  Qeg.  eftm  ttox. 


m  tRACTATQS  DC  TiTULO  PSALHI  iCL  4M 

(II  Co¥.  ▼iii ,  9  )  ,  cui  ne  ad  paschx  (luidcm  coDiiam  A  esl  confiteri  Domino ,  et  psallcrc  Homini  tuo,  AUlssime^ 


nisi  quaesila  ct  alicna  domus  fucrii.  {a)  Adjuvari  so 
iiaque  rogai.  In  forma  cnim  servi  obcdicns  usque  ad 
cnicis  morlem  lacius  est.  Cilum  quoquc  aaxilium  ut 
libcreiur,  orat;  (6)  nc  qua  rcmcmorationis  lardttas 
sii :  qui  et  ipsas  illas  passiouis  moras  non  ferens » 
prodilori  dixerit :  Fac  quod  facis  cito  (Joan.  xiii,  26), 
(c)  dum  liberari  ia  sc  suscepLx  Ciirnls  in(irmiialcm  ma- 
turalx  resurreclionisSG^^ii'^^!^^^  festinniDominus  nos- 
tcr  JesiisGliristus,  qui  cstbeiicdiciusinsxcul;i.  Amen. 

TRACTATLS 
De  tituk)  Psalmi  xci. 

Psttfmut  Cantici  in  die  Sabbati. 
Ex  bibHolheca  Vaticana  ,  in  qua  haftenus  tatueral » 
fffodit  in  luccm  ex  eo  ipso  codice  ,  qui  el  superiorem 


ct  reliqua.  Posl  Li  gis  tempora  ci  cognilionem  vcrita* 
lis,  convcnit  corpus  ipsum  potius,  quam  umbram 
corporis  contucri.  Lex  enim  corum  ,  qux  in  Domino 
nostro  Jesu  Christo  implenda  erani ,  spccicm  com- 
plecliiur.  Non  ipsa  vcriias,  scd  in  ca  mcdilatio  vcri- 
tniis  ,  (1)  utilis  fidc  {d)  potius  qnam  cffeclu  ,  imiia- 
tione  quam  gencre.  Ca  cnim,  qu;r  obj^crvari  prxccpta 
2£5  6""^  i)<>D  virluic  eificiontiai  ipsins  uiilia  emut, 
scd  obscrvaniium  fidc  saliitaria  ,  ul  sacrificiormn  di- 
versiiaics,  ci  liolocausiomatum  rcligiones,  ct  circum* 
cisiohis  cura ,  cl  sabl>aii  otium.  Mxc  cuim  omnia  et 
pneiermissa  culpam  {e)  iiabcbani,  ct  gcsia  sub  fiUu- 
roruin  fidc  prodcranl ,  sicul  nii  bcalus  .\postolus  : 
Prius  autem  quam  veniret  fides ,    sub  icge  concluti 


iractalum  de  titulo  psaL    ix    suppeditavit ,  et  iract.      €ustodiebamur  in  ea  fide  quw  incipiebal  rcvelari.  Itaque 


pMolmi  XIII  rcdintegrandi  materiam  prffbnit.  Vcl  ex 
locutione  Operis  hujus  agnoscere  est  auclorem.  Quem 
enhu  atium  prteter  Ililarium  animo  sistunl  hec  voces , 
eum  quando,  dehinc ,  concorporaies,  cohxrcdes  et 
compaiticipcs,  gcnus ,  sacramenlum,  incrcmenia 
subiiistit  ac  mnnct,  auclor,  indulta  xicrniias,  ctc.  Hue 
aeeedit  quod  sicut  in  psal.  lxvii,  n.  d,  dtciCRfiir  animce 
dc  thcsaans  potestatis  Dei  diffusce;  ita  hie,  n.  4,  assi- 
ritur  Dens  de  ihesauris  in  se  condilis  secundum  arbi- 
Iriiim  poleslatis  a:lernx  siitgula  quacqne  protulisse . 
Alios  hnjusmodi  locos  cum  aliis  tractatibus  consentien- 
tetnotulis  indicabimus,  Prccterea,  num.  2,  ea  prorsus 
melhodo,  qua  in  atHs  solet^  atlendil  psalmi  iitleram  non 
sibi  eohmere,  ut  iiinc  ad  intciiigentiam  spirilaiem  ex- 
qmrendam  moneamur.  Neque  hic  onutlit ,  quod  vaide 
ipsi  solemne  est ,  ut  quoties  de  sabbato  ineidit  sermo  , 
ad  mmm  et  idem  Palris  ac  Fiiii  opus  asserendum  iatius 
excurrat.  His  aliisque  pcrmoti ,  iiuic  Traclatvi  inter 
genuinos  tocum  negore  nefas  ducimus  ,  quamvis  libra- 
riicm,  qui  in  aiiis  quoque  nonnuiia  resecando  aut  demU' 
iando  tibi  permisit,  neque  in  lioc  sibi  temperasse  suspt" 
emnar.  Quidni  hujus  negiigentia  toiius  piaimi  expiana- 
Honem  ,  quw  ad  caicem  promitlilur ,  nobis  ereptam  do- 
teamut  f  Hic  igilur  si  cui  minus  aiiis  eiaboralus  videa- 
f «r  ,  id  vei  iibraxn  ineuriee  iicebit  attribuere ,  vei  etiam 
opinari  eum  ad  nos  pervenissCf  quaiem  Hiiofius  fnderit 
€X  tempore  et  ex  calhedra  ,  tion  quaiem  ex  seeretiori 
edia  poiitutH  edidcrit 


iex  {f)  pwdagoga  nostra  facla  cst  in  C/irts(o,  ti/t  ex  fide 
juUificemur.  At  ubi  vedt  fides ,  jum  non  sumus  sub 
pwdagogo;  omnes  enim  fiiii  enis  fidd.  {Gai.  lu,  i3  et 
sqq.)  Ergo  quoiicnscumque  aliquid  cxlegc  relcgitur , 
in  opcre  prxscniium  mandatoruin,  speculum  futuro- 
ruin  cst  contuendum.  £i  erai  quidcm  congruiim  de 
siugulis  superius  comprehensis  aiTcrre  raiioncm ;  ut 
secundum  Apostoli  doctrinain  univcrsa  iDlclligcrcn- 
tur  fidc  fulurorum  potiiis  quam  virtute  ipsius  efficien- 
liu!  profuissc :  tamcn  in  unum  coiigcsia  omnia  au- 
dicntibus  ne  non  tam  coguiiioncm  potius  quam  onus 
alTerant ,  unam  ex  superioribus  pnrtcm  rciractcmiis, 
ct  cam  scilicet  qux  tcmpori  neccssaria  cst ,  id  cst » 
sabbati  diei ;  quia  iu  psalmus  iiiscribitur  ,  Psaimut 
'  cantici  in  die  sabbaii :  ul  cum  prr  Scripturarum  coe« 
loitium  auctoriiatem ,  qux  ratio  in  sabbati  rcquio 
coQtincatur,  cognovcrimus  ;  parcm  cxtcrarum  quo< 
que  rerum,  qux  in  lcge  sunt,  crficicntiam  scntiamus. 
2.  Sabbatum  Judaicunu  Aiiud  in  psaimis  caniturM — 
Etdeotioquidemdieibujusiniiltapncccptasunt.Nam 
el  in  ca  Doniiuus  pcrfccta  niundi  hujus  {g)  soliditato 
reqoievit  iscriptum  csi  cnim,  Et  requicvit  Deus  in  die 
septinm  ab  omnibus  operibus  suis  quw  inclioavit  facere 
(6>ii.  II »  2).  Et  rursum  hxc  cadcm  sanciificatur  in 
lcgc,  adeo  ut  omnc  opiis  agi  Tctitum  sil,  sicui  scri- 
bilur  in  Exodo  :  (2)  In  mentc  liabeto  diem  subbatoruni 
sanclifieareeum :  sex  diebus  operaberis,ct  facics  omnia 
opera  tua;  seplimoaulemdie  sabbatum  Domini  Dei  tui : 


\.  Lex  fide  polius  quam  effectu  profuit.  —  Bonura  D  nou  faciesin  ilia  die  uiium  opus.  {Exodi.  xx,  8  et  scq.) 


m  Et  iiiis  fide. 

('2}  In  mentem  habete.  Mox  sabbata ;  quam  lectio- 

la)  Apud  Par.  adverari  se  itdque:  mendum.  In 
cdilionibus  aliis,  auxiiium  pro  nobis  ilaque  :  glossc- 
ina. 

{b)  Dad.,  Er.  et  Lips.  tit  quo  nuUiut  morationit  tar" 
.  dilat  iit :  castiganl  inss. 

(c)  Editi  oxeepto  Par.  pro  dum  iiberari ,  habcnt 
memorari ;  cl  mox  paterni  numinis  ,  loco  maturalw 
resurreciionis.  In  liis  ac  supcrioribus  locis  videtur 
editor  fugienles  liiteras  ac  voces  pcr  se  iit  potuit 
•oppleviste.  Vcras  lectiones  subsiiluimus  cx  mss. 
iHiBC  primuui  addeiites  ex  Vaticano  concliisioncm 

JBiMitfiiiM  notiir^  etc. 

(d)  Ita  legcndum  putamus  ,  cum  in  ms.  oxstcl  et 


nein  graecus  tcxtus,  atqiie  contoxtus  ipse  commeu- 
dant. 

i7/ti  fide^  quod  legi  deerai,  fidem  suppIcTisse  docctur 
in  psal.  uii,  n.  3. 

{e)  Quisquis  enim  a  saerificio  destilisset ,  ipse  ob^ 
noxium  se  efficiebat  esse  maiedicto^  inquitiii  psal.  liii, 
n.  i3  ,  ubi  iion  voluntariam  fuisse  probat  iegis  ob- 
scrvantiam  ,  hoc  cst,  non  ita  Iiberam  ,  ut  sine  reatu 
posset  prauermitti. 

{0  Stc  in  psal.  cxviii  ,  lit.  i%  n.  11,  legis  juttifi- 
catio  evangeiicw  justificalionis  fideique  pwdagoga  prai- 
dicaiur. 

{g)  llic  soiidilas  integritalem  sonat ,  ac  mundnin 
numeris  suis  absolutum  significat,  qua  inteUigcntia 
habcmus  iu  ps.  lwiii,  n.  49,  quod  terra  suscepta 
SHiu  scmina  waturitate  eontoiidei. 


495  SiNGTl  IIILARII  EPISCOPI  496 

Ergo  sabbato  et  quics  Dei  esl ,  clliomlnum  oiiiun.  A  niciitis  icrrsQ  iiicrcmenfa  sufficcre  ,  (i)  homineni  fir- 


Sed  qiiid  hoc  proficicl  ad  psalmum  ,  in  quo  facuira 
Dei  gaudium  esi,  ct  profundx  cogititinncs  cjus  cl 
exoriendus  (1)  peccntor  ut  foenum,  cijiistusnt  pa!ma 
florescens  et  inuUipIicandus  ui  cedrus?  NuIIa  hic  dici 
septimi  reqiiies  ,  nullum  huroanoriim  operuni  otiiim 
decantaiur.  Ergo  quia  nihil  inpsalnio  de  requicliujus 
sahbati  contineiur ;  proprieiasrequioiionis  ei  sabbali, 
266n""<l  in  Iegepraescribitur,requirendaestinpsal- 
mis.  Legimus  itaqiie  de  impiis  dictum,  Sicutjuravi  in 
ira mea,  si  intrabunl  m  requiem  nteam,  (Ps.  xciv,  il.) 
Deus  in  sacramenii  religioneconfirmat ,  non  ndilu- 
ro8  requiem  suam  :  non  ut  opiiior  litijus  snbl)aii  re- 
quiem  significat,  in  qua  post  mnndi  sedificnlioncm 
scribitur  quievisse.  Nain  solemnilutcm  ac  lo^tiiinm 


mare,aiiiinnm  reprovchtTe:  scd  longc  his  mnjora  opcra 
pcrfecla  suiit.  Moyses  cnim  inntum  divisibiliuinre- 
rum  creatjunes  enarravil  rudibus  hoininum  animis, 
267  ea  ad  cognilioncm  Dei  prorcrcns.qux  possent  in- 
tcliigi  ci  vidcri :  ui  per  bniic  coiispicabilium  opcrum 
niagnitudincm,  virlus  ejus  qui  operatus  cst  cognos- 
ceretur  ;  ut  Creaioris  potcslas  per  creatursc  adinira- 
lioneni  possct  iiilclligi.  Sed  Pauliis  (5)  Testamcnti  (n) 
interpres,  non  jam  laciis  sed  panis  cibum  ingerens» 
iia  dc  Domino  tradidil:  Qui  est  imago  Dei^  primogeni- 
lus  omnis  creatura:,  quia  in  ipso  constitula  sunt  omnia 
in  ccelis  ei  in  lerra,  visibiUa  et  invisibiliat  sive  Throni^ 
sive  Dominaliones  ,  sive  Principatus ,  me  Poteslates, 
omnia  in  ipso  el  per  ipsum  facta  sunt  ,  ei  ipse  est  ante 


diei  hujus  omncs  Judsei  in  eam  gloriaiiies  introeiint,  "  omnes  ,  et  omnia  ipsi  constant,  (Coloss,  i ,  i^et  seqq.) 


ex  quibus  necesse  est  plures  in  peccatis  ngere  ac  vi- 
Tere:  hanc  enim  diem  ad  quoddam  te^iimonium  dig- 
iiationis  in  se  Dei  honorant.  Si  b:cc  ergo  Doi  est  re- 
quietionis  dies  ,  quod  cnm  venia  diciuin  sit ,  jam 
Deusmendax  est ,  cum  in  seconiumaces,  in  Filiuni 
parricid^B,  requiem  diei  hiijus  obtinennt. 

3.  Operari  non  cessat  Deus.  —  Deliinc  cum  onmi- 
bu8  omnino  ,  sinc  cxcepdone  aliqiia  ,  nihil  operis 
agere  ,  sed  in  otio  quiescere  jussuin  sit ;  quoiuodo 
rtirsum  Dominus  sabbatum  solvit ,  dicens  ,  Ncscilis 
quia  sacerdotes  iii  (cmplo  sabbatiim  violnnt,  et  siiie 
criroine  siint  ?  Crgo  non  bxc  qiiies  est  sabbaii ,  nec 
hoc  ejus  otium  esi ;  cum  quando  non  quicscentcs  in 
sabbato  maledictisint  (2)(£xo(/.  XXXI,  i4)    .    .    . 

sub  legcm  firmitatis  accipiens.  Si  sol  signaque  cxlera 
cursus  &U08  obeunt  ,  ei  babeiii  ab  eo  permanendi  in 
his  in  quibus  sunt  siibstaniiain  ,  a  quo  in  lios  cursus 
atque  in  hxc  orficia  composila  sunt :  si  tcrra  rructus 
Buos  prorert  ,  matcriem  rccunditntis  in  dies  sumens , 
per  quam  ei  secundum  lemporum  vicem  quxdam 
fertilitatis  natura  subjccta  esi :  si  quotidic  animarum 
origines  et  corporum  figurationes  occulta  el  iiicog- 
nita  nobis  divinsc  virtuiis  molitionc  procedunt :  ct 
roagnum  est  muneris  lanti  donn  scniire,  cum  tamcn 
eoruin  institutio  nesciatur.  Scd  hxc  etsi  opus  Dei 
sant ,  veruin  in  his  labor  cst  iinllus.  Et  quamquam 
liabeant  ex  auctore  suo  ac  (3)  donanle  quod  talia 
sunt,  non  tnincn  eum  a  quo  oria,  et  per  qucm  quoti- 
dietalia  sunt,  defatiganl. 

4.  Vt  Christus  et  in  Christo  Paler  quotidle  operetur. 
—  Et  quidcin  hxc  magna  Dei  opera  sunl ,  ca^lum 
contincrc  ,  solem    cnm  astris  cxtcris  luminare,  se- 

(1)  Exurgendus. 

(^)  Lacunnm  supplere  neqnaqiiam  licuit ,  iiam  in 
ros.  quoque  nostro  quatiior  versuum  spaiium  inlcrja- 
cens  albicat.  E  regione  nnnoiatuin  fuit  anliqua  manu : 
Bic  deest  quod  addendum  est. 

(3)  Dominante. 

(a)  In  ms.  recens  manus  adjecit  Novi.  An  non  rec- 
tius  adjecisset  Veterisf  Non  est  pra^lermittcndum 
quod  proxiroe  ante  habeiur  per  crealura:  admiratio^ 
nem.  Sic  enini  praedicatur  lib.  vii  de  Trin.  n.  5,  Sa- 
bellium  per  gestorum  admhratimes  Christum  Deum 


Perlrnbii  crgo  iios  doclor  genlium  de  cognoscibili 
inateria  ,  in  iiivisibiliuni  iiKcIIigentiam ,  et  nos  ad 
cognoscendos  principaius  et  poicstates  ci  ihroiiosct 
domiiiationcs  de  terrenis  alqno  huniilibus  educit. 
Vcium  hxc  cx  nulu  Dci  pairis  ct  iii  coclis  ct  in  tcrni 
maiient  alquc  cxislunt  :  et  licet  pcr  Filium  omnia  , 
taincn  a  Dco  oiniiia.  Ipsc  est  elcnim  capui  el  princi- 
piuin  uiiiversoruni,  el  iii  ipso  universa  sunt  condiia ; 
licct  pobtoa  dc  thesnurisin  secoiidiiis,  secundum  ar- 
bilriuin  polestalis  ajtcrnas ,  singula  quxqite  protule- 
rit.  Vciuin  cum  in  oinnibus  Chrisius  operetur  ,  ejus 
tamcn  opus  csi  qui  opcratur  in  Chrislo  ;  et  ideo  , 
Pater  mcus  ^  aii ,  quotidie  operatur ,  et  ego  operor 
(Joan.  v,  i7)  quiaopus  Palrisest,  quidquid  maiiente 

C  in  se  Dco  patre  (iiius  Dei  Christus  operaiur  ;  atque 
ila  per  filium  quoiidie  oinnia  (f.  addendum  fiunl), 
quia  omnia  Paier  operalur  in  Filio.  Igitur  quotidie 
Chrislus  opcralur  :  el,  ui  arbilror,  animarum  initia, 
configuraiioncs  corporuin,  profectus  et  increincnium 
vivenlium  opus  ejus  osiendunl. 

5.  Paralytici  curatio  sabbato.  —  Ul  autem  absolu- 
tius  iniclligere  possimus  qua)  operaiio  Dci  sit ,  et 
quomodo  operans  Pater  (f.  operanie  Paire)  openi. 
tur  et  Filius  ,  originem  dicti  hujus  nosse  debemus. 
Inler  caaeras  enim  curationes  ,  quibus  se  Domiuus 
in  cariie  hominis  Deum  docebat,  sub  visibili  materio 
potestalem  invisibilis  virtuiis  osiendens,  paralyticum 
triginta  ocio  annorum  in  nataloria  porlicus  Saloroo* 
nis  inveniiexspeciantem  alicujusauxilium,  per  quem 

D  ad  molum  aqux  per  Angelum  incilaiai  dcvclii  posset. 
Erat  aulcin  hoc  el  iii  icinporc  et  in  homine  virtutis,  ut 
cuin  fons  *piscinaj  commolus  csset,  ille,  qui  primus 
aquas  esset  ingressus  ,  omnem  infirmitatem  qua  af- 

(4)  Ka  verba  ,  hominem  firmare  ,  animam  reprove- 
here ,  (|ii.'b  m  superiore  cdilione  desiderabaniur ,  ad« 
didimns  e  libro  nostro  :  respicinnt  auteiii  qu»  supe- 
nu8  dixit ;  si  quotidie  animarum  origines,  cic. 

(o)  Tesiamenti  Novi. 


agnovisse,  et  lib.  viii,  n.  30,  per  datce  micmque  uiiiiUH 
tis  admirationes  Spiritus  donum  non  latere,ac  demum 
Iib.  III  Consunt.  n.  8 ,  coram  venerandis  roartynun 
ossibus  cenii  admirationum  opera. 


.  EraiUaiiicinii.'ecelprxscn- Aexemplum  opcraiionis  introspicit ;  quia  (i)  omnia 


497 

flictarcturevaderci 

tiiiiii  effeclibus  iitilia,  ciiulurorum  spcculoimaginaln, 
cum  angelo  ad  aqnas  Tocanlc  oinniuin  .Tgriludinum 
promptacss3laboliiio.  liunc  ergop-.iralyiicumdiesab- 
bali  Dominus  ubi  vidil,  vcrbocurat,  procccplosalutero 
inrirmaiilis  efricieiis,  Ditit  ergo  pnralyiico  :  Surge  , 
toUe  grabaium  tuumf  el  ambula.  (Joan,  v,  8.)  Jam  non 
soliim  saiius  paralyiicus  ,  sed  ciiani  oncri  utilis  fac* 
tus  cst.  Judxi  paralyllcum  violaii  sahbali  arguiiiit , 
dicenlcs  :  Sabbalum  ett,  non  Ucel  tibi  lollere  grabatum 
tuum.  Quibu$  respondit ,  Qui  me  fecit  sanunit  ille  mihi 
dixitj  Tolle  grabatum  tuum  ct  ambula  (/6.,  10) ;  euin- 
dem  auctorem  facti  sui  proferens,  quem  saluiis  ;  ut 
non  existimaretur  ab  co  culpa  violaii  sabbati  possc 
proficisci,  cujusiti  verbobnmanicorporis  itistanraiio 


TRACTATUS  DE  TITULO  PSALMl  XCL 


498 


iiilra  paternarnm  2G8  cogitationum  providentiam 
quadani  ruluraruin  reruin  pra^desiinatione  forman- 
lur.  Jiitrospicit  anicin  per  inutuam  cbaritatem  atque 
naluram  :  ait  eiiiin  ,  Paier  diligit  Filium  ,  et  omnia 
demonslrat  ei  quee  ipsc  facil,  (Joan,  v,  tO,)  Ita  et  huic 
Dei ,  cx  quo  ipse  Deus  naius  est ,  voluntaiem  nosse 
pcrviuin  est ;  cl  iili ,  qiiod  voliiniaiis  sux  cogiiitio- 
neni  (ilio  congciiuerit,  est  benignum. 

7.  Sabbato  Dcus  operalur, — Ergo  ad  sabbati  diem, 
ex  quo  odium  commovebaiur ,  responsuin  esi »  Pater 
meus  usque  modo  operatur^  et  ego  operor,  Est  ergo 
opus  Dei  sabbaio  ?  Est  plane  :  nnm  nisi  esset,  coelum 
dilabercinr,  luineii  solis  occidcret ,  terra  non  staret « 
fiuctunin  oinnium  increinenta  deQcerent;  vitae  bo- 
constitisset.   Ergo  quia  paralyiicum  Dominiis  curas*  B  niinuin  inlcrireiit ,  si  sabbali  iege  virtuium  (3)  om- 


sct  in  sabbalo,  ubi  Tacti  veneraiioconseqni  debuisset, 
Jllic  Judxorum  omnium  odium  commoveiur.  Quibus 
Dominus  respondil :  Paler  meus  usque  modo  operalwr^ 
et  egooperor,  (Ib.^  17.) 

6.  Patrii  et  Filii  cequalitas,  —  Sed  surgit  liic  ad 
violati  ,  ut  pulabant ,  sahbali  (adde,  reatuni)  gravior 
indignatio,  quod  palrcm  huim  Deum  dixerii,  aequa- 
lem  se  faciens  Dco.  Sod  unde  bic  Judasis  dolor  est  ? 
Non  cnim  iia  locutus  est ,  Deus  patcr  meus  est.  Sed 
vim  atlulit  veritas  ,  et  confessionein  inviiis  ratio  ex- 
tor&it;  Deo  enim  esse  xqualem  opera  loquebaniur.  IUi 
irascuntur  quod  non  audiunl,  ct  pali  noluiit  quod  ig- 
norare  non  possunl ;  ei  lioc  in  Clirisio  odcrunl,  qnod 
eos  intelligere  est  necesse.  Opus  ergo  Pairis  in  quo 


nium  constiiutio  otiarciur.  Sed  requics  nulla  est,  el 
cursus  idcm  est,  eiui  sexdiebus,  ita  etsabbato  ele- 
incntoruiii  omniuin  continentur  officia  (V,  lib.  ix  de 
Trin,,  n.  44).  Ergo  omni  in  tempore  per  baec  Pater 
operatur;  operatur  auicm  in  Filio,  quia  ex  eo  est : 
et  per  queiii  oinnia  hx*c  opus  cjus  sunt,  (c)  qui  ista 
iii  se  operetur  (4)  operanle  :  et  niinisterii  opus  in 
opus  referlur  auctoris.  Itaque  Filius  in  paralytico,  ut 
in  creteris  ,  opcraius  iii  sabbato  est :  et  per  Filium 
opus  Patris  in  sabbato  esi :  atque  iia  non  est  in  Deo 
rcquies,  cum  dies  Deo  nulla  sine  opere  sit. 

8.  Quies  Dei,  —  Quia  ergo  opera  Dei  exstant» 
qux*  (d)  sil  ejns  requies  quaerenda  est  (5).  Dei  iiaque 
opus ,  opus  Cbristi  esi ;  verum  ct  requies  Dei ,  Deus 


eA  ?  In  eoscilicet  quod  agit  fiiius  :  ail  eiiiin  ,  iSon  G  Cliristus  cst :  qiiia  ita  omnia  ,  quae  Dei  sunt ,  in  eo 


potest  filius  a  se  facere  quidqunm^  nisi  quod  viderit  Pa- 
trem  facientem  (Ibid,,  19).  Non  uiique  virtutem  sibi 
ademil ;  sed  obsequio  ,  se  palcrno  devinxit  arbiirio. 
Non  enim  niido  serinone  significat ,  Non  potesl  f't- 
lius  facere ,  sed  adjecil  ,  ab  se  quidqnamniti  quod  vi- 
deritPatretn  facientem.  Ergo  (1)  ({uod  facitillc  ,  fa- 
innlalusesi(a) :  quia  non  a  se  quidquain,sed  id  quod 
viderli,  facit ;  minisieriuin  veniens  (b)  dc  exeinplo  , 
non  operis,  sed  voluntaiis  ;  quia  opus  Patris  in  vo- 
luntate  esl.  Id  enini  Doinintis  ait ,  Non  veni  volunta- 
tem  meam  facere,  sed  ejus  qui  me  misit  (Joan,  vi,38), 
clocens  non  aliud  vclle  i»e  ,  qunin  quod  vclltn  ille  qiii 
cuinmiserat.  Ergo  voluntateni  Patris  Filius  laniquam 

(1)  Omneqnod  facit. 

(i)  Yox  oiiDifa  cuin  in  priori  editioiie  decsset» 
sentiuitia  noii  constabat. 

(5)  Omnium  addidimus  codicis  noslri  fide. 
(4)  Operanlem. 

(a)  Filii  famutatus  ac  ministerium  inlelligentia  ea 
bic  praedicatnr  ,  qiia  lib.  iv  de  Triiiil.  n.  16  docetur 
efficere  qnod  Palcr  ci  jnbeat,  ratione  scil.  auctorita- 
tis  qua  enm  gignii.  Sic  Tertnllianus,  1.  contra  Prax. 
n.  li,  Patrem  cuin  Filio  et  Spiritu  sancto  quasi  cum 
ministris  et  arbitris  loquentem  inducit  ac  dicentem  , 
Faciamus  liominem^  etc.;  et  pnulo  post :  Cceierum  etsi 
ubique  teneo  unamsubstantiam  in  tribus  cohcerentibus  : 
lamen  ulium  dicatn  oportet  ex  necessitate  sensus  eum 
quiiubet ,  et  eum  qui  facit. 

(6)  Quod  videl.  potestatem  tfficiendi  non  per  vncre" 
menta  indmUarum  ad  unumquodque  opus  virium  sunie- 
retf  $ed  de  cognitione  pra^numerel :  pressumeret  autem 


vera  sunt ,  iii  his  Pater  quiescat.  Perfectus  enim  a 
perfecto  est,  quia ,  ut  Apostolus  ail ,  omnia  ipii  cou'- 
stant  (Coloss.  i,  17).  Et  sicut  de  se  ipso  testatus  est , 
Sicut  habet  Pater  vitam  in  semetipso^  ita  et  FiUo  dedit 
haberevitam  in  semctipso  (Joan,  v,  26);  et  rursum 
Aposlolus  ait :  Quia  in  ipso  inhabitat  omnis  plenitudo 
divinitatis  corporaliler  (Coloss,  ii,  9).  Iiaque  quod  in 
eo  esl,  (e)  vel  qiiod  ipso ,  perfectuin  est ,  neque  jam 
quod  siibsistit  ac  manet,  eget  atque  exspectat  aliun- 
de,  sed  cliaritate  Patris  aique  virtute  (f),  Iia  et  in 
Filio  vita  esl,  ut  licet  sit  natus  ex  Paire,  tamen  in  ea 
viia  ,  in  qua  ei  Pater  vivit ,  cxisiat.  Nam  et  in  eo 
universorum ,  qnx  deinceps  crearentur ,  principiat 

D  (^)  I3t  constet  quam  praeclare  hic  capiiularis  co- 
dex  S.  Hilarii  contextum  inte^ret ,  mancam  atque 
biulcam  prioris  edilionis  oraiioncm  subjiclmus  :  qum 
sit  ejus  quasrenda  est,  Dei  itaque  opus,  opus  Christi 
est :  quia  ita  omma ,  etc. 

nofi  de  aliquo  operis  corporalis  exemplo  ,  ut  aliquid 
prius  Paler  faceret ,  et  cxHera  quas  videsis  lib.  vii  de 
Trin.  n.  16.  Consule  et  lib.  ix,  n.  44. 

(c)  Iia  emendamus,  ubi  in  ms.  quia  ista  inseopa» 
retur  operantem. 

(d)  Aut  legendum ,  quies  ejus  qucerenda  est »  aut, 
qucB  sU  quies  ejus  quterendum  est. 

(e)  Forte,  velut  in  ipso,  puta  Paire  :  ut  sit  respec- 
tus  ad  superiora ,  Sicut  habet  Pater  vitam  in  semdtp- 
10,  etc. 

(f)  Supplendum  hic  videtur  verbum  estj  aut  lat^ 
listtii 


4  9  SANCTI  IIILAHll  EPISCOPl  500 

conslilcruiu ;  ei  in  co  uiiivcrsa  coiilcmplans ,  con- A     10.  Quw  antc  parnnda,  —  Ksl  anlem  lioc  pcrTrc- 


summatis  pcr  cnm  omnibus  delcclalus  csl :  cum  ct 
In  Filio  crcaiorc  quicsccrel ,  el  in  liis  (]\\x  digna  di- 
lectionis  fifio  essenl  creata  ganderet.  Hinc  illud  est 
In  Proferbiis,  Cum  pararet  cfBtum ,  aderam  illic  (Prov, 
Tin,  27).  270  Et ,  Ego  eram  apud  eum  disponent 
(fWd.,  50) :  mihi  aggandcbat  cnm  laiiarelur  opcrc 
perfeclo.  Hxc  rcqnics ,  in  qua  laitalur  Paicr ,  quam 
cliam  por  sacramcnti  connrmaiioncm  impii  non  ad- 
ibniil.  Esietiam  inielligcnda  Domino  Jcsu  Cliristo 
rcquics  corum  qu.TC  in?islbnia  sunt,  Throni,  Domina- 
liones ,  Principatus ,  Potesiaics  :  brcc  enim  omnla 
mancnt  incorrupta ,  indefcssa  ,  perpclua.  Et  idcirco 
in  bis  requics  cxistimanda  est ,  quia  indulia  aRterni- 
talc  jam  in  curum  perfectis  crcationibus  quiescatur. 


tum  sabbntum  ,  hxc  vcra  rcquies  «  cui  morc  sabbntl 
sxcnlaris  271  <)ninin  vilsn  neccssaria  pridie  pRCpafard 
pra^cipimur.  Judxi  enlm  secundum  prar^ceptum  legis» 
dicquic  anteriorsabbatoerit,omniaquai  sabbDtostint 
necessaria  parani(  Exod.  xvi,^);  [b)  et  cibtis  omnis  ac 
potus  antc  provldendus,  parandus,  rccondendus  est ; 
non  intelligenics  in  eo  umbram  fuiurjfi  tefilatisostcndi. 
Ul  enim  ad  otium  sabbati  obtinehdum  supcrioris  diei 
geminanda  odicia  sunt  (nam  et  qtiod  ipsi  dfel  ct 
sabbaio  necessarium  sit,  cvrendum  cst);  lUi  et  tiobis 
xtema  sabbaia  exspeciantibtis,  qulbtis  Itlic  posstmtts 
nti ,  pfttsentis  vitx  negotiis  snnt  prxparanda ;  ct 
nunc  quidcm  necessaria ,  sed  rcqniem  sabbati  re- 
demptura.  Ut  igitur  ab  hu]us  snbbati  requie ,  id  cst , 


9.  Quiesjnziorum,  quibus  paf (ffle.  —  Oportci  autem  B  "^  «"Pcritis  ostendimus ,  a  consortio  Christl  angclo- 


cognosci  quidem  quomodo  in  requicm  ,  quam  impii 
iion  adibunt ,  pii  et  Deo  snbjectl  potcrunl  iiitroirc  : 
necesse  cst  onim  spem,  qu»  malis  negata  cst ,  bonis 
rclinqui.  Scd  si  Christus  Dci  requles  Cbt,  crgo  hi  qui 
in  Chrisio  crunt,  crunt  iii  Dci  rcquie.  In  Cliristo  au- 
tcm  vclle  csse  sc  Apostolus  clamat ,  diccns  :  Sequot 
autem  $i  apprehendam ,  in  quo  et  tipprehensus  $nm 
{PhiUp,  III,  12)  :  et  rursum ,  Omnia  autm  detrimenia 
nte  rftian,  el  arbitror  stercora,  nt  Christnm  lucrifttciam 
(ift.,  8)  :  et  rursum,  Benedictus  Pater  Domini  nostri 
Jesu  Chriiti,  qui  benedixit  nos  in  omni  benedictiotte 
tpiriiali  in  cc^lestibus  in  Christo ,  In  quo  elegit  nos  anie 
mundi  constitutionem  in  ipso ,  ut  simns  sancti  el  imma- 
cutati  in  conspectu  ejus  in  charitate :  qui  ante  pradts- 


rumque,  non  eiiam  sacramcnto  Dci  arceamur ;  ope« 
randum  et  promerendum  est ,  et  per  sollicitudincm 
operum  anieriorum ,  xternitaiis  cst  rtqtdc^  prxpa- 
randa ,  oraiionum  vigiliis ,  Icctionum  frequentia ,  je- 
Jnnii  volunlate,  bumililatis  tranquillitaie,  b<mitaiis 
operibus ,  castitatis  nitore  .  virtute  patientia;.  Haec 
pridie  in  oiium  aeterni  sabbati  sunt  paranda ;  ul  eor* 
roptionis  nostrae  infirmitate  in  ctelestem  gloriam 
transformata  ,  nec  vltium  yolunlas,  nee  ambltio  glt>- 
riam ,  nec  honorem  superbia  ,  nce  otiuni  labor ,  nec 
cibum  corpus ,  nec  somnum  noctis  diei  lassltudo  de- 
aiderct :  sed  slt  nobis  setema  lut  pervigil  (t)  vita 
comniunis  usus  bonorum ,  coclestls  satlatus  sermo 
Dei ,  laudium  Deo  et  cum  angclornm  choris  hymnns 


tinatit  nos  in  adoptionem  (1)  per  Chrislnm  in  ipso  C  aslernus.  Hoc  fidei  est  pncmlum ,  hocc  corporex  ro- 


{Ephes.  I,  3,  ket  5);  qiiia  Ycrbum  earo  factum  est ; 
quia  cum  aliquando  esscmns  alicnati  et  inimlci  sen- 
8US  cjus  in  factis  malis ,  nunc  autem  rcconciliati  su- 
mns  corpore  carnis  cjus.  Ergo  per  conjunctioneni 
carnis  assumpia!  sumus  in  Christo  :  ci  hoc  est  sa- 
cramentum  Dei  absconditum  a  sxculis  et  gencraiio- 
nibus  in  Deo,  quod  nunc  revclatum  est  sanctisejus, 
este  nos  cohxredes  et  concorporalcs  et  compnriici- 
pes  pollicitationis  ejus  in  Christo.  Paiet  (a)  ergo  unl- 
Tcrsis  aditus  in  Christo  per  conjunctionem  carnis,  si 
exuant  veterem  hominem  ,  et  eruci  ejus  afrigant ,  et 
ab  his,  quas  ante  gesscrunt,  in  bapiismo  ejus  conse- 
peliantur  ad  vitam ;  et  nt  in  consortium  Christi  carnis 
inlrouant ,  carncm  cum  vitiis  el  concupisccntiis  affi- 
gani.  Istius  modi  enim  corpora  configurabit  in  trans-  j) 
forinaiione  corporls  sui ,  et  horuni  huinilitatem  in 
gloriam  carnis  surc  transferet,  qui  contundentes  oni- 
nes  cupiditatum  aculcos,  et  voluptalum  sordcsablucn* 
tes  per  novx  nativiiatis  sacramentutn,  meminerint  se 
non  suam  carnem  babere,  sed  Christi. 

(1)  Per  Jesum  in  ipso» 

(2)  Vita  Bupplevit  iiber  nosteri  exinde,  kudium  , 
quod  miiitis  displicel  qtiam  laudimii  ut  antaa  le^eba- 
tur.  Quju  prxcedunt ,  caalestis  saiiatus  sermo  Det^  pa- 
ruin  feliciier  proccdunt.  Legendum  forte,  ccelesHs  sa' 

(a)  Similia  sunl  hxc  tract.  ps.  li,  n.  17  :  Vniver^ 
^sisenim  patet ,  ut  consortes  sint  corporis  Dei  atque  re- 
gfHf  quia  V^rifum  caro  (actum  est,  etc. 


surrectionis  est  gloria,  In  qna  nihlt  dcslderandum  csi, 
quia  nullo  egendum  est;  non  per  Invldlam  scmulan- 
dum ,  quia  In  communlone  vivendum  ;  non  aut  liifir- 
mitate  aliqua  dolendum,  aut  xiate  crcscendum,  quia 
immortalitate  durandum  csi.  Sed  urendus  potlua  dia- 
bolus ,  et  malum  omne  perimendum,  et  xtefnltatls 
nostrx  flos  obtinendus.  Pro  bujus  igltur  sabball  rc* 
quie  Deo  pairi  Filius  confiteiur.  Hoc  ex  persona  ejiis 
in  fine  cantalur,  hoc ,  sicuti  slngulorum  versuum  iii- 
terpretatione  noscemus  ,  acquisila  bomlnum  Immor* 
talitate  celebratur. 

(3)  272  TRAGT.  PSALMI  CILVin. 

PROLOGUS. 

I.  Elementa  tUce  ffia  tradit  Mc  psaimus.  —  Qui  ad 
doclrinam  rationabilis  et  perfcctac  prudcntix  pra*|>a- 
ranlur  ,  ab  ipsis  statiin  litlcraruin  elenicntis  doccndi 
sunl :  ut  pcrfeciam  vcrainque  rationem  t.imqnam  ab 
exordio  primx  insiilulioiiis  consequantur.  Scicns 
Utud  aanctus  Paulus  aposiolus,  eam  aolam  veram  ai- 

rMai  sermonit  Dei ,  ut  cxteris  merobria  aliquanio 
melitts  rcspondeant. 

(5)  In  ms.  nulla  traetatui  psalml,  hulla  Prologi 
mentio ;  sed  tantum  ,  !neipit  ptatmm  Cittli.  Atef. 
Aileluia. 

{b)  C<mnaturaliu9  htc  prxmitteretur  fitm  Intelli- 

Jwntes  in  eo  umbram  futnrce  veritatis  ostendi :  ac  tuin  : 
ta  et  cibu$  nobi$  ac  potui  anti  protfl4enilhUf  e(c. 


m  TRACTATUS  IN  CXVIII  PSALMUM.  502 

que  iililis  doclrihx  cssc  prudenllam ,  (|urc  ab  tebiis  A  jnslincalionem,  aliud  praecepHirn,^liutI  l^sllmonium. 


initiis  alquc  ab  infanlifl)  ipsius  inclioarclur  cxordiis, 
liaec  nd  Timothcum  inier  magna  aiquc  prxclara  ridci 
sludiique  prxconia  in  secunda  episiola  scribit :  Tu 
vero  permane  in  his  quas  didicisii ,  et  credidisti ,  scien» 
(1)  a  quo  {d)  didicistif  et  quod  ab  infantia  sacras  litleras 
nostij  qum  le  possint  instruere  in  salutem  (11  Tim,  iii, 
44  et  15).  tloc  propter  pr.Tsentem  psalmum  ita  dic- 
tuin  sit ,  in  quo  cum  cogiiitio  vcriialis  ad  cruditio- 
nem  humanae  ignoraniise  essct  (2)  edenda  ,  pcr  ipsa 
lilterarum  atque  elementorum  .iniiia  docirinai  ordo 
cst  distributus.  Secundum  enim  Hebrxorum  litteras 
in  singulis  octonis  vcrsibus  singulx  litiera:  praerc- 
runtur.  Est  autcm  omnis  numerus  versuum  in  cen- 
tum  (6)  scptunginla  scx  vcrsibus.  Nam  cum  ex  vigin- 


aliud  csse  jddicium  :  qux  multum  a  se  (iiOerrc  cl  dis- 
crcparc ,  tcslis  nobis  cst  octavus  dccimUs  psalmUs  » 
quocontinctUrpropriclasuniuscujusquectnUncupatib- 
rtis  otgeneHs.Lex  cnini  Domini  immaculata{Ps.  xviit, 
S,  eic.)  fConvertens  animas.  Teslimoninm  Domini  fidele^ 
erudiens  parvulos,  Justilice  bomini  reclaSy  lanificantes 
corda,  Pra^ceplum  Domini  /wcirfwm,  illuminans  ocutos. 
Timor  Domini  sanctus ,  permanens  in  scBculum  sa:cuH, 
Judicia  Domini  vei'a,  justificala  in  ipsum  (f).  Sunt 
crgo  distanlix  in  singulis  quibusquc  rebus  :  et  pru- 
dentis  alquc  intelligenlis  viri  est,  in  his  quae  scripta 
sunt  discernerc ,  ubi  Icx  ,  ubi  prscccptum  ,  ubi  tesii- 
monium  ,  ubl  juslincationes  ,  ubi  Judicia  Cohslituta 
sint :  ne  illa  qii-oe  scrmo  propheticus  mirabili  UUiUS- 


ti  duabus  littcrls  omnis  hebrxus  scrmo  conveniat,  ct  B  cujusque  rei  propriclale  di.^tinxit,  ca  ignofalitix  ho^- 


octonos  versus  liucrx  singuK-c  cxplicent;  numcrus 
istc  versuuin  ocionis  parlibus  multiplicntus  cxplctuir. 
Ilanc  igitur  exsiilissc  causam  cxistimo ,  ut  pcr  litlc- 
ras  (3)  totius  istius  psalmi  ordo  dccurreret;  ut  sicUt 
parvuli  ci  impcrili  et  Jid  legendum  imbuendi  hncc 
primum,  per  quoc  sibi  verba  contexia  sunl  lillcrarum 
dcmcnta  cognosccrent ;  ita  et  humana  ignoralio  ad 
mores ,  nd  disciplinam ,  ad  cogniiioncin  Dci  per 
hunc  singularum  litterarum  ocionarinm  numeruih 
ipsis  velut  (c)  iufantilis  doctrinae  iniliis  crudirclur. 

2.  Gralia  Dei  doctrince  percipiendce  necessaria,  — 
Arduiim  enim  et  difnciHimum  homini  cst,  pcr  se  ip* 
sum  vel  per  s.tcuIi  dociorcs  rationcm  prxccptorum 
coelestium  cohscqui :  ncc  natur.x  noslrx  rccipit  iiifir' 


trac  itinrmitas  indocia  iinperitiae  opinionc  conrundai. 
Itaque  per  liiicras  singulas  hxc  onihia  maximus  ct 
ullra  cxtcros  copiosissimuspsalmiisislc  discrevit:  ut 
per  \iMC  vcrborum  cleniCnta ,  crcdoiidi  cl  vivcndi  ct 
crudictidi  iii  Dominutn  {g)  doctrinx  ratio  ct  distiUc- 
lio  doccrclur. 

i.  Fides  nuda  non  sUfflcil,  non  probitas  Hatnrdtis. 
Oclomrius  nvmerus  quam  absolutus,  —  Plurcs  autcni 
arbilrantur  simpliciiatem  ndci  nd  absolutain  nctcrtii- 
tatis  spem  posse  sufncerc :  tamquam  Ihhoconlla  sccitn- 
dum  judicium  sacculi,  doctrin.t  {h)  coglestls  fnstiUitis 
iion  cgcat.  Ki  qiiia  aliicr  se  res  habcat,  idcirco  nUiic 
vivendi  iu  Deo  irthocenicr,  el  iii  innocciilia  rcIij.'iose 
manendi  cognitio  niulia  cum  copia  propliclicl  sci  Hio- 


mitas,  divinis  inslilulis,  nisi  per  cjus  graliaiU  (rf)  qui  C  nis  cxposila  csl;  quia  difncile  csl  qiicmquani  pci  sc- 


haec  ipsa  dederit,  ehitliri.  Naniquo  qui  simpliciter  6a 
quxinlermanus  sibi  inciderinllegunt,  existimnntnihil 
dinerentixinverbis,  nihil  in  nominibus,  nihilin  rcbus 
cxislere.  Sed  si  islud  coinmunis  colloquii  scrino  hon 
patitur,  ut  sub  diversis  rerum  nuncupalionibus  iion 
273  diversa  sigiiincata  essc  intellignntur  ;  humqUid 
Dei  cloquia  tam  iniperita,  tam  conrusa  esse  cfcdifhus, 
ut  aut  inopia  verborum  quibus  ulerentur(e)  laboravc- 
rint,  aut  distinclionUin  genera  nescierint  ? 

5.  Aliud  sunt  lex ,  prcecepta,  judicia,  ctc.  —  Plures 
cnim  cuni  aUdiunt  legein,  juslincationem,  pra[;cepia  , 
teslinionia  ,  judicia ,  quae  omnia  Moyses  sub  diversa 
uniuicujusqne  leneris  virtute  disposuit,  uiiuin  alquc 
idem  esse  existimant:  ignorantcs  aUudlegcm,  sliud 

(4)  A  quibkis  diditerii,  Alexandrinus  codex  favet ,  J) 

irttfla  t1v6JV  iiioStg, 
(2)  Tendetida, 

(o)  Edlli,  it  qnibut  didicitil :  renitente  tacrt)  textu 
iiechon  mssi 

(5)  Ita  mSB.  quibus  rcipsa  conscntit  versuum  nu< 
merus.  Ediii  v6ro,  septuaginta  octo. 

(c)  Bad.,  Er.  et  Par.  infantulis  :  casliganiur  a  LipS. 
el  mss. 

{d)  Ita  in  tribus  mss.  concinnius  quAm  in  vulg. 
^ute  hwc  ipsi  dederit, 

(f)  In  solis  excusis,  ilerantnri 

{[)  Sic  mss.  Vatic.  cl  Mlc.  juxla  gracc.  ilgvj  aM. 
Ali)  iuxlfl  Vttlgntam,  in  semeiipsa, 

{g)  Duo  mss.  Vatic.  in  Demf  dcindc  cum  caetoriB, 


n-iClipsum,  id  cst ,  pci'  sxculi  insliima  hanc  iniiocoh- 
liaj  rcligiosai  cognilloiictn  (i)  cl  vcrum  {i)  usUin  vltlc 
pirc  cl  iiinocciilis  adipiscii  Novit  Cliam  inhrmaiu  pcr 
se  esse  hum.nnam  naluram  Aposlolus ,  274  ^^^  ''^'*^ 
vivendi  scicnliam  capessendam.  Nain  cuin  dc  cliaris- 
malum  el  munerum  Dci  doiiis  doccrct,  cum  priinum 
sermoncm  sapientix  pra.*tulissct ,  slatiin  sermoncin 
scienliae  subjecit.  Hoc  cnim  scieiilia  posi  sapionliae 
sequens  a  Deo  donum  est :  quia  usus  sapicntiac  iu 
usu  scieiitiui  perfectus  est. 

5.  Occurrii  autem  in  prsescnti  psalmo  ciiam  ca 
nobis  dinicull^s,  quod  cum  duos  tanlum  psalmos  ac- 
ccperimus  pcr  litteras  licbraeaB  conscriplos,  id  est, 
ccntesimum  deciinnm  atque  undccimum  (;),  iia  nt  a 


s 


Totus  istitts. 
Ad  verum. 


in  Domini  doctiina 


doctrince  ratio^  elc.  Edili  vero , 
ratio  distincte  doceietur. 

(//)  Edili,  inuocenlice  secundum  jndicium  swcntt^ 
stttdium  doctrinaif  etc,  reluctantibus  mss. 

(i)  lu  vulgaiis ,  ad  vertim,  Mot  abcst  per  se  h  tni. 
Regio  ac  S.  Albini  Andegavensis. 

{j)  Ediii  ct  duo  mss.  centesimum  ttndecimtim  atque 
duodecimum,  Vcrlus  Mlc.  et  Valicani ,  cx  atque  XI, 
qui  diio  psalmi  apud  Ilebraeos  per  singula  hcmisliw 
chia  singulis  alphabeti  Iittcri:$  distinguunlur ,  mi 
etiam  observat  vulgatus  Ilieronymus  in  praedictos 
psahnos  cx  ct  cxi,  cujus  Ii£c  in  ccntesimum  ded. 
inum  vcrba  sunt :  Psalmus  iste  primu$  sect^ndum  6t^ 


503 


SANCTI  HILARII  EPISCOPI 


S04 


pritna  usque  viges|(nam  secundam  lilterarosecundum  A  mandata  {luo).  Confiiebor  libiin  direciioneeordi$,  in  eo 


Hebrxos  versuum  numerus  convenirei ,  versusque 
singuli  a  singulorum  elemeniorura  iniliis  incboaren- 
tur :  in  boc  nunc  psalnio  oclonos  versus  elemenla 
singula  obiinerent.  Sed  cum  omnia  vivendi,  credendi 
et  placendi  Deo  praecepia  coiitiiieantur  in  psalmo ;  in 
eo  niimcro  omnia  lilterarum  iiiiiia  coniineiitur ,  qui 
maxime  secundum  plenam  et  reiigiusam  cjusdem  iiu- 
meri  virlulein ,  primus  (a)  omnium  convenieiilium  in 
se  undique  parlium  a>quaiiiaie  perfectus  est.  Prinium 
ctenim  per  duas  in  se  parles  ex  parlibus  coa*qua- 
lis(l),  tum  deinde  per  quatiior  aeque  parles  conve- 
nit  :  ut  (b)  virtntcs  psalmorum,  qui  in  hoc  numero 
vel  singnlari  vel  mnliiplicaio  collocati  sunt,  doceanl 
numeri  bnjus  esse  sanctam  et  religiosam  plenitudi- 


quod  didici  jusliiiam  luam  (judicia  justitio!  tuw),  Jus^ 
tificalione$  tuas  cuslodiam  :  non  me  derelinquas  usque- 
quaque  nimis, 

1.  Luminit  contequendi  quce  til  prwparalio,  — 
Yers.  i  el  2  Beati  immaculaii  in  Wa ,  qui  ambu- 
lant  in  lege  Domini.  Beatiqui  (2)  scrutantur  tesiimonia 
ejus,  in  toio  corde  exquirunt  eum,  Dictorum  ordo  non 
negligendus  est :  qui  si  non  dillgenler  a  nobis  co- 
gnoscitur,  ne  disposiia:  quidrm  bcaiiiudinis  ordinein 
cousequimur.  Noii  cnini  priiiiuin,  Beati  scrutantes  tes' 
timonia  Dei ;  sed  primuin  ,  Beati  immaculaii  in  tia, 
Prius  enini  est ,  confirmaiis  inoribus  ct  in  innocen- 
titC  stndium  (e)  ex  cominuni  probilatis  bonesiaic 
compositis  ,  viam  veritatis  ingredi ;  scqiiens  deiiide 


nem.  llic  autein  nuinerus,  eiiani  in  lege  sanclus  esi.  B  est  scruiari  Dei  lestimonia,  ei  expurgalo  einundato- 


Jussum  enim  est,  ut  qni  nalus  esset,  in  ociavo  signum 
circumcisionis  acciperet  (Gen.  xvi,  12).  Uxc  eiiam 
in  circumcisione  Domini  ratio  servata  est  :  ct  in  hoc 
dieruin  nuinero,  cum  ipse  circumcisione  non  egeret , 
oblatus  in  tcmplo  est ,  ut  in  corpore  ejus  huinana} 
carnis  reciderctur  infirmitas  (Luc.  ii ,  21).  Hic  etiain 
numerus  omnia  genera  pecudum ,  ut  Higna  sacriliciis 
babeantur,  emuiidat;  octava  enim  die  jubentur  of- 
ferri  (Exod,  xxii ,  30).  Et  in  hoc  nuniero  dilnvii  die- 
bus  origo  rnrsum  bumanx  gcneralionis  cligitnr  (I 
Petr.  ui,  20).  Consummalio  igitiir  nunc  doctrino!  et 
eruditionis  noslra;  sub  perfecti  liujus  nuineri  abso- 
lulione  per  singula  elemenia  concludilur  :  aiite  qnem 
neque  inunda  Deo  iiosiia  fuil,  iieque  in  generis  faini- 


toquc  animo  ad  investiganda  adesse.  Ordinis  autem 
hujus  el  alius  proplicia  (Osee  x ,  12)  noii  immcmor 
est,  dicens,  t  Seriie  injusiiiia(3)vosinetipsos,  et  ine- 
tite  vos  in  fructu  vilx  ,  et  illnminaie  vos  in  luinine 
scieniix.  >  Non  illuminaiio  priinum,  sed  saiio  nosira 
praecepta  est :  ut  cum  aniea  nosnietipsos ,  id  cst , 
vilsB  nosirae  usum  iii  spein  fructuum  severimus  (/), 
deinde  cum  qux  saia  sunt  messnerimus ,  tunc  iios 
lumine  scientiae  illnmiiiemus.  Tenendus  igitur  liic 
ordo  est ,  sationis  ines.si8  e(  illuininaiionis.  Plures 
eiiiin  nostrutn  illuniinari  se  prius  quam  serere  ac 
meiere  fesiinant ;  cum  satio  aique  messis  quxdam 
conscquendi  luininis  prxparalio  sit. 
2.   Viam  Domini  non  sufficil  inire,  Via  Christus.  — 


lia  quis  cessanle  circumcisione  susceptus  est ,  et  ex  C  Prima  igiiur  liaec  beatitudo  esl ,  bealos  esse  qui  iui- 


quo  rursum  iterandue  generaiionis  (c)  coepit  exor- 
dium.  Primx  igitur  liiterae  hi  versus  sunl  (d). 

275  PWMA  LITTERA. 

MAIeph. 
Beali  immaculali  in  via ,  qui  ambulant  in  legc  Do- 
mini.  Beati  qui  scrutanlur  testimonia  ejus^  in  toto  cor- 
de  exquirunt  eum.  Non  enim  quioperantur  iniquitatem, 
in  viis  ejus  ambulavernnl.  Tu  mandasli  mandata  tua 
eustodiri  nimis.  Utinam  diriganlur  vio!  tneos  ad  custo- 
diendas  juslificationes  tuas.  Tunc  non  confundantur 
(Hil.  confundar)^  cum  perspexero  (respicio)  in  omnia 

(i)  Et  partibus  cocequales. 

(2)  Scruiani,  iu  et  infra  nuin.  4,  constanler. 


maculaii  in  via  sint :  sed  non  276  '"  ^'^^  fortuita  et 
in  inceria  et  in  erraiica,  sed  in  via  in  qiia  in  lege  Do- 
mini  ambulatur.  Plures  eieniin  utiiem  et  necessariam 
viam  sese  ingressos  exisiimani ;  sed  immaculati  iu 
via  non  eruiit,  quia  non  in  lege  Domini  ambulant.  Sed 
via  h£c  noii  solum  ineunJa  est ,  sed  etiain  pergen- 
da  (g).  Nemo  enim  dnm  in  via  est ,  id  ad  quod  per 
viam  tendit  obtinnii;  secunduiir  qiiod  (h)  bealus 
Paulus  ait,  Non  quod  aliquid  acceperim,  autjam  per- 
feclus  sim  :  sequor  aulem  si  apprehendam ,  in  quo  et 
apprehensut  sum  a  Chrislo  (Phil.  iii,  12).  Ergo  adbuc 
ille  pergebat :  sed  pergebat  (i)  ea  qux  retro  suiit 

(5)  In  justitiam,  mox,  in  fructum;  grsece  cic  dtxoio- 
©•tivijv,  et  tig  xapTTOv. 


dinem  sctibilur  ^j^f^^^J^^mj  licet  mulii  yigesimum  quo-  D  fati  snmus.  Tantum  monemus  lecior.^m,  nos  primum 
-«.-         i-....  -.  .        t   ..     --  iiunc  ocionariuni  apud.  Par.  ex  Miciacensi  ms.  Pro- 


que  quarium  el  trigestmum  sextum  scripium  putent  in 
hebraso  secundum  ordinem  liiierarum  :  sed  in  iUis  vel 
desunt  aliquoi  liltera:,  vel  snpersunt.  V.  Anibros.  Prol. 
in  psal.  cxviii,  nnin.  3. 

(fl)  Apud.  Par.  expiincta  est  vox  priMiM ,  refra- 
gantibus  aliis  editis  et  scripiis. 

(b)  Ita  mss.  reg.  et  Albin.  At  in  vulgatis  et  loco 
lU,  et  mox  docent,  pro  doceant. 

(x)  Ms.  Mic.  ciim  prima  ediiionc  Par.  regenerationis. 

(d)  H«c  verba  in  prius  vnlgatis  slatim  excipiebal 

primiis  dumtaxat  versus ,  Beati  immacutati  in  via ,  ac 

post  fx^Mirunleiimsubjiciebaiur,  Dictorum  ordo,  etc, 

ut  est  iofra ,  absqiie  ullo  titulo ,  quem  supplenins  ex 

"il^*  ^*^-  cl  Albjn.  in  quibns  iieque  hic,  neque  dein- 
_...,  .      .  -.  ^^^ 

prae- 


ceps  usquain  praemittilur  ocioiiarius  inieger.  Nequ 
bic  repetenduiu  quod  ea  de  re  iii  Admonitione  prae 


logo  suiieriori  pncpositum  ,  huc  tamquam  iu  aptio- 
rem  locum  rclulisse. 

(e)  Excusi,  tn  innocentiai studiis :  emendanturex  mss. 

(f)  Duo  inss.  seruerimus  :  mox  cum  iisdem  magis 
placet  illuminemus,  quam  curn  vulgatis ,  iUuminemur. 
Prophetse  quippe  verba  habent ,  illuminate  vos  ,  iion 
illuminamni, 

(^)  Sic  mss.  ubi  excusi,  peragenda.  Yerbum  tnetin- 
da  ingressum  vi:c  ,  pergenda  vero  progressum  ei  in- 
deficientem  in  ea  perseverantlain  declarat. 

(h)  \n  vuigalis  deNideralur  iiic ,  secundum  quod,  ec 
mox  vocabuluin  aliquid,  ciijus  loco  apud  Bjd.,  Er.  et 
Lips.  exstai  particula  jam. 

(i)  Nunc  prininm  repetitur»  $ed  pergebat^  auciori- 
tate  mss.  Nlc.  et  VatiCi 


m 


TliACTATUS  IN  CXYIU  PSALMUM. 


m 


obliTiscens ,  liis  aulem  quae  in  priora  sunt  se  exten-  A  (I  Cor,  ix,  9) :  El  adjecit,  Numquid  pecuduni  Deocura 


dens.  Itaque  viam  hanc  agens  beaius  est ,  qui  cum 
oblivioneprxleritoruminfnturorum  spem  extendiiur. 
Et  qu:c  via  sit  in  qua  unusqiiisiiue  nmlmlans  bcaitis 
sit,  Dominus  docet  dicens:  E^dxum  vin{Jo(m.  xiv,  6). 
Quisquis  igitur  in  prxccptis  ejus  insliteril,  liic  l)eatiis 
est :  diini  viti:i  carnis  coercet,  dum  animi  petulaniinm 
edomat,  dum  avaritix  fainem  vincil,  dum  (errenorum 
honorum  gloriam  evitat.  Qui  in  his  ergo  manserit,  hic 
est  immaculatus  in  via ,  et  in  icge  Domini  ambulans. 

5.  Lex  e$t  Dei  et  lex  peecati.  —  Adjcciio  autcro  en, 
qua  dictum  cst,  in  lege  Domini  {Rom.  vii,  25),  non 
est  oiiosa.  Est  enim  et  peccati  lex,  dc  qua  aii  beatus 
Aposiolus,  Video  aliam  legem  in  inembris  meis  con- 


esl  ?  Annon  propter  nos  dicta  scriptaque  sunt  (76.,  iO)? 

Et  rurstim :  Legem  legcntes  non  audistls,  quod  Abraham 

duos  filios  httbuitf  unum  ex  anciUa^  et  unum  ex  libera  t 

sed  qui  ex  ancilla,  secundum  carnem  natus  est ;  qui  ait- 

tem   ex  libera,   secundum  repromissionem  (Gat,  iv, 

21 ,  etc).  Et  quia  kx  fulurorum  umbra  essel,  adje- 

cil ,    Quce   sunt    allegorumena    (d) ,   hicc  enim  sunt 

duo  jr^sf(inie/im(/6.,2i).Ergo  quaicumqiiedoctrinarum 

spirilalium  umbram  {e)  complexa  suni  (5) ,  hxc  lex 

esse  dicenda  csl ;  quia  lex  et  spiritaiis  est ,  et  umbra 

futurorum  {Rom.  vii,  14). 

6.  Maiidatum  auiem  Domini  est,  in  quo  observatio 

pr?cccploruni  et  ciisiodia  continelur;  ut  illud,  iVon 

•I-.    »  ^  t    •  ^    ,., .       .•  I         orc/(/e«,  Mon  »ii(Ef//(i6ms(Ejorf/,  XX,  13),  etcscleraho* 

tramilitantem  legi  mentis  mex ,  et  capiivum  me  du-  ^  '  \         >      >     /* 

^^»t^n»  /-\  :«  u««.«  «.«««•:   ir.»^r...;»  «•  i^-  .^  «.•:  B  runi  similia.  Etquia  hxc  simplicia  etsplendida  sunt, 
centem  {a)  in  legcin  pcccaii.  Lrgoquia  et  lex  pecc:iti  .  '  '  \  •  a»  • 


esset,  idcirco  lex  Domini  dicta  est.  Nibi  ci)im  et  lex 
essei  extcrior,  non  cuni  adjectione  proprietatis  legem 
Domini  propheticus  serino  dixisset. 

4.  Lexin  genere. —  Sequeiis  deinde  versus  esi  pri- 
mx  litleras :  Beaii  qui  scrulantur  testimonia  cjus,  et 
in  toto  corde  exquirunt  eum,  \i\  primo  versu  esl, 
Qui  ambutant  in  lege  Domim  :  in  secundo ,  Qui  scrii- 
iantur  testimonia  ejus ;  in  qiiario,  quia  tertius  supple- 
menlum  dedit  secundo ,  de  mandntis  ail  dicens  ,  Tu 
mandasfi  mandata  tua  custodiri  nimis  :  iii  qiiinto  de 
justiiicaiione ,  Vtinam  dirigantur  vice  mece  ad  custO' 
diendas  justificaliones  tuas :  iii  sexio  rursuiii  de  man- 
daioruro  eflectibus  ,  Non  confundar ,  rum  respicio 


no>que  in  veruin  luincu  per  observantinm  sui  diri- 
gciitia  ;  idcirco  iia  diclum  csl,  Prceceptum  Domini  /tf- 
cidum,  illuminons  oculos  (Ps.  xviii,9).  De  lege  aulem 
non  convencrjt  ista  dixisse,  qux  per  umbram  (i) 
fulurorum  (/*)  saiicta  csi,  ct  aninias  per  (ulurorum  co- 
guiiionem  convcrlcns ;  mnndaiuin  aiitem  per  obser- 
vanliam  sui  illumiuans. 

7.  Tcstimoitia  Dei  quce  et  qnam  multa,  Angeiis  ple" 
nus  omnis  mundus, —  Ergo  quia  beati  suni  scrutniites 
tesliuionia  Dei,  ct  niiud  Ifgein,  aliud  mandatum,  nliud 
testimonium  esse  sicul  cxlera  diximus ;  quai  lix^c  Dei 
sinl  lestimonia,  noscendumest.  Legisenim  tolius  liber 
sub  testimoniis  datus  est.  Coeluui  iiamque  ci  terrain 
Moyses  librum  Testaineiui  irnditurus  in  lestimoiiium 


in  (1)  omnia(b)  mandata  tna  :  in  sepiimo  dcjudiciis,  q  ad^ocavit.  Ei  sunl  plurima  in  causnm  testimoniorura 

constilutu,  cum  Jacob  ail  (Gen.  xxxi,  5i  ) ,  Teslimo- 
ttium  erit  vobis  collis  iste,  ei  testimonium  erit  lapis  iste, 
El  in  Jesu  scripium  278  ^st ,  Duodecim  lapides  ef- 
ferte ,  ut  sint  hi  testimonium  filiis  vestris  (Jos,  iv  ,  5 
et  G).  Curnlo  etiniii  lepruso  Dominus  ait ,  Offer  mtf- 
nus  tuum  (5)  in  testimouium^  quod  constituit  Moyses  H» 
lis.  Apostolus  plura  nd  Tiiiiothciim  per  episiolam  lo- 
quens  denuiitiat  sub  testibus,  dicens  :  In  conspectu 
multorum  testium  denuniio  tibi,  et  in  conspeclu  Dei  rt- 
vificantis  omnia,  et  Jesu  Chrisli,  et  electorum  AngetO' 
rum,  nt  hcec  custodias  ( I  Tim,  v,  21 ).  Piura  igitiir  ct 
innumcrabilia  sunt  Dci  lestimonia  ,  qux  si  qiiis  scru* 
tari  per  cognitionem  Legis,  Prophctarum,  Evangelio- 
rum,  Apostolorum  vellet,  in  beniitudine  perinaneret; 


Confitebor  tibi  Domine  in  dircctione  cordis ,  in  eo  quod 
didici  judicia  tua :  in  octavo  (i)  dc  jnslificntione,  Jut- 
lificationes  tuas  (c)  custodiam ,  non  me  derelinquas  us- 
quequaque  nimis.  Si  ergo  aliiid  Icx,  aliud  prcceptum, 
aliud  judicium  ,  aliud  juslilicatio  ,  277  ^1'"^  ^^^^^' 
monium ,  necessarium  est  ab  eo,  qui  hacc  omnia  con- 
stituit  ct  condidit,  intelligcntia^  gratiam  nos  et  munus 
orare.  Totum  hoc  auiem  iii  conmmne  lex  dicitur. 
Sed  est  quiddam  in  his  speciale,  quod  propriam  ia 
se  habct  legis  nuncupationcm. 

5.  Lex  umbra  futurorum,  Mandatum  quid.  —  Qiiid 
ergo  est  lex?  Umbrn  scilicet,  ul  Aposiolus  ait,  futuro- 
rum  :  quod  de  cacleris  scriptum  nusquaro  est,  scilicet 
nt  futurorum  umbra  sit  aul  justilicalio  ,  aut  teslimo- 


nia ,  aut  mandnta  :  sed  tantum  id  legi  proprium  est,  D  neque  velut  vacuo  et  solitario  orbe  vivens,  sciret  se 
ut  Apostolus  in  plurimis  docet,  iion  secuiidum  litter.'c  nisi  sub  leste  peccare.  IMeiia  sunt  cniin  omnia  divi- 
inieliigeuliam  Legem  esse  trnctamlam,  sed  sccundum  nis  teslimouiis  :  et  omne  hoc  vacuum  quod  puiatur, 
spinialem  doctriuam  riituroriim  in  en  umbram  esse  repletuin  est  augelis  Dei  nihilquc  est  quod  non  bsec 
noscendam.  Aiienim,  Non  obturabis  os  bovis  triturantis      divinorum  ininisteriortim  frcipientia  incolat. 


(1)  Omnia  non  hahetiir  in  ms. 
(i)  De  justificationibus. 
(h)  Complexabant. 

(a)  Reg.  ms.  captivam  ducenlem  Paulo  ante  in  Mic. 
repuqnaniem,  noii  contramititantem. 

(b)  Deerai  in  viilgaiis  vox  omma ,  quam  conseo- 
tieiite  SiTiptura  hnbent  mss. 

(e)  Expunximus  liic,  Domine^  auctoritate  mss.  ox 
6cripturac. 

(ir)  Vcrbum  A//r^orKmc;t.:  bmisCr.iul  navl.»  Er.  el 


(4)  Qiita  per  umbram. 

(5)  In  testimonia. 

Lips.  Hujus  lood  apiid  Par.  substitutum  crat  a//^o- 
rtc/i,  renltcntiiHU  mss. 

(e)  Ita  ntss.  Ai  excusi ,  «m6r/i  complexa  est, 

(f)  Exciisi  aucia  est  .'cmendantur  ex  inss.  Respicilur 
quippe  illud  psal.  xviii :  Lex  Domini  immacuiatu^  sou 
sancla* 


K07 


SANCTI  IIILARU  EPISCOPI 


50S 


8.  Ilorum  prmenlia  dcterrere  debel  a  peccalis.  An*  A  ijiiqmtatem^  in  viis  ejus  ambutavernnl,  lii  priino  \cr>ii 


geli  voluntaiis  nostroi  lestes.  Diaboli  vis  et  maiUia,  — 
llorum  iUquc  cogniiioiicni  per  doctriiiam  qnis  ndcp- 
tus,  scit  se  siib  leslibus  vivere.  El  ciim  natura  hunia- 
nac  infinniiaiis  proclivis  ad  viiia  csi,  refugil  lamen 
vel  sub  tcsic  pcccarc  :  quod  i(»sum  docel  nos  cominu- 
nis  consucludinis  ratio.  Quis  cnim  furari  sub  lcste 
non  mctuil?  Quis  ad  sccliis  iiisi  sccrcium  clcgit?  Quis 
ad  ndulterium  non  aut  solitudincm  aul  uociem  opia- 
\ii?  (i)  Et  si  quando  incalescentibus  vitiis  jam  ad 
criinen  anintus  proniplus  cst  (a) ,  tamcn  furor  insa- 
nicntis  volunialis  occursu  tcstis  cocrcetur  :  ct  in  scse 
abrupiam  humanoe  pciulanlisc  naturam  nonnumqunm 
iutcrccssio  repeniina  revocavit.  Si  ergo  metus  inter- 
ccssiouis  jam prasumplumanimo  facinus  demoraiur; 


singularilcr  via  commemoratur,  vix  in  hoc  tcrtio  plii- 
rcs.  Ex  qiio  intelligendum  est,  pcr  mulias  vias  nd 
unnm  perveniri ;  in  qua  quisque  hnmacuiatus  sl  sil, 
hic  beatus  est.  De  pluriniis  autem  viis  aique  una  Je- 
rcmins  paria  testatus  est,  diccns,  State  in  riis,  et  tn- 
terrogate  vias  Domini  aHernalcM  :  et  qucerite  qucc  sit  via 
bona  {Jerem.  vi,  IG).  In  piuriinis  crgo  viis  slandum 
est ,  et  piurim:u  intcrrogandx  suut  :  et  ha".  quidcm 
plurcs  ct  Domini  snnt  ct  acternales,  ci  in  his  cerncii- 
dum  csl  qiix  sit  via  opiima.  Vi»  plures  siinl,  ci  pliira 
Dci  inandatn ,  plurcs  propheias  pcr  quos  Omties  iti 
unnm  viam  ;pcrgiiur  :  scd  ih  hls  opcmrif  iniquit.ilis 
non  ambulaverunt.  Nam  si  in  lcgc  idanslsscnt,  usque 
ad  opiimam  ilinm  Novi  Tcstamcnti  viain  pcrtcnlreiit. 


quid  Chrisiianum  hoininem  agere  convcniet,  scicnlcm  B  l^^l  ^la  P<^r  Moyscn,  cst  pcr  Jcsum,  cst  pcr  DaVld,  est 


sc  tot  undique  spiriialium  virlulum  testimoniis,  non 
dico  opcrum  suoruin ,  sed  ipsius  (anlum  voluntatis 
obsessum ?  Nonnc  cum  in  aliquam  tutbidx  alTeciionis 
volunlatem  infirmitatis  nostra^  aculcis  cominovcmur, 
inctuiuius  adsislenles  undiquc  nobis  choros  Angclo* 
rum,  ct  plenum  minislcriis  coelestibus  mundum?  Si 
cnim  Angcli  parvulorum  Patrem  nostrum  quoiidie 
vidcnl,  qui  in  coelis  est  {Matth,  xviii,  10) :  possunius 
lestimoniaeorum  nictuerc,  quos  et  nobiscum  manere, 
cl  Dco  quoiidic  scimus  adsisiere.  Quin  etiam  ipsum 
iiluin  dinbolum,  per  qticm  ipsa  illa  vitiorum  nosiro- 
rum  incentiva  prasbcntur,  suosque  omnes  tesies  me- 
tuere  dcbemus,  puncto  tcmporis  oinncm  ampliiudi- 
nem  mundi  hujus  obeuntcm  (b) :  cui  dulce  cslpcccarc 


per  Esninm,  cst  pcr  Jcreminm,  csi  |)cr  Apostolos ;  el 
pcr  hns  omncs  ad  euin  neccssc  cst(i)  pcrvcnirc  qtii 
dixil,  Ego  sum  via;  et  Nemo  vadit  ad  Patrem,  nlsi  pjsr 
Me{Joan,  xiv,  G).  Similo  quiddam  sub  margarllx'  iio- 
mine  dictiim  esse  iiitelligendum  cst.  Mullarum  cniui 
mnrgnritnrum  negotintorcm  cssc  oportct,  ut  unaiii 
niargarilam  inulli  pretii  ccHisoquatur  {Matt.  xiii,  43). 
Do  margarilis  cum  flt  scrnio,  sufficit  ad  honorcin  ca- 
rltm  quod  margariise  sunt  nuncupatx;  una  auieni 
illa  margaritn  quos  reperla  est  magni  esse  preiii  di- 
citur  :  ita  ct  cuni  de  viis  pluriinis  prophelalur ;  qund 
et  Donlini  ut  xternales  siiit  dicium  est ;  cuin  aulcni 
in  his  viis  qu.nerilur  qusc  sit  utilis  vin,  ca  qux  rc|H:rta 
cst  optima  280  prxdicaiur.  Erg o  qiianiTis  vcl  illaD 


nos,  ut  peccaloruin  nostrorum  279  lcsiiinonio  glo-  C  vix  n^ternales  sint ,  vcl  mnrgaritsi  ipso  siio  nomine 


rietur.  Eslcnim  ejus  h:cc  propria  calliditas  ,instigare 
ad  peccandum,ctarguere  peecnnics.  Dictuni  cstcniin, 
Aut  nescis  (2)  quia  adest  diabohs  (c)  accusatvr  [ratrum 
vestrorum  (Apoc,  xii,  iO). 

9.  Testimonia  Dei  toto  corde  inquirenda,,  —  Et  quia 
essent  adversariae  nobis  virtuies  in  lesiimonio  cum 
cicteris  permancntes,  de  «anctis  lautum  prophclam 
mcmini^sc  dignum  fuit  dicenlcm,  Beati  scrutantcs  tes- 
limonia  eju$  :  iion  aliena  scilicet ,  sed  illa  qnae  Dei 
sunt»  Non  negligentem  autcm  testiinoniorum  Dei 
oportet  esse  scrutationem ;  ob  quod  dictum  est ,  In 
toto  corde  (5)  exquirunt  eum,  Non  pro  partc  studium 
coelesti  doclrinae  adhibendum  cst ;  sed  toto  corde 
Dei  testimonia  inquirenda  sunt  :  ut  quia  sunt  ct  alia 


hohorabilcs  sint  :  in  mullis  viis  slanduin  est,  ut  bont 
via  rcpcrlntiir ;  et  vendendac  omnes  margarita^  sunl^ 
ut  en  quoe  nlutii  prctii  est  rcpcrta  coemntur. 

11.  Yerb.  4.  Dchinc  cbnsequitur  hic  versiis  :  Tu 
mandoiti  mandata  tua  custodiri  nimiB,  Buperius  coin- 
mcmomvlmus,  aliud  sigiiilicafc  innndnta,  aliud  legcm. 
Et  dfi  lege,  quantnm  arbiiror ,  Apostolus  nobis  lestis 
Ibit,  qula  unibra  sit  futurorum,  in  qiia  spccies  vcrila- 
tis  tamquam  corpus  iu  umbra  describitur  {Colou.  ii, 
17)*  Maiidatum  vero  est,  quod  per  observantiaui  im- 
plendum  esl :  ut  illtid ,  Non  meechaberis ,  non  occide$ 
{Exodi,  XX,  15).  Non  enim  in  co  species  futurx  im.igi- 
nts  continetur,  sed  pr.Tsentcm  habet  operntionis  cf* 
fectum  :  Tu  [mandasti  mandaia  tua.  eustodiri   valde. 


quoe  Dei  nou  sunt,  ca  qus  Dci  discimus  csse,  non  I^  Nihil  igitur  dissoluto  animo,  niliil  incurioso  agendum 


Af ocato  in  alin  iiegotia  corde  scrutcmur. 

iO.  Via  multa  bonee  et  una  optima  quid, — Ybrs.  3. 
Succedit  deinde  hlc  versus  :  Non  enim  qui  operantur 

(i)  Et  si  quando  incalescentibus  jam  ad  crimen  ann 
mis  proniptum  est^  deinde,  voluptati$. 
(2)  Quid  sity  iiiox,  essent  hosc. 

(n)  Editio  Par.  Ei  il  qu\d  inealeicenlibttt  ;mii  ad  rri- 
men  anintis  promptum  est,  Mox  in  oinnibus  mss.  vo- 
luptatis^  noh  volantatls. 

(b)  Ita  Tcrtullinnus,  Apologet.  n.  22 :  Omnit  spiritut 
ales.  Hoc  el  An^eli  et  dimones.  Igitur  momento  ubiqne 
tnnt  :  totus  orbts  illis  locus  iinus  est.  Quid  ubi  geratur^ 
tam  [acile  sciunt  quam  enuntiant :  velocitas  divinitat 


est,  sed  sollicilos  atque  anxios  curnm  mandatoruoi 
Dei  exsequi  nos  oportet :  iii  id  quod  agimus ,  in  pro- 
fectum  Qdci  nostraB «  cum  reverentia  cjus  (d)  cui  agi- 


(3) 
U) 


Exquirent^  cum  grsco»  cxCitdoo^u^cv. 
Perveniri. 


9t9ditur.  y.  Traci.  Psal.  lxvii^  n.  i4. 

(c)  Duo  mss.  quid  eif  diabolut  :  cum  quibus  mox 
niagis  placcter  (^iiia  ettent,  qunin  cuin  vulgaiis  ei  quia 
ha?  sunl. 

(d)  Bad*  cttjut.  Dcinde  ab  Erasmo  addita  vox ,  ne* 
gotium ,  iii  aliis  cditis  retcnta  est :  absquc  ulia  aucto- 
rilato  mss. 


m  TIIACTATUS  IN  CXV1I1  PSALMUN.  510 

iniis,  cxscqiianiiir.  C;rloruin  sl  aliquUl  rcmissa  volun-  A  qucnli  vcfsu  conlinclnr  liccbil  :  Tnnc  nom  confnHd&r^ 


l:itc  cloccupala  in  rcs  nlias  cogilaiionc  cgcrimus;  ol- 
nciu  quidcm  corporis  in  agendo  occupabunlur ,  scd 
dovoiionis  moriium  per  ncgligenliam  non  conseqite- 
niur. 

ii,  JMificoHmuM  Dei  plwrn;  tatnni  nexnt;  iine 
freAM  HM  etmpmrw^tw.  —  Vers.  5.  IJtinam  diri" 
^UHtur  vite  mees ,  ad  cnstediendat  justificalionet  tuat. 
Habemas  niiBC  po»l  mandaioniin  cusiodiam,  cliam 
jualificaiionum  obscrvanliam.  El  mandala  jam  supe- 
rius  qu»  esae  eiislimarcmiis ,  oslcndimus.  Jusiifica- 
tiones  autem  sunl  plures  atque  divcrsx  in  obscrvan- 
dis  «ngiilis  efficiorum  generibus  lemperando) :  nd  quo- 
rum  ciisiodiami  nisi  a  Deo  dirigainur,  iiiArmcs  (a)  pcr 
naluram  noslram  erimus.  Adjuvandi  igitiir  per  gra- 
liam  cjiis,  dirigendique  sumus,  ul  prxccpiaruin  jus- 
flcalionum  ordinem  conseqtiamur.  Esl  nolMS  jiisiifica- 
lio  circa  (1)  servum  (^)  diiiribula,  esi  ciica  filiuin, 
C6l  circa  pairom  ,  esl  circa  fraircs,  csi  circa  fidclcB 
virosi  cst  drca  Ecclcsix  principca,  esl  circa  Angelos, 
c«t  eirca  Deum  ac  Dominum  noslrum  unigcniium  Del 
Vcrbmui  In  aingulis  ergo  quibusi|ue  gcneribus  atquo 
noininibus  jiiatificationis  ralio  scrvanda  cst :  quia  nisi 
hstc  omnia  ex  comparibus  devoix  voluniaiis  officiis 
reiincantnr,  (c)  jusiificaiioncm  Dci  non  lenebimuB. 
ReligioBui  in  patrcm,  si  oderii  filium ,  modum  justi- 
ficationis  amisit.  Religiosus  in  rralrcm,  bi  oderii  ser- 
Yum,  (d)  perdidii  jusiificaiionis  Dci  ordinem.  Keligio- 
SUB  in  Dominum,  281"ioderii  sacerdoienii  (%)  nequa*' 
quam  (e)  jusiificaiionis  obscrvaniiam  in  religione  Dei 


cnm  rei^ficio  in  omnia  mandata  tua,  Nisi  cnim  atlcnli 
in  omnlbus  mandatis  ejiis  erimu<,  ao  divcrsQbimiifi 
cruniijuc  nlia  prTieHia  (h),  alia  pro  voliintate  olmer- 
vala ;  juslincalionlsordincm  non  (4)  tenebimuB.Cnlc- 
him  si  direclis  viis  (i)  nostris  eril  par  in  omnihUB 
xquali^quc  ciislodla ;  nullo  obllvionls  vel  ncgligcniinB 
pudore  conrnsi,  conndcntcr  omnium  mnndalorum  ob- 
scrvAttone  gAtldcbimns. 

14.  Recti  cordit  cognitafque  jutlitUe  auetor  Deut.  — 
Vers.  7  cl  8.  Scqniinr  deindc  liic  versns :  Confiiebor  tihi 
tn  direclione  corditf  in  eo  quod  didici  judicia  fuztitia: 
tuw.Justificationet  tuat  cuslodiam,  Abjlcicnda  ergo  cst 
omnis  nnimrc  pcrvcrsitas,  ci  direclo  ntquc  in  nuilam 
aliaiii  p:irlcii)  (j)  dedcxo  cordc  csl  conruciulum  :  iic 
fi  dccedal  niiinius  in  sxculi  ctiram,  ne  cx  illis  doclrina) 
Oi^l  scmilis  In  dcvin  cvagciur.  Scd  direclso  bujiis 
confcsslonis  ca  cansn  cst,  qu:c  conscqnenii  vcrsn 
coniinetur  :  In  eo  quod  didici  judicia  justltiai  tuee. 
Primuin  igitnr  oravii,  ui  nd  cusiodicndas  jnstifica- 
liones  dlrccuc  via:  ipsiiis  flcrcnt.  Sccnndo  in  nullo 
conrundcndunt  se  cssc  subjccil,  cum.  in  omnia  Dci 
mandata  rcsplctJircl.  Tci  lio  quoquc  in  directlone  Cnr- 
dls  Deo  se  fctinlbslttrum  spopcmdit  ob  id,  quia  judicia 
Justiiix  cjiis  didicissct;  pcr  docirinam  scilicci  dirci^ll 
cordis  cogniiasquc  Jiistitix,  laudcm  Dco  rcddcns. 
Scd  Justitias  cognitos  hic  rriicius  cst,  ut  Justincationcs 
Dcl  rciineaniur  :  ct  fdcirco  Bubjecit  :  JMtf/Fcn- 
tionet  tuttt  cnttodiam.  Qni  cniin  didiclsse  Judicin  Dci 
nrucius  cst,  nisi  cognilioncm  nosiram  jnstificationum 


explevit ,  odia  iii  ipsa  ministeria  divina^  justificationis  ^  obscrvnntia  conseqiiaiur  ? 

exerecnB.  Jam  vero  (f)  in  ipia  fidei  vcritaie ,  Id  est,         ^^  ^''''^''\  '"^^'^  f ^''  '' ."' ' 
A.  n.1   «.t.;a  ..   n  ';..;^I.Mi:,™.i.        '    1     —  Scd  mcmlnissc  dcl)emii8.  Iicci 


de  Dei  patris  et  Domini  inielligcntia ,  per  quam 
maxime  Justificatio  nobis  erii  prolmia,  quania  opus 
eit  nobis  Dei  gratia,  ut  recia  sapianiiis,  nt  ex  proplic- 
ticiB  atque  evangelicis  aucioriiaiibus  unum  idemqiie 
teneamuB  ne  in  uno  aut  aliero  opinio  iiosira  et  serino 
diBfideat ,  (3)  aed  ad  universaB  (g)  Dei  jusiificationeB 
oqua  ac  pari  openim  ao  docirinae  observaolia  diriga- 
mur. 

15.  Uandata  ofnnla^  non  ex  parte  tervanda.-^yttis.  6. 
Quod  cum  consequcmur,  tum  dicere  id  quod  consd- 


i 


1)  Servum  hebrteum» 

n  pro  nequaquuu*.  iuua,  im 
uliitertaSf  tum,  tlirlgamus 


t)  Quam  pro  nequaquam.  inox,  explebit. 
%)Sed     ' 


(a)  Regius  codex  cuin  Albin.  per  naturam  erinm, 
Adjuvandi  igitur  per  graliam  ejusdem  tumut. 

(b)  Apiid  Par.  tervum  hebnBum^  abuiidut  vox  /ie« 
brctum. 

U)  Duo  mss.  in  justificaHone  Dei  non  tenebimurt 
Id)  PtiT.  perdidit  juttificationet.  feditloncs  alix,  proe^ 
dictm  juttificationit  ordihcm  dereliquit ;  auod  ci  habot 
unuB  e  mss.  Vatic.  Horum  alterumjsequimur  rcgio  ct 
Albinensi  conseniicntcm. 

(e)  Sic  niss.  At  excusl,  quam,  loco  nequaquam. 
Nox,  explebit. 

(f)  Exciisi,  in  iptam  fidei  verf/Alrm,  id  etl,  Dei  pft- 
Irjj  et  Den^ni  inieHigentiami  HiB  prxferimus  msB. 

(f)  ICditi  eed  uniwertat;  ac  deinde  dirigmiwt^  pro 
dirtaamur :  castigantur  opc  insSi 
(«)  Bad,,  Er,  et  Lips.  f^intque  oliaprwteritti.  Par, 


tentatione  descrat 
liccl  cogniiio  282 
prxslanda  a  Dco  sit,  tamcn  cs&c  scmttcr  orandam,  ut 
bis  quac  Ui  cusiodiendis  Jnstificallonibus  suis  cusio- 
dirc  volnmlis  taveat  (5)  :  scicntcs  qiiidcm  rrequcntcr 
nos  ab  eo  ob  tentationcs  dcrclinqui,  ul  pcr  cas  fidcs 
nostra  probabllis  fiai.  Vcrumtamcn  sccundum  Pro- 
pbctani  ile  nos  pcnltns  dcrelinquai  dcprecandUs  csi : 
ali  cnim,  Non  me  derelinquat  usquequaque  nimit. 
Quod  ct  in  dohilnicae  orailonls  ordine  conilnciur,  cnni 
dicltur,  Non  derelinquat  not  (k)  in  tentatione  qvam 
ferre  (6)  Hon  pottimut  [Matth.  vi,  15).  Scit  Apostolus 

4)  7€ii€mMi. 

5J  Ut  in  hit^  deinde,  fovcat. 

G)  Non  pottumut. 

ae  divertabimut  eruntque,  cic.  Rcsiitulmus  cx  mss. 
diversabimur,  qiiod  vcrbuin  eaindeiii  vim  bicb:ibetnc 
frcquentaiivum  vcrbi  diverto  ;  el  aiitc  illud  suhintcl- 
ligilur  pariicula  li,  puta  nisi  aitenii  crimut ,  et  ti  liac 
illacquc  divertmut,  eruntque,  etc. 

(i)  Tres  mss.  indeflexis  vitiit.  Forle  pro  indeflexit 
viis. 

(j)  Mss.  Rcg.  et  Albin.  in  nullam  matam  partem  : 
quod  satis  arrisit. 

(k)  Sic  mss.  Ediii  vero  tn  tentationem ,  quam  ferre 
non  potsumUt  :  qiisc  posirema  vcrba  ut  ad  orailoticm 
(lominicam  pcriincrc  crcdainus,  iiiducinmr  cx  Scrin. 
8i  Appcndicis  Augusiiiii,  n.  4,  nccnon  cx  lib.  apiid 
Ambrosium  v  de  Sacram.  c.  4,  unde  prxdiclus  scrnio 
descripius  cst.  Ulrobique  ciiim  cudcm  verba  Utiiqiinni 
ex  oratione  Domini  memorantur.^ 


511 


SANCTI  lULAnil  EPISCOPI 


m 


derelinqui  nos  ad  lenlandum :  sed  novit  el  mensurani  A  cenliae  consueludine  imbui.  Difiicile  esl  enim  ab  usi- 

latis  desinere,  dirOcile  esi  a  fumiliaribus  abstrabi, 
magiium  iii  se  consuetudo  babel  vincuium  :  el  idcirco 
opiimus  illc  fuerit  (1)  cuiior,  quem  non  modo  dcliclo- 
runi  rcmis>io  sine  crimine  coiisiituerit,  sed  ipsa  ilU 
pracsliierit  viliorum  ignoralio  innocenlem. 

2.  Juvenis  Deo  maneipali  prarogatxva,  —  Novit  Je- 
remias  propheta  aclalis  biijus  beatiiudincm,  dicens: 
Bonum,  inqiiit,  esl  {^)juveni  viro^  cum  auferetjugum 
grave  in  juventute  tua  :  iedebit  tingulariter^  et  tace^ 
hit  {Tliren,  iii,  27).  Non  exspectat  frigesoeiiles  se- 
nectule  annos,  nec  cmorluam  jam  per  a:latem  vitio- 
rum  consuctudiuem.  Vult  longi  praelii  miliiem  :  vult 
eum  Cbrisii  servum ,  qiiem  ne  ipsa  quidem  praeleri- 
torum  criminum  recordatio  polluai.  Nam  in  bis,  qiri 
g  jam  proTCCiioris  aetalis  credideruiit,  inest  quidem 
per  donum  gratiae  praelcritorum  indulgentia ;  sed  non 
abest  per  coiiscieniiae  naturam  gestoruiii  recordalio. 
(  Bonum,  inquitjuveni  (^^auferre  jugum  grave.tOnus 
istiid  {h)  rudes  ad  obediendum  anni  acgre  ferunt :  cae- 
terum  aeias  lenera  gravis  oneris  molestiam  per  vir- 
tutis  incremenia  non  seniit.Sed  suscepto  in  juventute 
onere  quid  faciet?  Sedebit^  inquit,  singulariter  et  (o- 
cebil.  Rarus  iste  esi,  cum  284  Q^o  perfcctio  tinioris 
Dei  per  annorum  augmenta  coiicrescat :  et  idcirco 
singularis  scdebit,  lascivos  adolescenti.T  coeius  dere- 
linquens,  ei  ab  ipso  seiiuin  nuper  credentium  con- 
lessu  remotus  :  (i)  quia  ei  non  compelit  dicere,  De- 
iicta  juvenlutis  meas  Domine  ne  meminerit  {Psal,  xxiv, 
7).   Silebit  etiaiii,  congruaui  (idei  et  juveiiluti  existi- 


infirmiiatis  nostne  Deum  nosse ,  dicens  :  Fidelit  est 
DeuSy  qui  non  permiltat  nos  tentari  tuper  quam  potsu- 
Mut  (1  Cor.  X,  14).  Jub  Deus  teiitatiimi  perniil- 
lens  (a)  a  jure  diaboli  poicstatem  animae  ejus  ex- 
cerpsit,  et  secundum  modum  infirroitatis  bumaiiai 
tentandi  jus  dcreliquii.  lufirmitaiis  sux  igilur  Pro- 
pbeta  conscius  orai,  ue  valdc  derelinquatiir  :  ut  im- 
becilliiaiem  ejus ,  tamquam  Petri  (6)  demergendi 
Ductibus,  Dominus  assumai  :  ut  quamquam  ad  ten- 
tanduin  sese  relictiirus  sit,  iion  lamen  usquequaque  et 
valde  (c),  scilicet  ne  usque  ad  animac  ct  fidei  pericu- 
lum  derelinquat. 

UTTERA  n. 
3  Betb. 

In  quo  corrigit junior  (llil.  adoletcens)  viamtuamf 
In  custodiendo  sermonet  tuot,  In  toto  corde  meo  exqui- 
tivi  te :  ne  repellat  me  a  mandatis  tuis,  In  corde  meo 
abscondi  eloquia  tua  :  ut  non  peccem  (Hil.  peccarem) 
tibi.  Benedictus  es^  Domine  :  doce  me  justificationet 
tuat,  In  labiis  meit  pronuntiabo  (Hil.  pronuntiavi) 
omnia  judicia  oris  tui,  In  via  tettimoniorum  tuorum 
delectatut  < um,  sicut  in  omnibut  divitiis,  In  mandatit 
tuis  me  exereebo  (Hil.  exercebor)^  et  eontiderabo  vias 
tuas,  In  juttificationibut  tuis  meditabor. 

283  ^*  Moribut  bonit  prastat  a  puero  imbui,  Con- 
tuetudinis  vis,  —  In  secundacoiisequcniium  octo  vcr- 
suum  iiitera  ipse  sibi  Propbeta  bisquibus  responsurus 
sit  proposuil,dicens,VERS.  9  :  In  quo  corrigit  adoles- 


cens  rtrim  suam  ((/)?  Hxc  cx  proponentis  persona  dicia  G  ^^"^  lacilurniiatem  :  non  tumultibus  negotiorum 


sunt.  Debinc  nuiic  tamquam  rcspondentis  confessio 
subditur,  In  cuttodiendo  sermones  tuos.  Contueudum 
autem  est,  seciindum  eum  quem  in  exordio  babui- 
mus  sermonem,  vera  alquc  pcrfecta  limoris  Dei  in- 
stituta  sub  bis  elementis  liiterarum  coniineri ,  quibus 
quasi  ad  usiim  confessionis  Dei  per  ipsa  inranii;e  ru- 
dimenta  formaiiiur.  Grgo  inlelligendus  est  Propbetn 
non  otiose  locuius  esse,  In  quo  corrigit  adolescens 
vium  suam  ?  Oiniiem  quidem  ailatem  (e)  optabile  est 
ex  bis  corporis  sui  vitiis  ad  iiinocentiae  studium 
transferri :  quia  et  sera  licet  emendatio  ulills  sit  obli- 
vione  vitiorum.  Scd  piaciturum  Deo  viriim  Proplic- 
ta  ([)  conformans,  non  exspcctat  post  longam  ac 
diuluriiam  criininum  consuctudiiiem  doctrina  Dei  ct 


saecularium  admixtus,  sed  |>er  modestiam  t-icens, 
sola  (j)  divina  sacramentorum  cognitioiie  occupatus, 
et  serinones  Dei  tacila  rerum  atque  operum  obser- 
vatione  cusiodieus. 

5.  An  repellat  Deut  quemquam  a  mandatit,  —  Redit 
deinde  ad  pcrsonam  suam  Propbeta,  ut  id,  quod  su« 
perius  dixcrat,  significasse  de  se  nosceretur,  diceiis, 
Vers.  10  :  In  loto  corde  meo  exquisivi  te  :  ne  repet" 
lat  me  a  mandatis  luis,  Competere  bonitati  Dei  non 
videtiir,  ut  a  iiiaiidaiis  suis  queinquam  repellal  :  sed 
sennoiiuin  adjeclio  et  virtus  verboni.n,  quae  ex  pcr- 
fecta  coelestis  doclrinae  raiione  dis|K>sita  est,  iiibil 
dubium,  nibil  contrarium  in  se  liabet.  Qui  ergo ,  se- 
cuudum  propbetam  (Ezech,  xviii,  23),  niavult  peeca- 


pr.Tccpiis  tiinoris  instilui :  scd  rudesa  peccatisannos,  D  toniin  poeniteiitiam,  quam  mortem,  iiuniqiiid  existi- 


et  ajtatcm  adlitic  criniinum  nesciam ,  vult  non  modo 
siudiis  aliquando  iiinocentiae,  sed  eliam  ipsa  adoles- 
(1)  Erit, 

(a)  Duo  mss.  ac  juri  diaboU  :  quod  ad  permittens 
noii  malc  rereratur. 

(b)  lia  inss.  Editi  vcro,  demergenlit,  Re^picitur 
ad  vcrba  Matth.  xiv,  50.  Et  cum  cwpisset  mergi^  ctc. 

(c)  Addimus  et  valde  ex  mss. 

(d)  Mss.  Rcg.  ct  Albin.  supcriorum  loco  nil  prae  se 
ferunt  aliud  qiiaiii ,  Finit  littera  i.  Incipit  Beih  lit- 
tera  ii ;  tuin  prosequuniiir,  /;(  quo  corrigit  adoleuen- 
tior  viam  suam,  Hmc,  ctc. 

(e)  lii  vulgalis,  omni  quidem  tetati ;  mox  apud  Bad. 
et  Er.  sera  scilicet;  luin  apud  Par.  emundatio  :  refra- 
t^amibus  niBSi 


inandus  est  a  mandatis  suis  quemqnnm  repellcre? 
Procul  sit  isiud  existiinare.  Sed  neque  hoc  nunc 

(2)  Bonum  quid  est. 


(f)  In  duobus  mss.  confirmans, 

(g) 


I  Vulgati  bic  ferre,  siiperius  autcm  cifm  fert;  ubi 
ex  iiiss.  restiluiinus  cum,  auferet^  ut  bic  auferre. 
Deinde  in  codice  Mic.  jugum  gratice :  iiieiidosc.  Abest 
autem  vox  ^rai*^  a  gru^co  cl  latiiio  tcxlu,  nec  iegil 
Ambrositis  iii  psal.  cxviii,  senn.  i,  ii.  2. 

(h)  Editi,  maturi  ab  obediendum,  Ms.  Mic.  rudi, 
Vatic.  crudi,  Vcrius  reg.  et  ALbin.  rudet. 

(i)  Bad.  et  Er.  quiaeompetit  te  non  dicere  :  Lips« 
et  Par.  ^ta  comperit  te  non  dicere :  castigaiit  mss« 

(;)  Unu«  c  mss.  Valic.  dirinorumi 


615  TRACTATUS  IN 

Propliola  sentit,  maxime  qui  in  folo  corde  Dcum 
pen|uisieril. 

4.  Quam  hoc  non  $en$erU  Datid,  —  Sed  absolutio 
difGcullatum  in  his  ipsis  requirenda  est,  e  quihus  yv- 
detur  cxsistere.  Propheta  enim  quid  senseril,  in 
promptu  est  noscere.  Legimus  scripium  in  Jeremia 
{Jer,  XLViii,  10),  Malediclus  qui  facil  opera  Domini 
negligenter,  Legimus  et  iii  Evangeliis  scriptum,  Omni 
enim  habenli  dahitur^  et  abundabit  :  el  qui  non  habet^ 
eliam  quod  habet  auferetur  ab  eo  (Matth.  xxv,  29). 
Ergo  habens  abuiidabit ;  (a)  non  hai)ens  vero  ipso  illo 
quod  habet  indigebit.  Propheta  iion  e>t  obnoxius 
malediciionis  conditioni ;  quia  non  negligentcr  opera 
Oei  egit,  eum  loto  corde  perquirens.  Dciiide  conli' 
denter  pelit,  nc  a  mandatis  Dei  repellatur;  quia 
eum  toto  curde  perqiiirat.  Sccundum  Evangelia  enim 
babenli  dabitur,  et  ei  iiui  iion  habel  eiiam  qiiod  hal>et 
auferetar.  Deus  igilur  non  auferet  (1)  nisi  iion  Iia- 
benii ,  secundum  quod  neque  repellet  nisi  negligon- 
tem.  Adeo  autein  boniiate  plenus  est,  ul  habentein 
abundaniia  (6)  munorelur  :  adeo  vero  non  vult 
quemquam  nou  habere,  ut  noii  habenti  ipsuin  quod 
habet  adimat. 

285  ^-  Quem  repellel.  —  Neminem  igitur  nisi 
obniteiitem  repellit,  nemincm  nisi  negiigentem  reji- 
cit.HancenimProplieia  prxttilit  causam  ,  cur  se  noa 
repelli  a  mandatis  Dei  prccarciur,  quia  non  exlparie, 
neque  per  desidiam  Doum,  scd  into  corde  qnxsissct : 
perqiiod  inlelligimus  eum  a  mandaiis  repelli,  qiii  per 
multain  incuriam  fuerit  indignus  admiili :  ct  cxira 
iiibibentis  invidiam  est,  quod  de  culpa  proficisci- 
tur  Don  merentis. 

6.  Secrela  Dei  qucedam  revelare  piaculum  est. — Vers. 
11.  Tertius  islc  secuiid»  lillera!  versus  est  :In  corde 
meo  abscondi  eloquia  tua  ,  ut  non  (^)  peccarem  tibi, 
Meminimus  siinilc  huic  dictolcgi  solcre  ubi  dicitur , 
Mysterium  rcgis  boiium  est  abscondere.  Meminimus 
et  Paulum  ad  Corinthios  adhuc  in  fide  parviilos  scri- 
beutem  (c) ,  quxdam  Dei  eloqnia  occuluisse,  cuin  di- 
cit :  Lacte  vos  potavi ,  non  cibo ;  nondum  enim  pote^ 
raiiif  sed  neque  adhuc  potestis  (1  Cor,  iii,  2).  Legi- 
mus  ci  In  Evangelio  (Matth.  xiii,  44)  in  ogro  uberi 
atquc  fccundo  reperium  thesaurum,  eumdemque 
empto  agro  occuliari.  Novimus  neqiie  margariiasanie 
porcos  projiciendas  esse  (Hatth.  vii,  6),  neque 
sanctum  canibus  (3)  dare  oportere.  Ergo  inielligimus 
qiiaedam  iios  cordis  nosiri  secrelo  continere,  quse  di- 
Yulgatt  inexpiabilis  peccaii  culpam  comparabunt.  Ita 
enim  dixit :  In  corde  meo  abuondieloquia  tua^  ut  non 

1)  Aufert^  exinde,  repellit. 

|3)  Peccem,  Consentiunt  graecum  ac  Tulgata. 

[3;  Donari, 

Ja)  Haec  verba,  non  habens  veroipso  ilto  quod  habet 
igebit^  absunl  a  inss.  ut  et  apud  Ilinciiiarum,  qui 
iii  lib.  de  Prxdest.  cap.  25,  liunc  Hilarii  locum  cum 
ejusdcm  laude  invexit. 

(b)  In  duobus  mss.  muneret, 

ic)  Verbum  scribentem  huc  revocamus  ex  mss. 
d)  lu  mss.  At  editi,  exercentur, 
(e)  Editi,  ei  nuncupatuum.  Unus   ms.  enuHCupata^' 


CXYIIl  PSALMUM.  514 

A  peccarem  tibi :  quia  cum  cxlern  pcccala  secundum 
differenlias  rerum  aul  iii  nos  ipsos  aut  in  alios  (4)ex- 
serereniur  (d) ;  tamen  lum  fierent  in  Dcum  propria, 
cum  quaRoccullorumcordium  esscnlcondendasecreto, 
lunccin  profanx  cognitionis  scienliamprodcreniiir. 

7.  Justificationum  icientia  est  Dei  munus.  —  Con- 
tucndus  aulem  est  iii  quarto  hoc  qui  consequiiur, 
versu  ordo  docirinae.  Primus  versus  de  ciistodiendis 
ab  adolescenie  mandniis  Dei  (5)  consiiiit :  sequens  , 
quia  in  toto  corde  Dcuin  exquisicrit,  ne  a  iiiandalis 
Dci  repeilatur  :  dchinc  qiiod  sacramcnta  absconsa 
sapieniiae  el  occulia  Dci  mysleria  nieniis  sihx  secreto 
coniiiiuerit.  Quarto  nunc  id  dcprccalur,  ut  jusiifica- 
tiones  suas  eidcin  oslendat  :  el  doprecalur  coiifes- 
sionis  Iionore  pra^Ialo ,  dicciis,  Vers.   12  :  Bene^ 

B  diclus  es,  Domine :  doce  me  justificationei  tuas,  De  jus- 
lificalionibusiionnulla  aliqua  anteriori  sermonecom- 
plexi  sumus  (Ad  liit.  I,  n.  12),  cl  superfluum  cst  ca- 
dem  frequeiitcr  iterare.  Maximus  igitur  nc  prxci- 
puus  labor  est,  hanc  justificaiionum  Dei  scieniinm 
consequi,  et  humanrc  nalursc  infirmiias  difficulter  lot 
lanianimqiie  rerum  cognitionem  consequilur :  286 
atque  ob  id  ut  doceatur  orat,  quia  divinas  boiiiiatis 
munus  est ,  animi  humani  impcriiiam  ad  congruain 
aique  unicuiquc  generi  compeleniem  officiorum  ob- 
servantiam  temperare. 

8.  Judicia  Dei  inenarrabitia^  non  judiciaoris  Dei,^ 
Succedit  deinde  eliam  de  judiciis  Dei  sermo,  quo  di« 
cit,  Yers.  13  :  in  labHs  meis  pronuntiavi  omnia  judicia 
oris  tui,  Quanta  reriim,  (e)  et  nuncupationum  diffe- 

C  reniia  est.  Primum  a  juventute  mandata  Dei  custodiun- 
tur,  dehinc  Deus  toto  corde  iufjuiritur,  lum  Dei  elo* 
qiiia  occuliinlur,  et  justificationes  disci  desiderantur, 
nunc  jiidicia  pr.Tdicanlur.  Sed  Propheta  fortc  exis- 
timnbiiur  a  se  cxcidissc,  et  vel  suorum,  vel  alieno- 
rum  diciorum  immemor  fuisse.  Iii  hoc  eiiim  paalmo- 
riim  libro  Icgimus  :  Judicia  tua  sicut  abysstis  multa 
(Psal.  XXXV,  7).  Paiilus  aposiolus  ait  :  Inscrutabilia 
suntjudicia  Dei  (Rom,  xi,  33),  el  rursum  (f)  pro- 
plieta  :  Magna  cnim  suntjudicia  tua^  et  inenarrabilia 
(Sap,  XVII,  i) :  cl  quomodo  audebit  prophela  diccre  : 
In  labiis  meis  pronuntiavi  omniajudicia  oris  tui?  Sed  nihil 
neqiieconira  se,  ncqiic  conlra  aliuni  cjiisdem  spiriliis 
prophela  nunc  clocutus  cst.  Nonenimail,  In  labiismeis 
pronuntiavi  omnia  judicia  lua  ;  sed  ait,  Omnia  judicia 

^  ortirui  ;sciens  nonnullaindifleronliani  essejudiciorum 
Dei,  et  judiciorum  oris  Dei.  Numquid  cum  ait,  Judi* 
cia  tua  sicut  abyssus  multa ;  dixit ,  Judicia  oris  tul 
sicut  abyssus  multa?  Nunc  auiemait,  JudiciaorU 

U)  Exercentur. 
(5)  Constiluit, 

rum.  Csteri,  et  nuncupationum  :  ante  quod  subintel-* 
iigilur  tanta. 

(f)  Yides  Sapienliam  tamquam  prophetT  opiia 
spectari.  Sicspectaiur  et  in  Psal.  cxxxv.  n.  II.  Salo- 
moiii  tribuiturinPsai.GxxTii,n.8.Sed  ante  liilarium 
Cyprianus  ad  calcem  libri  de  Mortalit.  eumdem  ii- 
brum  citavit  et  Salomonis  nomine»  et  ut  eloquium 
Spiritu8*8aucti. 


515  SANCTl  IULAIUI  EPISGOPI  S16 

tui  unHHtUmLE»  ergo,  qux  cogiiita  cssc  pcr  pniplielas  A  cilaUonis  adbibenda  csl.  Scd  rctentus  cdam  liic  ordo 


vel  ex  Dei  verbis  judiciaesso  poluerunl,  (a)  ci  propbcia 
non  lacuii :  qus  idcircopncdieala  suul,  ut  docerenlur. 
0.  Conuienliw  rectit  securiUu.  Opibus  spintalibu$ 
gaudet  prapheUt.  —  Posl  judlciorum  aulem  oris  Dei 
publicain  el  consianicui  pra^dicationem  id  sequiiar, 
Yers.  14  :  /k  via  teslimoMorum  tuorumdelectaiui  sum^ 
sicut  m  ommbus  divitiii.  Non  timct  propbcla  vilx  suao 
tcstes,  sed  iii  his  delccuiur :  et  ei  (1)  conscieatia 
spectantiuin  seet  coiituciuiuin  jucunda  est.  Trepidal 
cniin  ad  oinncin  intcrcessionein  polluta^  conscieniia 
nicius  :  cxterum  ubi  conbtans  innoceuiis  vilx  fidiicia 
cst,  piurium  tesiium  iniervenlio  grata  est.  Sed  non 
de  coinniunis  cousuetiidine  gaudii  jucundus  propbeia 
GSij  deleciatur  enim  »icut  in  diviiii»  ommbue;  {b)  iion 


raiioiiis  esl.  Nam  prius  excrcendum  cst  in  inandaiis 
Dei ;  lum  deinde  vix  ejus  considerandx  :  quia  ■isi 
fidciiuin  openim  usus  prxcesserit,  docirinx  cogiiitio 
iion  apprebcndetur;  et  agendum  a  nobis  antea  fidfr- 
liler  est,  ut  scientiam  consequamur.  Vias  ergo,  se- 
cundum  superiorem  expositiouem  ( nimi.  10) » legem, 
propbetas,  omnia  Evangeiia,  et  apostolos  esse  exis- 
timamus  :  quos  in  mandaiis  Dci  se  cxercens  Pro- 
pbeta  consideravit,  ut  noverit. 

11.  Mandata.  Justificalionei,  Meditatiottie  et  exerci^ 
tationiiuiui.  Gonciusit  autem  octavum  numerum  Uoc, 
Versu  16  :  In  justificationibui  Luii  medilabor^  non 
obUviicar  iermonum  tuoruot,  —  A  docirinx  perfectae 
ordiiie  Propheia  non  (2)  excedii.  lu  justificaiionibus 


lantuin  in  divitiis  ,  sed  in  divtitu  omnibui.  Sunt  opes  B  Dei ,  quas  doceri  se  oravit,  exercclur ,  sicul  mcdita- 


111  auro ,  sunt  m  argenio,  sunt  m  pecuniis,  sunt  in 
vc&iibus,  sunt  in  domibus ,  suni  in  agris;  eorumque 
aut  vilibus ,  aul  oleis,  aut  frugibus  :  J|87  ^^^  ^^ 
niiui  propbeta  doctriiiarum  fruge  pcrrectus  est,  et  {c) 
lcgis  ac  propbeialiuin  iusiitutioimm  facultalibus  di- 
vca  esi :  cl  antcriore  licet  tcmpore,  non  t;imcn  evan- 
gclicoruni  ctaposlolicorum  prxceptoriim  ignarus  est. 
Nuvit  enim  et  bas  divilias  Paulus  ad  Corinibios  lo- 
qucns  :  Gratioi  ago  Deo  meo  semper  pro  vobis  (d)  ac» 
pcr  gratiam  Deiy  qua:  data  est  vobii  in  Cluisto  Jesu  : 
quonium  in  omuibui  ditati  estii  in  tpio,  tn  omm  verbo 
et  in  otnm  icientia  (l  Cor.  i,  ^).  In  bis  ergo  dives  est, 
et  in  bis  delcciatur  proplieta.  Gaetermn  noii  est  cxis- 
timandus  sxcularium  opum  comparaiione  delectatus 


turiumandatis.  Ilandatorum  enim  bxcesl  raiio.quia 
nos  {e)  ad  observanliam  atque  opus  innoccntix  iusti- 
tuuni :  utillud  cst,  Non  occides,  non  moschaberiSy 
et  cxtera  bis  similia.  {[)  h\  bis  ergo  exercetur  (quia 
in  his  operationis  est  28B  ^^^^^)  >  P^"'  pracsentlma 
se  exercitationem  ad  futura  confirmaus.  Jusiificalio- 
nesaulem  sunt,  quibus  bebrxus  puer  (3)  sex  aunis 
servus,  liber  deinceps  anno  septimo  fict ;  et  poM  scx 
annorum  frucius ,  agcr  otiosus  rekinqucndus  esi ,  et 
caelcra  in  jusiificationum  observantiam  cousliluia , 
qux  ingentem  in  se  babent  futurs  spei  mcdiuiiooem 
per  negotii  prxseniis  {g)  cflectum.  Atque  ideo  ia  bis 
mcditatur,  ut  in  mandatis  (/i)  exercetur :  qaia  cxerci- 
tatio  usum  relinei  consuciudinis  instituUe ;  meditatio 


esse/.qui  nisi  cum  coniemptu  atque  inopia  sxculi  di-  C  autem  se  in  id  quod  nondum  obtinuit  exicndit ;  ut  per 


ves  in  Domino  esse  non  poiuit. 

10.  Hai  exercitaiionei  comervat,  —  Deleciatus  au- 
tcm  in  viis  lesiiiuoniorum  Dci,  opus  dclecialionis  suo) 
agere  debebai;  et  non  ambiguum  est  quin  agat.  Ait 
euim,  Vebsu  15  :  in  mandaUi  tmi  exercebor,  et  con- 
iiderabo  vioi  tuoi,  Exercitatione  igitur  et  assiduilate 
opos  est,  ut  usus  rerum  neccssariarum  retincaiur ;  quia 
periculosa  est  bumanarum  mentium  ei  roolesia  desi- 
dia :  ac  ne  otii  consuetudo  subrepai,  assiduitas  exor- 

\)  Constantia, 

\%Excidit. 

1 5|  SexennU. 

(4)  Addidimus  auctoritate  libri  nosiri,  Vaticnno 
alio  adslipulante,  quac  in  aliis  mss.  pra^tcrmissa  sunt, 
solcmniac  fere  pcrpetuo  exscribenlium  lapsu,  ubieo- 

(a)  In  vulgatis  ea  propheta.  Magis  placct  cum  mss. 
etf  quasi  etiam.  Porro  Ambrosius,  quieliam  in  caete- 
ris  cum  Hilario  passim  conseiitit,  hoc  judidorum  Dei 
et  judiciorum  oris  Dei  discrimcu  apertius  explicans , 
Possumus,  inquil  Serm.  2,  num.  50,  iii  bunc  Psal. 
judicia  Dei  wstimare^  quas  occulta  nobis  non  patefecerit; 
judicia  autem  oris  ejuSf  quas  annuntiaverit  et  p^r  os  pro- 
phctarum  locutus  esl.  Os  enim  Dei  prophetaintelHgi- 
tur,  eic. 

(6)  Hic  subjiciunt  mss,  r^.  et  Albin.  Suni  op^  in 
anrOf  aliis  omissis. 

(c)  In  duobus  mss.  legalium  :  dcinde  in  omuibus , 
et  proplietalium,  noii  et  prophetarum,  ut  in  vulgatis. 
In  eadem  verba  Ainbrosius  :  Deleciabatur  er^o  uavid 
in  omnibui  divitiii  cognitionii  ,  icieutice ,  iapteutia'^  et 
itt  omni  actu  bonorum  operum, 

((/)  Ead.,  Er.  Lips.  et  postrema  edilio  Par.  per  gra' 


mcdiiutioncm  id  quod  cxpctit  conscquatur  :  (4)  quae 

roediiaiio  justificatioais  id  consequitur  (t)  nt  ser- 

monum  ct  promissionum  subrepat  obiivio  ( j). 

(5)LITT£iVAIII. 

A  Gimei. 

Retribue  iervo  tuo ,  (6)  et  vivam :  et  cuitodiam,  scr- 

monei  tuoi.  Revela  oculoi  meoi ,  et  conwierabo  wtra- 

biLia  de  lege  tua.  Incola  ego  ium  in  terra  :  non  o^icois- 

dai  ame  mandala  tua,  ConcupivU  anima  mea  cupere 

dem  repeilto  vcrbo  ocnli  ad  sccundum  refcnintur , 
cum  ad  primum  redeundum  essei. 

Ih)  Explicit  littera  11,  Incipil  littera  Ui.  feiiciter. 
i  h})  Abcsi  et  ul  eiiam  a  'graxo ,  ct  a  Romano  psal- 
terio. 


J)  tiam  Dei ;  rcnitcnlibus  mss.  quorum  duo  subjiciunt , 
quce  data  at  mihi  in  vobii. 

{e)  Editi  auo  noi :  emendantor  ex  ms. 

{f)  la  vuigatis  ,  Ueec  ergo  exercentur :  aon  con- 
gruunl  subsequentia. 

{g)  Iia  inss.  rcciius  quam  excusi ,  afleUum^  ut  li- 
quct  cx  Tractatu  subscqueiiti  n.  21. 
t   (/i)  Vulgaii  bic,  ut  in  mandatxi  exerceatur;  quoniodo 
ct  sub  initium  biijus  numeri,  itc  ti^  meditetur  tn  maw 
datis.  Utrobique  pruifcrimus  iectionem  mss* 

(t|In  altero  e  mss.  Vatic.  hic  insertum  eti,  quef 
medttalio  justificalionis  id  consequilur. 

(j)  In  ms.  reg.  ct  Alb.  ea  est  bujus  Traclatus  clau- 
sula  aique  cxordium  scquentis,  Fsnit  Beth  lUtera  ii. 
Incipit  Gimel  littera  ui.  Retribue  servo  tuo ,  tfMM  - 
fsiiie  et  juxta  grsBcum),  et  ctutodiam  iermonu  tuoi. 
Qttibui  non  eit  coniians,  etc. 


517 


TRACTATUS  IN  CXVilt  PSALMUM. 


m 


jHstificaiiones  tuas  (nilariu3»tf(  de&idcrm  juiUcia  tuu)  A  qnii,  ct  observabo  scrmonei  luos,  Vimm  alque  obscr^ 


in  omiii  tcmpore,  Jncrepasti  superbos  :  malcdicli  qui 
dcclinant  a  mandatis  tuis.  Aufer  a  mc  opprobrium  et 
contemplum  :  quia  tesiimonia  tua  exquisivi.  Etenim  se- 
derunt  principes^  et  adversum  vie  loquebantur  :  servus 
autem  tuus  exercebatur  in  tuis  justipcadonibus.  Nim  et 
testimonia  tuamedilallo  mca  est^  et  conso/a/to  (llilarius, 
cl  consilia)  mca  iuslificutiones  tuoi  sunt, 

i.  Insontisvoxesty  Rctribue. —  Quibus  non  csl  con- 
slans  emundaii  cordis  conscienlia  ,  prccari  ista  Pro- 
pJicla)  voce  non  possunl ,  Yers.  17  :  Retribue  servo 
tuo  (a).  Si  enioi  digna  secundum  opcra  noslra  relrU 
buiio  nderit ,  in  peccaiorum  ac  delictorum  noslro- 
rum  (6)  poenis  manebimus.  Salis  esi  aulem,  si  cui 
vcllisec  sallem  (iducia289  gralulandi  od  Oominum 


vabo  non  prxseutis  lcmpoiis  rescst;  sed  si$;niAc;uio 
scrmonis  iiujus  in  (4)  fulurum  (c)  setcmpus  exlcudil. 
Scit  ciiirn  Proplieta  quando  beala  llla  el  vcra  vivcn- 
tium  vita  sit.  Nunc  enim  ct  in  pulverc  morlis  mane- 
nms ,  ct  in  moriis  corpore  sumus  ,  a  quo  se  liberari 
Apostolus  orat,  dicens  :  Miscr  ego  homo  ,  quis  me  /t- 
berabit  a  corpore  morlis  liujus^  {Rom.  vii,  2i.)  Ha- 
bemus  autcm  cliam  nunc  admiitam  nobis  materiaro, 
quic  moriis  legi  ct  peccaii  obnoxia  cst;  ct  iji  hujus 
caducx  carnis  infirmisquc  domicilio  corruplionis  la- 
bcm  cx  cjus  consortio  mutuamur  :  ac  uii^i  </)  gloriii- 
cato  in  uaiuram  spirilus  corpore,  vitx  vcne  in  nobis 
noD  polest  cssc  natura.  Audiamus  cmu,  290  q"^  ^ 
mcminil  in  corpore  morlis  babiiare  diccuicm  :  Quia 
fucrit:  Pfon  secundum  peccata  nostra  fecit  nobii  ,  ne^  B  viiu  noslraabsconsa  est  (y)  cum  ChrisLoiu  Deo  (Col.  iii. 


que  secundum  injusdiias  nostras  rcddidil  nobis  :  quia 
secundum  aliiludinem  cceli  a  tcrra  (1)  longavit  (c)  twi- 
quitates  noslras  a  nobis ;  quia  ipse  cognovit  pguruiiO' 
nem  nostram  {Psal.  cii,  10).  Magnum  cst  tanlam  in 
se  Dci  misericordiam  recognoscerc  ,  et  scirc  consuc- 
ludinein  criminum  procul  a  sc  abcsso,  (d)  ct  dignuiu 
Dci  miscricordia  sc  cssc  coepij^se.  Prophcta  autem 
hic,  in  cujus  scilicet  corporc  habilatio  Dei  digna  esi, 
quia  sancio  Spiriiu  plenus  non  commuuia  nec  ler- 
rcna;(2)  cogital  ct  cflfalur,  libcrlatis  ejus  est,  ut  orel, 
Retribne  scrvo  tuo. 

2.  iYon  insolenter  a  David  profertur,  —  Sed  forle 
Insolcntis  istud  audacia;  est,  sine  aliqua  confessiouis 
niodcstia  mcritum  retributionis  opiasse,   nec  sc  in 


5  et  4).  Cum  aulem  Chrisius  apparucrit  vita  uostra, 
tunc  ci  vos  apparebitis  (5)  cum  ipso  in  gloria.  Uanc 
ergo  rctributianem  sihi  Propbeta  orat,  ut  vival  :  i\k- 
iMTx  hujus  vilx  tempus  iu  loco  allcro  doceiis ,  quo 
nit :  Et  placebo  Domino  in  regioue  vivenlium  (Ps.  cxiv, 
0).  Scil  hauc  mundi  istius  scdciB  regionem  non  csse 
vivcniium.  Scit  nos  adhuc  secuudum  prxfiguraliouem 
legis  emundaudos  csse.  Nunc  ciiim  admiscemur  mor^ 
ticin;ti  :  et  in  legc  quisquis  inortuum  conlrcctat ,  im- 
luundus  est  (.Vm??i.  xii,  11). 

4.  Lex  de  mortuo  uon  coulrectaud»;  qui  inteUigenaa. 
—  Sed  absit  istud,  ul  quidquam  horum  in  lege  cor- 
poralitcr  iuielligaiur,  tamquam  pcr  coiUrectatiotteai 
niortui  quisqtiam  hat  immuudus.  Josepb  ossa  egre- 


corporc  siium,  id  cst,  in  vili  alque  in  humiii  sorie  C  <lieus  iEgyptum  Moyses  ipsc  laior  legis  (fi)  abslulit 


csse  wcuiiiiisse.  Exchisit  anteni  Propheta  oinucai  de 
sc  vanitatis  ac  jacianti»  opinioncm.  Nam  cnm  dixis- 
set  Reiribue  ex  liducia  inuoccntiie ;  servo  tuo  ex  ser- 
vilttiis  orficio  ct  ex  condilionis  suocf  eenfessione  sol^ 
jc(il.  C<»nstanter  igitur  h.xc  postulat,  qui  sc  Dei  scr- 
Tum,  non  pcccati  cssc  (3)  mcminil  :  quia  omnis  qui 
peccat,  servus  cst  pcccaii  (Joan.  viii,  5i). 
3.  Yita  vera  non  est  kujus  temporis.  —  Vivam,  in- 

({)  Elongavit.  Exinde,  figmentnm  nostrum. 
12)  ■        - 


(Exo€l.  nm  ,  19),  Eliseas  mortno  ut  eum  viviflcarct 
iiicubuit  (IV  Reg,  iv  ,  o4)  :  Domiiius  ipse  mortuos 
manu  apprehensos  in  vitam  relraxit  (Matth,  ix,  25) : 
ct  contrectaiio  mortui  si  inimtindum  effcctnra  fuis- 
set,  nequaquam  a  tantis  viris ,  neque  a  Domino  vio- 
lata  lcx  cssct ,  ipso  dicente :  Non  veni  leg^m  foivere, 
*ed  adimplere  (Hatth.  v,  17).  Scd  (A)  qnia  lex  nm- 
bra  e^t  Cuturorum  bonorum  ;  idcirco  pcr  hanc  prx- 


Cogitans  hcec  effatur, 
i)  Meminisset. 
i;4)  Futuri  tmpus. 

{a)  Ed .  hic  addiiut,  et  vivam  :quod  rcctius  abest  a  mss.  D 

(b)  Excusi,  poenas  merebimnr,  superius  onnisso  m  : 
Assidentilms  mss. 

(c)  In  duobus  mss.  prolongavit ,  ct  raox  ,  pgmen" 
tam  nostrum ,  non  figurationem. 

(d)  Desideratur  in  mss.  rcg.  et  Albm.  ct  dignwn 
Mf  tmsericordia  se  esse. 

fe)  Mss.  reg.,  Mic.  et  Albin.  futuri, 

If)  Hoc  est ,  post  gloriosam  rcsurrectiontnn  ,  qiipB 
ila  corporibus  obveniet,  ut  corruptibilium  corporum  in 
meorruptionis  gloriam  resurrectio  non  interitu  nnm- 
ram  perimat,  scd  qnalitalis  conditione  demutet ,  ut  le- 
gimus  in  ps.  ii ,  n.  4t.  Ex  quo  liquet  Hilarium  mi- 
nime  asserore  aliam  esse  per  resurrcclionera  corponim 
naturam  ,  scd  tantum  conditionem.  Neqne  vero  hic 
ail,  mutato,  $e&  glorificato  innaturam  spiritus  corpore, 
boc  cst,  ut  ad  calcem  numeri  subsequentis  habemus, 
po8l  demntntionem  resurrectionis  terreni  corporis  nostri 
e ffecta  gloriosiorenatura.  ku^siinns  ep.  146,  n.  f6> 
ceoset  corpus  tum  iu  fuiiiMUiispiriJato »  ui  furovter 


(5)  Ctim  ipso,  coJex  nosler  noo  hahei 
(G)  .\dvex'u ,  paulo  posl ,  Mortiuim 
hensum. 


ttppr$' 


incffabilem  quamdam  faciliUUem  spiritus  dicatur.  El 
lib.  cont.  Adim.  c.  12,  n.  4,  corpiu  spiritale  inter- 
pretatur  corpus  o?)int  modo  spirilui  iubdiium  situ  ali- 
qua  corruptione  vet  morte.  At  noster  Oilarius  spiriiale 
corpus  vocat  polius  ex  comparatiooe  cum  spiritali  ae 
divina  nalura  :  quia  nimirum  iocorruptione ,  aeterai- 
tate  aliisque  dotibus  ornaadum  sit ,  qu£  soU  oaturx 
spiritali  ac  divinae  per  se  conveuiant. 

(g)  Uiciaccnsis  codex ,  citm  Chrislo  Deo.  Mox  re- 
gius  et  Albin.  Becoon  aiitiqu»  ediL  et  nos  apparebi^ 
mus  cum  ipso. 

(h)  Qux  scquuiUur » ita  cum  superioribus  coQneia 
sunt ,  ut  nullum  prorsus  iocum  permillaDl ,  quo  hic 
deesse  (|uidpiam  suspicemur.  Ea  tameu  axlversus  Jo- 
liauum,  lib.  ii,  c.  8,  n.  26,  referens  Augustinus  iiH 
nuere  videiur  dicia  cx  occasione  vcrborum  Oomini, 
Pacem  meam  do  vobis.  Aii/ii ,  inquit ,  et  beatiisimum 
Hilarium ,  vbi  speret  el  komims  j^fectionan.  Cum 
euim  loqueretm'  de  pace  evamelica  ,  ubi  Douwiivs  oily 
Pacm  m^eoM  do  tio^.  Quia  lix  ^  ei&.  E^  auiou  vcra 


m 


SANGTl  HlLARll  EPISCOPI 


StD 


formaiam  significantiam  docuit  nos  iii  lioc  tcrreni  et  A  dala,  qux  prohibent  perfectam  in  nobis  mandatorum 


niorlicini  corporis  Iiabitaculo  mundos  essc  uon  possc, 
nisi  per  ablutionem  ccelestis  miscricordix  cmunda- 
lionem  consequamur,  {a)  post  demutatiouem  resur- 
rectionis,  tcrreui  corporis  nostri  elTecta  gloriosiorc 
natura. 

5.  Baptismala  tunt  diversa.  —  Et  fortc  si  quis 
existimel  sibi  iu  Sacramenlo  baptismi  perrectam  il- 
lam  (b)  iunoceniise,  et  coelesti  vita  dignam  redditam 
puritaiem ;  Joanncm  Baptistam  dixisse  recolat,  Ego 
quidem  baptizo  vo$  in  aqua  pcenitenticB;  qui  autem  (1 )  post 
me  venit  (c),  fortior  me est{Mat,  ni,  H) :  ipse  vos  bapti- 
%abit  Spiritu  sanctOy  et  igni  :  ipsum  autcm  Dominum 
baptizatuma  Johanne(Li(r.  iii,  21)  cum  adhuc  esset  in 
corpore  meminerit  291  locutum  ,  Adhuc  habeo  (2) 


esse  cuslodiam.  Taceo  de  naturis  corporuin ,  qu» 
nos  interim  aui  per  innrmitatcm ,  aul  pcr  iuceuiiva 
vitiorum  imperrectos  esse  compelluut.  At  vero  morte 
victa  ,  et  aculco  ejus  obtuso ,  et  cum  facic  ad  faciem 
audiemus  atque  ccrnemus;  tunc  vere  el  vivcmus,  e( 
maudnta  Dei  servabimiis. 

7.  Lege  adumbrata  :  hwc  optat  David  cernere»  — 
Ordo  inlelligenti» ,  qui  primo  versu  continelur ,  bic 
idem  in  consequenlibiis  est.  Ait  enim,  Vers.  18  : 
Reveia  oculos  meos ,  et  considerabo  mirabiUa  de  lege 
tua.  Sdt  mortalibus  oculis  atque  corporeis  nubem 
obscuritatis  obsistere.  Scit  ea  qux  corporaliter  in 
lege  prapcepta  sunt,  umbram  esse  et  speculum  futu- 
rorum.  Legcm  quidem  legit  :  sed  optat  legis  luira* 


a/to  baptismo  baptizari  {Luc,  xii,  50).  Est  ergo,  quan-  B  bilia  contueri.  Meminit  sancta  essc  sabbata  :  sed  in 


lum  licet  exislimare,  perfectx  illius  emundatio  puri- 
tatis  etiam  post  baptismi  aquas  reposita  :  {d)  quae  nos 
sancti  Spiritus  sanctifijet  adventu,  {e)  qux  judicii 
igni  nos  decoquat ,  qiix  per  moriis  injuriam  a  labe 
morticinx  et  societate  purgabit ,  quae  martyrii  pas- 
aionedevota  acfideli  sanguineabluet. 

6.  Mandatorum  non  ett  hie  perfecta  cuttodia*  —  Et 
idcirco  sanctus  Propheta  victurum  se  dicit  essecum 
vivat,  pei  nanc  scilicet  umbram  vit»  ad  verain  illam 
regionem  viventium  transferendum.  Secundum  quod 
exemplum ,  ut  dixit  vivam ;  iia  et  {Subaud.  dicit) 
euttodiam  termonet  tuot»  Gusiodiuntur  iuterim  secun- 
dum  apostolum  Paulum  pro  parte  et  per  speculum 


aetcrnorum  sabbatornm  requie  essc  dcsiderat.  Uti* 
tur  quidem  azymis  pnnibus  :  scd  fermentiim  ejicere 
naturae  veteris  festinat.  Immolat  pasclix  ovem  :  sed 
assistere  ei  qui  per  Joaunem  revelatur  Agno  concu- 
piscit  {Joan.  i,  29).  Septimi  anni  legi  satisracit :  sed 
ipse  exactis  septcm  millibus ,  sxculi  esse  liber  ex- 
poslulat.  (5)  Jubilei  quinquagcsimi  nnni  legein  cx« 
plet  :  sed  (/)  pentecostes  reinissionem  ac  rcnova- 
tionem  292  obtiucre  festinat.  Scit  ex  prxcepto  Dei 
sccundum  cceleste  exemplar  et  altarium  a  Moyse  in- 
stitutum,  et  Aaron  sacerdotali  habitu  ornatuque  ves- 
titum  :  sed  Principis  (Ghrisii)  sacerdotum  ,  in  ciijus 
excmplum  haec  fiebant,  interesse  ministeriis  prope* 


(I  Cor^  xiii,  9  et  12).  Sunt  enim  multa  saeculi  scan-  G  rat.  Induci  quoque  in  terram  sanctam,  tcrram  fluen« 


(i)  Deest,  pottme  in  Veron.  Exinde  baptezat  pro 
baptizabit. 
(2)  Aliud  baptisma  baptizare. 

haec  Domini  verba  ipse  adjecit  Aiigustinus ,  ut  ob 
oculos  poncret  lempus,  qu«  Hilarius  hominis  perfee- 
tionem  oxspectandam  assercret.  Quod  ui  magis  incul- 
caret ,  descriptis  Hilarii  diciis  subjecit :  Viaet  quemr 
admodum  venerabilit  calholicut  ditputator  nec  in  hac 
vita  mundationem  nottram  neget ,  et  tamen  humanam 
perfectionemtperetf  id  e»l,  perfectiorit  mundationit  in 
ultima  returrectione  naluram. 

(a)  In  duobus  mss.  per  demutationem,  Rclinemus 
pott  cum  aliis  libris  ac  pervetusiis  Augustini  exem- 
plaribus. 

(6)  In  vulgatis,  innocentiam,  Prxferimus  cum  mss. 
imiocentiiB  scil.  puritatem.  Nou  hic  negat  Hilarius 
baptizaiis  eam  esse  innocentiam  qu»  coelum  conse 


(3)  Jubet  legi  quinquagetimi  anni  tatitfieri ;  ipte  U* 
gem  explet,  sei  pentacottadit. 

imponiturf  per  benedictionem  advocant  et  invitant  Spi* 
ritum  tanctum. 

{e)  lllud  qu(B,  quod  apud  Bad.,  Er.  et  Lips.  deerat, 
et  cujus  loco  apud  Pnr.  praclalum  erat  qui  dissidenti- 
bus  mss.  nostris,  rursum  refertur  ad  emundationem  : 
de  qua  Ambrosius  iu  huiic  psalmum  Scr.  5,  n.  14, 
habet,  Est  etiam  baptismum  in  paradisi  vestibulo.,.  rom» 
phaa  ignea  quam  posuit  Deus^  docetque  ea  purificari, 
qui  sordium  iionnihil  habeules  in  paradisum  redire 
cuperent.  Eamdem  iilam  baptisini  speciem  attendit 
Origeues  in  Luc.  hoiu.  14,  cuni  s^ii:  hgo  puto  quod  et 
post  returrectionem  ex  mortuit  indigeamus  tacramento 
eluente  not  atque  purgante  :  nemo  enim  abtque  tordi" 
but  returgere  poterit.  11  ic  Hilarii  seriuo  de  quatuor 


qua  ur,  scd  eam  puritatem  quae  coelesiem  ei  incor-  j>  baptismaiis  pnKter  baptismum  aqua;,  fundatur    in 
riinuiin  viiam  deceat .  nuaeuue  bamismatis  aliis  ner-      ^iuobus  Scriplurae  locis  supra  menioratis ,  iu  quibus 


rupiain  vitam  deceat ,  quaeque  bapiismatis  aliis  per 
fici  non  egeat,  utpote  manente  nobis  etiain  post  bap- 
iismum   concupisceiitia ,  quae  peccati  lex  et  origo 
praedicatur  in  psal.  Lvni,  n.  4^ 

(c)  Abest  pott  me  a  duobus  mss. 

(a)  Hic  subaudiendiim ,  ea  scilicet  emundatio.  Tum 
In  his  verbis  ,  quce  not  tancti  Spiritut  tanctificet  ad' 
ventUf  nil  vetat  quominns  Gonlirmalionis  sacramen- 
tum  inteHigainus,quod  rursum  in  Matth.  c.  xix,  n.  3, 
sic  indigitari  vldetur  ;  In  typicam  contummaUonem  , 
baptismo  iniliatis  hocSacramentoconferendain,  pro^ 
hibendorum  infantium  tubrepit  insiinciut.  Quot  Domi- 
nut  ait  non  oportere  prohiberi,  quia  talium  til  regnum 
cwlorum  :  munut  emm  et  donum  Spiritut  sancti  per 
imposUionem  manus  et  precationem ,  cessante  Legit 
opere^  erat  gentibut  largiendum.  Quibus  siiuilia  suiit 
Uia  Tertulliani  de  baptismo  c.  8.  ubi  de  baptismi  ef- 
eciii  sennone  babitOt  statim  subjicit ;  Dehmc  manui 


occurrit  baptismi  vocabulum.  Primus  est :  Ipte  vos 
baptizabit  in  Spirilu  tancto^  et  igni :  aller,  Adhuc  ha- 
beo  alio  baptismo  baptizari.  Priorem  illiim  et  de  Spi« 
ritus  sancti  per  impositionem  manuum  et  prccem  suh 
per  baptizatos  adventu ,  et  de  igne  judicii  sordium 
reliquias  decoquente  interpretaiur;  alicruin  auiem 
vel  de  morte  simpliciler ,  vel  de  martyrii  passione. 
liinc  perspicitur  ratio  ,  cur  baptismum  ignis  judicii 
ante  memorarit,  quam  baptismum  mortis  aut  passio- 
nis.  Aliud  quidem  postulabat  ordo  teinporum;  at 
praevertendum  non  erat  quod  allatis  Scripiurae  locis 
contuicbatur.  Facilis  quoque  subest  raiio  cur  non 
plura  airerai  excinpla  reruiu  quibus  percata  abluuu* 
tur  ;  quia  nimirum  in  Scripiuris  non  inveuit  plura 
qmbus  baptismi  nomen  aitributum  sil. 

(f)  In  Yulgatis,  pentecotladit^ 


m  TRACTATUS  IN  CXVIU  PSALMUM.  m 

lein  lacte  et  melle ,  (a)  lamnuam  totius  hujus  orbis  A  Deum  ex  toia  anima  ct  cx  lota  virtute  amare  prxci- 


peregrinus  orat.  Universa  quidcm  ista  Judxi  corpo- 
raliler  gerunt :  sed  h»c  Paulus  aliter  inlelligii ,  di- 
cens :  Scimui  enim  qma  lex  ipirUalis  eil{Hom.  vii,  14). 
Bxe  igitur  legis  mirabilia,  quae  velatis  oculis  adum- 
brantur,  Propheta  orat  ut  cernat :  scilicet  ut  caduco 
atque  inflrmo  corpore  absolulus  ,  liaec  quae  per  cor- 
poralem  .observantiam  legis  magna  et  mirabilia  in 
ccBlis  praefigurantur,  adspiciat. 

8.  Peregrinandum  a  earne,  -—  Non  demutatur  af- 
fcctus  oraniis.  Post  haec  enim  ait,  Yers.  19  :  Ac- 
cola  ego  ium  in  lerra;  ne  abtcondat  a  me  mandata  tua. 
Accola  non  juris  sui  terram  incolit,  (i)  (b)  sed  alie- 
nam  :  neque  peregriims  fructum  ex  ea  teniporariae 
operationis  exspectat.  Novit  incolatus  hujus  Aposto- 


cipimur  {DeuL  vi,  5),  (5)  digni  (e)  illuminatione  co- 
gnitionis  efficimur.  Et  sicut  de  gloria  in  gloriam 
transibimus  {() ;  sic  et  in  lumine  videbimus  lumen,  sic 
et  per  speculum  faciem  ipsam  aliquando  cernemus. 
Per  hoc  enim  nunc  corporalis  vitae  mandalum  ,  sa- 
cramento  baptismi  et  praeceplo  Dei  illuminamur ,  el 
lumine  utimur ,  et  in  gloria  manemus.  Per  hoc  rur- 
sum  ex  mandaio  (4)  mandala  {g)  cernemus,  per  hoc 
ex  lumine  lumen  videbimus ,  per  hoc  ex  gloria  in 
gloriam  transferemur. 

iO.  Angelorum  ministeria  tunt  diverta.  —  Scit  au- 
tem  in  coelis  Propheta  plura  Dei  esse  mandata,  scit 
per  diversitatem  ministerionim  divcrsas  esse  prae- 
ceptorum  observantias,  angelorum,  archangelorum, 


lusordinein,  dicens  peregrinandum  a  corpore  etcum  £  thronorum,  dominationum,  polestaium,  et  princlpa- 


Ghristo  manenduni  esse  (11  Cor.  v,  8).  Propheta 
itaque  quasdam  imagines  ccelestium  conversationum 
fide  cernens ,  licet  corpus  incolat ,  tamen  rem  iion 
suam  incolit,  oculis  meniis  in  coelum  erectis.  Scit  in 
coelo  thesauros  collocandos ;  quia  ubi  thesaurus  sit , 
iilic  et  cor  futurum  sit  {Matth.  vi,  2i).  Non  eratillo 
(c)  sensu  (2)suaeterraeaccola,  qui  in  cvangelicacom- 
paratione  horrea  extruil  capacia  ingentium/ruciuum« 
ei  animam  suam  per  praeseniium  copiam  ad  delicias 
adhoriatur;  stultus  anima  ipsa  eadem  nocle  pri- 
Yandus  {Luc.  xn,  18  et  teqq.). 

9.  Mandatum  unum  lucidum,  aiia  abtconta. —  Ergo 
accolam  se  propheta  confitens ,  orat  ne  mandata  Dei 
a  se  occulantur.  Nemo  enim  nisi  peregrinus  corpo- 


tuum.  Quos  utique  necesse  est,  ut  nominibus,  iia  et 
ofAciis  esse  diversos,  perpetuam  tamen  mandalorum 
cuslodiam  pro  naturne  snae  firmilate  rctinentes. 
Atqiie  ob  id  revelari  sibi  coelestium  mandaiorum  sa« 
cramenta  orat :  quia  sciat  se  in  terra^  hujus  corpore 
esse  peregrinnm. 

11.  Yeiis.  20.  Quartus  hic  tertiae  litierae  cst  versus  : 
Concupivit  amma  mea^  ut  detiderem  (h)  judicia  tua  m 
omni  tempore.  Non  est  Prophetae  hujus  cum  caeteris 
communis  vel  saeculi  sermo  :  allius  sub  significalione 
familiarium  verborum  intelligeniiae  suae  extulit  sen- 
sum,  dicens : Concuphit anima  mea  {^)ut  detideremju- 
dkia  tua  294  >i  omni  tempore.  Multis  enim  videbitur 
rectius  dictum  fuisse,  desiderai  anima  mea  judicia 


ris  sui,  cognitione  mandatorum  Dei  dignus  est.  Quod  Q  tua  In  omni  tempore.  Et  forte  quidam  exisliman 
mandaium  Dei  quod  lucidum  sit,  et  illuminans  ocu-      idipsum  sub  hisdicliscontineri. 


los  {Pt.  xviii ,  9) ;  absurde  nunc  videbitur  dixisse  , 
ne  sibi  mandata  Dei  occulanlur,  quae  hoc  293  "^- 
lone  in  se  habent ,  ut  et  lucida  sint ,  et  illumincnt. 
Sed  neglfgentia  aurium  affert  {d)  sensus  difficultatem. 
Illic  enim  mandalum  lucidum  et  illuminans  est ,  hic 
mandata  absconsa  sunt.  Lucidum  mandatum  est,  per 
quod  ad  contuendum  lumen  mandatorum  illumina- 
mur.  Per  mandatum  quod  in  lege  primum  est ,  quo 

11)  Sed  advena,  neque  peregrinus. 
2)  llle  tentu.  tuo. 
(3)  JHgnique. 
Etmandata. 
I  Legebatur  in  anteriori,  detiderarejuttificatione$ 


12.  Judida  Dei  quam  tremenda  homini.  —  Sed  me- 
minit  Prophela,  arduum  esse  et  naturas  humanae 
periculosissimum,  Dei  desiderare  judicia.  Gum  enim 
nemo  vivens  in  conspectu  ipsius  mundus  sit ;  quo- 
modo  desiderahile  judicium  ejus  potest  esse?  An 
cum  ex  omni  otioso  verbo  raiionem  simus  prxsti- 
turi,  (6)  diem  judicii  concupiscemus,  in  quo  nobis 
est  ille  indefessus  ignis  (t)  subeundus,  in  quo  sub- 

tuat;  sed  ut  liber  noster  prae  se  fert,  Hilarium  legisse, 
cum  quod  praecedit,  demonstrat,  tum  quod  statim 
subsequitur. 
(6)  In  diem;  deinde  obeunduSy  non  eubeundut. 


(a)  Ms.  Mic.  jam  totiut.  Alii  duo,  tamquam  totut.     J)     {g)  Prima  edilioPar.  cum  ms.  Mic.  et  mandata,  AU 

(b)  Editi,  ted  advena  et  peregrinut  fructum  extempo-      ter  Vatic.  et  in  mandata 


raruB^  etc;  castigantur  ope  mss. 

{c)  Exciisi ,  ille  tentu  ,  eic.  Goncinnius  duo  mss. 
iUo  (scil.  mox  dicto)  tentu.  Nec  displicet  quod  in  aliis 
duohus,  ille  tensutuo^  id  est,  aniiiio,  lerrce  accola,  clc. 

(i^)  Sic  mss.  conciniiius  quam  excusi ,  sentuum 
dif/iculiatem: deinde  illic  iniellige  Psalmo  xviii ;  eaiii- 
dem  eadein  ruiioiie  quaesiionein  S'»l\it  Ambros.  in 
Ps.  cxviii,  Scrin.  3,  n.  59  :  Si  lucidum  mandaium , 
quamodo  abtcondUur ;  cum  tucernam  nemo  ponut  tub 
modio?  nfst  farte  lucidum  ett  unum  mandatuni,  multa 
emtem  mandata  abtcondita  tunt.  Idcirco  Hilarius  infra 
n.  17  testatur  se  hoc  loci  de  uno  et  deplurimit  ma/i- 
doiM  egisse. 

(e)  liri  tribus  ross.  dignique.. 

(()  Duo  mss.  iraftitmiM;  deinde  in  prius  vulgatis 
deiideratur  ttc. 

Patrol.  IX. 


{h)  A|)ud  P^r.  justitiam  tuam.  Alii  vero  libri ,  jtk/t- 
eia  tua,  juxta  grscum  rpiiuncL  flrou. 

(i)  Sic  inss.  At  editi,  obeundus*  H.rcsententia  niti- 
tur  verl>is  Gen.  iii,  i4.  (jnde  Ambrosius  in  huiic  ps. 
serm.  20,  iium.  li  :  Omnet  oportet  perignem  probari^ 
quicumque  ad  paradisum  redire  detiderant :  non  enim 
otiose  scriptum  est,  quod  ejectis  Adam  et  Eva  de  para- 
disi  sede  posuil  Deus  in  exitu  paradisi  gladium  igneunt 
versatilem.  Eamdeui  confirmai  illud  Pauli  I  Gur.  ui,  15 : 
Uniuscujusque  opus  quale  sit  ignis  probabit.  Sed  licet 
omiiibus  subeundum  illum  ignem,  non  tameu  omni- 
bus  semiendum  putantLactantiusl.  vii,  c.ii,  et  Ori* 
gcnes  hom.  3,  in  psal.  xxxvi.  Unumquidcm  Chrislum 
ab  ignisseusu  excipcre  videtur  Ambrosius  ioco  lau- 
dato  n.  14.  At  revera  Joaiiiiem  Evangeiistam  exci- 
pit  n.  ii,  sicut^^tPetrum  n.  13,  ubi  ei  gener^lun 
17 


tn 


SANCTI  UILARII  EPISCOPI 


m 


cunda  sunt  gravia  illa  cxpiando}  a  pcccalis  animae  A  mandaia  divina  animi  infidelis  lumore  fasiidil  t  Plu- 


supplicia?  Bealse  llarix  animam  gladius  (a)  pcrlran- 
sibi^ ,  ul  rcvelentur  muUorum  cordium  cogiiaiiones 
(tuc.  II,  35).  (b)  Si  in  judicii  sevpritatom  capax  illa 
I)ei  Virgo  vcntura  c$t,  desidcrarc  quis  audcbit  a  Deo 
judjcari?  Job  omniumhumaiianuncalamilatummiliiia 
ct  victoria  perfuuctus,  qui  cum  tcnlarelur,  ait :  Do- 
minus  dedit,  Dominu$  abstulit,  sit  nomen  eju$  bene- 
dictum  in  sajcula  (Jobf  i,  21),  cinerem  se  essc  con- 
fessqs,  audita  de  nube  Dei  voce  non  loquendum  sibi 
ullra  esse  decrevit  (Job,  xl,  i).  Ct  quis  crii  augus 
Dei  desiderare  judicia ,  cujus  vocem  dc  coelis  nec 
tanlus  propbeia  susiinuit  (Job.  xlii,  3  et  6),  neque 
aposlpli  (c)  consistentcs  in  pionle  cum  DomipQ  fcrre 
poluerunt  (Matth.  xvii,  6)  ? 


rima  sunt  bumanorum  viiiorum  crimina,  et  diversx 
atque  iiinumerabiles  peccatorum  operaiiones  :  sed 
nuiia  magis  provocands  ia  nos  ir«  Dei,  quam  super- 
h\x  eausa  est.  Increputi  ciiira  nou  avaros,  non 
lascivos,  quibus  utique  increpatio  debita  esi,  sed 
superbos :  qnia  plurcs  per  superbiam,  qua  humana 
conlemnuot,  eiiani  Doo  obsequi  spernunt. 

15.  Jnania  reddit  opera  bona.  —  8ed  sinl  licet 
praBclara  cxtcra  Gdci  opera,  et  in  omni  divinorum 
pra^cptorum  custodia  devotio  immoretur  :  tamcn 
subrepeate  superbia,  memoria  eorum  qus  recte  ope- 
ramur  abolebitur.  (g)  Quanto  evangelicus  iile  pha- 
risaeus  iabore  se  in  vitae  viam  statuit,  (4)  ne  in  alie- 
nam  rem  rapax  esset,  ne  in  quemquam  injuriosus 


13.  Eam  innocentiam  sibi  oplat  Davidf  qua  /ianl  ]g  exisieret,  ne  aduUeriis  dissolveretur  {Lue.  xviii, 


non  ^remenda.  —  Tenuit  itaque  Prophcta  bumanae  el 
na^urap  et  conscientiae  modum,  diceos,  C^oncupivit 
at^ma  mea,  ut  4^siderem  judicia  tua  in  omni  tempore. 
npn  ^uiu)  judicium  desiderai,  sed  ut  desiderct  con* 
cupiscit :  desiderii  eum  cupidilas,  noa  judicii  conti- 
nebal.  Concupiscit  enim  desiderare,  scilicet  ut  ia 
tanta  innocentia  luaueat,  ul  tuio  jam  ct  sine  (1)  me- 
tuen^i  (d)  judicii  lerrore  desiderei :  (e)  rcm  ipsam 
nondum  per  conscientiam  humana^  condiiionis  295 
desiderans;  scd  ejus  desiderium,  (2)  ([)  et  conscien* 
tia  pcrfecia'.  ut  proveniat  innocentia^  concupiscens. 
Scjt  vero  coniiuentem  ct  indefessam  desiderii  hujus 
CQf^^upiscentiam  esse  oportcre  :  att|ue  ideo  adjecit : 
in  omni  lemporej  nulium  scilicet  docens  otium  nobis 


\i  €t  seqq.)1  Laboravit  bis  in  sabbaio  jejunans,  (5> 
suumquo  (h)  corpus  per  abstineniiam  cibi  ingenli  pa- 
tientiae  virtute  confecit.  Quanto  deinde  labore  ava- 
ritiai  vincenda^ ,  decimas  subslantias  suae  in  nsum 
egentium  iatulit?  Quid  liis  prasciarius  (6)?  quideo- 
rum(t)opere  difficilius?  Sed  incidit  in  superbiae 
laqueum,  dicens :  Quta  non  $um  sicut  peccator  i$ie  ei 
publicanu$  (Ibidem) :  (7)  et  0)  in^^^i^  ^^^  ^*I><>  ^^ 
ingentibus  operibus  cecidit  in  crimen,  et  insolens 
per  hanc  virtutum  suarum  gloi'iam  factus,  jusUficato 
magis  publicano  rcccssit. 

16.  Paulu$  qui  ab  ea  Uberatu$.  •—  Sed  quid  dc 
Pharisaeo  dicimus?  Apostolus  uou  ab  honiiaibus 
neque   per    liominem,    sed  per  Jesuni  Ghristiim 


csse  (3)  dcberc,  quin  semper  dcsiderii  hujus  cupidi-  Q  (^^*  >*  ^)>  adversus  quem  diabolus  omni  virtuiissuas 


tate  teneaniur. 

14.  Superbia  provocat  in  no$  iram  Dei,  —  Deinde 

^quitur,  Yei^s.   21  *.  lncrepa$ti  $uperbo$ :  tnaledicti 

q^i  declinant  a  mandatis  tm$»  0  infelix  superbia,  quao 

d^tlignaiur  sub  prscccptis  cmlestibus  vivore,  quae 

(1)  Rcsliluimus  cx  noslrocodice,  ut  in  prioribus 
legebalur.  Postrcroa  cditio,  sine  metu  judicii  terrorem 
dwdere$. 

f%)  Ex  con$cientias  perfecta^  si  proveniat^ 
o)  Derelictum  pro  debere. 
(4)  ^e  aiiem,  rei  rapax. 

pronuntiat,  Qui  habuerit  hic  charilatis  ignem,  iHia 
ignem  g^ladii  timere  u,9n  paterit.  Kam  quoque  Uilarius 
n.  13,  salis  declarat  esse  possc  innocenliam,c-uijam 
sine  niclu  judicium  exoptandum  sit. 

(a)  lo  viAlgatis ,  pertxansiitit,  At  in  mss.  perttand' 
bit.  Acspicit  liilarius  illud  Simeouis  ad  Mariam,  ani- 
maxj^  tnam  pertransibit  gtadius^  quod  non  de  gladio 
infidolitalis,  quemadmodum  Origenes  hora.  17,  iii 
Luc.  sed  de  gladioflammeoadosliumparadisiposito 
dicluia  inlellcxit.  Necjpie  vero  hiuc  piaa  de  Maris 
eiistimationi  Eccks^iae  quidquaiu  detrahit.  Satis  enim 
iiiuuit  se  cam  oimiium  purissimam  atque  sanciissi^ 
luam  existimasse,  cmn  ex  iiiius  per  ignem  transitu, 
quem  Scripluris  expressum  judicabat,  nemini  non 
tim.endum  judicium  praedicat.  Neque  etiim  hinc  ne- 
ceitsario  conficiiur  quod  ad  marginom  adscripsit 
Era^ms,  Aliud  $enliunt^  quitiberant  eam  a  peccato 
ori{^nis.  Ut  eoim  mox  observatum  est,  aliud  est  per 
igiicm  (rausire,  aliud  quidpiam  ab  igne'  |>ati.  Dicit 
quideiii  liitarius  Mariaiu  trausituram ,  scd  passuram 
noMdiciA.  P^^ioaulem  sola  pcccatum  arguii,  no» 
traiUjtitUiS^  mAxiioe  iu  ipsius  alioniBiquePa4rum  sea<» 


arte  luclatus  est,  angelum  Sataoaii  qui  se  coiapbimet 
accepit  (II  Cor.  xu,  7  e/  8) :  ut  per  passiOBum  oro- 
niuin  indefessas  molestias,  nulla  superbiendi  oecasio 
per  otium  temporis  posset  irrepere.  Ipso  quoque 
eligeodi  et  consiituendi  sacerdoiis  quamdam  iegem 

(5)  Et  infelix  hoc  vitiosumque  corpu$;  ^m,  ingen* 
ti$  postea ,  contulit  non  intulit. 

(6)  Quid  ea  re  diffieilius? 

(7)  Verba:  et  infelix  hoc  vt<to,  ut  a  prius  vuigalis , 
sic  exulaiit  a  libro  noslro. 


tenlia ,  qui  coelum  nulli  palcre  exisiiinaDt  oisi  pcr 
ostiiim  flammeo  gladio  obscralum. 
Ib)  Redus  codex  cum  Albin.  ii^t ,  pro  $$. 

(c)  Vcmum  consistcntes  prius  omissum  revocaiur 
ex  mss. 

(d)  Editi,  sine  metuendi  judicii  terrore ,  caetera  non- 
D  nihii  confundcnies.  Distinctior  est  lectio  quam  exlii- 

bemus  ex  mss.  reg.  Aibin.  et  Vatic. 

(e)  Simpiiciiis  mss.  reg.  ct  Albin.  non  rem  ip$am 
desiderans,  sed  ejus  desideriwn.  etc. 

(f)  Exciisi,  excouscientia  perfectm  $i  prowenial,  etc. 
Restituimiis  et  pro  ex ,  nec  non  ut  pro  $i  auctoritate 
mss. 

(9)  Editi  liicet  infra  quando  :  emendaniar  ope 
mss. 

(h)  Iia  castigatiores  mss.  ires.  Excusl  aittem,  eH 
infelix  hocviiiorum  (vclvtn'oi«m)corfHi<;perperam  ec 
non  suo  loco. 

(e)  Edili,  quid  horum  operam  cxecutione  :  refragaa- 
tibus  mss. 

(j)  Dciiiderabaiitur  in  priiis  vulgatis  verba ,  et  iu- 
felix  hoc  viiio.  Kesiituimus  ea  ex  mss. 


m  TRAOTATUSJN  CXVIU  PSALIHJM.  m 

/ercns,  ciimjAoienmiii  hisquibusejiiscopumdigiiuitt  4  tes(imoNta.  —  TenuH  cliajai  Prjophcla  raiioncm  in- 


esl  virlutibus  collocasscl»  ncoj)liylum  eligi  vetuit,  m 
supcJbireJ,  Uicens  :  296  ^^'  neophiflum^  %\e  mfia' 
tn%  incidat  injudicium  diuboli  (I  Tim.  lu,  6)  :  Id  esl, 
nc  pcr  recens  adeptam  rcgencrationis  gratiam  inso* 
lescai,  vuU  iUum  multo  passionum  bcllo  ante  tentan, 
vuU  muliis  humiJilalis  cl  iidci  slipcndiis  provehi. 
Coi'  ciiim  huinilia>[um  Deus  noa  spcniU ,  et  sacrili- 
cium  optimum  cor  coiUribulalum  {Pt.  l,  29),  quia 
qui  se  exallat^  humiliabiiur;  tl  qui  $e  humiliai,  fiml- 
tabilur  {Luc.  xiv.  11). 

(  n.  Superbii^  humatui  despicit^  divina  neyligit, — 
£t  idcirco  maUdici  qui  decliuant  a  mandatis  tuis^  quia 
iacrcpautur  sjupeibi :  quia  pcr  superbiam  animi  inso- 
leolis,  ct  huinaua  despicimus,  ct  divioa  negligioms. 


firmiiatis  humanac.  Scit  inessc  quaedam,  quu;  per 
Dci  misericordiam  aiifercnda  a  nobis  sint.  SciiDeum 
taii  peccaioruin  nosirorum  coiifcssionc  orundum  ,  ut 
ctsi  (e)  digna  arguilione  297  habcamus,  non  la- 
oicn  arguaniur  :  coiiQlciidum  enim  crimcn  csl ,  ut 
obtiiicatur  ct  venia.  Scii  dcinde  post  arguilioucm  in 
coulemplum,  id  est,  iii  niliilum  gentes  (f)  aistimari ; 
quia  scriplum  sit :  Omnes  gentes  nihil  sunl,  el  omniu 
quw  a  malitia  sunt ,  in  nihilum  x&timata  sunl  (Esai, 
XL,  17  ).  Scd  secuiidum  Prophcuc  excmpiuin  aufcrri 
a  nobisopprohriiim  eicouiemplum  hac  spc  ac  fiducia 
deprccari  nos  oporlet  :ul  addamusad  iJquod  dicilur: 
Aufer  a  me  opprebrium  et  contempium ,  ct  {etiani)  id 
quod  soquitur  :  Quia  testimonia  tua  exquiaivi,  £l  tc^ 


Scd  virtjus  vcrbi  bic  coliocali  oon  ncgjjgcnier  est  B  stimonia  Dei  cxquirit,  ul  argui  non  debeat;  ct  au- 


audicuda.  Prompium  cnijn  fuerat  diccrc,  lUbledicii  qiii 
noo  obtemperant  maodatis  biis.  (Oe  uno  ct  de  pluri-* 
mis  mandniis  in  s;jperiore  versu  (sup.  num.  ^et  10) 
compeicnria  dixinius.)  Malcdicii  autem  sunt,  qui  per 
lianc  prophclix  doclrinam  erudili,  a  mandalis  Dci 
decliiianl,  id  est,  pcr  vitiorum  pr;csenlium  desidcria 
ab  spe  astemormn  oiaudatorum  deciduut.  Qui  ciiim 
dedinai^  id  iu  quo  est  devitat,  ct  ex  alia  parie  iji 
aiiam  deducitur,  ct  dcflexu  qiiodam  de  itinerc  (a)  de- 
ccdii.  Yci  levii^crgo  deciioanicm  a  mandaiis  Dei 
maledifiuoois  scvicniia  comprehendit  :  ut  iniellige- 
rcmus  quauli  pcriculi  res  csscl,  (b)  ea  omnino  igno- 
rare  nos,  n  quilMis  declinarc  maledicium  est. 
18.   Opprobrium  merenlur  peccata,  —  Y£fiS.  22. 


ferri  a  se  opprobrioin  contcaiptuinque  prccalur,  ut 
ycrecundiam  non  derelinquai :  esse  quidem  in  natu- 
ra  sua  confessus  arguilionis  et  opprobrii  causam 
quam  a  se  dcprecalur  auferri ;  scd  per  devoiionera 
cxquisilorum  testimooiorum  cam  spcral  aufcrri. 

20.  Prittcipibus  mundi  pcTosafideg.  —  Exiiuiril  au- 
tcm  iestimonia  Dei  Proplieta,  non  io  otio,  ncque  in 
insolentia  rerum  secuodarum  ,  scd  exquirit  uiultis 
advcrsus  se  resideniibus,  multis  adversus  se  coUo- 
quenlibus,  dicens,  Yers.  23  :  Etemm  sedertmt  pritt- 
cipes,  et  adversum  me  detrahebant,  Scit  omncm  pro- 
phetia!  fidem  mundi  hujus  (g)  perosam  esse  prin- 
cipibus  :  scit  Apostelos  cunctis  futuros  propter 
Cliristiauum  iiomeu  odiosos.  Sedent  adversus  Pro- 


Auferame  opprobrium  et  conianptum ;  quia  teslimonia  C  pheiam  priiicipcs,  et  detrahunt   tunc,  cum  audiunt 


tua  cxguisivi,  Peccata  opprobrio  sunt  digua  :  et  id- 
circo  peccaiores  exMrgCDt  in  opprobrium  aitcrnum 
{Dmi.  xu  ,  2).  Quod  auiem  peccaia  oinnia  opprobrio 
siot  digna ,  in  Evangciiis  discamus,  ium  cmo  Domi- 
nus  exprobrarc  civiialibus  itlis  coBpit,  io  quibus  plu- 
res  virtotcs  ejus  elTcciffi  essenl  itec  poenituisseuty  Go- 
rozaim  (1)  et  Beiiisaidae  (Luc.  x,  15).  Quod  ab  iUis 
eeepium,  ueeesse^i  ut  in  omnes  ejusdem  criminis 
(c)  pares  fiai;  et  tuoc  humano  generi  exprobret  ntm 
pcenilcfUi,  neque  in  viam  evaogelicam  pergenti ,  id 
quod  psalmo  conlinetur  :  Quw  utiliiat  in  sanguine 
tneo,  dum  descendo  in  corruptionem?  (Ps,  xxix,  10.) 
Exprobrai  enim  superbis  alijue  malediciis,  cur  nUiil 
10  &acramenio  saoguiuis  sui  atque  mortis  uliliutis  (2) 
suae(d)  esse  existimaveriot;  cum  ille  oosui  causa  ct  J) 
uatus  ct  |iassus  et  mortuus  sit. 
19.  Avetiit  coHfemOi  modo  exguirantur  eiiam  Dei 

11 1  Chorozain  et  Bethsaida. 
2)  Suos  abjicies,  nostro  si  ms.  fides. 

(a)  fn  inss.  decidit, 

\kk  lu«ss.  Ateieu&i,omtiia  i§ttorar€. 

ic)  £dUo  Par.  crmiuii  poKr  fiat,  Melius  aUi  Ubri , 
pam ,  id  est ,  fariter  reos. 

U)  kkt%i  mtm  a  duobus  inss. 

ie)  fiad.,  fir.,  Lip.  et  jnss.  Yatic.  digni  arguitione 
habeamur, 

{f)  Duo  »68.  esMtinMre,  Mox  verba,  et  oinnia  qum 
m  wiaiHia  «ml,  uequcin  lalinis  ncqiic  in  graecis  Ksai» 
exemplaritei  jam  exiant.  Sed  eaeiiam  legisse  Ain* 
brosium  serm.  3,  in  psal.  cxvui,  num.  44,  li^uet  ex 


eUam  (h)  dicentemy  Audite  verbum  Domini  principei 
Sodomorum^  (3)  attentUte  legem  Dei  populi  Gomorrhei 
{  Esai,  1, 10 ).  Ex  consilio  cnim  taliuiu  Esaias  secUis 
est,  Jeremias  quoque  carccre  clauditur,  Daniel  leo- 
nibus  fame  ad  sasviiiam  incitatis  objicUur,  Zacharias 
ioter  lemplum  ct  aiure  occiditur,  aposUli  caeduntur, 
desecaniur,  crucifiguutur  :  ut  praedicaiio  Dei  aufe- 
ratur,  ut  docirina  prophetise  inhibeatur,  ut  vitas 
xterna)  via  obsepiatur.  Sed  hos  principum  consessus 
et  bxc  obtrecutionum  eioquia  sprevit  fides  consuns. 
Gonsequitur  emim  :  Servus  autem  tuus  exercebatur  in 
jusitficationibus  tuis.  Obsirepentibus  illis  videlicet,  ct 
tolis  poenarum  armis  iuhibeniibus ,  in  exerdtatio* 
mhm  jiistificationuui  (t)  Dei  spiritus  perseverat. 

21.  Meditatio  et  operatio  iegis  CBUrnorum  est  prm" 
paratio. — Sed,  utjam  superius  traciavinMis  {LUt.  2, 
ti.  11 ),  exerciutio  jttsUficaUonum  etmediuUo  tes- 

{5)^Et  intendite;  mox,  populus  ^um  grxco. 

noia  ^,  qua  observatur  in  omnibus  mss.  habei'1,  Om- 
nitt  qucB  malitim  sunt,  pr^  nibiie  wstimatttur. 

(g)  Sic  mss.  nisi  quod  pro  perosam  babet  unus 
YaUc.  periculosam,  et  Mic.  opertam,  At  ediU,  SeH 
enim  omnem  prophetiw  (  Lips.  et  Par.  propheta )  /i- 
dem  mundi  hujus  deesse  prtncipibus, 

{h)  Pro  etiam  in  vuIgaUs  iegebatur  Esaiamf  refra- 
ganiibus  mss. 

^t)  Abest  Dd  a  doobus  wss.  Aut  legendum  Tide* 
tur  D^  servus,  aul  eun  «w.  ¥atic.  Dei  epintu. 


sr 


SAMCTI  IIILARU  EPISCOPI 


rnnoniorum  illa  csl,  (1)  qua  (a)  cuin  legis  opera  per  A  mancns  iii  co,  ah  ejiis  soclclaie  divellal,  ut  lara- 


eorporalcs  cfncientias  cxcrccantur;  excrcimiionc 
justificationum  tamcn  ct  teslimoniorum  medilalioiic, 
bonorum  ocicrnorum  298  P^i*  pracscntium  mcdita- 
lioncm  quxdam  prtXparaiio  comparaiur.  Scd  lesii- 
nionioriim  mcditaiio  unde  oriatur  ostenJit.  Adjecit 
enim,  Vers.  24  :  El  connlia  mea  justificaliones  tum ; 
omnem  sciiicct  vilae  curam,  omnes  consiiiorum  varios 
diversosque  (i)  motus  intentos  essc  justificationibus 
confiicns  Dei  in  Cliristo  Jcsu,  cui  gloria  et  honor  in 
sxcula  sxculorum.  Aracn. 

LITTERA  IV. 

T  Daleth  (5). 
Adliassit  pavimento  anima  mea :  vivifica  me  secundum 
verbum  tnum,  Vias  meas  enuntiavi  (  Hil.  pronunliavi ), 


quam  pcregrina  Incolatu  cjus  ulalur. 

2.  Vitam  optat  meliorem. — Non  ignarus  est  autem 
Prophela,  licel  anterior  xtatc,  apostolici  tamen  dicii, 
quia  qui  adhxrent  Domiiio,  in  iino  spiritu  sunt. 
Scil  etiam  a  se  CBse  pr^pdicatum,  Adhceni  post  te 
anima  mea  (  Psal.  Lxn,  9  ).  Quin  etiam  legit  in  icge, 
Post  Dominum  Deum  tunm  ambutabiSy  et  ad/uerebis 
ipn  (  Deut.  xni,  4 ).  Adhxrere  igitur  huic  magis 
quam  illi  concupiscit.  Sed  quia  meminit  cx  consor- 
tio  cjus  nonnullam  se  labem  conlraxisie  peccati ; 
orat  ut  per  yerbum  Del,  quamvis  admixta  terrenae 
morialiquc  naturae  anima  ejus  sit,  ipse  tamen  (e)  in 
Tiiam  vitae  coclcstisanimctur.  Scitenim  86  nunc  pavi- 
mento  adhgerere,  non  vivere :  sed  secundom  Terbnm 


etexaudistime  :  doee  me  justificationes  tuas.  Viamjus-  B  Dei,  cui  morlui  vivunl,  orat  ut  vivificetur  in  vitam. 


tificaiiommi  tuarum  instme  me  (Hil.  fac  ut  intelligam) : 
et  exercebor  in  mirabilibus  tuis.  Dormitavit  anima  mea 
pr(B  tcedio  :  confirma  me  in  verbis  tuis.  Viam  iniquitatis 
amove  a  me  :  et  in  lege  ( Hil.  et  lege )  tua  miserere  mei. 
Viam  veritatis  elegi  (Hil.  ditexi) :  justitiam  tuam  (Hil. 
judicia  tua )  non  sum  obtitus.  Adhaii  testimoniis  tuis, 
Domine  :  noU  me  confundere.  Viam  (Hil.  in  via)  man- 
datorum  tuorum  cucurri,  cum  dilatasti  eor  meum. 

i .  Carnis  terrenee  societas  prophelce  molesla  est.  — 
Mtdtiplex  inteHigentia  non  potest  in  se  liabere  dic- 
torum  difficulatem,  cum  amou  omni  obscurilaic, 
intelligcndi  magis  abundet  electio  :  ut  in  prlmo  quar- 
tx  litterae  versu  contuemur.  Aii  enim,  Vers.  25  : 
Adhasit  pavimento  anima  mea  :  vivifica  me  seeundum 


5.  Quid  in  viis  suiSf  quid  in  via  Dd  ambulare.  — 
Deliinc  sequiiur,  Vers.  26  :  Vias  meas  pronun^ati^ 
etexaudisti  me;doce  me  justifieatlones  tuas.  Qut  se- 
aindum  voluptates  corporis  vitam  agunt,  in  viis  suts 
ambulant.  Qui  nuicm  orani  vitiorum  carnalium  con* 
suetudinc  dcrclicta  in  pracccptis  Dei  (5)  vivunt,  jam 
illis  non  in  sua,  scd  in  via  Dci  iter  est.  Et  hxc  aa« 
diamiis  in  Deutcnmomii  (6)  prxcepto :  Sed  nunc 
Jsrael  quid  Dominus  Deus  tuus  poseit  a  te^  nin  ut 
iimeas  Dotninum  Deum  rtium,  el  ambutei  in  <mmbm$ 
vHs  ejutf  et  ditigas  ettm,  et  servias  Domino  Deo  Itro 
ex  tuto  corde  tuo  et  ex  tota  anima  /ua,  et  custo^Uas 
prascepta  Domini  Dei  tui  et  justificationes  ejus^  qum 
ego  prcccipio  tibi  hodie,  ut   bene  sit  tibi  (  Deut*  x , 


verbum    tuum.  Poiest   istud  (6)  et   de  assiduitate  C  12  f/  i3  )  ?  Ergo  Deo  adliaerens,  in  Dei  via  est. 


orationis  iiitelligi,  tamquam  ex  pcccatonim  confes- 
aionc  in  icrram  Prophcta  prostratus  adhaeserit  pa- 
vimento.  Sed  ut  altius  aliquid  sub  hisdictis  iniclliga- 
mus ,  pcrspecta  diligenlius  vcrborum  virtute,  neces- 
sarium  ducimus.  Non  enim  ail,  Adhaesi  pavimento ; 
sed :  Adh(Bsit  pavimento  anima  mea :  et  admoncmur  in* 
telligcre  hic  eum  csse  de  animae  et  corporis  sociclate 
conquestum.  Et  multa  sunt,  quao  nos  ut  hoc  potius 
probahile  exisiiincmus  admoncant.  Dixit  enim  Apo- 
8tolu8«  corpns  humitiationis  nostrce  (  Phiiip,  iii,  2i  ) ; 
dixit  et  prophcla  :  Humiliata  est  in  29S  pt*ivere  ani- 
ma  (e)  mea  (  Ps.  xlhi,  25  ) ;  dixit  riirsum,  Et  in 
puiverem  mortis  dedumsti  me  (Psal.  xxi,  16).  Igitur, 
vel  quiain  terrae  liujus  solocoinmoramur,  vel  quia  ex 
terra  Instiiuti  conforroaiique  sumus,  anima  quae  ai- 


4.  Peccatorum  confessio  via  e%t  ad  doctrinam  Dd. 
—  Et  qua  ratione  Prophetam  hic  locutum  existima- 
bimus  diccntcm  :  Vias  meas  pronuntiavi,  et  exaudisti 
me ;  doce  me  justificationes  tuas  ?  Si  cnim  vias  suas 
pKcdic^t,  necesse  cst  peccati  vias  praedicet :  quia  in 
vla  peccati  sit,  quisquis  iii  via  Dei  non  sit.  Sed  huic 
praescnti  dicto  consenliens  illud  videtur,  quod  dictam 
est ,  Pronuntiabo  adversum  me  injustitias  SQO  '"^  0) 
Domino  (  Ps.  xxxi,  5  ) ;  ei  rursum,  Justus  in  exardio 
sermonis  sui  ipse  sibi  aecusator  est  (  Prov.  xviu,  17  ). 
Ergo  bic  pronuntiatio  quac  dicilur,  non  laudatio 
esl,  sed  confessio  viarum  suarum,  id  est,  pecca- 
torum  suorum  pcenitens  professio.  Et  Propheta  ut 
essetdignus  spiritu  proplietii*,  vias  suai,  id  esl, 
peccata  sua  ante  conrcssus  esl,  ut  post  hanc  pro- 


teriusoriginisest,  terraecorpori6adliaesissecreditur:^nuntiationem  eorum,  doctrinae  justifica tionum  Dd 


roaximum  ipsa  certamen  suscipiens,  (4)  ut  (d)  sc,  etsi 

(1)  Quia. 

(2)  Mores  intentos. 
h)  Deith. 

(4)  Vt  se  manens, 

(a)  In  Reg.  ms.  quiOf  non^;  lectio  non  sper- 
nenda,  si  praescrtim  paiilo  ante  et  meditatio  perinde 
accipiatur  ac  efiam  meditatio.  Ut  eniin  habetur  ad 
litteram  supcriorcm  nuin.  11 ,  justificationes  ingefi- 
tem  in  se  habent  futurte  spd  meditationem  per  negotii 
prcBsentis  effectum. 

(b)  !n  duobus  mss.  et  de  swb  vitce  ratione  intelligi : 
lectio  non  spernenda. 

(c)  Abest  mea  a  mss.  Ucff.  et  Alhiii.  Mox  In  iisdem 
cxstat,  deduxit  m^  non  deduxisti. 


capax  esset.  Quod  utrumque  absolote  docetur.  Nam 

5)  Deguntj  pro  vivunt. 
|())  PrcBcepta. 
1)  Domine. 

(d)  Ita  mss.  At  ediii,  ici  se  immanens.  Illod  tcl  te 
etst  manens,  etc.,  in  psal.  lx,  n.  2,  aliis  verbis  eiian- 
tialur,  in  carne  quidem  quce  terra  est  degentem,  jam  ai 
fiiie  carnis  habilare,  dum  secundum  Apostolum  Itabitani 
in  corpore  peregrinatur  a  corpore,  dum  vivem  jam  nan 
sibi  vivit. 

(e)  Er.,  Lips.  et  Par.  in  viam  vitce :  comipte  ac  re- 
nitentibus  mss.  Vita  vitas  coelestis^  viu  eomin  est  qoi 
in  coelis  vivunt,  quorum  vitam  solam  veram  esse  oa- 
tenditur  lil.  3»  n.  3  et  6. 


fi^^  TRACTATUS  IN  CXMII  PSALMUM.  .^50 

f"™-.^-!:*'^^'!^"''"^^    confessioi.cin  liaiic  praleriii  A  esl,  ul  nunc  animam  suam  prx  (xdio  morlalis  ha- 

bitaculi  (lormilare  conqiieslus  sit,  quae  nonduinjus- 


lempuris  esse  dcmonsirai,  ciini  dicii,  Docevie, 
oraiio  est  ex  riituro,  quia  confitendum  anle  esi  de 
peccatis,  ei  exacia  conressione  discendum. 

5.  Legn  non  opera^  $ed  scopum  rogat  doceiL  — 
Manens  autem  Propheta  in  lcge,  noii  cx  liis  doccri  se 
poslulat,  quae  corporali  lunc  minislcrio  gerebantur; 
sed  ex  his  qux  per  speciem  prxseniium  futuri 
crant  sacramenU  complexa.  Yers.  27.  Viamjustifi' 
catiottum  tuarum  fac  ut  inleUigam  ;  ei  exercebor  in 
mirabilibus  tuis,  Sermo  prsesens  discrevisse  co- 
gnoscitur  justiflcationes  a  via  (1)  earuin  (a),  Et 
quantum  re  ipsa  intelligitur,  omitequidein  ad  quod 
per  viam  tendilur,  non  idem  est  quod  et  via  ipsa 
quae  pergitur.  Quxrenda  igitur  causa  esl,  cur  Pro« 


lincaiionuni  viam  inlelligat,  qu9R  etiam  nunc  pavi- 
menlo  adhaeseril.  Alque  ob  id  in  viis  Dei  conflr- 
maiidum  sese  orat,  quia  prae  L^edio  dormitet. 

7.  Dormiationis  ratio.  —  Sed  liic  ea  raflo  scrvata 
est,  nidormilare  se,  iion  dormire  dicat  :  quia  qui 
dormii,  iti  ipso  somtii  opere  esl ;  qui  autem  dormitat, 
dormitai  {d)  anteqnain  dormiat.  Quae  et  in  alio  loco 
raiio  scrvaln  est,  cum  dicil,  Eccc  non  dormit,  neque 
dormitabit,  qiii  custodit  Jsrael  {Ps.  cxx ,  4).  Scd  et 
lllic,  ubi  meininit,  Si  dedero  somnum  oculis  meii ,  ei 
palpebrit  meis  dormilationem  (Pm/.  cxxxi,  4);  dormi- 
tatioiiem  palpebrarum,  somnum  vero  csse  dixit  oculo- 


pheta  praesiari  sibi,  ul  viam  jusiificationum  imel.  « ''"'"•.^'".^  P'''*P®^»'^^"'"  ^^"^'"'n  «st,  ui  somniim  ex 


ligat,  potius  qu.im  ut  ipsas  jusiiiicaliones  cognoscat 
oraverit.  Meminit  enim  omnes  justiticatioites  legis, 
umbram  in  se  sanclarum  jusiiflcaiionum  conlinere : 
cum  post  scxennii  servitutem  hebraeus  puer  li- 
ber  est  ( Exod,  xxi,  2 ),  cuin  sepiimi  anni  fruc- 
lus  indigentibus  et  pecoribiis  terrac  relinquuntur 
{Levit.  XXV,  4),  cnm  post  quinquagesiinum  annum 
omnia  in  jus  fimiliae  ejus  unde  decesserint  rever- 
luntur  {Ibid.  13 ).  Et  quia  h:tc  quac  in  lege  sunt 
conslituta,  via  csteorum  quorum  in  his  pratformalur 
exeinplum;  ut  viam  harum  justificaiionuin  intelligens 
in  mirabilibus  Dei  exerceatur  orat,  id  esl,  in  legis 
operibus  versetur :  quia  lex  sii  ad  futuroruin  bo- 
Dorum  speculum  constituta. 


dormilaiione  concilient.  Propheta  igitur  etsi  dormi- 
lat,  non  tamen  dorniit :  aique  ob  Id  ne  dormitans  ob- 
dormial,  siibjecil,  Confirma  me  in  verbis  tuis:  id  est 
ut  per  omniitm  jusiiMcationum,  quns  superius  memo- 
ravit,  intelligcnlinm  confirmaius,  non  modo  iion 
dormiat,  sed  etiam  sine  aliqua  dormitalione  pervigilct. 

8.  David  a  peccato^  non  a  peccati  via  alienus,  Beati* 
tudinem  rogat  lege  promissam. — Ait  auiein  post  ha;r, 
Yers.  29  :  Viam  iniquitatis  amove  a  me^  et  lege  tua  mi- 
sereremei,  Promplumfuerat  dicere,  iiiiquitalemamovo 
a  me  :  sed  licet  inflrmitatis  suae  conscius,  cum  me« 
minit  incorporc  suo  viam  inesse  peccandi ,  tamcn 
per  timorem  Dei  a  peraciione  peccati  omnis  alicnus 
est.  Vinm  igiiur  peccati,  qua  ad  peccatum  pergerc 


6.   Versionibus  variis  prasfertur  verm  lxx.  —  De  C  promplum  est,  amoveri  a  se  deprecatur,  id  est,omnia 


consequenti  versu  comperi  mullos  varia  sensisse, 
eo  quod  non  eadem  proprietate  a  cacteris  traiislnto- 
ribus  ex  hebraeo  demuuius  csset,  ut  ab  his  Septua- 
ginla  interprelanlibus  conscripius  csl.  Nonnulli  enim 
pro  eo  quod  ab  illis  dictiim  e st  (b)  svv(7TaSfv  -h  ^v^vi 
fiov,  posuerunt  cflrraSsv  -0  -^Mx^  F^^*  QiiidamSOl^u- 
tem  ex  illis  non  gvvo-ToScv,  sed  xaTforTaSev  iranstulit. 
Etaliud  cvuoraScv,  aliud  cffTa^ev,  aliiid  xaTs^rTagcv 
significare  intelligitur.  Sed  nobis  neque  (utum  est 
Iranslationem  Septuaginta  intcrpreluiu  transgredi : 
et  {c)  sane  raiio  et  sensus  diciorum  ila  adinoncl,  iit 
recte  ac  probabiliter  versum  translatum  inielligamus. 
£sl  eniin  cum  iilis  et  nobiscum  ita ,  Vers.  28  : 
Dormitavit  anima  mea  prcs  tcedio.  Et  snperior  omnis 


corporalium  voluptatum  desideria  auferri ,  nec  tcn- 
Utionem  aliquam  concupiscentiae  aut  ignoranlia.\  qua 
tnmquam  per  vinm  ad  peccatum  itur,  ingriicre.  Nec 
solum  id  orat  Deum ,  sed  ctiam  ut  per  legem  suani 
misereatur  ejus.  Per  legem  auteni  hoc  modo  miseri- 
cordiain  consequilur  :  quia  ut  superius  ostendi ,  ita 
in  lege  sit  scriplum  :  Et  nunc  Israei  quid  Dominus 
Deus  tuus  poscit  a  te ,  302  ^^^^  '<'  timeas  Dominum 
Deum  tuum,et  ambules  in  omuibus  viis  ejus^  et  diligas 
eum,  et  servias  Domino  Deo  tuo  ex  toto  corde  tuo ,  el 
ex  tota  anima  tua ,  et  custodias  prascepta  Domini  Dci 
tui  et  justificaliones  ejus ,  quce  ego  prcBcipio  tibi  hodiCy 
ut  bene  sit  tibi  { Deut,  x ,  \^  et  15)  ?  Ergo  cum  lex  do- 
ceat  in  viis  Dei  ambulandum,utambulanti  in  his  bene 


sermo  et  consequens  humilitatis  et  inflrmilaiis  con-  p  in  poslerum  sil ;  ei  (e)  nuitc  Propheta  oret  vias  in- 
fessionem  in  se  habet;  cum  pavimenlo  anima  ad-  justiUae  a  se  amoveri ,  sibique  ut  Deus  misereatur  ex 
liaesit,  cum  peccalorum  viae  confltentur,  cum  intel-  lege  :  id  orat  quod  lege  conclusum  est,  ut  iu  viis  Dei 
ligeniiam  vix  jusiiflcationum  orat.  Consequens  ergo      ambulans  in  beatitudine  coUocetur. 

(1)  Eortim.  mox,  omnequod  est  ad  quod^  Deinde»  ^iia  pergitur, 

(a)  Snhstituimus  earum,  loco  eorum,  prout  exigit      Porro  Ambrosius  cflrTa^c  seu  i{t//at;t/.  ser.  4,  n.  15» 


sensiis.  Mox  in  excusis,  omne  quod  est  ad  quod  per 
viam  teuditur,..,  qua  pergitur.  liis  pracferimus  mss. 

(6)  Apud  Bad.  post  quod  ab  illis  dictum  est^  relicto 
unius  versus  spatio  vacuo  proxime  subjectum  erat, 
Sed  nobis  neque  tutum  est,  etc,  multis  oinissis.  Eras- 
mus  deinde  in  vacuo  illo  spatio  de  suo  inseruit, 
eyuflTTa^ev  distillavit  verterunt ,  nec  quidqunm  aniplius 
postea  restiliiium  est.  Hunc  locum  resarcimus  ope 
mss.  reg.  Albin.^  et  Mic.  leclionem  inte([ram,  etsi 
Vocibus  grxcis  non  parum  depravatis»  exhibentiiim. 


praetulit,  idque  Origenis  auctoritate,  qui  ut  subdit 
n.  16,  postquam  muUorum  itUerprelationes  diUgenti 
discussit  indagine,  stillavit,  secutus  est.  Hieronymus 
vero  ex  hebraeo  vertii ,  distiUavit, 

(c)  lla  ms8.  At  excusi ,  et  sana  ratio  est,  et  seruus. 

(a)  Par.  ante  quam  somno  tanguescit.  Alii  vero  libri, 
dormitat,  etc.  hoc  est ,  dormitatio  quoddam  est  somni 
praeludium. 

(e)  in  editis,  nunc-forte  propheta;  abundat  fottc^ 
hbcstquie  a  HosiriA  hiss. 


9. 


SANCTI  HILARII  EPfSCOPI 


IZl 


Via  vmtatis ,  judicium.  —  DeKinc   sequilur,  A  Cor  igilirr  ctilatainr,  in  quo  sacramenlum  ralris  cl 


Vebs.  50  :  Viam  veritatis  dilexi.etjudicia  tna  nonsnm 
oblitus.  Vinm  multi  diligiHU,  sed  non  omnes  dlligunt 
TlamvcriCalis.Elquicumqueaufvolnptatumautdivitia» 
rumaui  honorumviam  ineuni.sed  et  qni  htcreticorum 
doclrinisvngielincerti  et  impii  differuiHur,  in  via  qui- 
demsunt^sed  non  suni  in  vla  veritatis.  Sed  Propheta 
exspiriluejus  Ioqutiur,qui  assumpto  corporedicturus 
postea  erat,  Ego  sumvia^  verilas  el  vila  {Joan,  xiv,6). 
Et  quia  hoc  judiciuro  est,  secundum  quod  Evangeliis 
continelur,  Hoc  enimjudicium  e$t^  ut  qui  credit  in  m^, 
habeat  vitamcBternam  (Joon. iii,  15  et  19) ;  merito  Pro- 
phela  aily  ViamveritatU  dilexi,  et  judieia  tuanon  tum 
oblitus,  Nobis  enim  haec  ad  cognitionem  posteriu$ 
dicla  sunt;  sed  Propbela  in  his  ctvivit  et  loquilur. 


Filii  rcsMct,  in  quo  capaci  hnbilalione  Spiriius 
sanctus  dclcctatnr.  Meminit  et  Salomon  dicens,  Sa- 
pientia  in  exitibus  canitur^  iu  ptateis  cum  libertate  agit 
{Proo,  I,  20).  Verbi  utriusquc  hujus  lalinitas  nosfra 
Ycl  obscuritatem  nobis  affert,  vel  alterius  intelligen- 
liu2  opinionem  prx^bet.  Nam  quod  nos  in  exitibus  di- 
clmus,  gracciias  ex  hebrxo  (2)  sv  s^o^oig  transtulit. 
£t  exodtis  proprie  est,  ubi  ex  multis  angustis  viis  in 
unam  pateniem  viam  coitur.  Quod  vero  nos  platcas 
nuncupamus,eodem  nomine  gra?citas  (TrWecac)  nun- 
cupavit.  Sed  plateas  laiitudtnes  esse  graecus  scrmo 
designat :  et  nos  putamus  has  esse  urbium  vias.  Ergo 
Sapientia,  qux  Ghrlstus  est,  ?n  via  illa,  in  qna  nobis 
ex  multis  egressus  est,  canitur  :  in  latitudinibus  an- 


10.  Testimoniis  Dei  adhmrendo  a  confusione  libe"  B  tem  cum  libertateagil,  inquibusnonsolum  habitarc, 


ramur, —  Gohxret  autcm  sibi  doctrinx  et  con- 
fessionis  propheticic  sermo :  ait  enim ,  Vers.  31  : 
Adhoisi  teuimoniit  tuiSf  Domine^  noli  meconfundere  : 
quiaveterum  etanteriorum  peccatorum  vcniam  tesli-* 
nioniis  Domini  adhaerendo  sit  nteritus.  Scit  enim  ver- 
bis  Dei  dictum  esse :  Ecce  deleam  ut  nubem  injustitias 
tuoMy  et  tamquam  nebulam  peccata  tua  {Esai,  xliv,  22). 
Dominos  potens  est  omnh  ea^  (1)  qns  (a)  nobis  pvt* 
dori  et  confiisioni  sunt  amovere,  si  et  nos  dicere  e um 
libertate  possimos,  Adhcssi  testimoniis  tuis,  His  enim 
adh^rentes,  a  conrusione  pudendorum  et  antcriorum 
crimintHn  liberamur. 

11.  Gradut  ad  curtumvice  Dei,  Via  vitas  angusta.--* 
Sed  eoncluduntor  omnia  suo  ordine ,  suis  rebus.  Sti- 


sed  etiam  deambulaturam  se  esse  proniisit.  Ergo  viam 
Domini  Propheta  libere  currlt,  posteaquam  dilaUito 
corde  esse  coepit.  Non  enim  anle  potirit  viam  Dei  cur- 
rere,  quam  ipsc  ille  digna  et  ampht  Deo  efftceretor 
habiiatio(3)(c). 

304  LITTERA  V. 
n  He. 
Legem  ttatue  mihi^  Domine^  viam  ( Hil.  vice)  jutti* 
fieationum  tuarum  :  et  exquiram  ernn  temper.  Da  mt/H 
inteUectumt  et  tcrutabor  tegem  tuam,  et  cmtodiam  (Hit. 
tervabo)  itlam  in  toto  corde  meo,  Deduc  me  in  temitam 
(Hil.  in  temita)  mandatorum  tuorum  :  quia  ipsamvolui. 
Inclina  cor  meum  in  testimoma  tua ,  et  non  in  trfiftM- 
tem,  Averte  oculos  meos  ne  videant  vamtatem  :  in  via 


perius  enim  ait,  Vfom  injustitia^  amoveame(b)  :dcinde  C  ^  vivificrk  me.  Statue  tervo  tuoeloquium  tunm  in  /i- 


snbjecit,  Viam  verrtatis  dilexi  :  tcrtinm  id  scffnitor , 
Adhceti  testimoniittuis :  nunc (^eimfc  ita  fhift,  Vers.  32 : 
In  via  prceceptorum  tuorum  eucurri,  cum  ditatasti  cor 
meum.  Per  gradus  ad  id  vcntiim  est.  Vi.^e  iniquitafis 
amotf,  viae  veritatis  dilectae,  testnnoniorum  indivrsf- 
bili  soeietate ;  ut  m  y\^  mandatorum  Dei  cnrreretur. 
Sed  vfa  quae  ad  vitam  ducit,  ei  angusla,  et  tribolata 
est ;  angusta,  quia  diligenter  et  caute  in  ea  ingredicn- 
dum  est ;  tribulata,  quia  per  multas  303  tribulatia- 
nes  et  passiones  aditur.  Et  Insolens  Propheta  existi- 
mabitur  qui  se  vram  hanc  curreregforietnr? 

12.  Non  currilur  nisi  Deus  dilatet  cor  :  qui  ditatet. 
— Meminltautem  interinnoceniiocstudium,  et  htim!« 
litatis  confcssionem  sermonnm  suorum  modcrandam 


more  tuo.  Amputa  opprobrium  meum  quod  suspicntnt 
mn  ;  quia  JHdicia  tua  jucunda.  Ecee  concupivi  pra> 
cepta  tua  :  in  afquitate  tua  vivifita  me. 

1.  Latina  versio  grteeam  non  satit  exprestit,  Lex  via 
justificatiomm  Dei  «plaftir.— Innsilatamae  novam  de- 
precationem  Prophetae  in  primocpfflntae  littcrap  versu  in- 
venimus.  ita  enim  coepit,  Vehs.  ^:Legem  slatuemibi^ 
Demine^(d)viw  justifieationum  tuarum.  Sed  raiioneni 
consequi  versus  hujos  ex  latina  interprelatione  dini- 
cile  est.  Per  condilionem  enim  sermonis  nostri  com- 
munis  non  tta  absoluie  potuit  virtus  verhi  et  hebraici 
et  graeci  explieari.  Graeci  namque  ex  hebrxo  fr.ms' 
tulerunt,  vo/xoOiriQTOv  ps,  Ku^ie,  rrr»  69ov  tg5v  ^ixatu- 
/laruv  flrou.  Orat  enim  in  hoc  versu,  ut  sibi  lex  statua-* 


esse  virlutem.  Idcirco   posleaqnam  dixerat,  In  via      tor  justiRcationum  :  et  quod  gncee  est  vo^oGfn}<rov 


mandatorum  tuorum  cucurri ,  hoc  addidit,  ctim  dilata^ 
tii  cor  meum,  Dltatatum  est  cor,  qiiod  per  fldem  capax 
doclrinae  Dei  panditur.  Et  hoc  de  credentibus  dictum 
est:  Etinhabitabo  et  inambulabo  in  eis{\l  Cor,  vi,  iG), 

1)  Qu(B  in  nobit  pudoris  et  confUtionit  tint, 

r*    'ESoJouf. 

(3)  Amen  rejeclmtis,  qula  hequ(i  in  nostro  ncqoe 
in  reliquis  apparet  mss.  Hic  post  consuela  illa.  Lit" 
tera  IV  explicit.  Incipit  littera  V  feliciter^  librarii 

(a)  Editi,  qnce  In  noblt  pudorlt  et  confusion^t  tunt. 
Blegantior  est  lectio  mss. 

(b)  Aucioritate  mss.  expunximus  hic,  et  in  teae  tua 
miserere  mei ,  qusc  et  supervacanea  esse  consUt  ex 
subjectis. 


ad  ejusdem  scnsos  inlclligontlam  lalinitas  explieare 
non  potuit.  Prophcla  ergo  orat,  nt  vix  jiistilicalio- 
num  suamm  legem  slbl  Dominus  constituat,  id  ost, 
ut  qua  lege  viam  justiflcalionum  Dci  adeat,  intelligat 

nomen  consignatnr  :  Seribit  antiquarint  Eutaliut. 
Bxinde  pra^notata  He  littera,  in  primo  quem  tantiim 
recitat  vcrsiculo,  legit  pone  }^to  ttatutf  et  ^r^  pro 
viam. 


(c)  Abest,  amen,  a  mss. 

(a)  In  vulgatis ,  viam  juttificationum.  Qiiod  et  in 
mss.  occnrrlt  semel  in  (ine,  forsitm  ex  librarionim 
lapsu  :  nam  in  caeleris  constanter  habent  viee »  sicqiie 
legendum  liquet. 


»55  TRACtATOS  W  mill  FSALMUM.  534 

61  schit.Noncn?ni  via}  Inntnm  ait,  sed/fuf^/Icaffoniim  A  Tiam  prn^ccptorum  ,  ciim  nit  :  Viam  prcpceptorum 

tuorum  cuairri.  NoviC  essc  viam  fegis ,  cum  :  Bcaii 


vfrr  pftsttibt  legem, 

^.Lexviarum  communium.Lex  vioi  popull  exJEgypto 
exeuntis,^  El  quac  tandem  justlflcationum  vise  lct 
eril  ?  ffam  in  comronnlbus  ct  tcrrenis  viis  legem  me- 
minimus  esse  (i)  in  {a)  spatiis  mensuras  :  cum  pas« 
snom  mille  intcrvallo  quaedam  legis  vl»  signa  s(a- 
(uunlur,(ft)cnm  mansionum  305  ''eqnies  disponl- 
(nr ,  cnm  nsqne  ad  urbem  (c)  refeciionl  vlnntium 
congrua  mrsum  mansionom  intcrvalfa  dimcnsa  sunt. 
Sed  etiam  tum  cum  ex  iCgypto  populus  pcr  rubrnm 
mare  pedes  transllt,  legem  quamdam  vinc  fuisse  me- 
minlmus  (2)  ei  (d)  non  humani  arbilrii  judicio,  sed 
divini ,  constilulam  iii  coliimna  ignls  et  nubis.  Nam 
cnm  oporteret  populum  iter  agere,  coliHnnn  ignfs 


sunt  qui  ambulant  in  lege  Domini,  Scit  esse  h:inc 
viam  justificaiionum,  de  qua  nunc  deprecatur. 
ScH  etiam  essc  viam  in  Prophctls,  scit  esse  viam 
in  Evangeliis,  scitesse  viam  in  Apostolis,  de  qui- 
bus  ssepc  testatusesl.  Tuftergo  per  legem  viae  hujus, 
usque  in  pcrfcctam  illam  vitae  viam  tendere.  Pfurcs 
enim  sont  h.Trelicorum,  qui  viam  legis  (5)  probant  (e)^ 
pfures  qui  prophciarum  ,  mufii  qui  Evangeliorum  , 
multi  qui  apostolorum.  Scimus  eliam  quosdam  non 
omnibus  his  viis  esse  conlentos.  Sed  scriba  dociiis 
novit  divltis  patrisfamilias  exemplo  de  ihesauris 
proferre  vciera  el  nova  (Malth.  xiii,  52).  Ilancigi- 
tur  Justificntionum  visc  legem  Propbeta   desiderat. 


noctumotemporeanteibat,  seddie  vero  columnanubis  B  ^^^  ^^^^  jusfiflcalionum  qnibusdam  rcligiosi  cordis 


( Exodi  xiii,  21).  At  cum  placitum  Deo  fuisset  diu  in 
iisdem  casiris  populnm  contineri;  coliimna  ncque 
ignis  noctii  provehebaiur,  nequc  nubls  de  die  anlei- 
bat.  Legem  itaque  \\^x\t  vioc  statuit.  Et  si  diligentcr 
sfationes  cas,  mansioncsque  castrorum,  ct  condiiio- 
nes  locornmquoe  Exodoxvct  seqq.continentiir.retrac- 
lcmns;  magnn  in  fpsis  ccetesiis  illncris  mirabilia 
cernemus.  Ob  quod  freqnentcr  rropheta  oravit,  di- 
t^m.Conniderabo  mirabilia  de  lege  tua  (Ps.  cxvin,  18). 
Sed  non  jam  isiis  se  viae  legibns  coniineri  Propbeta 
orat  :  non  enlm  vix  legem ,  sed  viw  justificationum 
poscrt. 

5.  Yia  multiplex.  Cujui  vice  legem  exoptet  David, 
ScU  esse    tf»m  tesdmoniorum  ,    cum    dicit  :  In 


disciplinis  conlinetur,  et  inlra  fines  nos  constilulio- 
nis  suac  qiiibus  (f)  sc  uleremur  arclavit :  ne  exceden- 
tes  eos  ,  ad  opiniones  b9cretic:c  306  in(elligenti:e 
evagarcmur.  Non  vnlt  igitur  ab  ea  lcge  excedere , 
quam  consiitui  slbi  orat. 

4.  Ad  qnid,  —  Scd  in  quam  causam  lianc  lcgem 
orat  insiiiui?  Scilicelut  cxquirat  eam.  Lex  erat  jus- 
llffcalionum  pcr  Moyscn  scripla  :  el  hanc  Prophcla 
operibus  exercebat.  Non  ergo  hanc  slalui  sibi  ornt , 
quae  jam  stalula  crat,  el  ab  eo  religiose  ngebntur; 
sed  eam  quam  optat  inquirere.  Quid  crgo  optal  in- 
quirere?  Fincm  scilicet  legis.  Etquis  Crit  flnis  icgis? 
Apostolum  audiamns  :  Finis  enim  legis  Christus  est 
(Rom.  X,  4).  Sed  pcr  has  jiisiincationum  vias,  qui- 


via  (estimoniorum  tuorum  deleclatus  sMm.  Scit  cssc  C  bus  slaluia  Icx  fuerit ,  flncm  legis  optat  cxquircrc  : 


s 


&patii  mensuris, 
Et  pro  ei. 


(a)  Ms.  Mic.  m  spatH  mensuris,  Haec  v>9C  lex  maxime 
miliies  speclat,  Jc  qun  Ambrosius  iu  hunc  cunulem 
lociim ;  Mites,  qui  ingredilur  iter ,  viandi  ordinem  non 
ipse  dispomt  sibi..,.  nec  voluptuaria  captat  compendia, 
ne  recedat  a  signis ;  sed  itinerarium  ab  imperatore  acci' 
pit. 

(b)  In  duobiis  mss.  deest ,  cum  mansionum  requies 
dispinitur.  M^n^hmh  vocabnlam  frcquens  est  in  ili- 
nerarioperegrifiationtsJerosolym.,  ubi  vari.^eviatoruny 
sialioiies  iiiniisionum,  muialionum  nc  civiinluin  no- 
minibiis  indicnnliir.  Eodem  verbo  utitiir  hiMm  Papa 
apud  Aibannsium,  p.  748,  ubicanones  oslendit  leme- 
ralos  at)  cis,  qiii  Gregorium  homitinn  (Xtcrnum 
Alexandrix  episcopum  salutarunt  Aotiocbi.T,  loco  ab 
Alexandrina  nrbe  iriginta  sex  mansionibus  dissito.  Ju- 
lii  cpistolne  consenlil  Antonini  iiincrariuin,  in  quo 
Antiochia  Afcxnndriam  proficisccnlibiH  triginla  scx  q 
ioca  assignaniur.  Si  vcra  est  Godefridi  Hermnnni 
opriiio,  qua  puinl  notls  in  c.  9  lib.  v  Yit.  S.  Albanas. 
m:Tnsioneni  a  Jufio  vocati  dimidiatnm  diiirni  ilincris 
pflrtem,  dicend.t;  crunl  mnnsiones  hospiii:i  nut  i>rnn- 
dcndi  niii  pernoclandi  causa  destinata.  Sed  cuin  iti- 
ncrarium  illud  non  tam  cxpcdito  et  ad  scopuin  prope- 
ranli  vialori  dictum  sit,  qnam  miriii  onuslo,  cujus 
^iresadversushostem  infractfc  servandre  csj^enl,  non 
conslai  singulis  illis  mansionibus  dimidintam  Inntuni 
diiirni  itincris  pariem  esse  inielligendani.  Cuin  anlcm 
Tobirc  vi,  1,  dicilur,  Mausit  prima  mansione  juxta 
fluvium  Tigris  ,  ibi  exprinii  videlur  locus,  quo  Tubias 
priina  itineris  sui  die  pcrveiiit,  ct  ubi  pcrnoclavit. 
M:insioiies  ut  plurimum  non  mulium  intcr  sudisinnt. 
Neqne  etiam  a;qualcs  sunt,  uii  Ambrosius  iii  liunc 
Ps.  serm.  5,  n.  5,  diseric  docet.  Ac  licct  ibid.  n.  2 


(5)  tmprobani. 

slaiivas  vocei  esa  sedes  in  quibfi»  exerciMs,  pos(- 
quam  triduo  ambulasset,  quarlo  rcquicsccbat  die  ; 
lanien  n.  5  cl  5,  staliones  ftfiorum  Isrnel  in  do>crio 
indiscrrminatim  nomrnnt  et  stniivas  ei  mansioncs. 

(e)  Sic  mss.  concinniiis  qnam  virFgart^ ,  refeetiom. 
Rursum  lucc  Ambrosii  verbis  juvcrit  illasiraro.  £/r- 
guntur, 'm\mi,  civitates,  in  quibus  triduum,  quatri- 
duum  ,  et  plures  interponantur  dies,  siaquis  abnndunt^ 
commereiis  freqnentantur.  En  Hihrio  mvsiro  intervatM 
viantium  refcctioni  congrua.  Quid  vero  ci  sil  vsquead 
urbem ,  caMern  Anibrosii  sic  explicanl  :  Et  i$a  sfne  h- 
bore  conficiiur  iter  donec  ad  eam  nrbem  perveniaiUr, 
qvujequasi  rtgalis  eligiLur^iu  quafessisexercilibusrcquies 
ministretur.  Sed  cl  illa  intervalla,  in  quibus  vi:»Core» 
ntiquot  dies  requiesccbant,  mansionwn  nomiiio  ab 
llilario  designaia  esse  hic  leginitis  :  ut  mansioiicm 
intciligcrc  liccal  quamctimquc  vialorum  siationcm » 
sive  in  en  ad  hornm,  sivead  unuin  aut  plurcs  dius 
coniniorarentur.  El  hoc  quidcm  alterum  ex  dictis 
jnm  salisliquct,  ac  pniterea  confirmatur  cx  num. 
25,  i,  ubi  42  loca  in  quibiis  filii  Israel  per  dcscrlum 
pergentcs  castrnmctalisuut,  mansionei  nuucupanlur. 
Quo  speciat  cl  illud  Tob.  vi,  10,  qui  cum  pcrvenissct 
in  civitalem  Uages,  ait  ad  Angclum,  ubi  vis  ut  maneor 
mus?  Prinium  aulein,  quod  nimirum  stntio  ad  boram 
prandii  mansio  dicia  sit,  non  ita  compertura  cst. 

Id)  in  vulsnlis  et ,  pro  ei  :  mendosc. 

(f)  Apndrar.  improbant,  In  aliis  vero  cditis  et 
scriplis  probant;  eo  foriitnn  sensu  ,  quo  traci.  supe- 
riore,  nimi.  9,  dictum  csi  eosqniin  bxrelicas  partca 
dcfluiinl ,  in  via  qiiidcm  essc  ,  sed  non  in  via  veriia- 
tis.  Mox  diio  mss.  Scmittj   cnmi,  non    scimus  eliattu 

(f)  Editi ,  se  verteret :  emendanlurex  scriptis. 


m  SANCTI  HILARll  EPISCOPI  m 

neque  flolunn  exquirere,  sed  semper  exquirere.  Ila  A  leslis  tamquam  m  speculo  figurari  (  Exod.  xxi,  2  ). 


enim  ait :  Et  exquiram  eam  semper.  Officium  exqui- 
rendi  non  suffecerat  per  voluntalem ,  nisi  eliam  in- 
defessa  ab  eo  temporis  continuatione  gereretur. 

5.  David  prcerogaliviB  cujus  legit  et  qua  lege  optet 
tntellectum.  —  Vers.  54.  Da  mihi  inleUectum^  et 
icrutabor  legem  luam,  et  iervabo  eam  in  toto  corde 
meo.  In  Proverbiis  Salomonis  scriptum  mcminimus, 
(a)  Inintelligendo  sapientiam  interroganti  tapienlia  de- 
putatur  {Prov.  xvii,  28,  sec.  LXX).  Quo  sensu  id  os- 
tendi  videtur,  quodqui  non  inteliigat,  et  sapienter 
interroget,  sapere  credalur.  Hocitaque  eo  (1)  profi- 
cit,  quia  Prophela  in  iege  manens,  et  secundum 
Apostolum  Hebrxus  ex  Hebrxis  ociava  die  circum- 
eisus,  et  secundum  genus  ex  tribu  Juda  (P/ii/.ui,  5), 


Novit  annum  illum ,  quo  post  sex  annorum  servitu- 
temliber  Hebra^us  est  (Lev.  xxv,  4),  quo  post  muliam 
operalionem  terra  requiescit  {Ibid,  13) ,  fruciibus 
ejus  relictis  proselylo  pauperi  ct  besiiis  terr;»^  quo 
et  debiia  universa  Hcbrxis  omnibus  reinittuntiir. 
Quinquagesimi  quoque  anni  leges  concupiscii  scru- 
tari.  Vult  {subaud.  scrutari )  qux  sit  in  primo  men- 
se  decimi  diei  usque  in  quartam  decimam ,  et  deiude 
usque  in  vigesiroam  primam  reiigio.  lllam  qooque 
septimi  mensis  cogitat  solemnitaiem ,  cujiis  memo- 
rialein  tubis  est  (Lm<.  xxiii,  24);  decimi  quoque  diei 
in  eo  placationem  {Ibid.  27),  et  posiquinlam  deci- 
mam  in  tabernaculis  dierum  ocio  lacliiiam(/6u/.  34), 
quomodo  ex  his  et  sancta  prima  ,  ei  oclava  sit  sancla 


el  secundum  gratiam  corporeae  unctionis  et  rcx  elec-  B  {Ibid.  35  et  36)..Scit  circumcisionem  primam  fuisse 


tus  et  christus,  et  (6)  secundum  sacramenlum  domi- 
nic»  nalivitatis  dignus  cujus  filius  Jesus  Christus 
esset,  tamquam  peregrinus  legis  oral,  Da  mihi  rn- 
ielleclum  et  tcrutabor  legem  tuam^  et  gervabo  eam  in 
toto  corde  meo.  Nondum  ergo  servai ,  nondum  scruia- 
tus  est ,  nondum  intelligit.  Non  ergo  de  ea  lege  lo- 
quilur,  in  qiia  natusest,  eruditiis  est,  operaius  est 
Propbeta.  Sciens  itaque  primam  partem  esse  pru- 
dentiae,ut  quis  quod  non  intelligit,  sapientes  interro- 
get;  etquod  ignorat,  intelligat :  idcirco  intellectum 
ut  accipiat  rogat.  Sciens  vero  adepto  spiritu  intelli- 
gendi,  sludio  opus  esse  scrutandi,  ait :  Et  icrutabor  le» 
gem  tuam.  Scrutaiionis  autem  307  fructum  (c)  reper- 
tae  (2)  rei  custodiam  esse  cognoscens,  dixit,  Et  ser- 


{Gen.  XVII,  10),  f^cii  el  iieratam  per  Jesum  esscgestain 
{Josue.  V,  2).  Azyma  sancia  desiderat,  (5)  lilare  (e) 
pascha  concupiscit ,  de  Iquo  in  agni  ipsius  immolalio- 
ne  scriptum  est,  Hoc  est  pascha  Domini  (Exodi  xii, 
11 ).  Terram  repromissionis ,  terrain  flceniem  lac  et 
mel  scit  nondum  vere  a  populo ,  qui  secundo  est  cir- 
cumcisus ,  obtentam.  Ob  hxc  igiiur  intellectum  orat; 
hxc  intelligens,  scrutaiurum  sc  pollicetur;  bxc 
scrulatus ,  servaturum  se  professus  est ;  hxc  servans 
in  loto  corde  cuslodiel. 

7.  Post  quae  sequiiur,  Vers.  35 :  Deduc  me  (4)  m  (f) 
temita  mandatorum  tuorum ;  quia  ipsam  volui,  Et  in 
hoc  nunc  versu ,  sernionis  virius  noii  proprie  per 
conditionem  translitionis  expressa  306  ^^^*  ^^^ 


«afro  eam.  Intelligensveroperfectamcusiodiscdiligen- G  id   quod   nostri  ita  dixerc,  Deduc    me  insemita^ 


tiam  in  toto  esse  cordis  officio ,  consummavit  omnem 
sermonis  sui  ordinem,dicens:/>amt/it  inlellectumt  et 
icrutabor  legem  tuam^et  servaboeamin  toto corde  meo. 
6.  Legis  ritus  varii.  Sed  quid  tandem  istud  est, 
quod  intelligereoptat,  quod  scrutaturum  seet  serva- 
lurum  toto  corde  promittit?  Meminit  namque  non 
otiosos  dies  sex  Moysi  libro  in  mundi  hujus  opera« 
tlone  monstrari  (Gen.  i).  Scit  non  superfluam  esse 
diei  septimi  requiem  {Gen.  ii ,  2).  Recordatur  (d)  in 
mensis  novi  religione  sacramentum  festivitaiis  cqb- 

(1)  Profecit. 

(2)  In  repertte  rd  custodiam. 


gnecilas  sic  locuta  est :  o^igyYjo-ov  fit  cv  x^  rpi^ta.  Et  id 
quodcum  ilIisT/9t6o?  dicitur  trita  et  frequenlata  discur- 
sibus  semita  inlelligitur  :  nobiscum  aitlem  semita 
dici  potesi,  et  esse  semita,  et  esse  non  triia.  Ergo 
quia  graecitas  utrumque  eadem  nuncupatione  com- 
pleta  esty  nos  quoque  ita  sentiamus;  et  semitam 
eadem  (g)  sciamus  esse  quae  trila  est. 

8.  Vta  mandatorum  tritaa  soeculo.  —  Et  obsenran- 
dum  est ,  quod  hic  non  legis ,  sed  mandatorum  semi- 
tam  esse  dicat.  Yla  enim  (h)  legis  a  Moysi  gnidien- 

(3)  Lwtari. 

(4)  In  semitam;  mox,  quia  ipte  volui. 


(a)  Quidam  m^s.  intelligendo :  librariorum  lapsu.  D  lio  mox  suo  ordine  veniet,  sed  messisnrimiavorum^ 
._:..- ai:^  :^i  .^111     -i-  e:^  i:u  -  j-.  *r-:_   _   «-a        cujus  cxstat  praeccplum  Exodi  xxiii,  16.   Quae  festi- 

vitas  ciim  eodein  Exodi  loco,  15,  eliam  mend  mo- 
vortim  nuiicupelur,  cumque  Paulus  llebr.  xu,  23, 
beatorum  coeliim  vocet  Ecclesiam  primiiivorum ;  non 
immerito  prxdicat  Hilarius  in  mensis  novi  reUgione 
tacramentum  fesiivitatis  ccetestis  fignrari^  hoc  esl 
tempus  illud  beatum ,  qiio  sancti  post  traiisitum  ha- 
jns  sseculi  viia  et  corpore  renovati  operum  suorum 
fructus  percipient. 
(e)  Ms.  Mic  latare.  Alii  duo,  loetari. 

{f)  Pnr.  hic  et  infra ,  in  semitam  :  dissidentibus 
aliislibris  etgraeco. 

{g)  Ila  mss.  Editi  vero,  equidem  sciamut. 

(h)  Bad.,Er.,Lips.acires  mss.  legis  Moysigradien- 
da  est ,  omisso  deinde  verbo  liabuit.  Praeferimus  lec 
tionem  Piir.  et  ms.  Mic.  qua  significatur  legem 
Moysi  aevo  tunc  primuro  babvisse  qui  in   ea  grade 
reniur,proindeqite  ab  initio  ifleculi  tritam  non  luiM 


Yerius  Mic.  ininteltigendo.  Sic  lib.  x  de  Trin.  n.  30  , 
et  lib.  XI ,  n.  47,  inintelligentia  pro  intclli<;enliae  ino- 
pia  ponitur.  Excusi  autem ,  ignorando  sapientiam  sa- 
pienter  interrogantibus ,  otc.  Et  quamvis  adverbium 
iapienter  exstet  in  mss.  Reg.  et  Albin.  rcciius  tamen 
abest  a  Mic.  Aiias  hiijus  loci  interpret.itionem  subji- 
cienti  Hilariodicendum  fuisset,  osfenefjmr,  non  os- 
tendi  videlur.  Miciacensi  ms.  consonnt  grsecum,  c(voiqt&> 
iTrc/DWTQO-ovTC  o-oyiov  ffOfta  ^oyto^asTOi. 

(b)  Bad.,  Er.,  Lips.  ac  duo  inss.  sacramento  domi" 
nicas  nativitatis.  Sola  ediiio  Par.  secundum  sacramen- 
tum  saeramento  dominicas^  etc.  Sinccram  lectionem  ex- 
hibet  praedictus  codex  Miciacensis. 

(c)  Par.  in  repertce  rei  custodia ,  editiones  alix ,  hu- 
jut  rei  cutlodiam  :  castigantur  ex  inss. 

(d)  Miciacensis  codex,  in  mensis  septimi  religionem 
ioeramenti  feslivitatis ,  aliis  male  prnelalus  est  ab  edi- 
tore  Parisiensi.  Non  enim  hic  memoratur  solemnitas 
tobarum  roense  Tii  a  Judaeis  celebrata  ^  cojus  men^ 


B37  TRAGTATUS  IN 

tcs,  postquam  ipsa  conslituta  est,  liabuit.  Cxterum 
mandatorum  idcirco  semita  est,  quia  iii  mandatis 
Deljain  a  saeculi  instiiulione  (i)  perrectum  sit.  In 
hac  euim  semiia  el  Abel  cucurrit,  et  Seth  insliiit, 
et  Enoc  placuit ,  et  Noe  reservari  meruit ,  et  Mclclii- 
sedech  et  benedicere  poiuit  et  decimas  accepii,  ct 
Abrabam  amicus  Dei  est ,  et  Isaac  bseres  est »  et  Ja- 
cob  Israel  est,  et  ex  Juda  ezpeciatio  geniium  est,  et 
(o)  Joseph  iii  lestimonium  positus  est ,  Job  a  Lege 
liber  de  hoste  legis  triumphat,  et  Hebrsum  Moyses 
^indicat,  et  Jesns  secundo  hrael  circumcidit,  et  Sa- 
muel  dignus  in  unguendo  regedeligitur. 

9.  Duce  ad  eam  nobis  esl  opui,  Dux  Christu$,  —  Et 
Dunc  in  hac  orat  sc  hic  et  unctus  et  rei  ci  propheta 
deduci.  Scii  enim  imbecillam  sibi  esse  natnram ,  ne- 
que  se  posse  hanc  semitam  sine  duce  aggredi.  Dux 
{b)  enim  est  omnibus  hac  semiia  pergentibus  Deus. 
Dux  enim  est,  ciim  diciiur,  (c)  Retro  post  Dominum 
Deum  tttum  ambula,  et  ad  eum  adhtereto  :  et  rursum : 
Hetro  posi  eum  ambula,  quoniam  ipse  te  deducet 
{Deut,  xni,  4).  Deducil  autem ,  cuin  ait,  Qui  non  fti- 
lerit  erucem  suam^  et  secutus  me  fuerit ,  non  est  me 
dignus  {Matth.  x,^).  Deducit  eiiam,  cum  prior 
oronem  evangelicarum  passionum  scmitam  irivit. 
Si  Aposioli  docent,  prior  ille  docuii ;  constituiienim 
Sapientia  amicos  Dei  ct  prophetas  {Sap.  vii,  27).  Si 
joste  nunc  aliquid  geritur  a  iiobis,  princeps  justitia; 
DOStRB  est;  est  enim  ipsejusiitia  (ICor.  i,  50).  Si 
ob  fidem  {d)  ad  terrorcm  flagellaniur,  flageilis  iile 
dorsnm  suum  pra^huil.  Si  alapis  ad  injuriani  309 
csdimur,  lias  ille  suscepit.  Si  in  conluincliam  coii- 
spuirour,  faciein  suani  iile  non  averlit  a  spuiis. 

10.  Legem  scil.  diligenlibus.  —  Dux  iii  oninihus  ille 
est :  sed  dux  est  ditigeiitibiis  legem ,  qiiam  superius 
se  toto  in  corde  custoditurum  propheia  professus  cst. 
Non  enim  hicsecundum  sernionein  graecitatis,  cum  di- 
citar:  Quia  ipsam  volui^  ad  semitam  mandaiorum  re- 

(I)  Percursum  sit, 

{i)  Id  quod  velle  se  ait. 

{a)  In  ms.  reg.  Josue  :  niale ,  cum  hic  allusio  fiat 
ftd  illud  ps.  Lxxx,  6,  Testimonium  in  Joseph  posuit. 
Nec  vero  Hilarius  legeresoiet  JotuCt  sed  Jesus.  Yide 
timitia  lit.  19,  n.  i%  ei  inpsal.  ui,  n.  9. 

{b)  Verba  ,  Dux  enim  est  omnibus  hac  semila  per- 
genttbus  Deus ,  nunc  priinum  reslituuntur  ex  inss. 
Valic.et  llic. 

(c)  Sic  Par.  ex  ms.  Mic.  Alii  autem  libri ,  Retro 
post  eum  ambulabis ,  quoniam  ipse  te  deducct.  Dedueit 
milem,  ctc,  nisiquod  Vaiicanus  his  verbis  pruMnittil, 
eum  dicitur  Peiro.  Si  quid  liccret  de  nostro  corrigerc 
re»tituerefniis,  Reiro  post  Dominum  Deum  ambula ,  et 
ad  eum  adhcereto ;  quoniam  ipse  te  deducet  :  niaxiiiie 
cuni  Ambrosius  in  hunc  cuindem  versum  suhjiciat : 
NonpoteMtalius  hoc  dicere,  nisi  qui  illudsequiturquod 
uriptum  est :  Post  Dominum  Denm  tuum  ambulabis,  et 
ipsi  adhmebis  quia  ipse  te  deducet.  Nec  satis  liquet  ubi 
duo  illi  doctores  scriplum  yxdtrlni,  qwaipsetededueet. 

{d)  Excusi ,  ob  terrorem. 

{e)  In  vulgatis,  grcecitas,  lectio  ambigiia  ncc  salis 
cohaerens  cnm  sequentibtis.  Nam  paulo  post,  id  quod 
vetlei^  vel  iit  habei  Vaticanus  codex ,  id  quod  velle  se 
«tl,  ad  prophelam  rererendum  est. 

(0  Verbum  dicens  omiituni  ediii  cum  toto  gr.TCO 
lequenti «  ciljns  loco  in  diiobus  ms?.  apposiia  iiota  e 


CXVIII  PSALaHUM.  558 

A  ferrl  potest:  quia  {e)  in  graeco  ubi  fceminino  genere 
semita  scripta  est,  (2)  id  quod  vellet,  mascnlino  ge- 
nere  pronuntiat,  {f)  dicens ,  o^nYocrw  fu  iv  rp  rpi^ta 
Te5v  cvro^uv  orou,  ori  avrov  in^tknvoL.  Lex  eniin  a  nobis 
foeminino  genere  nuncupatur ,  quae  grasce  vofxo?  dicta 
est,  (3)  quod  ab  his  genere  masculino  enuntiatur.  El 
cum  illic  foeminino  genere  semita  nuncupetur ;  id  quod 
Toluit,  ad  id  refertur,  quod  per  masculinum  genus 
graK^itatis  proprietaie  memoraium  est. 

11.  Omnia  ex  Dei  ftiunere.  — Sequitur  nunc,  Vers. 
56:  Ittclina  cor  meum  in  testimonia  tua^  et  non  in  ulu- 
/im(fm. Omnia  propheta  ad  munus  Dei  retulit,  sive  ut 
lex  {g)  viae  justificationum  sibi  statuatur  a  Domino, 
sivc  ut  sibi  inteiligcniia  prxstetur,  sive  ut  deducatur 
in  semita ,  sive  ut  cor  cjus  in  testimonia  inclinetur,  id 

B  est,  in  ea  qux  sub  testibus  scripta  sunt.  Teste  enim 
coelo  et  terra  lex  tradita  est  {Deut.  xxx,  19). 

ii.  Objectio  et  responsio.  — Sed  forie  per  banc  pro- 
phelae  religiosam  modesiiam ,  quisquam  impie  loqui 
ita  audebit:  Si,  inquit,  omnia  a  Deo  sunt,  humana 
ergo  igiiorantia  caret  culpa ;  cum  nihil  obtinere  pos- 
sit,  nisi  quod  donatum  a  Deo  sunipscrit.  Et  primum 
hoc  (/i)  impietatis  310  ^s^  voluntas ,  existimare  id- 
circo  se  ea  quie  sunt  credenlium  propria  non  conse- 
qui,  quod  sibi  u  Dco  indulia  non  fuerint.  Sed  omnem 
occasionem  hujus  iinpis  excusationis  propbeia  sub- 
movit.  Primum  enini  cnm  orat,  conveniens  iiifirmi- 
tati  suae  egit  officium  :  dchinc  Dci  muneribus  huma- 
nx  devotionis  studia  connexnii.  Cnm  enim  ait ,  Legem 
mihistatue,  Domine,  (4)  viam(i)justificationumtuarvm; 

Q  quid  secundum  orationis  nostroi  liumililatem  {j)  Dei 
esset  oslendit.  Gum  autem  subjecil ,  Et  exquiram  eam 
semper;  officium  devotionis  suac  proiulit.  Et  in  cxie« 
ris  quoque  utrumque  quodani  complcxu  sibi  iuvicein 
colligavli :  cum  deduci  se  in  semita.postolavit ,  et  ciim 
id  ipsum  voluit.  Prius  eiiim  qux  a  Deo  stint  cum  ho- 
nore  praeposuit;  et  (k)  tunc  qiix  honiinis  sunt  cum 

(3)  Ob  quod  aviis  {\.  ab  iis)  masculino  enuntiatur. 
(A)  Viam  prcecepiorum  tuorum. 

regione  ascribilur,  deest  grcecum.  Hoc  supplemus  e 
dnobus  aliis  mss.  In  editione  tamen  LXX,  modo  ex- 
t;it  ovrqv,  non  aurov.  Idem  quoqiie  pronomen  ad  se- 
niitani  referunt  Aquila ,  Symmachus,  Theodotio, 
(juinta  cl  sexla  edilio. 

(g)  Ex  mss.  Vaiic.  et  Mic.  rcvocatur  vox  vite^  qux 
D  prius  desiderabatur. 

(h)  Editi ,  impia:  est  voluntatis.  At  mss.  impietatis 
est  voluntas :  quo  loquendi  modo  solet  llilarius  vo- 
luniatem  obsiinatam  et  impietati  velut  ex  professo 
addiciam  dcsignare. 

(i)  Reg.  nis.  cum  Albin.  necnon  Bad.  ct  Er.  viam 
prceceptorum  tuorum.  IIoc  tanlum  loco  in  inss.  de- 
prehcndere  est  viam^  et  non  vioi. 

(j)  Par.  ex  ms.Mic.,9ti'rf  Dei  euet,  perperam  re- 
peiilio  quid. 

(k)  Ita  unuscodex  Vaiic.  faventeMic,  consentiente 
eliain  editione  Par.,  nisi  quod  in  hac,  oniissaparticula 
atque^  legatur  deinde  confusione  pro  confessione.  Bre- 
vius  autein  alii  libri ,  et  tunc  quie  a  se  cum  confessione 
subjecit.  Hocloco.  sed  maxime  lit.  i4,ii.  20,  videtur 
Hiiarius  prxdicare  initium  quoddam  bonae  voluntatis 
et  fidei  esse  ex  nobis ,  qua  possimus  Deum  orare,  nt 
ipse  perficiai,  quod  nostra  non  valet  infirmitas.  Cui 
docirinse  adversatur  illud  Concilii  Araus.  it ,  can.  S5 1 


539 


SANCTI  llfLARII  EPISCOPI 


SiO 


humiruatts  niqiie  officii  sui  confessiane  suhjecit.  Orat  A  tatem.ct  xn  via  tua  vmfica  me;  vanitalcm  corum  ilo- 


igilur  til  Deus  iribuat.  Esl  ergo  a  nobis,  cum  ortimiis, 
exordium ;  m  mitnti»  ab  eo  sit :  deliiiic  quia  dc  cxrrr-* 
dio  nostro  munus  ejus  est,  e%  nostro  rursom  est  u( 
exquiraiur  {a)  ei  obtineatur  et  mitneat. 

15.  Avari$ia  et  ulitiias  qui  idipsum.  —  !n  eo  auiem 
qnod  ila  se  habet,  Inctina  cor  meum  in  justifieationes 
luas,  ei  non  in  uiititatem;  quidam  iranstolerunt,  In^' 
clina  cor  meum  (i)  in  (b)  leslimonia  tua,et  non  in  nva-^ 
ritimn,  Id  quod  iii  hebrTis  codicibns  continetur,  am- 
bigiia  (c)  (^)  in  deflnitione  utriqtie  intelligenti»}  op- 
portunum  est.  Scd  nos ,  siciit  oportet ,  scqulmur  Sep- 
iu:iginta  interprctum  relijgiosam  et  antiquam  auctori- 
tatcm ,  ex  judicio  lamen  c.x*(croruin  translaiorum  pro* 
prietatcm  inlelligontia  (3)cujusque((/)311desiderio 


ccns,  qorc  ab  bominibus  cxisiiinantur  ulilia.  Et  qu.T»- 
fciiduni  est  quos  oculos,  et  a  qiia  vaniiate  oret  atcrf i. 
Orat  noicm  et  animi  et  corporls  ocn\os  (snbaud.  aycr- 
ti) ,  eos  scilicet  qtii  iheairalibus  ludis  cnptivl  incu- 
bant ,  eos  qui  Circensium  ceriaminibus  serviiint ,  cos 
qui  yestium  prctla  mlranior,  eos  quos  anri  splendor 
ei  gemmarura  variefas  occopaf.  Nisi  forlc  non  m.igis 
equorum  cursu  nstrorum  eursus  est  gratior ;  ct  obsroe- 
nis  lllis  spcctacnlorom  torpium  fabiills,  nonam«Fnlos 
divina  illa  bunianac  spei  eloqnia  (4)  canUlMtor  (<?). 
Nisi  forlc  huic  lerrenorom  meiairorom  osui,  non 
magis  flcfernitatis  reposiisc  diYilix,  honor  et  gloria 
pfayferetur :  et  blandior  mibl  erli  awri  species,  qnam 
hominis  et  tcrr»  et  lucis  et  cceli.  Ab  eorum  igitnr  va- 


coaptantes.  Cum  cnim  hi  dixerint,  in  uiititatem^  illl  fi  nitalibus  aYcrii  oculos  cl  hos  corporis  sui,  et  illo» 


dixcrint ,  in  avatiliam;  per  idipsum  quomodo  uiilitas 
hic  nunc  sit  subjecta  noscetur.  Nam  srcculi  bomines 
pcconiam,  argenluin,  aurum,  c(  cnt^tcra  opum  instru- 
mcnla  olilitatcni  vocant.  Ergo  com  in  Dci  testimonisi 
inclinari  cor  suom,  ct  non  in  utiiitalcm  prophcta  orat, 
inclinalum  in  Dei  testimonia  cor  ab  his  sine  dublo  re- 
fert,  qox  homano  jodiclo  exiatimantor  ofilia.  Etqul^ 
dem  intelligentix  nostrae  seiisom  versos  qoi  consequk* 
tor  confirmat. 

14.  Quo$  ocuioi,  a  qua  tanitate  averti  par  eBt,  — Ait 
cnim ,  Yers.  57 :  Averte  ocutos  tneos,  ne  videant  vanU- 


animae  dcprccatur:  de  qnibus  olicjecntls  312  benrifs 
Aposlolns  docet,  cuin  ait,  In  vamint!  sensus  eorum  in^ 
lenebriiti,  alienati  (f)  a  vita  Dei  (Eph,  iv,  !8). 

45.  Oculoruin  a  vnnilate  aversorum  prmnium.  •—  Et 
avcrsorum  ocolo/ora  a  vanitate  (5)  qnod  pr.Tminm 
sil ,  (g)  non  longe  requirendom  esl.  Seqnilor  cnim , 
Et  in  via  lua  (//)  vivam,  Decrinandi  cntm  a  vatiitate 
sont  oculi,  01  nobis  in  via  Dci  yiia  sit:  non  ca  vi(a 
qoae  nonc  esl,  sed  ea  qo^i!  in  coelis  reposita  est ,  et  in 
Christo  absconsa.  Ua  enim  (6)  in  omni  hoe  psalmo 
locofos  esl,  tamquam  yteturus  sit  (subaud.  (amqiiam). 


(i)  In  justificationes  tuas. 


(2)  Ambiguo. 

(5)  Hujus,  qua:  est  difficitis^  captantes,  ot  in  prio* 
ribus  editionibus. 

Hoc  eliam  salubriter  profitemur  et  credimus ,  quod  m 
omni  opere  bono  non  nos  incipimus ,  et  postea  per  Del 
misericordiam  adjuvamur;  sed  ipse  nobis  nuUis  prtece- 
denlibus  meriiis  ei  fidem  ct  aniorem  suVJpsius  inspirat, 
Et  can.  3  nc  propter  humanain  oraiionem  gralia  coii- 
ferri  credaiur  :  Si  quis  ad  invocatianem  humanam  gra- 
tiam  Dei  didt  posse  conferri,  non  aiUem  ipsam  gra-^ 
tiam  facere  ut  invocelur  a  nobis .  contradlcii  Esaiw , 
etc.  Hinc  Angusiinns  cpist.  id4,  ad  Sixium  n.  10: 

Ne  se  vcl  ipsius  orationis  merilum  exlotlat fides 

orat  quce  dala  esl  non  oranii ,  qua  utiqne  nisi  dnia  es^ 
sei ,  non  orarel.  At  excusatur  Ililarius ,  quod  nnte 
exortam  Pelagianorum  hxresim  scrinseril:  quo  tem- 
pore  dixil  el  Oplatus  Milevit.  lib.  ii :  Sosfrum  e.U  velle, 
noslrum  esi  cnrrcrc^  Dei  perficere.  Ita  ct  Basilius  lib. 
dc  Poeiiil.  fjtovov  ^£hi(Toy^  xat  esos  itMianuvToi.  Augosti- 
nus  lib.  I  f^clr.  c.  ^5,  iuitium  fidci  ox  nobis  seso 
alias  asscruissc  coufiielur.  Imo  llicronymus  contra 
Pclagianos  agcns  lib.  iu :  (Jbi  autem^  inqolt,  miseri- 
cordia  et  graiia  est ,  liberum  cx  parte  cessat  arbitrium^ 
quod  in  eo  tantum  est  ut  vetimus  alque  cupiamus ,  ct 
placilis  tribuamus  assensum,  Jam  in  Domini  potestale 
est ,  nl  id  quod  cupiinus ,  quod  [aboramus «  f7/itts  ope 
et  auxitio  implere  vateamus.  Pr:c(crea  ex  conslnnti 
Hilarii  doclrina  litiuct  lunc  in  Ecctesia  fuisse  crcdi- 
tum,  oinnia  fiei  grntiT  essc  iribuenda,  ut  nihil  ho- 
mini  unde  gloriarchir  reliquum  esscl.  Sed  cum  tTqiie 
crcdcrctur  homincm  csse  libcrum,  cum  gratia  coo- 
pcrari ,  el  merilis  operiim  aut  gloriam  aut  prrnam 
.Ttcrnam  csse  reddcndam ;  factum  est  ut  cum  fidem 
dc  libero  arbitrio  ilKTsam  vellet,  voliinlali  humnnae 
plus  justo  tribuissc  viderctiir.  Dc  hac  re  fuse  actnm 
esi  in  proifalione  generali. 

(a)  lii  uno  e  mss.  Valic.  ejus  est  ul  obtincatur :  glo- 
sema. 

b)  Duo  mss.  ifi  justificationei  tuas. 


(A)Ca 
(5  Oi 
(6)/n 


Canlarent. 

Quod  primum  prcemium  sit. 
hoe  loco  propheta  locutus  est. 


C  (c)  Unus  codex  Vniic.  ambiguum.  Tum  exeusi  ciim 
diiobus  mss.  in  definilione  ulrittsque  sentenliw  positum 
est ,  exceplo  lamen  l^ar.,  in  quo  h:ibetur  oppor/iiniiiii 
est.  Uctinemiis  lectioncni  ms.  Mic.  Ulriquc  illi  intei- 
ligcoli;c  revcra  sdbjiciiur  vox  hobrtin.  Atapnd  Scp- 
luagiuta,  qoos  se  hic  seqiii  proflieinr  Milnrins,  mod<> 
I^inius  TrXcovfSMev,  qiiod  vocabuliim  utilitatem  ininimo 
significare  hic  aniiolaiErnsinus.Porro  Ainbrosius  ipsc 
legens  in  avaritiam,  vcrsionein  qiue  in  utiiitalem  pnu- 
fcreb:)l  anti(|uiorein  fuissc  innuit  his  vcrlii.s  :  UtiVita' 
tem  alii  hnbenl :  et  puto  quod  ideo  mutatum  sit  ( .nc 
posilnm  avaritiam ) ,  quin  rttilttas  bona:  rei  videtnr  esse 
expetenda  potius  qnam  dectinanda:  ae  subinde  indicat 
se  pranferre  in  utililaiem,  quamvrs  Hilnrii  nostri  .id 
instar  interpre(n(ionem  siiam  uiriqoe  lectioni  nptet. 

(d)  Bad.,  Er.,  Lip.  com  qoaloor  mss.  m/f//f</f7?rfVi? 
hnjns  quce  est  difficiiis  caplantes  :  qnoi)  interpol.itoreirt 
sapil.  Sinccrior  esi  lcciio  Par.,  qu.TCst  cl  ms.  Wic. 
quamque  confirmat  Ambrosins  Serin.5,  in  hunc  ps.il  , 
n.  26,  simili  fere  loqiirndi  modo  utens. 
^  (e)  x\pud  l*ar.  cantareni.  Hrc  insinualur  nsitatns 
jain  tum  Scripturam  cantns  cum  quadain  suavitale. 
Ex  hoc  eodcin  loco  Ainbrosiiis  ansam  capit  populosa 
spectacolis  revocandi.  Quodnl  facilins  asseqnainr  Au- 
gtistinits ,  Hilarii  iiostri  ad  modom ,  tnin  plnrimis  lo- 
crs,  tom  maxime  in  psal.  xxxrx,  n.  9,  eos  inviiat  ad 
speclncola  chrisiiana. 

([)  Par.  com  ms.  Mic.  a  via  Dei:  renit.  altis  lihris 
el  sacro  lcxlo  gr«co  el  Imino.  Sic  cl  apod  Ambro- 
sinm  n.  30,  licel  rclcntum  sit  a  via  Dei,  admonitus 
est  lector  extare  in  decem  mss.  a  vita  Dei. 

(g)  Editi  tonge,  vel  in  ionge,  omissa  prios  particiila 
neenntc.  Hanc  supplemus  ex  mss. 

(/i)  fia  codcx  Miciacensis,  ubi  in  aliis  vivifica  tne^ 
com  qoa  lcctione  non  satis  conveniont  el  qnae  pra^^- 
dunt  ct  qusc  seqoontur. 


5il  TRACTATUS IN 

iKMi  modo  viT;il.  Erigondi  igitur  ociili  &utit,  quibus 
Cbristi  potias  gloria,  i\mm  mumli  hiijns  inani»  et  va- 
na  (a)  cernantur.  In  Tia  enim  Dei,  refercuies  ocolos  « 
?anitate,  Tivemus. 

16.  Dei  verba  etitn  timore  exciplenda.  —  Deltine  se- 
qullur,  Vers.  58 :  Statue  iervotuo  eloquhnnluum  in  ff- 
more  tuo.  Norit  a  plurimis  propheta  eloqoia  Dei  sine 
netii  soscipi.  Piures  enim  aiiditas  coelesiis  eloquli 
Scripmras  tamqoam  fabulam  remm  inanium  negli- 
gant ,  et  Dei  verba ,  qnx  praeterlre  ceelo  et  terra  pne- 
lereante  non  possant,  magno  cum  periculo  irrell- 
gios»  temeritatis  irrident.  Novit  initlum  snpieniiiC 
esse  Dei  limorem  (Psal.  ci ,  10).  Novit  in  illa  scpti- 
Ibrrois  Spiritiis  gratia  timorem  in  po&tremo  tamquam 
flrmamentum  eorum  qux  stiperius  sunt  dicta  numc- 
rari  (Etai.  ii ,  ^).  Constitui  ergo  in  »e  Dei  cloquia  In 
limore  Dei  deprecatur :  quia  scit  ea  nohis  cloquia  ru- 
Ittni  esse,  qu»  tamqiiain  Dei  timebuntur,  uillia.  Deliinc 
adjecit,\ERS.  59 :  Cifeumeide  oftprobrium  meum  qnod 
9u$^calM$  $mn:  quiajudiaa  tuajueunda.  Propliela  In 
corpore  positos  loquitiir,  et  (1)  neminem  vivenlii:m 
scit  {b)  sine  peceatoesse  posse.  313  t^num  meminit 
esse  qui  peccatum  non  fecit,  neque  dolus  invcntus  osi 
Id  ore  ejos.  Ergo  eum  circnmcidi  a  se  opprobrium  dc- 
pfecatar,  peccata  clrcumcidi  orat;  quia  peccatum  se« 
qoator  opprobriiim.  Sed  cum  circumcidi  a  se  orat,  non 
lamqoam  de  admisso  perpetratoquo  conrcssns  est; 
sed  qoia  id  per  infirmitatem  earnis  suae  in  se  suspi- 

(i)  Nemo. 

(i)  Injudicio* 

(n)  Par.  ex  ms.  Mic.  cernuntur,  In  vitam  enim  Dci; 
ct  mox  solns  ms.  Mic.  venimu$ ,  pro ,  vivemu$,  Ila  lc- 
ciio  harc  non  spernend.i ,  ut  qtiomodo  siiperiiis  dicti 
sunt  alienati  a  vita  De\ ,  qui  oculos  a  vanilatc  iion 
avcrtiini ;  nunc  conlra  dicantur  m  vHam  Dei  venire 
qal  avcrtunt. 

(fr)  Hiinc  locnm  ccnsoria  virgiila  noians  Erasmiis 
ad  marginem  adscriptferat »  Immo  mulii  nunc  $unt. 
Contra  Pclagius  hoininem  eliam  sino  Dci  graiia  ab 
omni  peccato  .'tbsiincre  contcndcns,  .ipud  Aiigiistin. 
lib.  de  Nat.  et  Grat.  c.  6^,  n.  72,  llilarium  nd  suas 
partos  trabere  conabatur,  eo  quod  diierit ,  uti  puia- 
inas«  in  Job  :  Qho$  Job  liltera$  legerat ,  ut  absiineret 
$e  ab  omni  re  maligna  quta  Deum  sola  niente  vitii$  non 
mdnthta  venerabatur.  Deum  colere,  jnstitice  proprium 
^fifiium  e$i,  Ei  Aiiguslini  ad  Polagiiiin  responsis  fa- 
cilc  conciliantur  dicia  et  ab  IDrasmo  reprchensa,  et  u 
Pelagio  pravam  in  scntcniiam  dctorla.  Ad  hoc  snnicit 
Augustini  doflnilio,  qun  qnid  sit  csse  siiic  pcccaio  dc^ 
ciaratur  :  lp$e^  inquit  loco  laudalo,  sine  peeeato  e$$e 
9en$$ime  dieitur,  in  quo  nulUm  habitat  peccatum^  hoh 
qui  per  abstinentiam  mati  operis  dicil :  Jam  non  cgo 
operor  illud,  Ei  paulo  anlc:  Abstinet  enim  $e  ab  onmi 
re  mala ,  eiiam  qui  hnbet  peccatum  quod  in  $e  regnare 
non  $init,  cui  forte  subrepil  improbanda  cogitatio,  quam 
pervenire  ad  pnem  opcris  non  pcrnuttit.  Sed  atiud  cst 
nan  habere  peccatum ,  otiud  non  obedire  desideriis  ejus. 
Ycrum  llilarii  inierprcteiu  fuisse  Augusiinum  iion 
est  ut  mullis  approbemus ;  cum  ipse  hoc  loco ,  quam 
Idipsum  intelligat  esse  sinc  pcccato,  statim  dcclarct 
his  verbis ;  Sed  cum  circumcidi  a  $c  orat^  non  tamquam 
de  adnu$$o  perpetratoque  confes$u$  e$t ;  sed  quia «  etc. 
Clarius  lit.  4 ,  n.  S:  Meminil  tn  corpore  suo  viitm  inesse 
peecandi :  tamen  per  timorem  D.d  a  peraetioHe  peccati 
omni$alienu$e$t.  vult  igitur  tantum  ncmiuem esse sine 
lege  ac  radice  peccati,  nec  negat  quosdam  csse  sine 


CXVIII  PSALMUM.  m 

A  calur  habitare.  Non  cnim  ait ,  Circcimcidc  (r)  oppro- 
briam  qoml  in  me  csl :  sed  uyi.Circumcidcopprobrivm 
meum  quod  su$pieatu$  «»m,  suspicionem  opprobrli  cx 
conscicntia  proprix  infirmitaiis  ostcndcns.  (^)  In  (d) 
Judiciis  enim  mulii  ad  opprobrinm  rcsurgent.  QunQ 
quia  his  jucunda  sint ,  in  quibns  peccati  non  manebit 
opprobrium ;  ipsam  illam  qux  in  se  est  suspicioncm 
a  se  circuroeldl  orat  opprobrii,  ut  sibi  Dci  sint  ja- 
cunda  jadici.i. 

17.  Deus  quos  vivificet.  —  Ac  nc  dc  (e)  admissi 
peccaii  conscientla  precatns  esse  existimareiur,  ora- 
tionem  omnem  qu.tm  sub  singiilis  oclonis  versibus 
defert,  hac  liberlale  conclusit ,  Vers.  40  :  Ecce 
eonrupivi  prcecepta  tna  :  in  aquitale  tua  vivifica  me. 
Superius  oravit,  ui  iii  Dci  timore  Dei  in  sc  sliiluc- 

B  rcntur  eloquia  ;  dchinc  ul  a  se  suspicio  circiimcidc- 
relur  opprobrii :  nunc  concupiscentiam  ac  desidcrium 
suiim  erga  Del  pr.x»ccpta  dcmonsiral,  ct  ut  in  xqni- 
tate  Del  viviflcctur  oral;  sclcns  proprium  diviiiic 
sqiiitatls  esse  mnnus,  nt  viviflcet  eum,  qni  et  pr.T- 
ccpta  Dci  dcsideravcrit,  cui  ct  circumcisa  opprohrii 
sospieionc  jticunda  judicia  siiit,  ct  iii  rimorc  Dci  in  se 
constituantur  eloqnia.  (3)  (0 

LITTERA  VI. 

1  Vau. 

Veniat  (Hil.  Et  veniat.)  super  me  misericordia  tua^ 

(3)  Sustulimus  Amen;  quod  a  nostro  quemadmo* 
dom  ei  a  c»teris  mss.  abest, 

C  acin  ac  rcatu  pcccaii.  IJhi  cnim  non  jam  viliosam  iU 
lam  radiccm,  sed  opcra  sportnt,  de  ipso  David  litt. 
19,  n.6,  asscrere  non  dobitai :  In  operibus  quidem  bn- 
nitatis  totiu$  iou  perfectu$  est:  et  sopra  in  ioco,  qiio 
abutebalur  Pelagius,  discrtc  prxdical  quod  Joh  abmi' 
neret  $e  ab  omni  re  maligna,  lUiqiio  per  se  C;u1it  Eras- 
mi  censuM.  Sed  et  Pclngii  haTCsis  cx  ipsis  vcrhis 
qnic  iii  sui  patrocininm  affcrl  evcriilur.  llhi  cnim  lli- 
larius  ralionom  suhjicit  cur  Job  ab  omni  re  maligiia 
ahslinerel,  innuit  euin  noncaruisse  innata  radicc  vi- 
tioruin  (quibus  nos  «id  omne  criminnm  gcnns  incli- 
nari  docet  liit.  15,  n.  8 ),  sed  tantum  vitiis  illis,  cnm 
prompta  essent  conscnsum  negando,  mentcin  eiiin  non 
adiniscuisse.  Vim  hujus  vcrbi  non  admixta  cxpondero 
licet  ex  iract.  psal.  liii,  n.  10,  nbi  dicunlur  maia  ct 
tupplicia  justis  promptn,  nec  admixia,  quta  justi  $unt^ 
elc.  Sicut  cniro  jnsti  justc  vivendo  a  puMiis  proposilis 
se  separant ,  ilu  carnis  cupidilalibus  rcsislcndo  iih  ii- 
teni  cis  iion  adniiscenl,  scd  eam  ab  illaruni  conla- 
^  gione  seiiarani.  Monendns  prrtcrca  leclor,  hunc  si- 
^  milesquc  llilurii  locos  pi;c  dc  intemerala  Mari:i!  piiri- 
taic  opiiiioiii  F>clesi:r  non  m:igis  :ulv(Ts:ui,  qii:un 
cum  Augusiinus  cpisl.  IG7,  n.  15,  cl  alibi  asscril, 
ncmineni  hic  sine  peccaio  viverc,  qiiibus  in  locis 
cum  nc  sanclissimam  quidcni  ilhiin  Virginciii  cx(  i- 

Sial,  quia  tuni  animum  ad  illani  non  intcndehal;  l:»n- 
em  uno  in  loco  lib.  de  Nal.  cl  Cral.  c.  36 ,  diserie 
dcclarat  sc,  uhi  de  peccatis  agiiur,  nullani  prorsus  ha- 
bere  vellc  dc  sancu  illa  Virgine  quasslioucm. 

(c)  Edili,  exceplo  Par.  necnon  reg.ms.,oppro6ni«m 
meum  quod  perpctravi,  $ed  ait^  cic. 

(d)  Valicanns  codex,  in  judieio  enim  :  corrwpforis 
auso,  licci  vere  de  judicio  cxtremo  hie  sermo  sil. 

(e)  Excusi,  admi$$a :  casliganlur  ex  mss. 

(f)  Abest  Amen  a  nostris  mss. 


»43  SANCTl  HILARIl  EPISCOPI  5ii 

Domxne^  salulare  tuum  secundum  eloqnium  tuum.  Et  A  tio  subjecit,  secundum  verbum  luum  :  iit  lianc  orandi 


retpondebo  improperantibus  (\\i\.  exprobraniibut)  mihi 
fferbum,  quia  speravi  in  sermonibus  tuis.  Et  ne  auferas 
de  ore  meo  verbum  veritatis  usquequaque  (Hil.  add. 
nimis);  quia  injudiciis  tuis  spero  (Hil.  speravi).  Et 
eustodiam  legem  tuam  semper  in  sffculum  swculi  (HiL 
ad.  et  in  saiculum),  Et  ambitlabam  (Hil.  ingrediebar)  in 
dilatione :  quia  mandala  tua  exquisivi.  3 14  ^^  loquebar 
in  testimoniis  tuis  in  conspeclu  regum,  et  non  confun- 
debar.  Et  meditabar  in  mandatis  /uts,  qum  dilexi  vehe- 
menter.  Et  erexi  manus  meas  od  mandata  tua  quo!  di- 
leii  (Hil.  ad.  valde),  et  exercebar  in  jusiificalionibus 
tuis. 

1 .  Scripturas  ut  sapienlia  destitutas  sunt  qui  sper- 
tiant.  Nil  iniis  nisi  perfectum.  —  Plures  secundum 
Apostolum  sunt  qui  sapientiam  sseciili  se(|uentcs,  sa- 
pientiam  Dei  reprobaverunt  (I  Cor,  i,  19  et  20) :  ob 
quod  stultam  fecit  Dcus  saeculi  sapienliain.  Quid 
enim  inndelibus  stultius  est,  qni  pneter  illum  com- 
munem  irreligiosorum  errorem  eiiain  hoc  adjiciunt 
piaculi,  at  divina  Scripturarum  cloquia  putent  per- 
fecias  doctrinffi  carere  ratione?  Etquia  pro  iinpietate 
ingenii  sui  divinorum  dictorum  cnpaces  esse  non  pos- 
fiiint,  ad  contuineliam  coclestium  verborum  pro  excu- 
satione  bebeludinis  suae  pronimpunt,  dicentes,  nibil 
in  his  rationabile,  nihil  esse  perfeclum  :  voleiitcs  ca 
quae  a  se  dicantur,  sola  esse  erudita,  (a)  et  doclrinis 
veriC  prudentiai  expolita  ;  siulti  Deo  neganies,  qux 
assumerc  ipsi  sibi  audent.  Nec  miruin  esi,  si  irrcli- 
giose  de  eis  opinantiir,  quoruin,  (b)  pecudeoe  hebe- 


(idiiciam  proficisci  secunduin  verbum  Dei,  id   est, 
secundum  (1)  doctrinnm  legis  oslcnderet. 

5.  Post  hunc  itaque  perfecl.x  orationis  ordinem  id 
sequitur ,  Yers.  42  :  Kt  respondebo  exprobranti' 
bus  315  '''^^'^  verbum^  quia  speravi  in  verbis  tuis. 
Tenel  ordincm  ralio  perfecta  :  Si,  inquit,  in  me  ve- 
nerit  inisericordia  tua,  el  saliilare  tuum  secundum 
verbum  tiium,  et  a  le  fuero  inisericordiain  consecii- 
tus,  cla  te  conservatus  ut  spopondisii;  consequcns 
erit,  ut  his  qui  insipieiitiam  niihi,  et  errorem  spei, 
et  verbuin  hoc  quod  in  lc  spero  exprobMnt,  respon- 
deam.  Quid  iiaque  adversus  hanc  prophetx  respon« 
sionem  exprobrare  irreligiosa  mens  polcrit?  Miseri- 
cordia  primuni  oratur  a  Deo,  salus  eiiam  exspecialiir 
B  a  Deo  :  et  deiiide  eam  spopondisse  per  verbum  suuiu 
Deus  ostenditur.  Concludilur  itaque  exprobrantium 
impietas  ab  his  qiii  iii  Dei  verbis  sperant :  cum  quando 
Deus  (2)  precatur  ((/),  et  misericordiam  et  salulem  ab 
eo  credentium  fides  sperat,  ct  doctrina  h;iec  spei  nos- 
Irac  sit,  ui  oratus  et  misereatur  et  salvet. 

4.  Oraiio  David  Dei  misericordia ,  non  suis  nititur 
meritis,  —  Deliinc  sequilur ,  Vers.  -43  :  El  ne 
auferas  de  ore  meo  verbum  veritatis  usquequaque  nimis; 
quia  in  judiciis  tuis  speravi,  Accipiat  bumaiia  iiiso- 
lenlia  huinilitaiis  modesiiaeque  doctrinam.  Prius  pro- 
pheta  concedi  sibi  orat,  quain  se  id  mereri  ut  obii- 
neat  ostendit.  Oinnia  vull  a  bonitate  Dei  in  se  inchoari: 
ncc  tainen  causam  fiduciu!  su£  subtrahit.  Ait  eniin, 
Et  ne  auferas  de  ore  meo  verbum  veritaiis  usquequaque 


tudinis   modo  ,   intelligentinm    noti    consequnntur.  C  mmis.  Iii  quo  priinum  inajestalein  cjus  confitetur  qui 


Verum  quamvis  in  eo  sermone,  quem  superiiis  ha- 
buimus,  (c)  hisqui  snpienliain  Dei  sequunlur,  cogni- 
tain  dictorum  coelestium  perreciionem  existimem  , 
nihilque  eorum  esse,  quod  non  consummalum  atque 
omni  ex  parte  perfectum  sit :  tamen  id  quoque  etiain 
in  his  sexue  litierae  versibus  absolulius  licebit  in- 
telligi. 

2.  Salus  nostra  Dei  munus.  —  Post  superiorem 
enim  sensum  ila  loquitur,  Vers.  41  :  Et  veniat 
super  me  misericordia  tua^  Domine,  satutare  tuum  se- 
cundum  verbum  tuum.  Misericordiam  ilaque  primuin 
deprecatiis  est,  deliiiic  salulare.  Salus  eniin  nostra 
ex  misericordia  Dei  est,  et  bonitatis  suob  hoc  niuiius 
in  nobis  est :  et  inde  coepit  oraiio,  unde  et  saliis  in- 


semper  orandus  est :  debinc  se  non  cx  inani  spcrare 
subjecit,  dicens,  Quia  in  judims  tuis  speravi.  iluma- 
nse  auiem  temeritatis  est  hic  nios,  prius,  ad  obtinen- 
dum  aliquid,  meritum  quam  merealur  ingercre;et 
eum,  a  quo  quid  poslulct ,  tamquam  cx  officii  debito 
conveuire. 

5.  Ver^t  Dei  prasdicator  liher  esse  debet  a  critmne. 
—  Sed  non  surficit  nobis,  ut  modestiac  tantum  te- 
nuerit  Prophela  rationeni :  (5)  collocationes  eiiam  ver- 
boruni  virtutesqiie  iioscendas  sunt,  cur  ita  dixcrit : 
Ei  ne  auferas  de  ore  meo  verbum  veritatis  usquequaqHi 
uimis.  Omiie  orisofiicium,  cordis  sensui  motibusqiie 
famulaiur.  Et  cur  PropbcU  ne  ab  ore  sibi  verbam 
veritatis  auferatur  orat,  versus  isiius  conscquentia 


clioat  deprecanlis.  Deliinc  ne  cx  incerta  et  cx  inopi-  D  docent.  Non  cnim  metuin  hunc  Prophetx  fuisse  exis* 
nata  spe  precari  Propheta  existimarciur,  primum  ini-  timandum  est,  ut  sibi  veritatis  verbuni  (e)  ex  corde 
sericordiam,  dehinc  sahitare  comniemorat,  tum  ter-      vercretur  aurerri :  aii  euim  Quia  in  judiciis  tuis  spe- 


151 


Ex  doctrina, 
Prosdicatur, 


(a)  Ediii,  exceploPar.  acjdiio  mss.,  et  doctrinie  suce 
pruaeniia  expotita.  Alier  e  Vat.  corruptc  et  doctrince 
et  verce  prudemia  spotiata. 

(b)  lla  ms.  Mic.  Aliiduo  pecudce.  Vatic.  pecudum; 
excusi,  pecunice. 

(c)  lii  \ulg:itis  hi^  ac  paulo  post,  existiment.  Tum 
apud  Par.  nihilque  in  eo  esse.  Ahsoluiior  est  lectio  mss. 
qua  opponit  Uilarius  priideniibus  sxculi  prudentes 
secundum  Deuiii.  Illis  incogniiam  dictorum  coelestium 
perrcciionem  pr^edicat^  his  cognitam  :  illos  vellenihil 


(5)  Collocationis  etiam  verborum  virtutes. 

in  iis  essc  perfectum,  his  persuasum  esse  nihil  eonim 
diclorum  coelcstium  non  essc  ornni  ex  parle  perfec- 
tuin.  Hujus  rei  testis  Augustiiius  lib.  iv  de  Doct. 
Christ.  n.  9,  quaerit  utruni  libri  snncli  sapientes  lan' 
tummodo^  an  etiam  eloqnentes  uuncupandt  sin(:ac  res« 
pondet :  Ubi  eos  intelligo,  non  sotum  nihitcis  sapientius^ 
verum  etiam  nihit  etoquentius  mihi  videri  potest ,  etc. 

(d)  Tres  mss.  prcedicatur. 

(e)  Editi  ex  corde  ac  ore.  Expunximus  ac  are  atie- 
toritate  mss. 


845  TRAGTATUS  IN  CXVIIl  PSALMUM.  546 

rart.  Spcrans  ergo  in  judiciis  Dei,  verbiim  veriiatis  A  quadam  vicissiludiue  liujus  saecuJi  sa^culum  sit  fu- 

de  corde  sibi  non  metuitauferri.  Scit  autem  quaedam 

esse  peccaia,  qux  ex  ore  verbum  auferant  veritatis. 

Peccaiori  enim  dixit  Deus,  Quare  tu  enarras  (1)  jhs- 

Uiiasmeasl  (P<.  xux,  16.)  Non  eiiim  ait,  Quare 

immemor  (a)  es  jiisiiiiaruni  mearum  ?  sed  peccatorem 

roonuil  316  eum,  qui  iii  peccato  mansisset,  praedi* 

caiionis  ofiicio  abstinere.  Vult  enim  liberum  a  cri- 

roine  esse  doctrinx  coelestis  prxdicatorem,  vult  elo- 

quia  sua  a  casti  corporis  casio  ore  traclari.  Gavendum 

igilur  est,  ne  quando  ex  ore  nostro  verbi  veriialis 

auferatur  eloquium.  Ilinc  illiid  est  quod  Apostolus 

monet,   iVo/t   negligere  quod  in  le  est  charisma  (I 

Tim.  IV,  14) :  ne  per  negligendain  ac  desidiam  indi- 

gni  pnedicatione  verbi  Dei  simus. 


turum. 

8.  Leges  Dei  posl  hane  vitam.  —  Novit  esse,  se- 
cunduin  evangelicum  divitem  et  pauperem  Lazarum, 
exemptse  a  corpore  animx  legem,  per  quam  alia  ab 
alia  chao  impenetrabili  separetur  (Luc.  xvi»  20).  Scit 
secundum  apostolum  Paulum  et  rcsurrectionis  quo- 
que  esse  legem,  in  qua  diflfert  stclla  ab  stella  in  cla- 
riute  (I  Cor,  xv,  4i).  Scitcsse  (2)  leges  Angelo* 
rum,  cum  alii  (d)  assisieiites  Deuni  indefessa  voce 
coUaudant,  317  ^^*^  ^"^  conspectum  invisibilis  no- 
bis  Dei  tamquam  lege  officii  (3)  proprioris  (e)  assis- 
tunt.  Novit  et  pusillorum  Angelos  faciem  Dei  (|uolidic 
ex  quadam  lege  conspiccre  (Matih»  xviii,  10).  Scit 
uiiqtie  esse  scternas  leges,  et  cas  omnes  se  in  illo 


6.  Vnus  sine  peccato.  —  Sed  Propbeta  non  audet  B  sxculi  sxculo  custoditurum  esse  confidit  :  quia  ea 


in  lantum  se  a  peccato  liberum  effici  velle,  ut  non 
nieminerit  unuin  solum  essc  qui  peccatum  non  fece- 
ril»  et  dolus  in  ore  ejus  non  inventus,  sit  et  idcirco 
subjecit,  usquetfuaque  nintis,  Per  modestiam  scilicet 
confessionis,  et  ui  non  auferaiur  a  se  verbuin  vcri- 
latis  orat :  et  per  bonorem  ejus  qui  unus  tanium  sine 
peccato  est,  ne  usqiiequaqiie  nimis  n  se  auferatur 
expostulat :  quia  se  bouiinem  meminerit,  qui  per  na- 
tune  infirmitatem  sine  peccnto  esse  non  possit. 

7.  Legem,  et  qtue  lege  adumbrantur  spondet  David 
§e  servaturum.  —  Veas.  44.  Et  custodiam  legem 
SmamumperinstBcuium^  et  in  saculum  sa'culi.  NuIIuin 
Propheta  vit»  suae  (inem  pertimescit.  Non  eniin  coii* 
eloditur  fides  sua  soeculis  :  scd  se  in  infinitatein  lein- 


quas  per  umbrain  sunt  consiitutay  in  hoc  nunc  saeculo 
seinper  observei. 

9.  Cordis  ampli  quis  fructus ,  qum  causa.  —  Vers. 
45.  Et  ingrediebar  in  ditatatione  :  qma  mandata  tua 
exquisivi.  Non  est  angustus  propheia  :  et  superius 
jdm  dixerat  :  (4)  Viam  (f)  prceceptorum  tuorum 
cucurri,  cum  diiatasti  cor  meum.  Scit  inter  hu- 
roanarum  tribulalionum  passiones  semper  ad  Deum 
patulo  esse  se  coide  oportere.  Quod  ipsum  Apo- 
stolus  docet,  dicens  :  In  omnibus  tribulati^  sed 
non  (5)  angustiati  (II  Cor.  iv,  8).  Novit  hac  ipsa 
amplitudine  cordis  de  se  idem  Apostoius  gloriari, 
cuiii  ad  Gorinlhios  ait :  Non  angustiamini  in  nobis^ 
sed  angustiamini  in  vobis  ( II  Cor.  vi,  12).   Palet 


ponim  officio  custodiendae  legis  extendit.    Scil  ct  C  etiam  hic  quoque  (g)  propheta,  dicente  Deo  :  Et 


allare  a  Moyse  in  exemplum  esse  superioris  aliaris 
ex8tractum.  Scit  et  Aaron  sacerdotem  ad  speciem 
esse  ostensi  in  monte  sacerdotis  ornatum.  Moysi 
enim  Dens  ait :  Vade,  fac  omma  secundnm  exemplum^ 
qmcd  ostendi  tibi  in  monte  (Exodi  xxv,  40).  Feslinat 
ergo  in  leges  illas  seiernorum  sneculorum.  Nam  cum 
lex  fnturi  umbra  sii ;  necesse  est  corpus  illud  vcros 
legis  .Tternum  sil.  Distinxit  nutem  prxsens  officiuin 
ab  iiidefessa  illa  perpetui  officii  jugitate,  dicens,  Et 
cuUodiam  Itgem  tuam  sempcr  in  stBculum,  el  in  sa:cu- 
Immsasculi.  Gum  ait,  semper  insoiculum;  nuUum  in 
hac  temporis  vita  subrepeiidae  oblivionis  tempus  ad- 
nisit.  Gum  autem  adjecil,  et  in  saseulum  sceculi ,  scit 
per  banc  umbram  legis  ad  (b)  miiiisterium  verae  et 


inhabitabo  in  his,  et  inambulabo  in  ipsis  (Ibid.  16): 
Angusta  igitur  sunt  peccanlium  corda,  et  hospitio 
Deuni  mens  polluta  non  recipii.  Patulum  enira  do- 
micilium  inconceptibili  Deo  opus  esl :  et  idcirco  in 
ampliiudine  proplieta  ambuiai,  quia  in  eo  (h)  Dci  in 
se  loqiientis  habiiaiio  esi;.  Gausam  vero  amplitudinis 
suac  doccl,  dicens  :  Quia  mandata  tua  exquisivi.  Na- 
turos  nostrae  consueiudinem  recordemur,  quoiiens* 
cuinque  lectioni  vacanles  mandala  Dei  ei  pra^cepta 
scrutamur,  in  qur.ntain  amplitudinem  intelligentiae 
menlium  \noslrarum  dilatantur  angnstiae,  el  quam 
patulus  nostrae  humiliialis  in  desideria  divina  iit 
sensus.  Per  peccatorum  autera  nostrorum  conscien* 
tiam  coarctatur  nobis  omnis  animas  amplitudo  :  ac 


slern»  legts  ascendi.  Ait  enim ,  sasculum  swculi,  J)  difficilia  omnia  et  angusta  suni,  cum  divini  verbi 
taroqitaro  temporis  tempus ,   (c)  quod  succedente      babitatione  sumus  indigni. 


(1)  Juiti/irationes  meas. 

'3)  Legiones;  deinde^  adsistentes  Cherubin. 

"")  Propriores. 


t 


'  (a)  Er.,  Lips.  et  Par.  memor,  RectiusBad.  et  mss. 
immemar. 

(6)Postrema  editione  Par.  jiixta  Bad.,  Er.  elLips. 
mffsierium  reposilom  est,  cum  in  prima  jiixta  mss. 
restitiilum  esset,  ministerium  :  qux  vox  hoc  loco  le- 
gis  exccationem  souat,  adeoque  apte  respondet  verbo 
eulodiam. 

(c)  Desiderabatur  in  prius  vulgalis,  quod.  Resti- 
loiUir  ex  mss. 

(d)  Ms.  Hic.  asststentes  Cherubin,  quod  in  primam 


(4)  Jn  via. 

(5)  Coanguslati. 

editionem  Par.  translatum  est.  Alter  e  Vaticanis,  as^ 
iislentes  ut  Cherubin  qui  Deum,  etc. 

(e)  Apud  Par.  ex  ms.  Mic.  propriores.  In  uno  co- 
dice  Vatic.  propiores.  Apud  Bad.  et  Lips.  propioris» 
Praeferinius  cum  Er.  ac  mss.  Reg.  ei  Alb.  propriorit. 

{f\  Duo  inss.  in  via, 

(g)  Par.  prophetia.  Rectius  alii  libri,  propheta. 
Gujus  cor  paiet  Deo. 

(h)  Deest  Dei  in  duobus  mss.  et  anliquis  editioni- 
bus.  Paulo  ante  mcoNcepit6i7ts,  idesl,  qucm  locus 
nullus  capere  suflicil. 


Bi7  SANGTl  UILAAU  EPISCOri  548 

<0.  ileges^  vel  principes  ienco  vel  mncii  intelligm'  A  tuno,  cl  iiuUa  iDlerdum  nogligciilis  oiii  dis«iuiulaiioiio 


tur,  —  Sed  ambulnns  iii  lalitudine  propheln,  vereari 
iu  officio  diguo  adepue  ampliUidiiiis  dci>ci :  ct  vcr- 
saiur  planc.  Scquitur  cnim ,  Yers.  46 :  Et  loque- 
bar{\)  de  (a)  tesumoHu$  tuit  in  cou$peclu  regum,  ei 
twn  confundebar.  Uoc  ofliGium  dilatali  cordis  est,  ut 
cx  co  (i)  in  (6)  abundaniia  divinx  doctrius  vcrba 
proccdant.  Loquilur  cnim  propbeta  consuiiter  ad- 
versus  principes  icrr»  Dcum  praulicaiis.  £l  qiiidcffl 
duplex  signilicatio  sensus  bujus  cst,  quia  sccunduni 
dominica  prxcepta  oportcat  a  nobis  Cliristum  coram 
rcgibus  ei  potestatibus  proedicari  (Maith.  x ,  16 )  : 
ncque  nos  terrcnarum  potestaium  fas  esi  jurc  318 
lcrrcri  {Ibid,  26)  ,  quominus  oiuni  confusione  rc- 
jccia,  consianti  et  pubiica  fidc  Deum  qui  negantcs  sc 


cessajre.  In  hoc  quoque  sc  mauere  propheia  lesiaiurp 
dicens :  Et  exercebar  ut  iu$tificationibu$  tui$.  Excrd- 
latio  assiduilatcm  opcraiionis  oslcndit.  Frcquenlcm 
iu»que  sihi  csse,  ci  seropcr  intcntam  praeccptonmi 
obscrvaniiam  docci  ad  illas,  dc  quibus  superiiis  ae- 
moravimusy  coslesiium  juslificatiouum  efllcieniias, 
iimic  se  iii  jusiificatioiiibiis  prxseniis,  ei  cx  fuiiuis 
adumbrat»  legis  excrccns. 

319  LITTERA  VII. 

7  Zain. 

(7)  Meuior  e$to  verbi  tui  {  Lifra,  memoratrc  verbum 

tttum)  $er»o  luo^  in  quo  miki  $pem  dedi$ii.  U€!c  me 

consolata  est  in  Immilitaie  nua  :  quia  eloquium  luum 


licgaturus  sit  non  negemus  (Ibid,  35).  Potest  et  B  vimficabit  me  (liil.  viwficavii).  Superbi  inique  agebaui 


sermo  ad  eos  referri^  de  quibus  ct  Apostolus  ait : 
Jam  $ine  nobl$  (3)  regnati$,  et  utinam  regneli$  (\  Cor, 
IV ,  8) :  id  csty  umquam  in  conspcciu  sanaorum, 
qui  utiquc  frcqucnler  reges  tcrr»  sunl  nuncupali, 
prophcta  Dei  tesiimonia  sit  locutus,  ncque  confusus 
sjt  pcr  pracdicaiioiiem  suam  doclriii»  coclesiis  insti- 
tuta  prxberc.  Geminam  autem  leeiio  inielligeniiaai 
ex  sc  prxsiat :  ut  quia  utrumque  ex  lesiiinoaiis 
Scriplurarum  intelUgi  promptum  csi,  aui  utrumquc 
signiGcatum  exisiimeiur,  aut  quod  magis  videliitur 
probabile  eiigaiur. 

11.  Lcx debei  e$$e  in  ore,in  mente^m  corde. — Vfins. 
47.  Ei  mediidtar  in  mandatie  tui$,  quiBdiieM  vefU" 
menter,  Non  solum  igiiur  loqui  nos  in  tesiimoniis 


u$quequaque :  a  iege  auiem  iua  non  decUnaci.  Memor 
fuijudidorum  tuorum  e  swculo,  Dom%ne:el  cou$olatu$ 
$um  (tiil.  exiiorlatu$).  Defeciio  animi  iemut  me  pr§ 
(Hil.  non  pro)  peccatoribu$  dereiinqueHiibu$  iegem 
tuam.  Caniabile$  ndhi  erant  ju$tificatione»  iuas  in  ioco 
incoialue  mei.  Memor  fui  in  morte  (Hil.  nocie)  uomi- 
ni$  tui,  Domine :  el  cuetodivi  iegem  iuam.  Hwc  miki 
facta  e$t :  quia  ju$tificaUone$  tua$  exqui$ivi. 

1.  Ad  $pem  atiemam  ho$  vocai  omm$  Scriptura.  — 
Omnts  Dei  sermo,  qui  scripturis  4ivini5  OMiiiiictar, 
in  spem  nos  bouonim  ooDlesiium  vocat.  Alqoe  oh  id 
proplicia  in  jomnibus  se  Dci  pra)ceplis  iinaniisr 
coiiQdens,  consianier  aii ,  Vers.  49  :  Memarare  ter- 
bum  {e)  tuum  $ervo  iuo.  Numqaid  premissi  $ui  Deut 


Dei  convcniirsed  iegis  mandaia  omnia  (4)  diuiur- £  immemor  est?  Absii  istud,  ui  aliqot  sulMrepere 


na  {c)  racditaiionc  perccnsere.  Neque  ianlum  incdi- 
tatio  ulilis  cst^  nisi  Jcx  ipsa  qu«  in  meditationc  cst 
diligatur  :  nequc  diligere  coinmuni  diicctione  suffi- 
cict,  nisi  eiiam  vchcmenter  id  qaod  diligiuir  diliga- 
tur.  Aique  ideo  hunc  omnem  perfectae  ratioiiis  ordi- 
nem  sermo  prophelicus  percurrit,  dicens  :  Ei  me- 
dilftbar  in  mandati$  (uis,  quw  diieii  vehementer. 

12.  Sii  ei  in  manibu$.  —  Scd  neque  meditaiio 
lcgis,  neque  ipsa  diieciio  impcnsa  surGcioi,  nisi  fruc- 
lum  operum  et  voluniaiis  efficientia  conscqualur. 
Nequc  in  hoc  prophela  cessavit :  ait  enim,  Veas.  48 : 
(5)  Et  erexi  manue  mea$  ad  nmndata  iua  qua 
diiexi  vaide.  Manus  ad  mandata  ea  qux  diligcbai 
ercxit{6);  nonuiique.coniumeliosasauijMrocaces,  sed 
roandatls  humiliiatis  servieoies,  scd  operihusiniaeri*  B 
cordise  insistentes,  sed  fidei  prxccpia  perAgenles. 
Operis  vero  (d)  officium  semper  oportet  esse  jnieii- 

(i)  In  te$timonii$.  Vide  quse  Gl.  GonsiaatlQS  aimo- 
iavit. 

i^)  Inhabitantia. 
3)  Regna$(i$,  et  uHnamregnarelie. 
(4)  Nostcr  quoquCy  diuma  meditaiione  retlnetfi. 

{a)  Ex  primis  numeri  sabBequentis  wbis  tlegisfle 
vidctur  flilaruis  i»  ie$iimonn$ ,  4}oomodo  legere  est 
apud  LXX  Ambrosium  ci  Augusimam. 

{b)  Trcs  mss.  cum  Bad.,  Er.  ci  I4f)S.  inhabitamia 
divinw,  ctc. 

{c)  lu  omnibus  ooslris  wss.  ^^raa  :  deiiide  in 
Mic.  ct  Vatic.  mediiatione  retinere. 


actcrnam  atque  indefessam  Virtutem  huoiaDanui 
infirmitatum  genera  credaoiar.  Scd  propbeii,  qoi 
promissis  Dei  credidii,  qui  desiderio  ccolcsiiiMn  ie- 
tcuius  csi,  qui  conicmpiu'praesenttum  fetura  spen- 
viJ,  non  ad  memoriam  verbi  sui  Deam  admoDOi; 
sed  ul  verbi  sui  in  se  scrvo  soo  inemor  sii  defireci- 
tury  id  cst,  uiita  dignus  habeatur,  in  quo(li)  Deus  (/) 
verbi  sui  memor  esse  digneiar,  quo  in  vcrlio  speai 
dederit.  £i  spem  non  inanem  csse  oporiei,  ae- 
que  vcrbis  tantummodo  prxdicari,  scd  rebas  ipsis 
doceri :  ui  si  quaudo  iivcidani  iofirmitales»  perse- 
culiooes»  4amiia,  orbitaics,  contumelis ;  bas  pr«- 
seniis  saecuii  minas  ac  poiestaies,  spe  aatenonui 
prooussorum  consolemor. 

2.  Afflicium  *pe$  con$oiatur ;  lurbum  Dei  vivificat* 
— £i  ad  iisc  quiidcm  «oninia  nos  doceuur  :  sed  jan 
ipsis   omnibus   propheta  pcrfunctus   esi|  diceaSy 

(5)  Et  luH. 
m  Direxit. 
n)  Memento. 
(8)  Jam  Deu$. 

id)  Soia  ediiia  Par.  cum  Mie.  ms.  Bfficio. 

le)  Apud  Par.  ex  ms.  Mic.  Mr^omm  Imwmm^  gut» 
fraganie  graeco  tgjv  liyuv  aov,  sed  reCraf^uui^iis  sob- 
jcctis  aliisque  editionibus  ct  mss.  Quamqiuun  ioim 
num.  3,  verbum  memoror  non  quarium  cesmn  rcgil, 
scd  secundum. 

(/)  Vox  Deu$  in  prius  vulgatis  omissa»  resiiiailor 


540  TRAGTATUS  IN  CXVni  PSALMUM.  m 

Veas.  50  :  nwc  me  consolala  m  in  iinmititale  320  A  prophel9C  liuic  ad  spcm  vU.t  {Cl^rnfe  non  sufticiuni, 

ncquc  quod  spcm  in  vcrbo  Dcf  liabuil,  ncquc  qiiod 


mca  :  qmu  eloquium  tuum  vivificavit  me,  Ilasc  ad  spein 
rcfcriur,  {a)  quam  spernrc  cum  Dcus  fecit.  ConsolaU 
vero  cst  eum  in  humliiate :  id  est,  cum  conlemnfiur, 
cuni  irridelur»  cum  i:ijuriis  vexatur,  cum  contumc- 
liis  inhoncslaiur;  scicns  banc  sii)i  (6)  teniationum 
pncsciit^um  cssc  militiain.  Sed  sc  intcr  bnec  infirmi- 
tatis  suac  bclla  spes  a  Domino  prxsiiia  consolatiir : 
vivificatur  nutem  pcr  eloquia  Dci.  Scit  in  his  excel- 
lcniem  cssc  in  coclis  bumiliutis  suac  glori«m  :  scil 
aniroam  cluquiis  Dei  (c)  rcfectam,  lamquam  pabulum 
aliquod  vitx  in  se  xtcrnsc  coiitinerc.  Non  movetur 
in  eloquiis  Dci  vivciis,  inani  superbientiuin  gloria. 
Novit  cniin  indigenliain  suam  corum  essc  opulentia 
ditiorcm.  Scit  jcjunia  sua  coelesti  atque  evangclica 


in  spe  endem  (4)  sc  (/*)  consolalus  cst,  ncquc  quod 
Dci  vivilicalur  cloquio,  iicquc  quod  non  declinat321 
a  legc»  ndjue  (g)  quod  scmpcr  (5)  mcmoria  judicio- 
ruin  .  Dci  adliorialur  :  quiii  ctiam  dolore  humanae 
impielaiis  fatigalur,  et  ob  irrcligiosas  hominum  im- 
pictates  exaiiiniis  csl.  Sanctus  cnim  qnisquc  cum 
cacditur,  non  tiumiliiatis  suac  qui  cxsus  cst,  sed  in- 
solentise  cjus  qui  cscdit,  miscrctur :  ut  a  vcsano  filio 
pater,  ut  ab  amenic  segroto  medtcus  contunieliam 
passus,  dolorein  non  ex  eo  quod  perpessus  crit  scn- 
til;sedobid  quod  ille  qucm  sanum  esse  cupcret, 
injuriam  sibi  vesanus  intulcrit.  Membro  autem  uno 
aliquid  patiente,  secundum  Apostolum,  tompntiun- 


benediciionc  saturari :  scit  humilitatcm  suam  glorioso  B  tur  et  cfletera  membra  (1  Cor.,  xn,  26).  Defcclio 


essc  honoris  prxMnio  munerandam.  Atquo  ideo  sub- 
jecit,  Vers.  51  :  Superbi  inique  ayebant  utquequa- 
que  :  a  lege  autem  tua  non  declinavi.  luter  nimias  et 
consummatas  superborum  iniquilaics  (valde  eoim 
itiique  agebant)  nullo  propbela  deilexu  a  lege  Dei 
dcclinal. 

3.  Judiciorum  Dei  sit  attidua  memoria.  Scd  non  de- 
clinanicm  a  Dei  lcgc,  oportet  csso  (1)  memorcm  ju- 
diciorum  Dei.  In  omni  enim  vita)  nostr»  genere  ine« 
nioria  (d)  nobis  divini  judicii  inserenda  ct  contincnda 
cst ;  uL  cum  aliquid  agimus,  re&idente  in  nobis  judicii 
memoria,  vel  numquain  potius  abeunte,  pncccptif 
Dei  opcra  nosira  famuieniur.  Beatus  erit,  quisquis 
non  sino  memoria  divini  judicii  oinnia  gesserit.  Quod 


itaque  sccundum  hacc  tenct  pro))hetam  super  pccea* 
tores  dereiinqueRtes  Dci  legem  :  (6)  affcctu  miseran- 
lis  scilicet  et  dolcntis,  et  tamquam  mcmbris  suis  pro 
parte  «grotia,  Sniquoram  et  irreiigiosorBm  perlcalo 
fatigatur. 

6.  PuUmoi  qualiter  ie§ere^  audire  ei  cmitare  deceait. 
—  Manet  autem  ipse,  quaiiium  ad  s6,  Jusiificationi- 
bus  Dei  aemper  intentus^ :  et  (7)  in  omni  qnacumque 
sede  babitai,  nequaquam  cx  «rc  ejus  religios»  con- 
feaaioms  byiMius  abscedil.  Ait  •nim ,  Vcas.  U : 
Omtabihtmiki  erant  junificMionet  tum  m  Uko  incMa' 
tus  nui^  exciiHiia  suo  doeet,  ausGepta  semel  in  aurca 
psalmorum  caniica,  in  corde  esse  <8)  OMtincnda  : 
ci  semfMT  ea  dficia  oris  iteranda.  Non  negligenter, 


de  se  profilctur  propheta,  dicens,  Vers.  5i  :  Me-  G  ut  ipsc  prxdicai,  legil  aCque  (9)  audit :  neqiie  iireK- 


moratui  uini  judiciorum  tuorum  a  sa^culo,  et  exhorta" 
iui  Mim.  (2)  llxc  nunc  a  smculo  fantum,  non  eliam  a 
sacculo  s«culi :  quia  omnia  in  nos  judicia  Dei  ex  sa- 
culi  hujus  ac  mundi  tcinporibus  instituta  sunt. 
In  his  autein  (e)  sc  cohortatus  cst,  inter  hos  scilicet 
mundi  turbincs,  et  inicr  bscc  passioiium  corporalium 
prailia,  ad  tolerantiam  ac  victoriam  infeslantium  ma- 
lorum  bumilitatem  siiam  judiciorum  Dei  memoria 
adboriaius. 

4.  Sanctitas  David,  Sanctus  dum  caditwr^  non  suam 
ted  ctedentis  vkem  doleL  —  Deinde  sequitur»  Vers. 
53  :  Defectio  (3)  animi  tenuit  me  a  peccatoribus 
derelinquentibus  legem  tuam.  Virtutcs  propri»  suse 

Vox  eum  hcic  rcdundabat. 

Hinc  nunc. 

Arnmo!, 

14)  Se  addidimus  ex  ms.  nostro. 
5)  Memoriam  judieiorum  adhortatnr.;  post  pauca, 

(a)  Bad.,  Er.,  Lips.  ac  trcs  mss.  qua^  sperare  enm 
in  Deum  fedi.  Retincmiis  tamen  cum  Par.  et  ms. 
Mic.  quam  sperare  eum  Deus  fecit;  quod  brevius  moi 
faafoeatur,  spes  a  Domino  prmtita. 

(b)  In  ms.  Mic.  tentationem  :  male  eadem  ralione 
lit.  3,  n.  \%  dicitur:io6  omnium  humanarum  cala- 
mitatum  militia  et  vicloria  perfunctus,  Ad  bscc  Am- 
brosius  :  Tempus  tentationumy  tempus  humilitatis 
mUmw  nostros  arbitror. 

(c)  Editi,  refertam.  Concinnius  mss.  refeetam,  Htee 
est  enim,  .lit  Ainl>rosiu6  in  eumdem  versuin,  amma; 
nostrce  vitatit  subsiantiat  qua  alUur  ei  pascitur  et  gU" 


giositaiis  nostrs  mode,  diviita  eloquia  aut  occupaiis 
in  aliud  aut  incuriosis  oculis  legit,  aut  mox  oblivio- 
sis  auribus  excipit :  scd  cantabiles  ci  sunt,  id  cst, 
sine  inlcrmissione  cantatx.  In  omni  aiilein  ciijusque 
gcneris  loco  ncquaquam  a  sc  abcssc  psallendi  ton- 
suetudincm  docet,  cum  aii,  In  loco incoiatusmei. Nou 
cnim  ait,  1n  incolatu  ineo;  scd  ilaait,  In  loco  incola- 
tus  mcif  iii  quacumque  scilicet  sede  mansisset :  in- 
tclligens  sc  mundi  hujus  esse  pcregrinmn,  Dei  tamcn 
sibi  scmpcr  justincationes  cssc  cantabilcs. 

G.  Nociurnarum  precum  utilitas.  —  Scd  quam  can- 
labiles  sint  justificationes  Dci,  ostendil ;  cum  nultum 
omiilat  tempus,  quo  non  in  ilio  co^lesUiHii  sacpamen- 

I)  iniquitales  pro  impietates. 

(4$)  Affectum ;  deinde,  pof mfnr  pro  faiigatur. 
'!)  In  (juacumque  sede  qua  habilat. 
A)  Betmenda. 
I)  AudivH^  et  inferius,  txeepit. 

bematur :  nee  qmdquam  aHud  est  tpiod  vivere  faddH 
rationabOem  ammam. 

(d)  Vcrba,  nobis  divinijudidi  inscrenda  a  confi- 
nenda  est  ut,  in  editione  to.  perperam  rejecta  re- 
vocaniur  ex  ress. 

(e)  Apud  Par.  In  his  autem  coarctatus  est :  et  mox 
instantium,  ioco  infestantium. 

(f)  Editi,  excepto  Par.,  coHocatus  est.  Par.  coUdtus 
est :  castigantur  ope  mss. 

(g)  Iii  excusis  ac  rcg.  ms.  quod  se  per  memoriam. 
Yerior  nobis  visa  est  lcciio  mss.  Vatic.  et  ttic.  quod 
semper,  etc.  Mox  idemcodex  Vatic.  qmneiiam  hortatus 
deiofe,  etc. 


S5I  SANCTI  HILARII EPISCOPI  m 

lorum  opere  versetur.  Ait  enim  ,  Vers.  55  :  Me-  A  nientium  te,  et  custodientium  mandata  tua.  Misericor- 

dia  (Infra,  tua,  Domine, )  Domini  ptena  ett  terra  :justi^ 


mor  fui  nocte  nominis  tui^  Domine,  et  custodivi  legem 
tuam.  Scii  prxcipue  nocturno  tcmporo  divini  esse 
a  nobis  nominis  recordandum.  Scil  tum  maxime 
custodiam  Dei  legis  a  nobis  esse  reiinendam,  cum 
subrcpunt  animo  impurx  cupiditates.  Cum  viiiorum 
stimuli  per  recens  sumptum  cibum  corpus  exagitant, 
lum  Dei  ,nomen  recordandum  est,  tum  cusiodienda 
322'^^  ^jus  cs^  pudicitiaro,  coBtinenliam,  timo- 
rem  Dei  statuens.  Novit  boc  praccipue  lempore 
Deum  (a)  orandum ,  deprecandum ,  promerendum, 
dicens  in  loco  alio,  Lavabo  per  singulas  noetes  teclum 
meicffi,  tacrymis  meis  stratum  meum  rigaho  {Ps,  vi,  7). 
Non  est  periculoso  nocturnarum  vigiliarum  otio  ani- 
mus  relaxandus  :  sed  iu  oraiionibus,  in  deprecationi- 
bus,  in  confessionibus  peccatorum  occupandus  est : 
utcum  maxime  corporis  vitiis  opportunitas  daiur, 
tum  praecipue  eadem  viiia  divinae  legis  recordatione 
frangantur. 

7.  Sequiiur  deinde ,  Ybrs.  56  :  Hac  mihi  facta 
est :  quiajustificationes  tuas  exquisivi.  (b)  Hase  ad  me- 
moriam  refertur,  per  quam  memor  fuit  noctibus  no- 
minis  Dei.  Quod  autem  ait,  Mihi  facla  est^  id  est, 
non  subito  recurrens,  neque  temporarie  assumpta  : 
sed  semper  (1)  iu  se  manens  (c),  et  intra  se  quodam 
fidei  opere  instituta  :  et  ob  id  ei  facu,  quia  justifl- 
cationes  exquisierit;  ulile  igitur  est  justiflcationes 
Dei  sine  allqua  temporis  intermissione  scrutari  : 
quia  (d)  per  exquisitionem  carum  ,  ejus  memo- 
riam  nos  perpetem  continemus  in  Christo  Jesu  cui 
est  gloria  in  saecula  saecuiorum.  Amen. 

LITTERA  VIII. 

n  lleth. 
Portio  mea  Dominus,  Dixi  custodire  (Hil.  ut  custo- 
diam)  tegem  tuam.  Deprecalus  sum  faciem  tuam  in  toto 
corde  meo  ;  miserere  mei  secundum  etoqwum  tuum, 
Quia  cogitati  vias  meas,  et  averti  (Infra,  converti)  pe- 
des  meos  in  testimonia  tua;  paratus  sum^  et  non  sum 
turbatusy  ut  custodiam  mandata  tua.  Funes  peccatorum 
circumptexi  sunt  me  :  et  legem  tuam  non  sum  oblitus. 
Media  noete  iurgebam  ad  confitendum  tibi  superjudi" 
da  justi/ieationis  tuce.  Particeps  sum  ego  omnium  (i- 


ficationes  tuas  doce  me. 

323  1*  Psalmorum  liber  apud  Gracos  emendatus 
ex  HebroBo.  —  Plures  psalmorum  codices  legentes  et 
nos  ita  opinabamur,  versom  qui  ociavae  lliterae  pri- 
mos  est,  id  est  hunc,  Porlio  mea  Dominus^  in  supe- 
rioribus  septimae  litterae  octo  versibus  contincri  : 
quia  ita  in  latinls  codicibus  atque  etiam  in  nonnullis 
grxcis  scriptiim  continebatur  :  et  sane  absolutior 
ita  {e)  sensus  videbaiur.  Sedsecundum  Hebracosemen- 
datum  apudGrsccosPsalmorum  librum  legentes,  in- 
venimus  hunc  versum  non  scpiimae  litterae  novissi- 
mum  esse,  sed  ociavae  primum.  Itaque  secundum 
banc  cognitionem  nos  quoque  tractare  de  eo  aggressi 
B  sumus. 

2.  Quorum  Deus  sit  portio.  — Coepit  cnim  ita, 
Yers.  57  :  Portio  mea  Dominus.  Dixi  (2)  ut  (/)  chs- 
todiam  tegem  tuam.  Rarus  quisque  est,  ciii  ista  (idu- 
cia  est,  ut  portionem  suam  esse  Deum  audeat  dicere. 
Renuntiandum  est  saeculo  oumibusque  rebus  ejus : 
ut  nobis  Deus  portio  sit.  Cxterum  si  nos  ambitio  de- 
tineat,  si  cura  pecuniae  occupet,  si  illccebrae  libidi- 
num  capiant,  si  negotia  rerum  familiarium  demoren- 
tur ;  portio  nobis  Deus  non  erit,  sxcularium  curanun 
atque  vitiorum  possessione  detentis. 

3.  Dei  ministris  nulla  in  tege  portio  terrena.  — 
Moysi  cum  jussum  esset  portiones  incolatus  distri- 
bucre  duodecim  gcntibus  (g)  filiorum  Israel,  ita  ei 
de  Iribu  levitica  pracceptum  est :  Filiis  Levi  non  eril 

G  portio  neque  sors  in  medio  fratrum  suorum  (Deui. 
X,  9),  quia  Dominus  Dcus  est  pars  eorum.  Et  rnrsum 
scrlptum  meminimus,  Ego  Dominus  pars  eorum 
(Num.  xviii,20).  Nullam  ergo  Deoservientibus  (3)  lex 
data  (h)  terrenam  esse  voluit  portionem  :  qula  part 
eorum  Deus  est. 

i.  Petro  nulla  possessio.  —  Meminit  el  ETangeltl 
pracdicator  ille  Petrus,  nullam  sibi  esse  portionem 
possessionis  humanae,  cum  oranti  alimoniam  respoo- 
dit,  Aurum  et  argentum  non  est  mihi;  quod  autem  Aa- 
beo,  hoc  tibi  do  (Act.  iii,  6).  Quid  est  istud,  Peire, 
quod  possides?  Renuntiaveras  omnibus  Domino  tuo, 

(5)  Lex  laia. 


(f )  Immanens. 
(2)  Abest  ut. 

(a)  In  Yal.  cod.  post  orandum^  subjicitur  media  j)  barct  ac  plerique  codices  confirmarent ,  di6ceKerit 


noc/e,  glossema 

(b)  \n  hac  elocutione  explicanda  multum  laborat  Au- 
gustmus  eamque  referl  ad  nociem,  cum  ad  legem  re- 
ferri  graecum  noii  patiatur.  Hebraismum  esse  monet 
Nobilius.  ideoque  ab  Hieronymo  translatum  esse, 
Hoe  factum  est  mi/it,  id  est,  Hoc  mihi  boni  contigit  : 
quod  bonum  interprelantur  Hilarius  noster  et  Am- 
bmsius  memoriam  esse  judiciorum  Dei.  Nam  vox 
memoria  non  praecessit,  ad  quain  referatur  prono- 
men  hase. 

(c)  Ms.  Mic.  sed.  secum  manens. 

(a)  Lips.  et  Par.  per  exquisitiorem  earum  memoriam 
nos  perpetim  continemus^  etc.,  absque  ulla  auctori- 
Ute. 

(e)  Abest  ita  a  reg.  ms.  Hinc  liouet  quantae  apud 
Hilariaro  auctorilaiis  fueril  liber  ille  seeundum  He- 
brxos  emendatuSy  ob  quem  a  scnlentia,  quam  pro- 


Hujus  editionem  aut  rccentem  aut  recens  sibi  nolam 
innuit,  dum  ex  novissima  illius  lectione  praicnncep- 
tam  ex  aliis  codicibus  opinionem  mutasse  se  indicat. 
An  librum  illum  atleiidit  litt.  5,  n.li,  etlitl.  4,  n.  I, 
etalibi,cum  Graecdnim  ex  iiebnco  transUUonem 
laudat?  Ejusdem  codicis  meminit  Ambrosius  iu  hunc 
p8SL\.  ser.  8 ,  n.  21  iCodices  plerique,  inquil,  hunc  ver-- 
siculum,  qui  primus  esl  titlerce  octawB,  ultimo  toco  lU^ 
terce  habent  septimce ;  sed  secundum  Hebrwos  emeHda- 
tus  apud  Grircos  psalmorum  liber  hunc  versum  docuk 
nos  octavce  littera  cojoutandum. 

(f)  Iia  mss.  At  eaiti,  custodire;  curo  Hilarins  infra 
n.  0,  expresse  observet  Prophetam  non  proQieri  m 
ciMfo(/fre  legem,  sed  potius  se  custoditurum.  In  graeco 


la\  Yox  filiorum  restituitur  ex  mss. 
(n)  In  ross.  reg.  el  Albin.  lex  lata. 


555  TRACT.\TUS  IN  CXVIII  PSALMUM.  554 

Olcen^ :  Ecce  noireliqumuiomniaj  et  secuiisumui  te,  X{\1   Cor.   vi,  16).  Patcns  Dco  cst  ridelis  pectoris 


quiderit  nobis  (il/a(//i.  xix,  27)?  El  lihi  ille  respon- 
derat :  Amen  dico  vobis,  quod  vos  qui  secuti  estis  me,  in 
regeneratione  sedebitis  superduodeeimthronosjudican- 
ffs  324  <^«<>^^^i^ 'i''^*<*  i^rael  (Ibid.,  28).  £t  exein- 
plo  vestro  cxteris  relinquentibus  cuncla  spoponderat, 
quod  et  centuplum  acciperent,  et  deliinc  vitam  xter- 
nam  possessuri  essent.  Quid  est  igiiur  istud,  Petre, 
quod  liabes?  Habesplane,  et  non  audeo  dicere  plus 
te  (1)  centuplo  (a)  ol)tinere  :  dico  tamcn  tc  sine  mul- 
tipHcatione  calculi  possidere.  Dicis  enim,  Quod  ha- 
beOy  hoc  tibi  do  :  in  nomine  Domini  nostri  Jesu  Christi 
surge  ei  ambula.  0  felix  possessio,  o  perrecia  Dei 
portio  !  Non  tcrrena  largiris,  sed  nniur.x  (%)  opes  (b) 
repcudis,  et  viliosi  partus  dainna  restaurns.  Clauduni 


et  nmpla  |.osses>io  :  ut  inliabitet  et  ambnlet.  Sed 
qui  inliabital  ,  qui  inambulat,  quid  lerlium  addi- 
dil?  Et  ego  ero  illorum  Deus  ( Ibidem ).  Ecce 
promissam  nobis  ab  eo  portionem ,  ut  simus  Deo 
(g)  habitatio ;  et  dum  in  nobis  ambulat,  sit  nobis 
ipsc  possessio,  si  sxculum  relinquamus,  325  ^t 
(6)  possessionis  terronx  labi  (h)  renuntiemus,  si 
haTcditatem  cadncorum  respuainus ,  si  viventes 
de  sxculo  exeamus.  Qux  enim  merces  est,  cmor- 
tuis  corporibus  et  exeunte  anima  dissolutis  soe- 
culum  reliquisse  ?  Carendum  est  eo  per  contemptum 
ejus.  Nesciondum  est  ignoratione  voluptnlum  sua- 
rum.  Moriciidum  nobis  in  eo  est,  dum  non  ei  vivimus. 
Scit  Paulus  jnm  non  se  sibi  vivere,  dicens :  Quod 


nalum  ingredi  jubes,  et  multx  aptatis  virum  incessu  B  en:m  ttvo,  jam  (7)  non  ego  vivo  (i),  vivit  autem  in  me 
rudi  incltas.  Has  opes  iribuit,  cujus  Deus  portio  est.      Christus  (Gal.  ii,  !20). 


Novit  et  Panlus  (c)  diviliarum  suarum  glorinm,  di- 
cens  :  Mihi  autem  abstt  gloriari,  nisi  in  cruce  Domini 
mei  Jeiu  Christi^  per  quem  mihi  mundus  crucifixus  est, 
et  ego  mundo  (Gal.  \i,  U).  Talis  Apostolo  gloria,  ta- 
lis  est  portio. 

5.  Portio  melior  est  sceculo  renuntiantium.  Centuplum 
inhacvita  ^tifd.— Humanarani  igitur  hirreditatum  mo- 
dOfPortionem  quae  melior  estctqux  ulilior  eligamus. 
Si  circa  terrena  pntrimonia  siia  in  coliseredum  divi- 
sione  quis  nititur  sortem  commodioris  porlionisappe- 
tere,  quanto  propensiorecura  (5)  parlem  coelestishx- 
rediiaiis((/)  deligemus?  Ceniuplum  Dominus  promit- 
tit :  et  centuplum  non  iii  xternuniy  sed  in  prxsens. 


6.  Propheia  itaque,  sccundum  Apostohim,  non 
sxciilo  viveiis  constanter  et  libcre  ait :  Portio  mea 
Dominus.  (8)  Dixi  ut  custodiam  legem  tuom  (;).  Te- 
nuit  hunc  quem  in  superioribiismodnm,  cum  qunndo 
se  custodiiurum  Icgem  Dei  spopondit.  Non  enim  de 
ea,  quam  corporaliter  agebat,  loqui  intelligitur;  cum 
cusloditurum  sepotius,  qiiam  custodire  faleatur. 

7.  Deum  videre  optat  David,  non  oculis  carnis.  — 
Seqiiitur  deinde,  Vers.  58  :  Deprecatus  sum  fa- 
ciem  tuam  in  toio  corde  meo  :  miserere  mei  secundum 
eloquium  tuum.  Moyscn  deprecntum  es>e  ineminimns, 
ui  Deum  videret  (Eo^od.  xxxiii,  18).  Et  fortc  cogiia- 
ta  preci  ejus  Prophctx  hujus  orntio  existimabiiur. 


JEternorum  antem  bononim  immensa  ct  infinita  retri-  C  Sed  a  Deo  (k)  meminit  dictum  :  Nemo  hominum  vi- 

butioest :  cxterum  sub  deOnitione  centupli,  (e)  pr(£- 

sentiummcnsura  concIudiiur.l*:goautem  ambigo  utrum 

hoccentuplum  Petri  cxcesserit  portio.Ccrte  secundum 

Domini  pra;ceptuni,  sperandum  nunc  in  hoc  sxcuio,  re- 

lictis  omnibus  sjeculi  rebus,  centuplnm  munus  cst.  Esl 

enim  nobis(4)Deus  portio,qui  ait,  Et  inhabitabo  in 

eis.  (5)  Nunc  ergo  (/)  cenlnpli  prscmiuin  est,ut  in  hoc 

terreno  corpusculo  nostro  Deus  hnbiiet.  Sed  quid 

dico  habitet?  Ait  et    ipse,   Et  inambulabo  in    eis 


1)  Antea,  centupjum. 

|i)  Opus;  pnulo  infrn,  divilia;  suas  glorias. 

3)  Patrem  coelestis  hasreditatis  diligeremus. 

'i\  Vocem  Deu*  supplemus,  quac  iu  editis  deerat. 


(5)  Nonergo. 

(6)  - 


Si  possessioni  lerrenas  labis. 


debit  facicm  meam  ,  ei  vivcl.  Ergo  quod  negatum 
Moysi  meminerit,  id  concedi  sibi  posiulat?  Sed  licet 
rnrsum  dicto  evangclico  anlerior  sil,  mominit  ta- 
men  hanc  fidei  bealitudincm  reservari,  qua  dicitur : 
Beati  mundo  corde ,  quoniam  ipsi  Deum  videbunt 
(Maiih.  V,  8).  Itaque  cum  in  Icge  sciat  diclum,  quod 
nemo  faciein  Dei  videat ,  et  vivat ;  ct  ex  evangclica 
beatitiidine  non  ambigat  (/)  omnes  mundo  corde 
Dcum  csse  visuros;   perfectx  modestioi  tcinpcra- 

(7)  Deerat  in  prxcedente  vivo,  quod  ex  ms.  nostro 
cum  c:vterisediiionibiisconseniiente  revocavimiis. 

(8)  Dixi  ut  cuslodiam  legem  tuam,  qux  in  vulgntis 
omissa  sunt,  veiustissimus  etiam  liber  iioster  prx- 

D  terniiitit. 


(a)  Editi,  centuplo^  refragantibu?  mss. 

Ib)  Excusi,  rependis  opus  :  euiendantur  ex  mss. 

(c)  Ita  corrigimus  ex  inss.  reg.  et  Albin.  cum  prius 
legeretur,  diviiias  suce  glorias. 

(d)  Editi,  diligemus,  Ms.  Mic.  diligimus.  Reg.  et 
Albiii.  deligimus.  Vatic.  deligere  debemus. 

(e)  In  mss.  reg.  et  Albin.  oiniuitur  prcesentium  : 
non  male.  Sic  enim  Hilarius  vidctur  ratiocinari  : 
aetemorum  bonorum  retribulio  est  immcnsa  :  niqui 
centuplum  est  nieusura  finitum  :  non  igiiur  pertinet 
ad  aeternam  retributioncm. 

(f)  In  vulgatis,  non  etgo^  quasi,  nonne  ergo.  Pnrti- 
cula  nunc^  qmm  ex  mss.  substituimns,  npiius  signi- 
ficat  centupii  promissionem  ad  vitam  prcsenicm  per- 
tinere. 

(g)  Ita  nostri  mss.  Editi  vero,  Dei  habitalio.  El  dum 
tn  nobis  ambulat^  fit  nobis^  etc.  Illam  centupU  merce- 

Patrol.  IX. 


dem  codem  modo  in  bunc  eumdem  versuin  interpre- 
tatur  Ambrosius. 

(h)  In  vulgatis,  si  possessioni  lerrenm  tabiti.  Ut  su- 
praiitl.  5  ,  n.  5,  4  et  5,  cx  terreni  corporis  coiisortio 
labem  nos  mutuari  inculcatur,  ita  et  nunc  ex  terrena 
possessinne. 

(()  Editi,  non  ego  vivo.  Abest  vivo  a  nostris  mss. 
ut  a  gr.Tco. 

(j)  Verba,  dtxttf(  custodiam  legem  tuam,  in  vulga- 
tis  oinissa  rcstituuntur  ex  mss. 
(k)  Mendose  in  cxcusis,  memini. 
(l)  Ex  Iioc  loco  levalur  ac  prorsus  removetnr  su- 
spicio  nala  ex  qiiilmsdain  diclis  iract.  psnl.Lxiv,  n.  5 
cii8,  cui  jaiu  occurrimns  pag.  193,  noi.  Apcrlo 
eniiu  hic  pncdicanlur  oinnes  luundi  corde,  nullo  ex- 
cepto,  Deum  visuri,  ac  proinde  cuin  Deo  in  coelo  co« 
habitaluri. 

18 


m 


SANCTI  niLARH  EPISCOn 


m 


mcnto  cupidilatem  desidcrii  sui  elocutus  est,  dicens :  A  neminem  sine  peccato  csse  qoi  vivat ,  et  omDes  in 


DeprecatM  tum  faciem  tuam  in  toto  corde  meo.  Scit 
nunc  impossibile  sibi  essc ,  quod  ncc  oculus  vidit, 
nec  auris  audivit,  nec  in  cor  hominis  adsceudit ,  ut 
vidcat.  Scit  invisibilem  esse  carnalibus  oculis  gloriam 
Dci.  Mcminii ,  non  dico  ad  angelorum  clarilales  hoc 
humanae  visionis  lumen  bebctnri,  scd  ipsam  gloriam 
vuUus  Moysi  humanl  corporis  oculos  non  tulisse 
{Exod.  XXXIV,  30). 

8.  Quam  ftagrans  ejus  desiderium,  —  Scd  nos  ex 
desideriis  humanis  Prophetx  dcsideria  meiiamur. 
Ad  egressus  regum  qunnta  exspeciationis  sollicitu- 
dinecurriturt  et  quod  Tidcntibus  gaudium  esi ,  cum 
se  prxbuerint  contuendos?  Quid  illum  coclestis  spi- 
Ifitus  cnpaccm  virum    existimabimus   velle?  326 


carne  sitos  miscricordia  D*ei  egere.  Officii  auiem  sui 
devoiionisque  non  immemor  est,  cum  ait:  $ecundum 
eloquium  tuum ;  ejus  scilicci  eloquii,  quo  ei  peccato- 
ribus  pocnam  denuntiat ,  et  in  se  credeutibms  vitx 
aDiernx  beatiludinem  pollicetur. 

10.  Agenda  qui$que  debet  prfBmetUtari,  —  Dehinc 
scquilur,  Yers.  59  :  Quia  cogitam  via$  meai,  et  con- 
verti  pedes  meoi  in  lestimonia  tua.  Ex  bis  qus  Propheia 
se  gcrere ,  vel  gessisse  commemorat,  quid  nos  quo- 
que  facere  oporieat  docct.  Vias  enim  suas  ogilat,  ei 
cogiiatis  327  ^'s  pcdem  in  testimohia  Dei  refert. 
Nibil  egit ,  quod  non  antca  cogitatione  pervoWeril. 
Non  linguam  iu  oflicium  suum  movit,  non  pedem  ia 
aliquod  quod  acturus  esset  opus  protulit «  noa  ma- 


quanio  desiderii  ardore  cupere  ut  Deum  ccrnai,qui  B  ""*"  ^^  agendum  aliquid  exseruii,  nisi  aniea  super 

ipsam  illam  invisibilem  majesiatem  per  has  angelo- 

rum  claritaics  ci  j^er  hanc  Moysi  gloriam  meiiatiir; 

ct  sciat  etiam  eos,  qui  digni  sunt  conspectu  Dei,  glo- 

riani  ex  conspeciu  gloriae  esse  sumpturos ,  quod  eos 

visio  tantum  el  dignatio  contemplai»  majestntis  iN 

luminel?Quod  sanctus  Aposiolus  ita  intelligcns  lo- 

quitur  :  JSot,  inquil,  omnes  revelata  facie  gloriam  Dei 

exspectantes  ( Id  est,  spectantes)  (11  Cor.  iii,  18),  in 

eamdem  ipsam  transferemur  (1)  imaginein  (a)  a  gio- 

riain  gloriam  ,  sicut  a  Domini  spiritu.  Ei  nunc  quia 

Id  impossibile  isiis  corporis  oculis  sciat  esse ,  toto 

istnd  cordc  desiderai.  Et  cui  est  portio  Deus ,  conQ- 

denter  facicm  ejus  deprecalur  :  quia  quamvis  nemo 

hominum  videai  faciem  Dei,  et  vivat ;  tamen  Deum 

omnes  mundo  corde  visuri  sunt.  Ergo  misericordiam  Q  tesiiiQonia  Dei  convcrterat,  libera  loquiiur,  Vcas.  60  : 


his  omnibus  cogilasset,  (5)  ei  cum  (c)  operationem 
aique  effectum  cogitatio  rebus  aitulerii.  Vidit  Igi- 
tur  antea  omues  vitie  suae  vias  :  et  cum  pli^^enlcia 
sibi  ac  probabilem  reperii,  tunc  in  eam  pedem  con- 
tulit :  scilicet  perspeciis  omnibus  huinanae  operatio- 
nis  viis,  postquam  quid  essci  sibi  utile  cogitavit, 
fidei  su»  pedem  in  testimcmia  divina  detorsit.  Go- 
gitaiio  enim  nibil  poiesi  {d)  subiium ,  nihil  oovum  , 
nihil  inopinaium  pcriime^erc,  cum  dc  consilii  sen- 
tcniia  omnia  quse  accidere  solcnt  spcrautur,  prac- 
fiiiiuniur ,  adeuntur.  Et  id  consequenii  versu  do- 
celur. 

11.  Sic  prceparatum  nil  perturbal.  —  Postca  enim 
quam  vias  sua^  Propheta  cogiiaverat,  et  pedem  ad 


hanc  a  Dco  postulai,  ul  sibi  videndx  facici  cjus  bea- 
tltudo  contingat :  et  postulat  non  sine  ratione  modo- 
quc  prastandi. 

9.  Dei  bonilas  simul  et  severitas  intuenda.  —  Ait 
enim  :  Miserere  mei  secundum  eloquium  tuum.  Fidci 
modestae  vox  est ,  misericordiam  Dcl  non  sccuiidum 
peccaiorum  suorum  conscientiam  ,  sed  sccundum 
ijusdem  Dei  eloquiadeprecari.  Scit  Deum  etiam  pec- 
catoribus  esse  ignem  consuinentcm.  Moyscs  enimait : 
(S)  Deut  noster  {b)  ignis  consumens  cst{Deut.  iv,  24). 
Novit  eumdem  esse  Gdelibus  lucem ,  de  quo  et  alibi 
Propheta  ipse  dicii  :  lUummans  tk  mirabiUter  dc 
montibus  sanctis  {Ps,  lxxv,  5).  Discernil  el  haiic  Apo- 
stolus  boniiaiis  et  sevcriiaiis  Dei  consuctudinem. 


Paratus  sum^  et  non  sum  turbatus,  ul  custodiam 
mandata  tua.  Qui  ad  aliquid  prxparatur,  longp  usu 
ad  id,  in  quo  ei  esi  meditaiio ,  praeparatur  :  oe  euiu 
de  propositi  sui  sententia  negligentem  et  incauivoi 
vis  aliqua  repentinae  turbaiionis  excutiai.  Propbeta 
itaque  novit  esse  plurima  saeculi  scandala.  Novit  io« 
sidiantes  esse  bumanae  naturas  adversantesque  vinu- 
tes.  Scit  pcriculose  dulcem  esse  (e)  opinionem  am- 
bitionemqiie  gloriai  sapcularis.  Novit  occaraus  laaci- 
vieulium  femiiiaruin  esse  coniincniium  oculis  captlo- 
sos.  Scit  turpcs  corporum  cupidiiaies  afTecta  hlandae 
voltipiatis  irrepere.  Scit  cactera  vitiorum  geiiera  il- 
leccbrosis  aditibus  ingruere.  Novit  etiam  plurimis  se 
irroligiosorum  odiis  subjacere,  el  ob  praedicationem 


cuin  aii  :  \ide  ergo  bonilulem  et  severitatem  Dei;  in  J)  Dci  pietatisque  doctrinam,  varils  persequentium  con- 


eos  quidem  qui  ceciderunt  teveritatem ,  in  te  vero  boni' 
latem  {Kom.  xi,  22);  ei  rursum  :  Tu  nisi  permaneas  in 
bonitale^  exdderis  :  ilU  vero  si  non  permaneant  in  infi- 
deUtate,  inserentur  {Ibidem,  22^/23).  Bonitaiem  Dei 
Propheta  exspectat,cum  ait :  Misereremei.  Scil  eoim 

(i)  Imaginem  non  habet  Veron. 
(2)  Deus  vester. 

{d\  Abesi  imaginem  a  mss.  reg.  et  Albin. 

{b)  Iii  nosiris  mss.  Deus  vester.  In  sacris  exempla- 
ribus.  Deustuus. 

(c)Er.,  Lips.  et  Par.  et  tum.  Concinnius  mss.  cum 
Bad.  et  (subaiidiio  uisi)  cum.  Mox  ediii,  cogitatis  rebus 
attulerit.  Vidit  igitur  ante  omnia^  eic.  Iiis  praeferi- 
musmss. 


tumeliis  esse  vexandum.  Ne  igitur  turbari  totet  laii- 
lls  {f)  iii&idiis  ingruentibus  posset,  contra  onuiia  se 
haec  fidel  excidia  prxparavii,  diccns  :  Piiraliis  sicm, 
et  non  sum  turbatus^  ut  custodiam  mandata  tua. 
12.  PauU  exemp/ttm.— Ilabet  (9)  parem  beatos  Apo- 

(3)  Et  tum.  Paulo  posl,  eogitatis  rtbu$.  Deinde, 
aute  omnia. 

{d)  Apud  Par.  subditum :  meuifM»  Ci^iiara  au« 
tem  his  locis  inierpretalur  Hilarius,  prospicer^  ac 
providere  quae  agcnda  aui  siipcrvenlura  bunt. 

(^)  Mss.  duo,  ambitionem  gloria^  oiuiMO  verliu 
opimonem. 

(Q  lu  mss.  uhi  vulgati  habenl,  eoEct^tii. 

{g)  Bad.  et  Er.  patrem^  Lipg.  paraUm  :  comipie. 


5!rr  TRAGTATIS  IN  CXVIII  PSALMUM.  S5B 

stolus  bitjus  pracparaiionissunc  fldnciam.dicens  :  Quis  A  flJelilalis  piaculo.  Sed  iiiler  bos  runium  laqucos,  nnn 


110«  $eparMt  a  caritate  Chrnti  ?  Trikulatio,  an  angut- 
ti(e,  aut  passio,  aut  fames,  aut  nuditas,  aul  pericu- 
/imi,  aut  gliidius?  [  (a)  Sicul  scriptum  est :  Quia  pro^ 
pier  le  morlificamur  tota  die^  deputati  sumus  tonquam 
oves  occisionis,  Sed  in  liis  omnibus  superamus  et  vin- 
cittiHS,  propter  eum  qui  dilexit  nos.]  {Rom,  viii,  55 
fi  <<^<79  )388  ^^  (^uia  adversuni  horum  lolerantiam, 
nc  per  lioic  a  cariiaie  scparari  possct,  scse  pra^pa- 
rassct;  adjecU  :  Confido  enim,  quia  neqne  mors^  neque 
vila,  neque  angeii^  neque  polestates^  neque  prasentia^ 
neque  [utura^  ueque  viriules,  nequi  aliitudo,  necfue  pro- 
fundum,  neque  creatura  alia  poterit  nos  separare  a  ra- 
rilate  Dei,  qua  $$l  in  Christo  Jesu  Domno  nosiro 
(Ibidem^  38  et  39).  Nuila  Apostolum  rerum  carum 


cst.adiniitenda  legis  oblivio.  Prxparatos  cnim  nos 
essc  convenit,  ut  ab  liis  laqueis,  si  qiinndo  circumli- 
gcnl,  exuamur :  ul  legis  Dei  oinni  tempore  recordcmur. 
15.  Media  nocte  cur  surgat  Prophela,  —  Et  rccor- 
datur  planc  Proplieia ,  dicens  ,  Yers.  62  :  Media 
nocte  surgebam  ad  confitendum  tibi  super  judiciajusti- 
ficaiionis  luo!,  Non  vacat  totis  noclibus  somno,  nec 
otiosus  leclo  contimnur  :  329  ^^  confKcndum  Deo 
noii  suluin  nocic,  scd  ciiam  mcdia  noclc  consurgit, 
Mcminit  lioc  essc  tcmpus,  quo  priinilix  i£gypiiorum 
mcrllissima  iiiipia}  obstinationis  clude  pcrcusssc  sunt 
(Exod.  XII,  S9) :  liis  crgo  boris  non  laxaiur  iii  som- 
num  ,  ne  cladi  iEgypti  admisceaiur.  Hoc  noctis 
tempore  iiitrocunte  sponso,  snpiciites  virgines  ia 


qux  accidere  possunt  gcncra,  tali  spc  prxparatum  Bnuptias  cum  lampadibusiiitroibunt  (Maith.  xxv,  6); 


firmaiuiuquc  pcrturbant. 

13.  Exhortaiio  ad  constantiam.  —  Sit  ergo  in  nobis 
ct  flducia  hicc  ct  vox,  ut  cum  subrepunt  cupiditates, 
cuiu  passioacs  ingruunt ,  cum  pericula  ratiganl, 
cum  supplicia  cruciant,  diccre  audeamus  :  Paraius 
sum,  et  non  sum  lurbatus,  ut  custodiam  mandata  tun. 
DoiBinus  aoster  unigenitus  Dei  fllius  inter  cictcra 
praecepia  discipnlis  suis  mandat,  dicens :  Non  turbe' 
tur  cor  vesirum,  ueque  trepidet  (Joan,  xiv,  1).  Adver- 
sum  turbalionem,  «luaecumque  ex  accidentibus  erit, 
loogx  pr»par.uionis  opus  csl  firmiiate  :  ut  ro- 
busia  (!)  fides  (b)  atquc  firmaia,  Dei  mandata  cus- 
lodiat. 

14.  Peccaiaquare  funes.—hi  qucm  autem  se  profe- 


vigilat  crgo,  ne  cum  siuitis  mereaiur  excludi.  Hoc 
tempore  psallentibus  Paulo  et  SiluB  aposiolis  caicnac 
ci  vincula  resolvuntur  {Act,  xvi,  25) :  non  dorroii  ita- 
quene  vinctus  sil.  Ncchahei  cum  (d)  totus  nocturm 
temporis  somniis,  necei  obiivio  orficii  sui  rcquie  me- 
dijc  noctis  obrepit ;  surgit  enim  ad  confitendum  Deo. 
Conressio  vero  non  semper  ad  peccata  rcferenda  cst: 
verum  etiam  in  Dci  laudibus  intcHigeada  esi.  Nunc 
ergo  coiiflieiur  Deo  super  judicia  Justiflcationum 
cjus.  Laudat  igiiur  Dcum,  quod  niliil  nisi  in  judicio- 
rum  justiflcatioiiC  decrcvcrit. 

16.  Participes  Chritti  plures.  Modestia  David. 
Quis  timenlium  Deum  sil  particeps  —  Sequitur  dein- 
de,  Vers.  63  :  Particeps  sumegoomnium  timenlium 


ctum,  quamvc  in  causam  Propheta  praeparaverit,  iie-  C  le^  et  custodientium  mandaia  tua.  Aposiolum  dixisse 

que  turbatus  sit,  quo  minus  custodirct  mandala  Dei, 

cominuo  subjecit ,  dicens  ,   Vers.  61  :  Funes    pee- 

eatorum  circumplexi  sunt  me ;  et  legem  tuam  non  sum 

obliius.  Csse  peccaiorum  fuiics  per  Esaiam  docemur 

dicentein  :  Vce  qui  tigant  peccata  tanquam  funem  ton- 

^um  (Esai.  v,  18),   modo  funis  ex  plurimis  mini- 

niis  crescentis  iii  niulium,  peceata  semper  (c)  tan- 

qiiam  loiigum  fuiicm  teiidcntibus.  Sunt  ctiam  bxc 

delictorum  vincula,  quibus  humanse  mcntes  illigan- 

tur,  de  quibus  in  Pioverbiis  scriptum  esl  :  (2)  Fas- 

cii$    peccatorum    suorum   unusquisque    constringilur 

(Proo.  V,  22).  Slringit  cnim  nos  aUiue  ailigat,  et  his 

viiiorum  funibus  impUcat  diabolus,  in  omni  viix  nos- 

trtt  eursu  laqueos  priciendens.  Quod  autem  ligei,  in 


meminiinus  :  Participes  Christi  facli  sumus  (Hebr. 
111,  U).  Sed  et  iii  quadrages>iiiiQ  quarto  psalmo, 
quosdam  pariicipes  Dei  significatos  esse  meminimus, 
cum  dicilur :  C//td:J(  (e,  Deus,  Deus  tuus  (4)  oleo  loBlitico 
pro!  (e)  consortibus  tuis.  Sunl  ergo  secunduni  Aposto- 
lumetsecundum  Proplietam  plures  Dominiuostri  Jesu 
Cbristi  parlicipes.  Et  particcps  ejus  erit  quisquis  in 
justitia  nianet ;  quia  ipsc  justiiia  csi :  et  particcps 
cjus  erit  quisquis  iii  vcritate  persistit ;  ipsc  est  enim 
vcriias  :  et  quisquis  iii  noviiaie  viix  ambulabil,  crit 
particeps  ejus  ;  quia  ipsc  esl  rcsurrcclio.  Ei  go  cuia 
scia  t  Propheia  plures  Dci  esse  pariicipcs.nunc  per  vere  • 
cundam  ac  modestam  de  se  pra:dicatiooem ,  cum  se, 
quia  ct  ipse  Christus  et  facius  el  dictus  sit ,  Christi 


Evangeliis  cognovimus,  cum  dicitur  :  Hnnc  autctn  *^  memincrit  csse  participem  ;   tamen  omnium  timeii- 


fitiam  AbrahiB  iigavit  Satanas  annis  decem  et  octo 
(Lne.  xiii ,  16).  Ligat  igitur  oinni  vitiorum  genere, 
cbrietatis  consuetudine,  voluptalum  desideriis,  (3)  in- 

i)  Fide. 

2J  Vinculis  pro  fasciis,  Grxco  (Tnpcug  ravcnte. 

3)  Impietalis. 

(a)  Reg.  et  Albin.  mss.  omittunt  qux  uncinis  in- 
clusa  sunt. 

(b)  Sic  mss.  In  vulgatis  nutem,  fide.  Huic  senlciH 
lix  nfflnis  est  illa  Iract.  ps.  lxiii,  n.  6 :  Ncque  enim 
Dei  misericordiam  metus  noster^  sed  fidcs  meretur  :  et 
langcd  prmpar$iiionis  documento  opus  esl^  ut  mereamur 
audiri. 

(c)  Excusi,  ianquam  longo  fune  tendentur,  vcl  ten^ 


tiuiii  Deum  potius  se  confessus  est  esse  participem. 
Est  aulem  tunc  etiam  timentium  Deum  pariiceps,  cum 
paiientibus  compatitur,  cum  plorantibus  complorat , 

(4)  Oleo  exultationii  prce  conmie$  iuoi^  juxta  Grse- 
CUm  eXoctov  or/oT^iao^cuc* 

duntur :  cmendantur  ope  msa.  ubi  verbum  tendenA^ 
bus,  ad  particulam  vx  refercnduro  est. 

(d)  In  priiis  vulgaiis  desideratur  vox  totus  ,  quain 
ex  niss.  rcsiiluiiniis.  Quauiquain  mallemus  toiius. 

(e)  In  ms.  pm  consories  iuas.  Neque  ambigimiis 
qiiin  ita  lcgcrit  Hilarius ,  cum  eadum  praepQsitio  in 
omnibus  mss.  constautcr  rcgat  accusandi  casum. 


SANCTI  HILARII  EPISCOPI 


560 


cam  tamqaam  ejusdem  corporis  membrum  in  dolore  A  tans  magislrum  Dominum  noslrum  Jesum  Christum 


membri  allerius  dolet.  Hac  igilur  passionuni  com- 
munione  timentium  Deum  paniccps  sii.  Cxierum 
quisqiiis  per  insolenliam  suam  credentcminChristum 
et  (a)  redemptum  a  Chrisio  dedignalur  ,  oiacerbat » 
iohonorat»  non  esl  ille  tiuientium  Deum  paiticeps, 
(6)  quibus  non  sit  in  compaiiendis  passionibus  con- 
sors. 

17.  Timenlium  Deum  duo  genera, — Non  nudum  au- 
lem  boc,  neque  solitarium  propheta  posuit,  cum  dicil: 
Pttrtlceps  330  ^^^  ^9^  ommum  timentium  te.  Plures 
Bunt  tinientcs  Deum  ,  et  tamen  inobcdienles  :  plures 
sunt  timentes  Deum  et  tamen  iuildeles  ;  quos  iiaturs 
suae  conditio  limori  quidem  Dei  subdii,  sed  voluntalis 
8UX  perversitas  ab  obsequiis  Dci  avocat.  Atque  ob  id 


cui  est  gloria  in  sxcula  sxculorum.  (i)  Amcn. 

LITTERA  IX. 
13  Teth. 

Bonitatem  fecisti  cum  iervo  tuo,  Domine^  tecundum 
verbum  tuum,  Bomtatem  et  disciplinam  et  scientiam 
tuam  doce  nie ;  quia  mandatis  tuis  credidi.  Priutquam 
humiliarer,  ego  331  detiqui  :  propUrea  eloqmum 
tuum  custodivi,  Bonus  es  tu^  Domine  :  et  in  bonitate  tua 
doce  ffie  justificationes  tuas.  Multiplieata  est  super  me 
imquitas  superborum  :  ego  autcm  in  toto  corde  meo 
icrutabor  mandata  tua.  Coagulatum  est  sieut  lac  cor  eo- 
rum :  ego  vero  iegem  tuam  medttatus  sum.  Bonum  mihi 


nonsufrecissetProphelxdixissc  'MiPartieepssum  ego  B  quod  humiliasti  me  :  ut  discerem  justi(icalione$  tuas, 

ommum  timentium  /e;  nisi  addidissct :  et  custodientium 

mandata  tua.  Timor  cnim  fldei  in  sola  obedientia  Cbt, 

etmetus  religionis  in  obsequelaest.  llorum  itaque  par- 

ticeps  (c)  est,  qui  timoreni  suum  in  mandatorum  Dei 

custodia  comprobabunt. 

18.  Justis  et  injustis  dona  sua  largitur  Deus.  —  De- 
hinc  sequitur  ,  Vebs.  64  :  3fisericordia  tua,  Domine  , 

pUna  est  terra  ,  juttificaiiones  tuas  doce  me,  Terra 

misericordia  Dei  plena  est ,  qux  coniaminata  ,  quae 

corrupta  ,  qux  irreligiosa  ,  qus  iiiiida ,  qux  perdita 

est.  Et  si  quis  forte  audebit  impio  ore  ProphcUm 

mendacii  arguere ,  lamquam  non  in  omnem  terram 

Dei  misericordiam  putet  esse  dirfusam  ;  Dominum  in 

Evangeliis  recolat  dixisse :  Estote  boni  sicut  Pater 


Bomm  mihi  tex  oris  (tii,  super  miUia  auriet  argenii» 

1.  Psatnii  cxvni  scoput.  Dco  inadversit  gratieerefe' 
rendos.  —  Jam  (d)  in  exordio  psalmi  commemora« 
vimus,  nihil  aliud  in  eoquatn  doctrinam  hunian» 
\ils  contineri ,  per  quam  ad  cognitionem  Bei ,  ipsis 
tamquam  parvuli  litierarum  clcmentis  erudiremur. 
£x  persona  enim  sunnosProphetaconiirmat,  qualiter 
in  omni  genere  divini  officii  versari  nos  (e)  oporie- 
ret ,  ut  per  disciplinam  adept»  institutionis»  fidei  or« 
dincm  tenercmus,  ut  ipso  illo  primo  nonae  lilieraever' 
su  docetur.  Ita  enim  dicitur,YERS.65  :  Bonitatemfed" 
sti  cum  servo  tuo^DonunefSecundumverbumtuum.EiloT" 
te  quidam  existiinabunt ,  de  secuiidis  rebus  Propbe* 
tam  locutum,   Deoque  gratiani  ob  ea  quae  sibi  pro- 


vetter  (l)  qui  ett  in  ccelM,  ^t  tolem  tuum  oriri  facit  q  ^peie  acciderinl  retulisse.  Sediioviletiam  in  adversis 


tuper  bonot  et  maht ,  et  pluit  tuper  justot  et  injuttot 
{Matth.  v,  45  et  48).  Patiens  enim  etmisericors  Dcus, 
dum  mavult  poenitentiam  peccatorum  quam  morteni 
{Exech.  xvin  ,  23) ,  donasua  justis  injusiisque  largi- 
tur  9  uiiicuique  per  patienliam  longe  aequanimitatis 
pcenitendi  tempus  impertiens. 

19.  Doctorem  tibi  Dominum  optat  David,  —  Elquia 
hanc  bonitatem  patientia^  Dei  et  perfectlonem,  qu» 
sub  illis  justiflcalionibus  legis  corporaliter  adiimbra' 
tur,  meminit  semper  sibi  Propheia  sperandam ;  ail : 
Juttificaiionet  tuat  doee  me.  Juslificationes  omnes  in 
lege  legerat :  sed  quia  coelesles  sperabat ,  quae  in  ter- 
renis  prxformabaniur ,  non  eget  doctore  terreno. 
Doceri  enim  se  ab  eo  orat ,  qiii  ait :  Petite  et  dabitur 


rebus  gratiain  Deo  esse  referendam  :  scit  in  omni 
passione  ac  tribulatione  eum ,  cujus  judicio  haec  in- 
gruunl  gratulationibus  hoiioranduni.(o)  Scit  (/)  diii' 
geiitcm  esseniedicum,pulribus  vulnerum  sinibus  non 
parceniem.  Mcminit  piam  esse  patrum  in  fiiios  seve- 
riiatem.  Arguiseper  lentaiiones,  ac  probari  per  pa« 
tientiam  (g)  Deo  opiat :  et  in  his  quae  adversa  exisii* 
mantur  agit  gratiam. 

2.  Bene  nobit  in  omnibut  consulit.  —  Atque  hanc 
nostram  inielligentiam  ut  id  Prophetam  orasse  cre« 
damus  ,  ver^us  qui  subjcctus  est  docet ,  dicens  : 
(4)  (/i)  Bonitatem  fedtti  cum  tervo  tuo^Domine,  teaat' 
dum  verbum  tuum.  Vers.  66.  Bonitatem  et  ditciptinam 
et  tcientiam  tuam  doce  me :  quia  mandatit  tuis  (i)  cre" 


fiobit ;  quofrite  et  invenietit ;  pultate  et  aperielur  vobit  J)  didi.  Quidquid  crgo  Dcus  in  servuin  suuni  facit,  bo- 
(Matth.  VII,  7).  Aperiri  sibi  et  dari  clavem  a  doctore  num esi;secundum  enim  verbumsuum  Taciu  Et  quid- 
legis  dedignatur  Propheta  ,  scienti»  coelestis  expec-     quid  secunduin  verbum  ejus  est,  non  potesi  maiuin 


1 )  Qtit  ett  in  cos/tf,  supplevimus  ex  ms.  nostro. 

|i)  Ai)est  Amen. 

[3)  Scit  indiligentem.  Mox  parcentem ,  nbsque  non. 


{a)  Duo  mss.  redemptum  in  Cltritto. 

{b)  lu  vulgalis  ,  qui  non  tit.  Magis  placet  cum  mss. 
quibut ,  nempe  timeniibus  Deum. 

(c)  Regius  codex  cuni  Albin.  participet  expeditnot 
ette ,  qui ,  eic. 

Id)  In  duobus  mss.  jam  dudum, 

(e)  lii  editis  ,  oportet^et  per  ditciplinam :  mox  Par. 
post  Lips.  ordinem  tenere :  dissidentibus  mss. 

(/)  Par.  tcit  indulgenlem.  Mox  omittunt  omnea 


J4)  Hunc  versiculum  codex  noster  miuime  repelil , 
subsc(|ucntem  taniummodo,  in  quo  paritt  iegitor 
pro  credidi. 

parliculam  iion  anle  parcentem.  Hanc  rectius  mss.  re- 
linent,  ac  praemittunt  bic ,  Scit  diiigentem^  hoc  esl» 
aniantem. 

(g)  In  vulgaiis  a  Deo.  At  in  mss.  Deo  :  ubi  probari^ 
id  csl  probabilis  et  accepius  fieri. 

(/i)  Totus  liic  versus  65  non  repetitur  in  vulgaiis. 
Et  repetitur  in  noslris  mss.  et  boc  subjecla  videntur 
postulare. 

(f)  Apud  Par.  parui. 


M*  TRACTATUS  IN  CXVIll  PSALMUM.  5(52 

ciislimari :  quia  ci,  qui  solus  bonus  csi,  volunlas  sit  A  nes,  quac  in  lege  sunl  333  consiiluias,  umbram  in  8« 


p!ena  boniiatis. 

3.  Id  credcm  David  petil  cl  scire.  Diiciplina,  ulililas, 
icienlia, —  Yersus  ilaque,  ut  diximus ,  scciindus  Pro- 
phet»  exponit  afTcctum  ,  cum  ornt  (liocns  :  Bonitatcm 
et  diteipUnam  et  icientiam  doceme,TU)n\i:\[cm  superius 
confessus  erga  se  factam  :  332  quoniodobanc  quasi 
ignorans  doceri  se  precatur  ?  Nisi  quod  tunc  fuil  cx 
fidei  confessione  gralulaiio,  cum  quidqiiid  illud  ficret 
in  86,  id  essebonum  credidii :  nunc  vero  est  pcr  na- 
turam  humanam  ignorantias  causa,  ciim  ut  doceatur 
orai.  Sed  eam  bonilatem  vult  discere,  cui  disciplinasit 
juncia.  (a)  Disciplinaenimnccessarinm  est  severiiatis 
ofGcium  peccata  arguenlis,  ei  vitia  corrigentis.  Cor- 
reciio  vero  vitiorum  mngnum  affert  in  bonitate  profec- 


justiflcalionuin  coelcstiuiu  continerent. 

6.  Iniquoruni  in  justo$  opprobria.  Qui  eis  remten- 
diim.  —  Deiiide  adjecit,  Vrrs.  69  :  MuUiplieata 
e$t  $uper  me  iniquita$  $uperborum  :  ego  autem  in  toto 
corde  meo  $crutabor  mandata  lua.  Patienter  omnia  et 
acquanimilcr  Propheta  tolerans,  in  opprobriiim  su- 
perborum  atqiie  iniquorum  deducius  est.  Si  quis  enim 
ohjiirgationcs  trium  regiim  in  Jnb  recolat ,  intelliget 
quanio  illndcntium  exacerbetnr  opprobrio.  Namqiie 
cum  irrcligiosi  quiqiie  per  passiones  aliquas  emendari 
Dei  servos  contuenlur ,  exprobrare  haec  ita  solent : 
Ubi  Odes?  ubi  spcsin  Deum?  ubi  auxiliantis  virlus? 
ubi  boni  Dei  misericordia  esl?  Conira  qiiaj  firmo  ani- 
mo  fidelique  opus  cst,  el  iii  mandatis  Dei  intento  at- 


tiim.  Bona  crgo  cst  severiiaiis  disciplina :  scd  adhuc  B  que  occnpaio  :  ne  muliiplicaiis  tot  in  se  superborum 


eam  Prophetiignorat.  Non  enini  tanlum  bonitaiem  et 
i/rictp/mam,  sed  etiam  tcientiamwih  doceri:  affectum 
in  eo  fidei  suac  ostendens,  cum  bonitaicm  ei  discipli- 
naro,  quam  nondum  sciat,iamen  boiiam  sihi  a  Deo  esse 
faleatur.De  scientia  autemlocis  plurimisadmonuimus, 
banc  et  Aposiolum  (lCor.  xii,  S),  hanc  et  prophetam 
fnter  prxcipua  gratiarum  spiritaliuni  dona  numcrasse 
(Emi.  XI,  2).  Ergo  ui  boniiatem  et  disciplinam,  iui  et 
(1)  scientiam  doceri  orat :  et  doceri  ob  id ,  quia 
mandatis  Dei  credat ;  osiendens  non  nisi  (ideles  atque 
crcdentes  scientiae  consequi  posse  doctriiiaro. 

4.   UumiliatiOf  delicti  emendatio,  —  Manet  autem 
etiam  in  tertio  versu  ejusdem  inlelligentix  scnsiis. 


iniquitatibus  cedat»  sed  seinper  dicat :  Bonitalem  fe* 
ci$ti  cum$ervo  tuo,  Domine;  ut  ait  ille  passionum  liu- 
roanarum  gloriosus  et  beatus  victor :  Dominus  dedit, 
Dominus  absiulit ,  sit  nomen  Domini  benedictum 
(Job.  I,  21). 

7.  (Jt  lac  in  $ecundi$  blandi,  velut  coagulum  in  ad- 
ter$i$  acerbi.  —  Deinde  sequitur,  Vers.  70  :  (3)  Coa- 
gulatum  e$t  $icut  lac  cor  eorum  :  ego  vero  legem 
tuam  meditatui  $um.  Cor  superborum  (b)  ait  sicut  lac 
coagulatum.  Lac  specie  et  sapore  blandissimum  est, 
qiiod  vitio  aliquo  corruptum  coagulari  solel,  et  cx 
naturae  suae  suavitaie  decedens,  inutili  sapore  aroaro- 
que  corruropiiur.  Crgo  antea  iniqui,  cum  in  secundis 


Ait  enim,  Vers.  67  :  Priu$quam  humHiarer,ego  de^  ^  ^^^""^  ^*^«  PropheUm  coniuerentur,  felicium  rerum 

1:^^.:    . ^i^^..: _  ....,^^r„:  le^.,  ^,.:..-  ^  amici,  simplicilatis  specie  blandientes,  tamquam  lac 

fuerunt.  At  ubi  eos,  ex  bac  bumiliiate  sancti  viri,  su- 
perbia  cl  fastidium  lenuit ;  et  ex  lacte  coagulati  sunt, 
et  ex  blandis  ac  suavibus  adulationibus  in  vitiosi  et 
coacescentis  saporis  amaritudinem  sunt  redacti.  His 
vero  sicut  lac  coagulatis,  legem  tamen  Dei  Propheia 
meditatus  est  :  mcditatus  autem  in  id ,  ut  diceret 
quod  sequenti  versu  continetur. 

8.  Tribulalione$  quid  pro$int.  —  Vers.  71.  Bo- 
num  mihi  quod  humiliasti  me.  Iniquitas  licet  superbo- 
rum  multiplicetur,  ei  cor  eorum  sicut  lac  coaguletur, 
scit  humiliationem  tamen  suam  sibi  Propbeta  bonam 
esse  :  novit  secunduro  Apostolum  virlutem  in  infirmi- 
tatibus  perflci  (U  Cor.  xii,  9).  Bona  omnis  passio, 
bona^  omnes  tribulationes  ,  per  quas  juslificaliones 


iiqni ,  propterea  eloquium  tuum  cu$todivi.  Non  prius 
tribulatio  passionum  ingruit ,  quam  delicta  prx'ce- 
dant :  ncque  per  (2)  passionem  ante  humiliamur , 
quam  per  peccatorum  iniqnitalem  digni  passionibiis 
simus.  Docet  ilaquc  Proplieta  humiliationem  suam 
emendationem  esse  dilecti :  nique  ob  id  bonum  scit 
esse  sibi  quidquid  a  Deo  est,  quia  pati  meruit  quod 
pali  coepit.  El  scit  disciplinam  emendationem  esse 
vitiorum.  Prius  ergo  deliqnit ,  secnndo  autem  humi- 
liatus  est ,  et  per  humiliiaiis  disciplinnm  oportet  eum 
ne  delinquat  doceri,  et  in  cloquiis  Dci  manere; 
quia  j:im  sit  delinquens  humiliatus  ,  et  in  mandatis 
Dei,  ne  ullra  possit  pcccare,  mansurus  sit. 


5.  Justificatio,  opus  rei  justce.  —  Vers.   68.  Bo- 
niis  e$y  Domine:  et  inbonitate  tuadocemeju$tificaiione$  D  Dei  cognoscuntur :  ut  peccantes  humilitate  emendet. 


fnas.  Scit  jusuficationcs  Dei  Propheta  bonas  esse  ; 
quia  bonus  sit  qni  cas  statuit.  Scit  sibi  nibil  nisi  ex 
justificatione  Dei  accidere ;  quia  professus  sit  prius  se 
dcliquisse  ,  dehinc  postea  esse  bumiliatum.  Et  quia 
snperius  orasset  ,  ut  bonitatem  et  disciplinain  et 
scientiam  doceretur ;  nunc  orat ,  ul  justiricationes 
Dei  in  boniiate  doceatur  :  qiiia  justiflcatio  opus  sit 
rei  justs  ,  quae  sibi  ignorabilis  sit ;  quia  jusliflcatio- 

i)  Dei  $cientiam. 

'%\  Pa$$ione$.  Jam  dixerat,  pa$$ionum. 

3)  Coaguiamt  acut  lac. 

(a)  Editi  dimplinam  emm  nece$$e  e$%  e$H  semitatii 
officimn :  castigantur  ope  mss. 


iit  delinquenies  scvcriiate  coerceat,  ut  ignorantes  doc- 
trina  doceat.  Idcirco  enim  bonum  sibi  quod  humi- 
iiatus  est,  (4)  ait  quia  per  humiliationem  Justiflca- 
tioiies  Dei  disceret.  Deliquii  enim  priusquam  humi- 
iiarelur:  et  humiliias  ei  bouum  esi,quia  per  eamjus- 
tificatio  Dei  discitur. 

9.  Lex  ori$  Deij  iex  Cttri$li.  ^Conclusit  autem  hoe 
roodo,VBR8. 72 :  Bonum  mifn  lexoristui  iuper  (5)mt((ia 

(A)  Ait  supplevimus  codicis  fide. 
(5)  In  Dostro  iibro  mUei  conatanter. 

(b)  In  duobus  mss.  ac  ii  lac. 


5G5 


SANCTl  IllLARU  CriSGOH 


rwu 


auri  et  argenti,  Non  334  ^^^  simplcx  conclusionis  A  >nur  enim  dc  liis  qiio)  hiimnno  subjecta  conspectui 


islias  sermo.  SufTeccrat  enim  ad  Prophelx  gratula- 
lionem  dixisse:  Bonuin  mlbi  est  lex  tun.  Sed  cum  ait, 
lex  ori$  lui,  plus  voluit  intelligi.  Locutus  est  Deus 
per  Moysen  legem,  loculus  cst  per  prophetns :  sed 
hxc  lex  Dei  est,  non  etiam  lcx  oris  Dei.  Os  autem 
Dei  est  ille,  qui  ct  virtiis  Dei  est,  (a)  qui  ct  snpientia 
Dei  est,  qui  ct  brachium  Dei  est,  qui  et  imago  Dei  est» 
Deus  scilicct  et  Dominus  noster  Josus  Ghristus,  di< 
ccns  :  Beati  pauperes  spiritUt  qnoniam  ipsorum  esl  re- 
gnum  calorum  (Matth.  v,  3),  dicens  :  Beaii  iugenles, 
quia  ipsi  consolabunliir  (Ibid.  4)  ;  diccns :  Benediciie 
qui  vos  persequuntur,  ei  orale  pro  calumniantibus  voi 
ac  persequentibus  vos  (Ibid.  H).  Ilanc  legem  oris 
Dei  bonum  sibi  esse  Propheia  confessus  est :  el  bo- 


sunt,  scilicct  de  creatis  in  tcrra  et  mari  ci  acre,  et 
qu.x  singulis  quibusqiie  geiicribus  naturisque  per- 
mixta  siint.  Pulcra  hiec;  scd  quod  tandem  in  Oceano 
aut  (crra  aut  coilo  (d)  aut  aere  bonum,  qu:c  in  his 
creata  suiit,  eo  quod  talia  crcata  sint ,  consequentur? 
In  bomine  aulcm  quidquid  est,  sibi  proficit.  Et  lioc 
unum  in  terris  nnimal  rationale,  intclligens,  dijudi- 
cans,  sentieiis  conslitutum  cst :  horumque  onniium 
generum,  quae  in  eo  sunt;  nibll  (5)  ad  (e)  aliud  ali« 
quid  proficit,  qunin  ul  ipse  et  c<Tteris  aliis,  et  his  in 
quibus  est  natus  utatur  :  utatur  autem  ad  cognoscetw 
dum  vencrandumque  cum  qui  tantorum  in  se  bono- 
ruro  auctor  el  parens  sit. 
2.  Quando  qnidgrande.  Nomensuum  quando  amittai. 


nuin  non  cum  comparationis  et  definiiionis  et  modi  g  —  Ex  quo  magnum  illud  atque  mirabilc  Salomonis 


numero,  sed  supermilUaauri  et  argenti.  Indefinitus  hic 
sermo  est,  cum  dicitur  mi7/fa ;  quia  indefinite  bona 
est  lex  oris  Dei.  Ex  comparatione  (b)  vcro  rerum 
maxlme  in  terris  preiiosarum ,  utilitatem  bonorum 
eorum  quse  a  Deo  sunt  statuta  (t)  significat  (c)  in 
Chrisio.  Amcn. 

LITTERA  X. 
f  iod. 

Manus  twe  fecerunt  me,  et  (2)  ptasmaverunt  (IIW. 
prwparaverttnty  vel  finxerunt)  me.  Da  mihi  intellectum 
irl  discam  mandata  tua.  Qui  timent  te^  videbunt  me,  et 
Itetabuntur :  quia  in  verba  tua  spero  (llil.  sperati).  Co- 
gnovit  Domine^  quia  aiquitas  judicia  tua,  et  in  veritale 


dictum  esse  intelligilur,  quod  tale  est :  Grande  homo 
et  pretiosum  vir  misericors  :  virum  vero  fidelem  oput 
est  (4)  invenire,  Quid  enim  tamdifficile  est,  quidve  tam 
ardui  opcris  est,  quam  invenire  eum  qui  meminerit 
se  secundum  imaginem  et  similitudinem  Dei  esse 
factum,  qui  divinorum  eloquiorum  studio  inteoius, 
rationcra  animae  siix  corporisque  cognoverit,  et  ori- 
ginem  iitriusque  generis  naiuramque  pcrceperil ;  ad 
quem  denique  finem  haec  institutio  sua  ortusque  con- 
tendal  ?  Atque  ob  id  mngnum  quiddam  est  hoino.  Iloc 
enim  nomen,  ubi  rerum  superius  commemoralarum 
cogniiioiie  neglecla  in  vitia  deciderit,  amiliil ;  indi- 
gnus  scilicet  jam  judicaius  homo  nuncupari.  (f)  Et 
qui  sccundum  imaginem  et  siinititudinem  Dei  ractiis 
tua  humiliasti  me.  Fiat  misericordia  tua,  ut  exhortetur  q  s||,  secundum  exprobraiiones  propheiicas  e(  evau- 


me  secundum  eloquium  tuum  servo  tuo.  Veniant  mihi 
miserationes  tuas,  et  vivam  :  quia  let  tua  meditatio  mea 
e$t.  Confundanlur  superbi,  quia  injugte  iniquitalem  fe^ 
eerunt  in  me  (Infra ,  sUper  me)  :  ego  aniem  exercebor 
in  mandatis  tuis.  Convertantur  mihi  qui  timent  te^  et 
qui  noverunt  tesiimonia  tua.  Fiat  cor  meum  immacula- 
tum  in  justificalionibus  tuis  :  ut  non  confundar. 

1 .  Homo  terrenis  Dei  operibus  prasslantior.  Ad  quid 
ereatis  uti  debeat.  —  Gommane  judicium  esl,  inter 
omnia  terrena  Dei  opera  nihil  hoinine  utilius,  nihil 
esse  speciosius  :  quia  etsl  sint  aliqua  pulcra  ei  or- 
nata,  magniuidinem  quidem  ejus  qui  ea  tam  decora 
genuerit  335  testantur,  vcrum  speciei  et  ornatus  et 
inslliutionls  suad  fructum  ipsa  non  sentiunt.  Loqui- 

(1)  Signifieani,  Mox  absunt  verba ,   in  Christo,  ]) 
Amen, 

(2)  Paraverunt. 

(a)  Regius  codex  et  Albin.  quiet  sapientia  Dei  est^ 
seilicel  Dominus,  aliis  omissis. 


(b)  Editi,  ex  eomparatione  enim :  inconcinne. 

(c)  llaec  postrcma  verba  ndjeclmus  fliicloritato 
mss. 

(d)  Duo  mss.  in  mhere.  Apertiiis  tota  hxc  plirasis 
sfc  potest  reddi  :  Qm  in  Oceano  aut  tcrra,  etc.,  crcnta 
fHnli  quod  bonum  in  ns  consequentnrt  ^td.  Qiiidni  bo  • 
num  aliquod  consequantiir  aninialia,  si  senlinnt? 

(e)  In  vulgaiis  desideraiur  partl^ula  dd.  Moxapud 
Lips.  et  Par.  prd  et  ctBierie  atiis,  substiiulam  est  m 
cmteris  atiis,  contra  fidein  mss.  ct  Hilarii  mentem«  vo- 
leniis  ad  bominis  usum  et  sua  et  alieiia  omnia  desti- 
iiarii  ipsum  vero  a^  niUI  aliud  creatum  esse. 


geiicas,  aut  serpens,  aut  progenies  viperarum,  aiit 
equus,  aut  mulus,  aut  vulpes  ei  nomen  esi :  et  pro- 
prietas  ei  nominis  sui,  ubi  de  innocentia  cxciderit , 
(8)  aufertur. 

S.  Hominis  duplex  origo.  —  Vcrum  qui  studiosa 
Ade  doctrinam  Dei  et  praecepta  scrulatus  sit,  et  per 
innocentiae  studium  dignuin  pnnstare  se  velil,  qui  se- 
cundum  imaginem  et  slmillindineni  Dei  factus  sil , 
nii  et  ipse  Prophetae  voce  poteril,  diccniis,  Vers.  73: 
Manui  tuce  fecerunt  me,  et  priFparaverunt  me.  Et 
In  aliquibiis  codicibus  ita  scriptum  deprehendimus : 
Manus  tuce  fecerunt  mc,  et  finxerunt  me :  da  mihi  in- 
tdlectum,  ut  discam  mandatatua.  336  ^i  ^^^^  dubio 
non  otiosum  esse  existiroandum  est,  quod  non  satis 

Deest  ad  \n  ms. 

Inveniri. 

Auferetur. 

(f)  Ms.  Mic.  et  qui  non  secundum  :  ct  mox,  sed  se- 
cundum.  Illud  sed  apiid  Par.  immissiim  est.  Hoc  an- 
tero  Hilarii  argumentuin  cst :  llomo  est,  qui  secun- 
duin  imagincm  ct  simililudinem  Dei  faclus  esl :  snd 
qul  ab  innocentia  excidit,  non  reilnet  imaginem  Dol, 
nec  proiude  hominis  iioineii.  Scriptura  enim  eum  ho^ 
minem  dicit,  qui  est  ad  imofinem  et  simUitudinem  Dei; 
peccantem  aulem,  non  homvieniy  sed  aut  serpentem,  aut 
equum,  clc,  inqiiit  Ambroiius  in  euiiidein  versuin  Ui- 
larii  vestigiis  iusistcns,  qui  ct  paulo  post  ad  peccaio- 
rem  ait :  Post  quam  peccasti,  aliud  esu  ceepiiti;  itlud 
quod  eras  esse  detiisti....  ut  fieres  ex  homine  ierpem. 
mUuii  ^Miw»  vulpecula. 


m  TRACtAttJS  IN  CXVUI  PSALBtUM 

crat  Propbetain  dixisse :  Manui  luw  fecerunt  me;  nisl  A  pore  ei  inslltula  el  effecU  6si ,  (tUd  su] 


566 

jube- 


adjecisset,  finxerunt,  vel,  prceparoverunt.  Sed  hono- 
rem  conditionis  suae  Propheia  inlclligens ,  specialem 
originis  suae  in  hoc  significare  voluit  dignilalem,  pri- 
mum  dicens,  Manus  tu(e  fecerunl  me. 

i.  Creala  verbo  omnia,  De  homine  condendo  ante 
tractatur,  —  In  creatione  mnndi  omnia  verbo  effecU 
esse  acecpimus,  cum  dicitur  :  Fial  tux  {Gen.  i ,  3); 
cum  dicitiir  :  Fiat  ftrmamentum  ( Ihid.  0 ) ;  cum 
d](  ilur  :  Et  pareat  arida  (Ibid,  9) ;  cum  dicilur  :  Ger- 
minet  terra  herbam  pabuli  seminantem  semen  secun^ 
dum  suum  genus  (Ibid.W);  cum  diciiur  :  Fiant 
luminaria  in  firmamento  (Ibid.  14) ;  cum  dicilur  : 
Ejiciant  aqum  reptilia  animarum  vivarum(lbid.  ^O). 
Ergo  omne,  ex   quo  vel  in  quo  mundi  toliiis  cor- 


batur  :  neque  inchoaiionem  emaia  bl  perrecli6heni 
lempus  aliquod  33^  <lis<^^i^^^f  "^"^  consummalio- 
nem  inchoaiio  in  eo  quod  est  coe][)ta  percepit.  Aonid 
vero,  cum  internam  el  e\ternam  ia  se  haluram  dis- 
sonanlem  aliam  ab  alia  contineat,  et  ex  (iuobus  ge- 
neribus  in  unum  sitanimai  raliohisparticeps(2)con- 
stilutus  (6),  duplici  est  ihstilulus  exoidio.  Primum 
enim  diclum  est  :  Faciamus  hominem  dd  imaginem  et 
similitudinem  noslram  (te/t.  i,  26) ;  deliihc  secundo, 
Et  accepit  Deus  pulverem  de  ierra ,  et  finxit  hominem 
(Gen.  II,  7). 

7.  Facta  illius  ad  imaginem  Dei  anima.  Gorpus 
deinde  de  terra  formalum.  —  Primum  opus  non  habct 
in  se  assumpix  aliunde  alterius  naiurae  originem.  In- 


pus  crealum  est,  originem  sumit  ex  diclo,  el  subsistere  fi  corporale  esl,  quidquid  illud  (c)  tuiii  dc  cdhsilii  seh- 


in  id  quod  est  ex  verbo  Dei  coepit.  Yerum  de  homine  ita 
Deus  loculus  est :  Faciamus  hominem  ad  imaginem  et 
similitudinem  noslram  (Ibid.  26).  Diffcri  iiaque  nalura 
et  origo  hominis  ab  instilutione  univcrsae  creationis  : 
et  proprie  dc  e5  ^nte  et  Iri^ciaiur  ei  coittirmatur  ut 
Aat,  cum  csetcra  sine  quadam  cohsilii  sentetitia  esse 
siiit  jussa.  Ilabet  ergo  (1)  primum  hnnc  origo  homi- 
nis  dignitatem ,  quod  ei  proprium  fuit  de  se  ante 
iractari. 

5.  Privitegium  atiud ,  quod  manibUs  Dei  condaiur. 
Qua;  hic  indagentur.  —  Verum  el  in  hoc  praesenii 
prophetico  dicto  ingens  humaiioe  originis  privilegiiim 
continetur.  Non  enim  manus  Domini  pecora  ei  nqua- 
tilia  et  volaiilia  recerunt;  husquam  isiud  Scripturoe 


tentia  inchoatur  :  (it  enim  ad  imaginem  Dei.  Noh  Dei 
imago  ;  quia  imago  Dei  est  primogehitus  oihnis  crea- 
tura; :  sed  ad  imaginem  Dei,  ii)  ^st ,  se6iih(it!lm  ima- 
ginis  et  similitudinis  specicm.  Divihum  ih  60  61  Iii^ 
corporale  cohdehdum,  ^hod  set^iindunl  ithagihem  Dcl 
et  simililudinem  tum  ficbdl  :  eieu^plum  scilicSt 
quoddam  in  nobis  imaginiS  Dci  est,  et  simiiithdinii 
institutunl.  Esi  ^rgo  in  hae  t-ationdli  6t  incorpbiali 
animde  nostrae  substantia  I^rimuin  ,  quod  adima^inehl 
Dei  factum  sit.  Secundi  vero  operis  eftlcientia  qdnhld 
differt  ab  institulione  priina  (f.  t)iimi)t  beUs  terne  pul- 
verem  nccipil.  Ndm  sumitur  puIVis,  tit  i(^rrchd  iiia- 
teries  formatur  in  hominem,  vel  plrjcpabtuf  :  et  ei 
aliu  in  alind  opere  ac  sludio  ii]irlin(?is  e^polilui^.  PlrU 


tradidere.  Egregium  hoc  itaque  et  praeclarum  in  ho-  Q  mum  ergo  non  accepil,  sed  reCii :  secuhduni  h6W  lil 


mine  est,  quia  a  caLteris  digniiaie  operaiionis  cxci- 
pitUr.  De  confirmationc  autem  cceli  ita  quodam  in 
loco  leglinus  :  Ego  manu  mea  firmavi  coslum  (Esai. 
ILV,  12,  sec.  LXX  ).  Ergo  cxjBqnntur  opcniliohi  ho- 
minis  istud  elementum,  cum  (a)  Idipsum  inanu  Dci 
firmatum  esse  memoratur?  Sed  quamquam  coelum 
manu ;  homo  tamen  manibus.  Prneslat  ergo  Driicio 
anius  manus,  duarum  operatio  :  ct  id  quod  ad  coiifir- 
malioncm  coeii  satis  cst,  in  hominis  conditione  non 
snlTicit.  Ihtelligcndum  autem  est  cur  manibus  Pro- 
pheta  se  facium  esse  dicat :  neque  solum  facium,  sed 
etiam  (iguratum  vel  praeparatum. 

6.  Uno  Dei  jussu  perfecta  omniat  non  homo.  — 
Gasterorumomniumelenientorum  ereaiioeoipso  tem- 

({)  Primam, 

(n)  Sola  editio  Par.  ad  ipsum.  Argnmento,  quod  D 
ex  verbis  Esaix  secundinn  LXX,cum  llilario  conticit 
Ambrosius,  non  item  suffragaiur  Ynlgata,  in  qua  le- 
gere  est,  manus  mew  tetenderunt  cmlum. 

(b)  In  niss.  constitutum.  Hunc  locnm  non  attendil 
Scultetns,  intersingnlares  llilariiopinionesrecensens 
qaod  animam  corpoream  seiiserit.  Si  enim  nnima  est 
corporea,  liomo  non  constat  duobus  generibus  ,  nec 
naturam  aliain  ab  alia  dissonanlem  continet.  Quippe 
non  novimus  nisi  duo  substantiarum  genera,  quorum 
unum  corporeum  sit,  allerum  corpore  careal. 

(e)  Parlicnla  tum  in  vulgaiis  oinissa,  revocaiur  ex 
scriptis.  Incorporalis  aniniu;  subsianlia  rursuin  hicac 
deinceps  iia  diserlis  verbis  asseritur,  ui  non  videa* 
tur  quomodo  Scultetl  imprudeuiiam  noa  correxerioi 


primnm  fecit,  sed  accepit ;  ei  (d)  tunci  fofhiaVit  h\ 
prxparavit. 

8.  Prwparatuni  etiam  recte  dici  pdtest.  Cur  ihanibiii 
Dei,  non  manu.  —  tJtratt1t|ae  [e)  auleW  intelllgi  l^ecie 
poiesi,  quia  utrumque  scrlptum  depi-ehendimus  :  lil 
formaverit  in  id  quod  est,  corporls  scllitei  sp^citim  ; 
vel  proeparaverit  in  id  quod  dlcliur  :  tt  inapiravit  lii 
eum  spiritum  titce  ,  el  faciitt  est  hdmo  iti  ani)Mm  vU 
ventem  (Gen.  ii,  7).  Inspiralioni  ergo  hdic  pi^depara- 
tus  sive  formatus  est :  per  quam  natura  dniihse  6t 
corporis  ([)  in  vitae  perfeciionem  quodam  ihspirjHi 
spiritus  fcedcre  cohiinerctur.  Scit  iii  se  dupllccm  bea- 
tus  Paulus  esse  naiuram,  cum  secundum  ihieriot*erti 
hominem  delectatur  in  lege,  et  ciiin  aliani  in  ihem- 

(^)Constilutum.De\ndQtest  conbtilutus  pro  estinstitutus. 

alii  recentiores.  Si  quid  in  Maith.  cap.  v,  n.  8,obscure 
loquitur  Hilarius  ,  ex  hisclaris  erat  illud  intelligen- 
dum. 

(d)  Denuo  hic  in  editis  deeratlunc,  accaelera  noimihii 
perturbateerantposiia.UemonstratHilariusanimamex 
nulla  praiexistentc  substanlia  conditam  ,  eOrpus  QU« 
lem  non  ila. 

(e)  Scilicet  et  verbuin  formavit^  ei  prteparavil  :  ul 
corpus,  si  in  se  spccietur,  dicalur  formatum;  prsepa- 
ratum  autem  ,  si  respiciatur  ad  animam,  cui  reci^ 
piendre  nptatum  est. 

(f)  Tres  mss.  vita;  perfeclionem...   contineret    In 
spirationem  liic  interpretalur  llilaiius  terliani  velull 
Dei  in  homine  condendo  aciioncmi  qua  auimam  cum 
corpore  connexuerit. 


567  SANCTl  HILARII  EPISCOPI  56S 

suis  videt  legem  quae  se  captivum  ducat  in  legc  pec-  A  modo  avium  herbanimque  qiiarumdam ,  quac  vis» 


cati  (Rom.  vu;  i,%  et  25).  Quod  ergo  fit  sccundum  ima- 
ginem  Dei,  ad  animi  338  perlinet  digniuiem.  Quod 
autem  formatur  ez  tcrra,  specici  (1)  corporis  natu- 
raeque  primordium  esl.  £t  quia  vel  locutus  ad  alle- 
rum  Deus  intelligitur  cum  dicit,  Faciamus  hominem ; 
vel  iriplex  cognoscitur  hominis  facii  (2)  praeformati- 
que  (a)  pcrfectio  :  cum  et  fit  ad  imaginem  Dci,et  for- 
matur  e  terra,  et  inspiratione  spirilus  in  viveniem 
animam  commovelur  :  idcirco  manibus  se  faclum  et 
formalum,  non  manu  tantum  Propheta  testntur,  quia 
in  constitutione  sua  non  (b)  soHiarli  lantum,  et  ca- 
dem  triplex  fuisse  docetur  operatio. 

9.  Uumana  de  se  ignoranlia,  Inlellectuz  a  Deo  ro- 
gandus.  —  Et  quia  islud  sciat  Prophota  valde  esse 


tantum  et  (d)  conspectx  mnrbis  aliquibus  et  infirmi- 
tatibus  medentur.  Utilis  ergo  est  et  sancti  prsescntia 
timeniibus  Deum  :  quia  necesse  est  profectum  :ili- 
quem  ex  contemplaiione  ipsius  conscquantur.  Sed 
Prophcia  non  hoc  in  sc  soium  conlueiidum  piitat , 
quod  (3)  caducis  (e)  ac  promiscuis  oculis  subjectum 
esl.  Vult  iile  probitniem  vitx  suse  conspici,  vult  jus- 
titiam  suam  et  religionem  et  contineutiam  cerni « 
Non  enim  tantum,  quia  videiil  eum,  limeiites  Detun 
Ixlabuntur ;  sed  quia  videnl  eum  in  verba  Dei  spe- 
ranteiii :  el  speraniem  non  mediocriter,  nequc  con- 
fuso  huinanx  opinionis  crrorc ;  sed  diccntem  cum 
liberlate  id  quod  consequiiur. 

1 1 .  Judicia  Dei  prosientia  ,  non  oiterna  ,  Prophelee 


occultum  atqiie  recondiiuin ,  quatenus  scilicet  mani-  B  nota, — Vers.  75.  Cognovi,  Domine,  quia  a^quitas  judicia 


bus  Dei  formatus  sit  :  tamen  ut  pleiiam  atque  abso- 
lutam  iiiteiligenti.ne  hujus  rationem  (e)  consequatur  , 
ait:  Damihi  inlellectum,  ut  discam  mandata  tua.  Tam- 
quam  ignorans  haec  loquitur,  et  lamquam  nondum 
intelligentiam  adeptus,  dari  sibi  intelligentiam  depre- 
catur :  et  audent  non  dico  Ecclesiae  homines ,  scd 
gentium  sophistae,  quaedam  de  naturae  humanae  insti- 
lutione  velle  iractare ;  audemus  eiiam  gloriari,  reciae 
ac  perfectae  nos  vitae  esse  scientiam  cons(*cuios.  Sed 
doceri  nos  oportet  prophetae  hujus  excmplo,  ut  vel 
divinarum  rerum  ignorantiam  confiteamur,  vcl  igno- 
ratarum  intelligeniiam  deprecemur.  Opiimum  est 
autero  cuelestium  mandatorum  scienliam  a  Deo  per 
precem  posiulare,  infirmiiatem  ingenii  nostri  pauper' 


(iki  et  (0  vere  humiliasti  me.  In  locis  c;ctcris  niemiui- 
inus,  iia  Proplictain  dicere  soliium  :  Da  mihi  intel- 
lectum  ,  et  doce  me ,  et  ohservabo  praeceptn  tun. 
Nunc  autem  tamquam  (g)  de  adeptis  profitetur,  di- 
CCDS :  Cognovi,  Domine,  quia  oequitat  judicia  tua.  Sed 
hic  non  dc  judiciis  illis  aeteruis,  sed  de  praeseiuibus 
sermo  cst.  Judicia  enim  illn  acierna  secundum  eum- 
dem  prophetain,  sicut  abyssusmulia  (Psal.  xxxv,7); 
et  secundun  Apostolum  :  Judicia  Dei  invesligabilia  et 
inscrutabilia  (Rom.  xi,  33).  Scil  autem  in  his  judiciis 
qiiae  nunc  sunt ,  qiiidquid  in  se  geratur.  ex  judicio 
Dei  fieri :  omnes  tribulaiiones,  omiies  pressuras,  om- 
nia  insectationum  odia,  omnes  persecuiionura  iiifes- 
tationes  ,  ex  judicio  in  se  Dei  adesse ,  ut  per  h.rc 


tatemque  cognoscere.   Primum    enim  ,  secundum  G  probabilis,  ut  per  haec  emendatus ,  et  taroquam  pcr 


Apostolum ,  rouiius  est  gratiarum  sapientiae  donum  , 
sequens  scicnti»  (I  Cor.  xii,  8) :  ct  idcirco  hunc  or- 
dinem  etiaro  hic  propheta  servavit,  dicens :  Da  mhi 
inieUectum^  ut  discam  mandata  tua.  Primum  intelli- 
gentiam  ,  post  etiam  scientiam  deprecatus  est. 

10.  Piorum  conspectus  tristis  impiiSt  lcetm  justis. — 
Sequitur  deinde,  Vers.  74  :  Qui  timent  tc  videbunt  me, 
a  ketabuntur ,  quia  in  verba  tua  speravi.  Gonsuettido 
impiorum  est ,  ut  conspectis  religiosis  viris  tristes 
aint.  Oderit  enim  necesse  est,  ebriosus  sobrium,  con- 
tinentem  impudicus ,  justum  iniquus :  et  tainquam 
conscientiae  onus ,  praesentiam  sancti  ciijusque  non 
sustinet.  Gontra  vero  ad  conspectum  viri  fidelis,  re- 
ligiosi  omnes  quibus  timor  Dei  est  laetaiitur ,  et  vel 


ignem  examinatus  alque  purgatus  sit. 

12.  Scientite  et  fidei  discrimen.  —  Plus  est  autem 
nescio  quid  in  cogniiione  ,  quam  iii  fide ,  operis  :  el 
idcirco  hic  noii  credidit,  sed  cognuvit :  quia  fides  ha- 
bet  obedienti:e  meritum ,  non  habet  autcm  cognitas 
veritatis  fiduciam.  Distinxit  Apostolus  plurimum  in- 
ter  cognitionem  fidemque  difl^erre,  posteriore  eam 
loco  inter  gratiarum  dona  connumcrans.  Primo  enim 
sapientiam,  sequenti  cognitionem  ,  tertio  fidem  prae- 
dicnvit :  quia  qui  crcdit,  potest  ignorarequod  credit: 
qui  auiem  jam  cognovii,  noii  potest  id  quod  cognovit 
adepta  cognitione  non  credcre  (Vid»  lib.  viii  deTrin., 
w.  10). 

i  3.  Judicia  Dei  justa.  —  Ergo  ambiguitatem  hic  non 


solo  corporeae  contempIationis339  ^'su  gratuiantur,  D  admiitit  Propheia,  quin  sciat  justa  esse  Dei  judicia , 

>    (\)  Corporew.  (5)  Publieis. 

(2)  Formatique. 


^a)  Sic  mss.  quod  respondet  verbo  praparaverunt. 
Editi  vero  formatique. 

(b)  \n  vulgntis,  solitaria  :  non  exprimitur  una  ra- 
tio  cur  manus  Dei  in  plurali  dicantur  hominis  condi- 
trices.  Hiijus  enim  rei  duplex  redditur ;  prima,  quia 
noii  unius  personae  operaiio  fuit ;  aliera ,  quia  non 
nna  fuit ,  sed  triplex. 

lc)  Mss.  consequamur. 

^d)  Regius  codex  cum  Albin.  Consnectm  utiles  sunt. 
Vttlis  ergo,  etc.  In  eamdem  litt.  n.  23,  Ambrosiiis  : 
Si  est  tantavis,  inquit ,  in  naturalibus,  ut  animal  visum 
mrosit  ictericis,  etc.  Qiiodnam  sit  illud  animal  docet 
riinius,  iib.  xxx  Uibt.  Nat.  c.  11»  ubi  ait :  Avis  icte- 


rus  vocatur  a  colore,  qum  s%  speetelur,  sanari  id  malum 
tradunt,  et  avem  mori.  Hanc  puto  laline  vocari  galgu- 
lum.  Galbulum  alii  vocant,  vulgo  Loriot. 

(e)  Ita  nostri  mss.  At  excusi,  publicis. 

(f)  Apud  Par.  hic  veritate  tua ;  infra  autem  »  in  «e* 
fitate  tua.  Utrobique  ex  editioiiibus  aliis  ac  diiobut 
mss.  reslituimus  vere^  quomodu  vertit  Hieronymus  ex 
bebraco,  favenlibus  etiam  Graecis,  qui  legunt  aXv9euc. 
slnc  o-oO. 

(g)  In  duohus  mss.  de  apertis^  lectio  non  spernenda: 
ut  pr.Tseniia  Dei  judicia,  quatenus  aperta,  opponantur 
aeternis,  quae  obscura  ut  abyssus  pra^dicantur. 


569  TRAGTATUS  IN  CXVin  PSALMUM.  570 

idest,  liumilialionis  suae  el  tribniationis  et  340  Arationibus  ejiis,  qui  pater  miseraiionum  cst,  prove- 


Gontempius  et  injnrix  et  doloris.  Ita  enim  ait  :  C(h 
gnotfi^  Domine  ,  quia  tequitas  judicia  tua,  et  vert  hu* 
mliaxti  me.  Non  sine  causa  se  scilicet  esse  tribiilaiio« 
nibus  subditum,  noii  sine  cnusa  passionibus  pcrmis- 
8um ,  non  sine  causa  (1)  injuriis  humiliatum ;  sed 
ad  bumanorum  viiiorum  expianda  peecata ,  ex  jiistis 
86  ac  veris  Dei  judiciis  humiliationi  esse  subjec- 
tum. 

14.  Ea  nonpetit  David  decUnare;ted  Dd  ope  fortiter 
ferre.  —  Sed  quia  iii  his  passionibus  ex  aequilaie  di- 
vlni  judicii  versctur :  (a)  exhorlationem  proiscntiuni 
humiliationuin  ex  misericordia  Dei  dcprecatur;  quia 
humana  innrniitas  impar  sit  tolerantix  passionum  , 
dicens,  Yers.76  : Fiat miserieordia  tua^ut  exhortelur  me 


hatur.  Scit  Propheta  noiidum  se  ea  vivere  vita  qusD 
▼ita  sil :  nemo  enim  nostrum  hoc  quod  nunc  vivit , 
vitam  audebit  existimare.  Niinc  enim  in  corpore  mor- 
tis  sumus,  Paulo  diccnte  :  Qui$  me  liberabit  de  cor» 
pore  mortii  huju$  (Rom.  vii,  24)  ?  Et  hnc  ipsum  eo- 
dem  hoc  propheta  testantc  ita  :  Et  in  pulverem  morti$ 
(4)  dedumni  me  {P$aL  xxi,  46).  Vera  enim  viu  nosira 
cum  Christo  absconsa  est  in  Deo.  Sed  neque  hxc,  in 
qua  nunc  agimiis,  regio  viventium  est  :  ea  autem  est 
de  qua  hic  idem  propheta  ait :  Et  complacebo  Deo  in 
regione  vivorum  {P$aL  cxiv,  9).  A tqueideovf vam  dixit 
qiiia  non  usu  viia;  istius  vivit,  sed  in  Dei  sit  misera- 
tione  victurus.  Sed  S|)erat  istud,  quia  lex  Dei  mtdi* 
tatio  ejus  est.  Vacemus  igitur  divinx  lectioni,  vace- 


seeundum  eloquium  tuum$ervo  tuo.  Sedincminit  bonum  B  mus  |irji:cepiis  Del,  et  opera  legis^  vitx  nostneofliciis 


sibiesse  huniiliari,boiiiim  sibi  essepassionibus  sulMii,ct 
ea  omiiia,aquibus  vexaiur,  purgntionem  sibi  terreno- 
mmesse  viiiorum.  Non  enim  ut  humilitas  ac  trlbulatio 
a  se  auferatur,  orat;  sed  utsibi  ex  miscricordia  Dei 
adhortatio  iii  tribulalionc  prxstetur.  Optat  ergo 
{b)  diutino  praelio  in  bis  corporis  sui  infirmitalibus 
militare :  optatlon^oceriamineadvorsusmundihujus 
nequitias  consisterc.  Sed  adbortationem  ex  miseri- 
cordia  Dei  sperat :  ut  tribulntus  licct  et  afflictus,  di- 
vinx  adhoriationis  auxilio  flmietur.  Scit  et  beatus 
apostolus  Pauhis,  omni  ipse  teniationum  genere  per- 
functus,  uii  (c)  se  divin»  misericordia>  adliortatione, 
dicens:  Benedictu$  Deu$  pater  Domini  no$tri  Je$u 
Chri$ti,  paler  mi$eralionum,  et  Deu$  omni$  exhorla- 


exsequamur :  qiiia  propicr  meditationem  legis  vcnieiite 
in  se  Domini  iniscraiione,sperai  se  Propheta  viclurum. 
16.  Inimicorum  non  rogat  David  ultionemy  $ed  con-' 
ver$ionem.  —  Non  est  vcro  sufflciens  huic  propiietx, 
utsibi  tantum  soUicitus  sit,  ac  solum  sui  inemor  bit. 
Oportet  cum  curam  humnni  gcneris  sumere,  et  pu- 
blic;»  solliciiudinis  affecium  subire ,  et  orare  pro  his 
qui  in  peccatis  ct  irreligiositate  versantur.  Hujus  ita- 
quc  afl^ectus  sui  sollicitudincm  consequenti  versu  do- 
cet,  dicens,  Vers.  ^SiCoftfMiK/afi/tfr  $uperbi,  quia 
inju$te  iniquitatem  fecerunt  $uper  me.  Non  esl  hic 
maledicti  oratio ,  neque  reiribiitionein  injurix  sibi 
illatae  precatur.  Elabsitut  Proplieta  Evangelii  prx- 
dicator  rationem  evangelic^-e  cliariUitis  excesserit.  Do^ 


^onUf  qui  exhortatur  no$  inomni  tribulatione  (11  Cor.  i,  G  mino  enim  dicente ,  Diligite  inimico$  ve$tros,  et  orate 


5,  4).  Etadboitationcm  banc  scit  sibi  Propbeta  pro- 
mlssam  (i)  a  Deo  pntre  {d)  ct  Domino  miseraiionum, 
qui  per  tcniniioncs  eum  qui  in  se  credat  examinct : 
alque  ideo  subjecit,  $ecundum  verbum  tuum  servo  tuo: 
id  est,  scctindum  cam  promissionem.  qun  spoponde- 
rit  se  tribulatos  in  passionibus  noii  reliclurum.  Dixit 
enim  in  Evangeliis :  Cum  ergo  tradent  vos,  notiie  cogi- 
iare  quomodo  aut  quid  loquamini ;  dabitur  enim  vo- 
bi$  (5)  fii  illa  hora  quid  loquamini.  Non  enim  vo$  e$ti$ 
qui  loquimini^  $ed  Spiritus  patri$  ve$tri  qui  loquitur  in 
tobi$  {Matlh.  x,  i9,  20).  Et  hocquidem  quanluin  ad 
praesens  periinet  lempus. 

i5.  Yiia  asierna  ex  Dei  mi$ericordia.  Jam  non  vere 
vhrimu$,  Vitce  veras$pe$  quibu$  foveatur. —  Fuiurx  ati- 


pro  calumniautibus  (5)  vo$  (e)  ac  per$equentibu$  vo$ 
{MaUh.  V,  44),  ralio  non  patitnr,  ul  nuiic  vindictam 
in  superbos  atqiie  injuriosos  preceliir.  Sed  quia  a 
peccatis  qui  desinil,  iii  his  erubescil;  et  qui  vilia  dc- 
relinquit»  neccssc  esl  ca  idcirco  quia  odcrii  derelin- 
quat :  orat  Propbeta,  ut  qui  in  sc  superbi  iiijuste  fuc- 
rint,  hi  per  cognitionem  viiiorum  suorum  io  liis  qua: 
gesserint  erubescant.  Quamdiu  enim  quis  pcccat ,  in 
his  quse  pecc^it  non  confundiiur,  consuetiidine  et  vo- 
luntate  peccandi.  Ubi  vero  peccare  destiterit,  fiiiem 
peccandi  hnbet  ex  pudorepeccaii.  Ipse  autem  exerce- 
lur  in  mandatis  Dei ,  vivcndo  juste,  religiose  pradi- 
cando,  injuriasnon  retribucndo,  el  lolerando  pa- 
lientcr.  Ob  id  enim  multorum  in  se  superborumcon- 


temspeiPropheia  non  immeinor  est,  dtcens,VERS.77 :  D  iradictiones  iniquitntcsque  sustinuit. 
Vemant  mihi  mi$eratione$  tuw,  et  vivam :  quia  lex  tua  17.  Absolute  autem  consequenti  versu  id  ,  quod 
fRe<<fto/jof7t«a«i/.  NaturdBCOrporalisinflrmitasegetmi-  de  confusione  superborum  tractanius,  signlflcasse 
serationibus  Dei.  Neque  enimbeatae  illius  vitae  seterni-  Intelligitur.  Sequitur  enim  ,  Vers.  79  :  Convertantur 
tatein  341  consequi  merito  suo  poterit ,  nisi  inise^      mihi  qui  timent  re,  et  qui  (6)  noverunt  342  ^^^^^oma 


(1)  Per  injuria$. 

(2)  Habens  Patrem  et  DonUnum  mi$erationum, 

(3)  In  illa  die. 

(a)  Subsequentem  psalmi  versum  76,  iii  vulgatis 
hic  perperam  insertum  removiinus,  et  mox  integrum 
restiluimiis  auctoritate  mss. 

(b)  Iii  vulgntis  divino.  Magis  placet  cum  mss.  rcg. 
Yatic.  Albin.  diulino. 

{c)  Abest  $e  a  ms.  Mic. 


i)  DeduxiL 
5^  yobi$. 
6)  Cogno$cunt. 

{d)  Regius  codex  cum  Albin.  ab  eo  patre.  Micia- 
censis  cuni  Vatic.  Haben$  Patrem  et  pominum  mi^e- 
rationum.  Ikiox  editi.  qui  $e  credat,  omisso  tft. 

(e)  In  ms.  Mic.  vobi$,  quomodo  etiuAlbin.  et  reg. 
legebaiur  supra  litt.  9,  n.  9. 


571 


^mil  HILAIUI  fiPISCX)Pi 


57« 


Iflur.  Viill  ergo  <m,  qQi  Deum  timere  Miyerant ,  nd  A     t .  DefeciimmlMmi  p&rit  ingens  destderiurh.  SAluta' 


le  Propheia  conTcrli ,  ut  per  doclritiaro  suam  irt  vi* 
tlli  luis  et  crimtiiibus  erul)escant  :  cogniiis  scilieet 
testimoniis  Dei ,  de  quibiis  mnlta  Jam  diximus ,  ct 
conrusi  de  ?eieribus  deliciis  ad  insiiiutionem  Propbc* 
iffi  doctrinamque  se  referatii ;  quorum  ei  superbiA 
alque  peccatis  ad  pieiatem  modestiamitue  conversio  esl. 
i8.  Modesiia  David  noitram  Ar^lii(  sitperbinm,  — 
Conclusil  autein  verecuiidlae  suac  more,dicens,V&as. 
80 :  Fiat  car  meum  immaeutatuminju$Upcaiiombn$  ttii$^ 
ut  non  confundar,  Excrcetur  in  mandatls ,  medltaiur 
in  lege,  justitiam  judiciorum  Dei  cognovit,  timenteft 
Dominum  conspectu  ejus  loelantur,  maiiibus  Dei  fac^ 
lus  aiqiie  forinalus  cst ;  ci  non  audet  dicere  imma- 
cuiatum  cor  sibi  esse  :  et  audemus  inlerdum  pneferr^ 


ri$  Jt$u$.  —  Naitirai  humanjfe  cst ,  ut  cum  id  qiiod 
desideraiimnpotestobtinere,  por  desiderii  jugem 
ciipiditatem  animi  defectione  icneaiur.  El  hoc  nosse 
ek  Ipsis  aireclionls  nostne  moiibus  prompium  esi . 
in  quantam  animi  defeclionem  ,  eorum  quos  deside* 
ramus  exs(  ectatlone ,  ttHdigamur.  Propheia  iuquc. 
{i)  cui  ekspcctatio  omnis  ad  Deum  esl ,  cui  omne  in 
mandaiis  ejus  desiderium  esl,  loquiiur  ei  dicil , 
Ver<k.  81  :  befeeit  in  salutate  iuum  anima  mea  ,  et 
in  verbum  tuum  $pero,  Non  habel  alia  ,  quoi  dcside* 
riuin  suum  occupent :  et  sancii  cupiditas  non  vacat 
sacculi  rebus.  Deltcit  igiiur  in  desiderio  (5)  salutaris : 
el  deficil  ob  id,  quia  (a)  in  verbiiin  Deisperel: 
finis  enim  legis  Ghristus  Jesiis  est,  et  hic  est  de 


iniiocentiam  nostram,jactare  vitioruni  abslinentiam,  B  quo  scripserunl  Moyses  et  prophct.t.  Est  aulein  salu- 


el  puros  nos  a  peccalis  alque  iniqiiitatibus  gloriari? 
Sed  ut  fldcni,  ita  et  humiiitatem  uc  modestiam  dis- 
cere  a  Proplieta  nos  convenil,  oranie  ul  sibi  inima- 
culatum  cor  iial.  Scit  eiiim  ex  eo  progredi,  seciin* 
dnin  id  quod  diclum  est :  De  cordeenim  exeuni  cogita" 
iionee  malas,  ceedee^  ia^civias^  fornicuiione$t  fnrla,  fal* 
Mtoles,  bia$phemias,  et  horum  $imilia  {Maiih,  xv,  9)» 
Hoc  igiiur  immaculalum  fieri  deprecalur,  unde  tot 
lanlorunique  viiiorum,  quasi  ex  quodam  foinite, 
iniiia  suggerunlur.  Immaculatum  autem  hoc  modo 
sciens  fieri,  si  in  Jusiificationibus  Del  maneAt :  jusiU 
ficaiionum  autem  hunc  frucium  esse  intelligil ,  ne  iu 
his  manens  confundaiur.  GonAiSio  enlm  ek  peccato^ 
rum  conscientia  esi,  el  ex  opprobiio  deliciorum. 


tnris  ipso  illobominequod  Jesus  nuticupalur.  Jcsus 
enini  sccundum  liebralcam  linguam  salularis  esl  :  et 
Idipsum  Angclus  ad  Joseph  loquens  docel ,  cu:ii  di- 
cil  :  Et  vocabi$  nomen  eju$  Je$um  {Matth,  i,  21)  :  ipse 
enim  salvum  f:iciet  populum  suum  a  peccaiis  (b). 
Gama  itaque  defectlonis  est  desiderium  salutaris. 
Desiderii  autem  hinc  origo  est,  quod  (4)  In  verbum 
Dei  sperat.  Saluiaris  enim  noster  Jesus  cst ,  qui  et 
desideratus  et  natus  est.  Sed  defectionem  aiiim» 
dcsiderantls  inielligendum  est  quid  sequatur. 

2.  Defeciio  oeulorum, —  Ait,  Vers.  82  :  Defecerunt 
oeuli  mei  in  eloquium  tuum ,  dicenle$  :  Quando  exhor- 
tQberi$mef  SequilurergO  defeclioncm  anlm»  dcfcc 
ito  oculornm.  Sedutde  natura  defeclionis   nnimas 


Ubicrgo  confusio  non  erit,  qcc  peccalum  eril.  Pec*  G  tractavimus  ,  videamus  qualis  oculorum  soleaiesse 


catum  vcro  ubi  non  erit,  in  jnstificaiionlbus  Del 
manebitur.  Justificationes  auieiii  Dei ,  immaculatuni 
cor  esse  praislabuni. 

(1)  LITTERA  XI. 

D  Caph» 

Defecit  in  ealulare  tuum  anima  mea^  et  in  verbnm 
tuum  $pero.  Defeeerunt  oculi  mei  in  elotiuium  tuum  i 
dieente$  :  Quando  con$olaberi$  (  Hil.  exhortaberi$  ) 
me  Y  Quia  faclu$  sum  eieui  uter  in  pruina ,  /ttsfi/fcaf/o- 
ne$  lua$  non  $um  oblitu$.  Quot  $uni  die$  $er9i  tui  t 
quandofaeiee  de  per$equeniibu$  mejudicium  t  Narra* 
veruni  mihi  iniqui  exercilalionee  ;  $ed  non  M  tex  tua. 
Omnia  mandaia  iua  veritae  :  ini^Kl  ( Hil.  inl^ti^  )  per 


defectio.  Ponc  igitur  in  exspectaiione  aut  peregH- 
nantisviriconjugcm,aut  Jam  diu  abseniis  filil  pntrcm, 
qucm  in  omni  tbmpore  exlstimet  reversurum  :  nonne 
(5)  cl  itineri  (r),  quo  venturum  opinabltur,  sempor 
intendelt  nonnO  intentio  ac  visus  oculorum  344 
contuitiotiis  ipsius  exspcctatinne  dcficiel?  Dcsideria 
haiic  in  se  prophctarum  Domlnus  testatur,  cum  dicit : 
Amen  dico  vobi$f  multi  propheioi  eljtt$ti  qua:$ieruHt  ri- 
drte  quee  vo$  videti$,  et  audire  qum  audiiis  (Matth.  xiii, 
17).  Prophela  itaquc  et  animo  et  oculis  (6)  deficil. 

3.  OcuH  menti$  hic  de$ignantur.  Exhortatioad  sane- 
to$  ininferno  quie$cenie$. — Sedhi  nunc  oculi  Prnphe- 
tsc,  licclDominumvldere  de&ideraverinl,  non  suni 
tamen  corporis  ocull ;  loquuiitur  enlm  et  exspectant : 


iecuti  $unl  me ,  adjuva  348  me.  Pauta  minui  con-  ^  ei  mentis  potius  est  contultio  ista  et  loquela ,  uon 
iummaverunt  me  in  ierra  :  ego  vero  non  iiereltqui  corpotis.  Dicunt  enini  :  Quando  exhortaberie  mef 
mandaia  tua.  Secundum  mieericordiam  iuam  vivi/iea  Scit  exhortationem  iianc  {d)  sanctos  quiescentes  ln 
me  t  et  cuelodiam  teetimonia  ori$  iui.  inferno  desiderare.   Scit  lestante  aposlolo  Pelro, 


(\)  Incipit  littera  xi,  fceUciter.  Scriptori  vita^  legen- 
ti  aoclrina.  Kat. 

i:2|  Cui  in  omne$  ad  Deum  ex$pectatio  e$t. 
3)  Salutari.  Deinde ,  in  verbi$  Dei. 

{a)  Apud  Par.  in  verbi$  Dei  $perat.  In  mss.  Mic.  cl 
Uiio  Vaiic.  tn  verbi$  Dei  credai. 

(b)  Editi  etiam  hic  subjiciunt  eorum :  quod  a  mss. 
abest,  ut  supra  in  psal.  u,  n.  24;  etin  psal.  lxvi, 
n.  4. 

(c)  Duo  mss.  eo  itinere. 

\d)  \\x.c  Uilarii  llcel  suppresso  nomine  vcrba  baud 


(4)  In  verbi$  Dd. 

(5)  Eoitinere.^ 

(6)  Defecil. 


dubie  notat  Beda  in  I  Pel.  ui,  iibi  ail  :  Quidam  hunc 
locum  ita  inierpretatu$  e$t ,  quod  con$olationem  iliam , 
de  qna  dicit  Apo$toli$  Dominus :  Multi  prophetas^  efc; 
dequa  et  P$almi$ta:  Defecerunt  orti/tmft,elc.,  $nueU 
quiescenie$  in  inferno  de$ideraverunt  :  quod  hanc  tft- 
icendente  Domino  in  inferna,  etiam  hi$  qui  in  carrere 
erantt  ei  increduU  quoiuiam  fkerunl  in  dUbua  JVof, 


TRACTATUS  IN  GX^III  PSaLMUM. 


574 


descendcnle  in  inforna   Domino ,  eiiam  liis  qui  In  A  dienim  secnudam  cofporalem  Tiiam  scial  cssc.  Ila 


carcere  erant,  et  iflcrediili  quondam  fnerunt  in 
diebus  Noe,  exliortatioiiem  pnedicatam  futsso 
( I  Peir.  III,  19  et  20).  In  liaec  igiiur  Dei  eloqnit 
iiculis  loqaenlibus  dencit  :  non  tam  visu  corpo- 
reo  Dominum  ex  eloqaiis  Dei  nuniiatum,  quam 
contemplaiiono  animae  etmcniis  exspecians. 

A.  (Jlerm  pruina,  corpm$  conlineniia  cattigatnm. 
CupidiUu  ardene  justificalionum  Dei  non  meminit.  ^ 
Dehinc  seiiuitur,  Vers.  85 :  Qtita  factut  sum  $icui 
uier  in  pruina ,  juttificaiionei  tuat  non  tum  oblHvt. 
Novi  generis  baec  causa  est ,  ut  ideo  Jusiiflcniiones 
Dei  non  obliius  sit,  quia  factus  sit  sicut  uier  in  prui* 
na.  Et  si  rem  solis  auribus  metiainur,  inanis  et  ridi<- 
culus  Propheix  scrmo  cxisiimabiiur.  Sod  memlnit 


enim  ail  :  Quot  §unt  dies  tcrvi  ttif  Ctim  dicit  ^trol 
scil  essc  non  plurcs.  Ei  suporius  dixcrat,  essc  se 
tamquam  uirein  in  pruinn.  Ergo  quia  se  paucorum 
dierum  scii,  fleri  judicimn  ab  his  (|ut  se  perseqiiuiiiur 
desideral,  a  diabolo  scillcel,  ministrisque  ejus.  Sunt 
eiiiin  spiriiales  nequiliae  in  coelcstibus.  Sed  sch  et 
diaboltttii  in  resurrcctionis  sxculo  judicandum.  Paii- 
corum  Itaqtie  dierum  Ipse  cum  sit,  fleri  lioc  judicium 
desiderat :  scilicei  ut  consummate  sancius  et  pcrfccle 
Deo  placens  conterat  (4)  intra  se  diaboliiin  ,  contcrat 
adversanies  hibi  ininiicas(|ue  virtutes,  et  fldci  siias 
auimx»  subdat  nequiiias  spii  italcs.  Noniium  igiiur  de 
n.iturjc  SU.C  flrmitate  confldit,  licetjom  ut  uicr  fri' 
geai :  sed  ut  per  miscricoriliain  Dei  juJitlum  iu  ini- 


utreni  pro  humanis  corporibus  niincupari,  Domiuo  B  micos  siios  ^ii,  deprccaiur.  llanc  polesiaicm  judiiii 


iii  Evangcliis  dicenie  (^orr.  ii,  22)  :  Nemo,  inqull, 
miiiit  vinum  novum  in  ulres  velercs.  Et  non  ambigi- 
lur  eum  (a)  in  uiribus  corpora,in  peccatia  8uls(i)  vc- 
lera  memorassc.  Per  continentiac  autem  studlum 
frigent  fldeliuin  corpora  :  ct  calore  naiurx  intcrio;  is 
exstincio ,  utres  erunt  frigldi  :  qua;  cum  intrinsecus 
per  naluram  vitiorum  effervenliuui  incalescant,  ex- 
IriBsecus  tamen  conliuentia)  patientia  tamquani  prui- 
n«  frif ore  obrigescant.  Ergo  in  hoc  corporum  frigord 
Juitiflcationum  Dei  iinmemores  esse  non  possumus. 
Quisquis  autem  per  vitiorum  ardorem  uire  pleiiO 
caluerii»  ncque  per  inetuin  Dei  religionemque  friges- 
eat,  necesse  est  justiflcationum  Dei  obiiviscatur.  Qiim 
oblivisci  sanctus  non  poterit ,  cum  utris  in  pruiim 


Donilnus  apostolis  suis  dcdii ,  dicens  :  Ecce  dedi  vo- 
bit  potetiatein  culcare  luper  tcrpentet  et  scorpioueSf 
et  tuper  omncfn  viriutem  inimici  {Luc,  x ,  19).  Yoccin 
hancqnidem  nondum  Proplicta  Doiiiini  in  corpore 
maneniis  aodivit :  sed  dari  sibi  id  potcstaiis  orat,  ut 
constituaiuf  sibl  in  pcrsequentcs  se  tale  judicium. 
Tentalur  enlm  undique,  cum  ci  per  naiuram  cor|)oris 
viiiorum  inesi  {c)  conniiia  mnieries  :  eamque  diabo* 
lus  conalur  afdore  gemtnac  cupidilatis  accendere. 
cum  impiis  irreliglosorum  vocibus  Itcditur,  cum  pro- 
fanas  gentium  conira  Dcum  disputaliones  cl  eloquia 
vesana  perpeiitur. 

6.   Iniqui  doctrina  veritatem  mentluntur  ,  noit  ha' 
bent.  —  Ideo  in  consequenti  ait,  Vers.   85  :  Nar- 


modo(2)obrigescen8(6)exlrin8ecus,  345  intema-^  C  ravfmiK  mihi  iniqui  exercilationet ;  ted  non  ita  ut 


rum  cupiditaium  omniuin  insilgaiiono  sit  frigidus. 

5.  Jttdicium  non  iuc  potcitur  exlremnm  {Ptat.  i,  5), 
ted  virtut  qua  diabolut  cum  miniitrit  conteratur.  *-« 
Dehiiic  sequitur,  Ybrs.  84  :  Quot  tunl  diet  tervi 
iuifquando  [aciet^S)  mihi  de  persequeniibta  mejudi" 
ciumf  Judicium  post  consummationem  sxculi  ,Pro« 
pbeia  ease  non  ignorat,  cum  aii:  Proplerea  non  re- 
aufguni  impii  in  judlcio,  ncqiie  peccatores  in  concilio 
juatonim  :  quod  ergo  nunc  orat  de  peraequeniibus  se 
fieri  Judicium  ?  Non  illud  utique  quod  in  resurreciio- 
nia  aaeculo  meminit  futurum,  cum  ae  paucorum  nuiie 

{{)  Vetemacufn  prius  excusis. 

(2)  Obrigeuentit. 

(3)  Mihi  snpplevlmus  ex  nosiro  codice ,  Graico 
lextu,  ei  llilarii  expoBiiione.  , 

(4)  Infra  te.  ^ 

eontolatio  vel  exhortatio  pradicata  fueril.  Quam  intcr- 
preiationem  rejiciens  subjicit,  Et  hcec  ille  dixerit : 
$ed  eaiholica  fides  habet ,  quia  detcendent  ad  inferna 
Dominnt  uou  incredulot  inde ,  ted  fidelet  tolummodo 
iuot  educcus  ud  ccelestia  secum  regna  perduxerit.  Aii 
Beda  Hilarii  interpretationem  catbolicac  fldei  ininus 
eonseiitaneam  exisiiinarii ,  non  expendimus  :  at  hoc 
certe  constat ,  nihil  eiim  contra  fidcm  dixisse ,  qui 
sola  Petri  verba  memorasse  saiis  habens ,  nihil  am- 
plius  arfirmarit,  quam  quodiis  coiilineretur.  Nequo 
enim  incrcdulos  ex  iii  leris  eductos  asseruii :  quod 
mngis  serisisse  videtur  Augusiinus  lih.  mi  de  Gen. 
adlii.c.  35,  n.({5.  De  hac  prxdicatione  in  inferfs 
facta  videsiseumdem  Aueustlnum  epist.CLXiv  el  Coi- 
teierium  notis  In  iib.  m  Pastoris. 
(it)  Unus  codez  YaticanuSi  /n  utribui  veleributj  cor- 


iex  tua.  Qnanti  enlm  sunl ,  qui  quxdam  lumanx*  \i- 
ice  insiiiuta  docerc  se  asscrant,  cum  ad  virtutes  sx^ 
culi  (5)  studiis  aiiimam  nostram  Deo  tecilus  scrvien- 
iem  accendunt  (d)?Q(ianti  ctiain  suni,  qui  cogni- 
iionem  se  habere(O)  divinarum  Scripturarum  mcn- 
iientes,  haerelica  et  pcrvcrsa  dogmata  prxdicani? 
Sed  sciens  Prophela  pcrfcctam  humande  doclrina! 
erudilionem  346  i"  ^^  ''^S^  ^^^^»  ^^^  '  ^arruvervnt 
mihi  iniqui  exercitationes ;  sed  non  ita  ut  lex  tua.  Iiii(|ui 
enim  sunt  hsec  prxdicantes.  El  ideo  (7)  vox  Dei  ve- 
tutt  peccatorem  eloquia  sancla  narrare;  qttia  iniqui- 

(5)  Studia  anima:  nottrce  Deo  rectiut  tervientia  ac^ 
cendunt. 

16)  Divertorum  tcriptorum. 
7)  Lex  pro  vos  Dei* 

pora  in  peccatit  tuit ;  tum  excusi,  veterna,  noii  vclera. 

(b)  Apiid  Par.  obrigescentis.  RfClius  hoc  verbuni 
in  aliis  libris  rcfcriur  ad  sanctum.  Dcinde  nnus  e 
mss.  Yat.  iniemarum  cupiditalum  omnium  castigatioue. 
Magis.  placerel  instigulioni.  Interii»  eniiii  cupidiates 
noii  perimnniur,  scd  per  continentiam  carum  iiistiga- 
tioni  non  cediiur,  cx  proxime  diciis. 

(c)  Edili,  cognata  materies,  reluclanlibus  mss. 
Hic  non  obscure  docetur  iiobiscum  nasci  cuncupi- 
acentiam,  sicut  imm.  superiori  docef.ur  in  sanciis  ci 
pcrfeciis  (sane  ad  agonem)  eamdeni  su|)cressc. 

(d)  Exciisi ,  siudia  animo!  nostres  Deo  rectius  scr- 
vientia  acceudunt.  Coiicinnior  visa  cst  leclio  inss. 
reg.  et  Albin.  ita  ut  vox  sasculi  et  ad  virtuiet  ei  ad 
itudiit  more  Uilarii  referaiur.  Hic  porro  docet  ani- 
maid  soli  Deo  sua  studiai  suum  debere  fsunulaium. 


K75  SANCTl  HILARII EPISGOPI  L76 

tas,  doctrinac  coclcslis  non  recipii  Teriialem.  Pecca-  A  et  inflrmata  licel  uaturac  suae  imbecillitate,  in  prac- 
tori  enim  diiit  Deus :  Quare  tu  enarras  juttitiai  meas, 
et  astumis  tettamentum  meum  per  o<  tuum  (P<.  xlix, 
17)?Tu  auiem(i)  odisii  disciplinam  •  rejccbti  ser- 


mones  meos  retro.  Et  has  igitur  exerciiationes  Pro* 
pheta  non  fert,  sciens  niliil  narraiioni  legi:»  xquan- 
dum. 

7.  Justi  iniqua  est  persecutio.  —  Deni(|ue  adjecit, 
Ters.  86  :  Omnia  mandata  tua  veritat  :  inique  per- 
tecuti  sunt  me^  adjuva  me.  Justum  qui  persequiiur, 
nccesse  est  ul  inique  persequatur  :  quia  iniquitas  in- 
jusuc  opcrationis  effeclus  est.  Scit  et  hanc  Apostolus 
persecuiionum  iniquitatem,  cum  dicit :  Omnet  volen- 
tet  religiote  vivere  in  Chritto,  pertecutionem  patientur 
(II  Tim,  III ,  ii).  Multa  enim  tribulationes  juttorum 


ceptis  Dei  permanot ;  hoc  gloriosius  in  mandaiis  Dei 
permanens,  quod  pene  naturo!  sux  infirmitas  slt 
subacta. 

10.  Vilam  fuluram  optat^  Evangetium  interim  ter" 
vaturus.  —  Concludit  dcinde  modeslix  et  spei  suae 
more ,  dicens  ,  Vers.  88  :  Secundum  mitericordiam 
tuam  vivifica  me,  et  eustodiam  teslimonia  orit  /tu.  Vi- 
vificari  sc  tamqnam  nondum  vivens  precaiur  :  et 
custodituruin  se  testimonia  oris  Dei,  tamquam  nunc 
non  cuslodiai,  polliceiur.  Sed  cum  vivat  in  curpore, 
vitam  ille  non  hujus  sxcnli  concupiscit :  el  cum  te- 
stimonia  Dei  in  lege  cusioJiat,  tanien  tesiimonia  oris 
Dei  custoditurum  se  pollicctur  :  qua^  evangelicis  iu- 
novaia  praiceptis,  non  adulterio  lantnm,  sed   eiiam 


iunt  {Pt,  xxxiii ,  !20).  Nunc  Satanas  insectatur,  nunc  B  desiderio  adulterii  (c)  absiinenles  (Hatth,  v,   28), 


ministeria  ejusimpugnant.nuncfalsorum  frairum  si- 
roolaiio  ad  nocendum  arte  fraudulenUB  insectationis 
irrcpit.  Sed  Propheta,  qui  veritutem  esse  inandata 
Dei  meminerit,  injustx  iniquitatis  persccutionem  fi- 
deli  animo  sustinet.  Et  quia  persecutionem  sciat  fidei 
esse  documenium,  non  orat  eain  a  se  removeri :  sed 
adjuvari  se  in  ea  postulal ,  ei  opem  atque  auxiiium 
misericordix  Dei  precatur,  evangelici  hujus  prxcepti 
Don  ignarus :  Qui  fion  accipit  crucem  suam,  et  sequitur 
me,non  est  me  dignus  (Matth,  x,  58). 

8.  Verilas,  Persecutionis  necessitas  et  utililat,  — 
Veritas  ergo  est  in  prxccptis  Dei.  Veriias  nihil  fal* 
sum ,  nihil  incertum ,  nihil  impcrreclum  habet.  Per- 
secutio  aulem  justo  intentala,  (a)  iiiiqiia  est.  Iniqui- 
tas  eniin  prxdicatorcm  neccsse  est  odcrit  veritaiis  :  G  asternum  non  oblivitcar  justificationes  tuas;  gui^  in 


sola  fidei  sanctificaiione  consummant :  per  Doininum 
nosirum  Jesum  Christum ,  qui  et  os  et  dextera  et 
virtus  et  sapienlia  Dei  est,  benedictus  in  sxcula  sae- 
culorum.    Amen. 

LITTERA  XII. 

b  Lamed. 

/n  asternum  (Hil.  swculum),Domine,permanetverbum 
tuumin  ccelo,  In  generatione  et  generationem  (Hil.  ge* 
neratione)  veritas  tua  :  fundasti  terram,  et  permanet 
(Hil.  permanebit),  Ordinatione  tua  perteverat  die$  : 
quoniam  omnia  terviunt  tibi,  Nisi  quod  tex  tua  merfrfa- 
tio  mihi  est^  tunc  periissem  in  exprobratione  mea  (II il. 
mea  est^  tunc  forsitan  perissem  in   humiliatione).   In 


sed  auxilium  a  Deo  cst  veritatis  prxdicatori.  Gravcs 
enim  mcminii  hns  csse  persecutorum  molestias :  et 
quia  justo  utilessint,  non  puiat  amovendas.  Pericu- 
losa  namque  oiiosx  fidei  pax  esl ,  et  faciles  securis 
excubiis  insidiae  sunt.  Bellis  autem  exerciutum  vi- 
rum  iion  ciio  doli  capieni :  ei  .glorioso  certainine 
opus  est ,  ut  corona  vicioriae  deferaiur.  Ob  quod  non 
orat  sibi  adimi  causam  certandi,  sed  tribui  auxilium 
vincendi. 

9.  Tentationibus  pene  cessit  David.  ^  Meniinil  au- 
tcm  non  in  levi  se  tentationum  esse  pugna.  Sequiiur 
enim,  Vers.  87  :  Paulo  minus  consummaverunt  me 
in  terra  :  ego  autem  non  deretiqui  mandata  tua.  Prope 
us((ue  (b)  ad  finem  fidei ,  injusiae  perseculiones  Pro- 


ipsis  vivificasti  me^  Domine  (abest  infra  Domine).  Tumt 
tum  egOf  salva  me  :  quoniamjustificationes  tuat  exqui» 
mi.  Me  exspectaverunt  peeeatoret  ut  perderent  me  : 
tettimonia  tua  ( Hil.  Domine)  intellexi.  Omni  contHm^ 
nmtioni  vidi  finem  :  latum  mandatum  tuum  nimit 
(Hil.  vehementer). 

34S  ^-  Scieutia  coslettist  Dei  i^onum.— Sermonem 
Propheiae  non  in  humilibus  aul  pervulgatis  deroorari 
decet,  sed  semper  excelsa  et  Deo  digna  traclare : 
atque  ita,  ut  dum  nos  ad  iniiocentis  vita!  observan- 
liam  imbiiil,  ingenii  quoque  nostri  humililatein  ad 
intelligentiam  divinorum  cl  invisibilium  sacramento- 
rum  extollat.  Nec  sane  humana  infirmitas  in  ccele- 
stein  scientiam  se  ipsa  provehcret,  nisi  Deo  donnm 


phetam  redegeruiit,  ilhi;  sciiicei,  de  quibus  superius  ^  scientiae  per  doctrinam  Spiriiiis  largicnic  ad  cogni- 


347  diximus,  spiritalcs  ncquitix  in  coelesiibus,  quu) 
nos  ad  corporalia  vitia  ingcsiis  cupiditatum  illecebris 
Instigaiit.  Pene  igiiur  est  Propheta  consummatus  in 
terra ,  id  esi ,  in  corporum  vilia  et  peccata  dejectus. 
Ut  eiiiin  consummaiio  bo:torum ,  ita  et  maiorum  cst. 
Sed  ingruentibus  licet  his  perniciosissimis  inimicis 
ac  perscquentibus  se,  maiidata  Dei  non  derelinquit : 


tionem  diviu»et  imperspicabilis  naturx  crudireiur. 
Volens  igitur  Propheta  praeslare  nos  ac  perficere  Deo 
dignos,  et  sciens  reposiium  human.-e  spei  esse,  iit 
(d)  in  coelestein  gloriam,  si  disciplinani  ccelesiis  obe- 
dicntise  conseciaretur,  adscenderet,  iu  coepit,  Yeu. 
89  :  /n  toeculum  ,  Domine ,  permanet  verbum  tuum 
in  ccslo. 


(1)  Verba  oditti  disciplinam^  iit  sunt  in  Hebraico  atque  Graeco  textu ,  qux  in  editis  deerant ,  libernoster 
adjicit. 


(a)  Ita  mss.  Edili  vero,  iniquitat  ett. 

(b)  Editi,  utquead  finem  vita; :  reluctantibus  ross. 
Hic  fiiiis  fidci ,  id  est  excidium  fidci. 

(c)  Apud  Par.  abttinentit :  Rectius  in  aliis  libris 


abstinentet  in  quarto  casu. 

(d)  Abesi  in  a  mss.  Reg.  et  Albin.  ciim  qoibot 
mox  magis  piacuit  adtcenderet^  quam  cum  vulgaiis 
accederet. 


TRACTATUS  IN  CXVIII  PSALMUM.  m 

Cceli  obieqwum  Dei  verbo.  —  In  ccelo  ait  :  quia  A  iQ  sc  habeat  Dci  vcrbum,  cnni  sobrius,  ciiin  tran- 


577 

scii  in  lerris  proptcr  ralsitatcni  hoininum  non  ma- 
iiere.  Et  quomodo  in  coilo  maneat,  ipsa  veluti  corpo- 
ralisconteniplationisfidecerniiur.Nonesi  iilic  trans- 
gressio  ,  non  demutatio,  non  infirmitas,  non  oiium. 
Gontueamur  solis  annuum  cursum «  et  menstruum 
lunx  recursum ,  astrorum  quoque  aut  stationes  aut 
conversiones  aul  demutationcs  :  numquid  noii  fini^ 
bns  suis  et  constituiis  terminis  ac  decretis  vicissilu- 
dinibus  continentur?  Nihil  illic  demutatur,  (a)  nihil 
differtur,  nibil  negligitur :  sed  {tubaud,  unumquodquc) 
in  constitutionis  sua:  manet  lege,  et  in  indefessis 
obedientiae  ministeriis  perseverat. 

3.  Verbum  Dei  post  $(ccu(um  hoc  in  (i!ii$  eliam  mane- 
kit  creaiurit. — Sed  scrvavit  hanc  desinendorum  (6)  et 


quillus  est,  cum  continens  est,  cuni  benevolus  {Mts. 
benevolcns)  est,  cum  misericors  csi  (in  his  enim 
cum  sumus,  manet  in  nobls  Dci  verbum),  cum  prx- 
ceptis  ejus  bonarum  rerum  obediiionc  famulamur. 
Sed  subrepentibus  turbidarum  affectionum  motibus, 
cum  subii  pccuni.T  cura,  cum  aestus  turpisac  lascivx 
cupidilaiis  accenditur,  cum  {g)\rx  impetus  comiiio- 
vetur,  cum  ehrietas  desideratnr ;  jam  non  est  in  nobis 
manens  Dei  verbum.  Est  auiem  in  his,  qui  secundum 
Aposiolum  exuli  vcterem  hominem  cum  peccatis  suis, 
novum  induerunt  {Colots,  iii,  9);  qui  commortti 
Christo  et  consepulti,  jnm  in  novitaicm  vilac  resur- 
rexerunt,  ct  coliocati  suiit  in  coelc^tibos  {llom.  vi, 
4)  ;  qui  lcrrestris  imagine  derelict:i,  coelestis  ima- 
prxtcritiiroruinof(icionimPropheta  raiioncm,dicens,  B  gincm   portant  (I  Cor.  xv,  49).  In  his  enim  tam- 


Vers.  89 :  IntaculHm,  Z>o»Jtn«,  permanet  verbum  luum 
in  coelo.  Latini  quidem  inlerpreies  ambigiia  id  ^igni- 
ficatione  et  minus  propria  iranstuierunt.  Nam  (c) 
quod  grxcitas  habet ,  ct;  rov  cuuvoc,  Kxtpit ,  id  nobis- 
cum  est  in  (Blernum^  Domine^  translatum.  Accipi  au» 
lein  aternum  iu  potest,  ut  inlelligatur  nullo  id  quod 
aclemum  est  fine  desinere.  {d)  Saeculum  vero,  quod 
aShiv  graece  est,  intra  spatium  definiti  temporis 
continetur.Non  enim  ait,  in  sx'culum  saeciili;  neque, 
in  sxcula  saeculoriim  :  sed ,  in  sccculum  verbum  tuum 
permanet.  Scit  post  hoc  suiculum  coelum  et  terram 
praeterire,  Domino  dicente  :  Amen  dico  vobis ,  ccelum 
et  terra  (1)  prcsterient  {e) ,  verba  autem  mea  non  trant- 
ient  {Matth.  xxiv,  35).  Mcminil  etiam  iiocsxculum 


qiiam  in  coelo  vei  bum  Dci  pcrmanet,  in  quibus  hoc 
verbum  non  offenditur  ira,  cbriciaic,  odio,  infideli« 
tate,  lascivia.  Nain  (.'tsi  aliqnando  innnet  in  nobis: 
(/i)  tanicn  iias  (i)  habiiaiionis  sux*  contuinclias  non 
fert,  ut  semfter  inessc  permaneat.  Si  vero  bxc  com- 
mcmorata  \iiia  sempcr  in  nobis  erunt;  nc  introire 
quidcm  poliuta  corporum  domiciiia  dignabiiur. 

5.  Verbum  Dei  pr(etto  est  cuique.  Solit  inttar  pa* 
tenti  te  immittit,  negat  clauto. —  Adest  autem  unicui- 
que(t)  proximum,  ut  dictum  est :  stat  enim  ad  os- 
tium  verbum  Dei,  et  pulsat  ostium  animac  nostrae, 
et  dicit :  Ecce  tiant  ante  ottium  pulto ;  ti  quit  aperiet 
mihi  ottium,  ingrediar  ad  eum  (Apoc.  iii,  20).  VuU 
ergo  semper  iniroire  :  sed  a  nohis  ne  introeat  ex- 


praeteriturum  esse,  ut  sii  coelum  novum,ei  tei ra  G  cluditur.  Claudimus   enim  per  hoec  corpoiis  vitia 


nova  (£iat.  lxv,  17).  Idrirco  ait,  In  tceculum  ^ 
Domme^  permanet  verbum  luum  in  ccrAo  :  quia  post  (/) 
lioc  saeculum  transeuntc  34d  ^'^ «  vcrbtim  hoc 
obedientiac  consiituUe  in  crcaiuris,  quac  revclationcm 
filionim  Dei  exspcctant,  necesse  sil  pcrinancre. 

4.  Quot  jam  habitet,  quot  dcserat,  quot  fugiat.  — 
Sed  non  idcirco  non  et  in  tcrris  aliquando  Dei  ver- 
booi  esl,  licct  id  lantum  in  coelo  prophcta  pracdicet 
inanere.  Nemo  cnim  nostruni  est,  qui  non  interdum 
douum  spirilalis  gratix  senliat,  qui  non  aliquando 


aniinae  nostrae  aditum.  (j)  Qune  si  coeperii  cmundaiis 
oninibus  paiere,  illic^  inlroihit,  inodo  solis,  qui 
clausis  fcnestrac  valvis  introirc  prohibetur,  patcnti* 
bus  vero  toius  immiititur  :  (k)  Ipsc  quidem  semper 
ut  illuminet  promptus  est ;  sed  lumen  sibi  domus 
ipsa  obseraiis  aditibus  excludii.  Est  enim  verbum 
350  Dcisol  justitiae,  adsistcns  unicuiqiie  ui  iniroeat: 
nec  moratur  luccm  suam  (/)  repcriis  aditibus  inrun^ 
dcrc  Manet  igitnr  hoc  verbum  Dei  in  coelis  pcr  in« 
dercssam  (m)  coelcstium  obcdicntiam  :  quo  exemplo 


(1)  Prteteriet^  verbaaulem  mea  non  prceteribunt. 
[a)    In  duobus   mss.  nihil  deteritur  :_quod  ita 


(2)  Cohabitationit. 

tionit^  etc.  In  aliis  quos  sequimur,  tamen  hat  habita" 
poiest  intelli^i ,  ut  nihil  ibi  deserat  fines  sibi'  consli-  f^  tionit.  Apud  Hincmarnm  de  pra;d.  c.  25,  tamen  hat 
'-"-'  ^  cohabitationis  :  ex  cujusinodi    lciiioiie  corrupte  in 

editis  confectum  erat,  tamen  a  tancto  habitationit. 

(t)  Apud  Par.  proimmo.  Mox  apud  Hincmar.  ante 
ottium,  pro  ad  ottium. 

(;)  Editi,  gui.  Ai  Hincmarusac  nostri  mss.,  qucs 
scil.  anima.  Paulo  anie  in  mss.  cludimut,  non  clau* 
dimus. 
(k)  Ita  cum  Hiiicmaro  nostri  mss.  Editi  verOy  ipti 

qtudem promptum  e$t. 

(/)  Excusi,    apertit  :   Hincmaro  ac  mss.   dissi- 
dcnlibus. 

(m)  Regiiiscodex  cum  Alhin.  per  indefe$$am  mini* 
$teriorum  obedientiam.  In  hi$  quoque  qui  coele$te$^  etc. 
Alioriim  leclio  videiur  integrior.  Porro  coslestia  vo- 
cat  Hilarius  solis  annuum  cursum,  menstruum  lunos 
recursum,  et  alia  num.  2  declnrata.  Tum  hac  litlerae 
intelligentia  praestita,  aliam  subjicit  spiritalem  :  cni. 
consentiens  Augustinus  Enar.  2,  in  ps.  xviii,  n.  3, 
Cos/t,  inquit,  sunt  sancti,  a  lerra  iuspen^i^  Deittn  por* 


tatos. 

(b)  Editi ,  et  prceteritorum  officiorum  :  emciidantur 
ex  niss.  reg.  et  Albin. 

(c)  Sic  mss.  At  vulgati ,  quod  apud  illoi  ett. 

{a)  In  duobus  mss.  $ecundum  vero  :  non  probalur. 
Ul  llilarius ,  ita  et  Ambrosius  alios  codices  in  (Kier- 
num^  alins  tn  $aculum  hic  praeferre  testatiir. 

(e)  Regiiis  codex  et  Albin.  prceteriet^  verba  autem 
mea  non  prasteribunt.  Meminit  autem. 

(f)  Edili ,  oottquam  hoc  t(eculum  trantierit,  in  cxlo 
Terhum  hoc.  Verius  mss.  ut  in  textu,  quo  ostcnditur 
creataras,postquam  iiistiiuta  fucrint  coelum  novum 
ei  terra  nova,  verbo  Dei  constanter  esse  pariiuras. 
Hinc  illud  in  creaturit,  ct  ad  coniiitut(B  refertur,  et  ad 
permanere, 

(g)  In  vulgatis,  ira  pectut  commovetur :  dicendi 
ratio  poeiam  nimium  sapicns.  Tum  in  mss.  reg.  et 
Albin.  deesl,  cicm  ebrietat  detideratur. 

{h)  In  duobus  inss.  non  manet  tamen  ex  quo  habita' 


59  SANCTI  HILARIl  EPiSCUPI  580 

in  sanciis  quoquc,  qui  coelestcs  sccuiultim  coelesiis  A  hacc  terra  fundata  mansura  est?  nisi  forte  fund.iia 


iiuaginem  sunl  (I  Cor.  iv,  49),  Dei  verbum  manere 
crcdendum  est. 

G.  Ui  in  ciBlo,  ita  in  sanciis  manet.  Generaiionet 
duw,  in  quibus  tolit  tteriiat  Dei. —  Sequilur  dehinc, 
Vkrs.  90  :  (i)  /n  generaiione  (a)  et  generatione 
vcriias  tua.  Duplicem  lianc  sensus  nostri  intelligen- 
tiam,  qua  vcrbum  Dei  mancrc  ut  in  coelo  ita  et  in 
sanciis  homiuibus  exisiimamus,  versus  hic  qui  con- 
sequilur  confirmal.  Nou  enim  ait,  (i)  iu  genera- 
lione  generalionis,  aut  generalionibus  {b)  generatio- 
ni4m  :  sed  m  generalione  ei  generalione  veritat  tua, 
Uiramque  gcnerationem  sirapiici  significatione  com- 
memorai.  Dua^  igiiur  generationes  iu  duobui  popu- 
lis  cognovimus  :  quorum  unus  est  legts  et  pro|khela- 


in  boc  saeculo  lantum  mansura  sit,  id  est,  secundum 
saeculi  hujus  consiiluiionem  et  ipsa  mnnsura.  Sed  si 
permansura  esl,  ( (c)  quo  verbo  significatur  in  per- 
pctuum  mansura),  earum  necesse  est  (d)  gencraiio- 
num  terra  fundata  ct  mansura  esse  credcnda  est, 
quibus  ob  veritatem  in  bis  Dei  manentem»  coelestis 
horum,  nunc  terrenorimi  corporum  gloria  praepara- 
tur.  Et  absolulius  id  iia  consequenii  versu  poterit 
iulelligi. 

8.  Dietf  tandorum  tumen,  Nunc  non  omnia  Deo 
terviunt.  —  Ait  cnim,  Vers.  91  :  Ordinatione  iua 
pcrseveral  dies^  quoniam  omnia  terviunl  libi.  Dics  istc 
qui  nunc  cst,  non  pcrseverat  ,  iuterventu  noeiis 
(e)  exemptus.  Aut  si  de  hujus  diei  tcmporiLus  locutus 


rum,   alius  est  Evangeliorum  et  Apostolorum.  Ve-  n  cssei,  menlionem  eiiam  noclis  fieri  convenerai,  quse 

ritas  ergo  Dei   in  solis  bis  duabus  generationibus 

manci.  Sed  cum  prior  gcneraiio  veriiatem  Dei  intra 

sc  baheret,  nulla  alia  tum  hahuit.  Eranl  enim  plures 

gciierationcs  gentium  atq,ue  populorum.   Et  nunc 

cum  bocc  ^^ilem  generatio  indigna  exsliiii,  in  qua 

vcritas  Dci  essei;  hanceamdem  Deiveritalem,  prx- 

ter  eani  qi^  flvangeliis  credidit,  non  liabet  alia 

ulla  generatio. 

7.  Terra  fmdata  el  mantura^  molet  lerrena^  rectiut 
corput  liumanum, —  Sequitur  vero  :  Fundatli  terram^ 
et  permanebit»  Convenerat  ordini,  ut  post  coBlum  de- 
hinc  terra  uuncupareiur :  scd  hoc  quod  medium 
est,  id  esl,  t/i  generaiione  et  generatione  veritat  tua, 
ob  eam  causam  intervcnisse  exisiimo,  ut  duplex  ilia 


do  coelo,  in  quo  verbum  Dei  manet,  intelligentia  q  vire. 
confirmarelur.  Nunc  ergo  tamquam  integer  ordo 
scrvaius  esi :  cum  post  coelum,  in  quo  perniauet  Dei 
vcrbuni,  fundala  lerra  mansura  esl.  Et  quidem  hoc 
eiiam  de  liac  terra  forte  dictum  intelligeiur,  quas 
fundata  permanet,  quam  secundum  Salomonem  Deus 
ppr  sapicntiam  fundavit :  qux  cum  fiuidse  sit  aqua- 
rum  natiu-s  superjecta,  et  inconstanti  innatet  %ubr 
siraia  elemento,  ita  tamen  sapientia  et  virtute  et 
spiritu  Dei  fundau  fuerit,  ut  permancat.  Scd  niihi 
prophcticus  sermo  etiam  351  ^^  ^^^'^^  buinani  cor- 
poris  videlur  loculus  :  quae  ila  fundala  sit,  ul  in  ca 
lamqnam  in  coelo  vcrbum  Dei  nianeat.  Coeium  cnini 
et  torra  prxteribit  {Matth,  xxiv,  55  )  :  c(  quniQodo 


pari,  ut  dies,  Dei  ordinatione  persistil.  Scd  quia 
dies  lux  est,  el  sanctus  quisqiie  mundi  istius  lumen 
est;  hujus  ergo  iiiminis  dies  non  ambigue  ordina- 
tione  Dei  pers^verare  creditur  :  et  perseveraiurus, 
quia  omnia  Deo  serviant.  Niinc  enim  non  omnia  Deo 
serviunt.  Numquid  et  peecatores  Deoserviunt?Nuni* 
quid  et  hi  servitint,  qui  adbuc  scabello  Domiiii  pe- 
dum  subdendi  snnt?  Dixit  autem  David  :  Dixii  Do- 
minut  Domino  meo :  Sede  a  dextrit  meit^  donec  po- 
nam  inimicot  tuot^  tcabellum  pedum  tuorum  (Pt, 
cix,  1).  Et  secunduin  Apostoluin  :  Oportet  eum  re- 
gnare,  donec  ponat  inimicot  suos  tub  pedibut  (3)  tuit 
(1  Cor.  XV,  25).  Ergo  tunc  dies,  id  est,  sanctorum 
lumen  permanehit,  cum  Deo  coeperint  universa  ser- 


'    (!)  /n  generationem  et  generationem. 
(2)  In  generationem  generationit ;  aui  a  generaUo-  D 

tantes^  proiceptit  tonantety  sapientia  coruscaHtet,  El 
Ambros.  Ser.  ii,  in  ps.  cxvui,  n.  i2,  Cce/um  mihi 
Ihronut  ego  magit  jutli  affectum  quam  elementum  m- 
telligo, 

(a)  Par.  hic  et  infra,  in  generatione  ^t  generationem, 
Alise  autem  editiones,  m  generaUonem  et  generatio- 
vem.  His  fovet  grsecum.  At  in  mss.  exstat  constan- 
ter,  in  generatione  et  generationje.  ppst  qupd  BJJarius, 
ui  ex  suhneiis  liquet,  subintellijgit  veriMim  manet, 
Verilat  ergo  Dei^  inquit,  in  tplit  hit  dualfut  genert^i^" 
nibus  manet. 

{b)  Editi,  m  gemrationem  generaiioaisy  aut  a  gene- 
raiionibut  :  reniieiUihiis  msa.  Anfte  geiurati^fiubut^ 
suiiauditttr  in. 

{e)  In  duobua  m».  qua  mado,  Reiiaenduin  omnino 


9.  In  tuperioribut  verum  est  etiam  quod  Ultera 
tonat.  —  Et  hxc  quidcm  a  nobis  secundum  prophe' 
ticnm  aiquc  apostolicam  doctrinam  commemorata 
sunl  :  ut  quamqiiam  in  praesentibus  dictis  futurorum 
bonorum  significari  tempus  intelligalur,  in  quo  et 
coelum  novum,  et  terra  nova,  et  felix  demulaiidorum 
corporum  gloria,  ei  a:ierna,  (f)  aboliiis  terrenoram 
viiiorum  nociibus,  nostri  luminis  dies  spei  et  ex- 
spectationi  nostrae  pracparatur;  tamen  et  magnifi- 
ccniiam  Dei  omnes  hnjus  qnoquc  mundi  creaiiones 
iiidcmtitabili  officiorum  suorum  constitutione  testen- 
tur,  cum  iia  firmala,  (y)  fundnla,  stalutaque  omoia 
sint,  ut  perpetuis  quibus  manebunt  consiiiuiorniB 

nibut, 
(3)  Ejus. 

quo  vei'bo,  videl.  permanet.  Nec  vero  illud  quo  verbo 
cst  inlerroganii^,  ut  in  prius  vulgaiis. 

(d)  Lips.  et  Par.  generatio  nm  terra,  perporam  c( 
conira  fidcm  mss*  Proximum  aujen)  verbuoi  necetu 
est^  sic  sumendum  quasi  adverbium  nectsui^»  sea 
de  necettitate  :  qiia  Ipquendi  ratione  hahleqia^  in 
psal.  Lxviii,  n.  i6^  a  malit  qui^  erifd  te  ob  i4  neceae 
ettf  ne  malit  afficialm^optabit,  Et  m  psal.  cxxi|  n.  I, 
proclamabii  necette  ett  exemplo  prophetee.  tiiQ  gene* 
rationum  terra  nuncupantur  corpiora  hon^inuip  jnsto^ 
rum,  quibus  resurrectio  gloriosa  prxparatur* 

(^)  Duo  inss.  exeplut.  Pro  quo  exceptut  lcgeiHlQni 
priinum  opinati  suinus  ;  at  probe  exen^t^f^  qo^si 
ablatus,  ferri  posse  deindejuaicavin^us. 

i[)  Editi,  o6/f|f'i.  H^ctius  mss.  q6o/ili>« 

&) 


I  Adjecimus  fimdata  auctoritate  ms.  Mic. 


m  '  TRAGTATU8  IN  CXVIIl  PSAUIIM.  m 

ab  exordio  lemporum  cursibus  persevereni.  A  tur  est  professut,  dleens^  ¥p.m.  94  :  Tnui  353  $vm 

egOf  salva  me  :  qtua  jusiificationes  luat  exquitivL  Nuti 


352  ^^'  ^^9'*  medilatio  in  lentalionibut  el  a:ruai» 
nit  non  deserenda,  —  Sed  prophcta  pcrsevcrare  se  ut 
diem  posiulat,  seque  jam  servum  esse  Domini  sui 
meininit,  diccns,  Vers.  92  :  Niti  quod  lex  tua 
mcdilatio  mea  ett,  tunc  fortitan  peristem  (i)  in  hu- 
miliaiione  (a)  mea.  Frcquenler  admonuimus  buniiiia* 
(ioncm  id  signiflcare,  cum  teniaiionibus  anima  sub- 
jecta  est,  et  infirmiiati  su;c  derelicla  bumili>  effici- 
tur.  Lex  ergo  ei  meditaiio  est :  el  nisi  meditatio  ei 
fuissci,  forsitan  in  humiliatione  perisset.  Non  est 
er^o  mcditaiio  lcgis  Dei,  cum  tribulamur  el  angus- 
tiamur,  relinquenda  :  scd  cum  variis  corporum  iofir* 
mitatibus  affligimur,  cum  inler  pcrscculioaum  bella 
Texamur,  constaos  in  nobis  debet  legis  esse  medi- 


omnibus  vox  professionis  istius  compctit :  ct  ranis 
quisque  est ,  qui  se  Dei  audcat  dicere.  Audebit  sane 
ille  qui  dixil :  Milii  vivere  Chrittut  etty  et  mori  lucrum 
(P/ii/.  i,  ii);  cl :  Vivo  jam  non  ego,  vivit  autem  m 
me  Christut  {GaL  11,  iO).  Et  qui  hujus  fidei  enint 
similes ,  non  impudeuter  quod  Dei  sint  confitebuu' 
tur.  Yox  isia  esl  animae  Deo  scmper  intentx  :  opus 
istud  est  misericordisB  indcfessx,  continentise  im- 
mobilis,  jejunii  usiuii,  largitionis  impoenitentis. 
Quomodo  cnim  se  Dei  esse  profitobitur  in  libidinem 
caleus,  in  iram  mobilis,  10  avaritiam  sollicitus,  in 
ebrietatem  sitiens,  in  gloriam  sxculi  inanis?  liorum 
potius  erit  iste,  non  Dei.  In  quo  enim  hxe  passionum 


tatio.  Uraiit  enim  licet  in  excidium  fidei  igncs,  hce-  B  vitia  abuudabuot,  quomodo  non  corum  erit,  quibus 


rent  quoque  ad  periculum  salutis  nostnc  aagelUf 
fodinnt  etiam  ad  cliciendain  uDpictaiis  coufessioncm 
redempta  a  Deo  corpora  ungulae  :  dicii  tamen  pro- 
phetici  meminisse  debemus,  ut  consortcs  ipsius  si- 
mus.  Dicamus  et  nos  paiientcs  atque  vinceutes :  ISiii 
quod  iex  tua  meditatio  mea  ett,  tunc  fortitan  perittem 
in  humilitate  mea.  Et  beatitudincm  mcdiiationis  hu- 
jus  in  exordio  Psalmorum  propheia  memiuii,  dicens : 
Deatut  vir  qui  non  abiit  in  eoniHio  tm/Noriitti,  et  m 
via  peccatorum  non  ttetii^  et  in  calhedra  pettilenliiB 
non  tedit.  Sed  in  lege  Domini  fuit  voluntat  ejus^  e$ 
tn  lege  ejut  meditabitur  die  ac  nocte  {Ptal.  i,  i  el  Sl). 
Et  vere  beatus  erit,  quisquis  ia  lege  Dei  meditabi- 
bur  ;  (2)  quia  (A/.  qua )  meditalione  in  ipsa  quoque 
tribulaiiouum  humiliationc  scrvabitur. 

li.  Lexvitieinitium. — Debinc  scquitur,  Vers.  93  : 
/11  la^Ctt/untiioB  oblivitcar  juttificationum  tuarum;quia 
in  iptit  vivificasti  me.  Scii  prophcta,  secundiim  Apo- 
stoluni,  fiuem  legis  esse  Ghristuin  {Rom.  x,  4),  {b)  in 
qua  justificationum  obscrvatio  coastitutaest,  scit  et  in 
Evangelia  credituris  lcgem  csse  pacdagogam,  scit  et 
Justum  cx  fide  vivere  {GaL  111,  i4  eMi)  ,  scit  el 
lcgem  spiritalem  essc  {Rom.  vii,  14),  scit  quod  qui 
ea  qux  in  lege  sunt  fcccril,  vivet  {Rom.  x,  5  ),  et 
Idcirco  ait  :  In  saculum  non  obliviscar  juttificatia» 
num  tuaruvi ;  quia  in  ipsit  vivi^catii  me  :  ut  qiiam- 
quain  fidcs  ^vangeiica  finilis  legis  sit  operibus  prae- 
dicanda,  justificationum  legis  Uroen,  quae  sibi  vits 
ioiiium  sit,  immemor  non  sit;  quia  legis  juslificatio 
evangelic;e  justificationis  fideique  paedagoga  (e)  sit. 

12.  Dei  ett  qui  ei  soti  servit.  Viiiorum  ett  qui  eit  obte^ 
gact/tir.— Constauter  vero,  cum  sibi  nuUa  justificaiio- 
num  Dei  subrepere  possil  oblivio,  id  quod  conscqui- 

(1)  Jn  humiHalionem  meam.  Sed  infra,  tn  humHia' 
iione  mea. 
,    (2)  Qua  meditatione  tpsa. 

(a)  Rabent  nostri  mss.  ta  humHiiale,  ut  infra. 

(b)  Par.  tft  quo.  Rectius  alii  libri,  m  ^tiii,  scil. 


serviel?Plures  geniium  dii  (lCor.  vni,  6):  sed 
unus  Paulo  Deus  ex  qiio  omnia,  ei  imus  Doniinus 
noster  iesus  perquem  omnia.  Gonstanter  ergo  pro- 
pheta,  cui  soll  servil,  quod  suus  sit  confitotur  :  et 
quia  suus  sit,  ut  salvetur  orai.  Suus  autem  per  id 
est,  quia  juatificationes  ejus  exquirat.  Aliis  quaeren- 
tibus  gluriam  muudi,  aliis  quaerentibiis  agros,  do- 
mos,  pecuniam,  ille  justitias  Dei  exquirit,  et  quod 
Dei  sit  gloriatur. 

13.  DiaboU  contra  juttot  contenlio.  Jtuti  arma.  — 
Esi  autem  in  istiusmodi  plos  ac  religiosos  viros 
ingens  odium  irrehgiosorum.  Et  scit  propheta  ,  vel 
souuili  hominibus  ,  vel  diabolo  et  minisiris  ejus  eum 
qui  se  Dei  profitetur,  esse  (5)  perosum  {d),  Hoc  etiam 

G  consequenti  versu  docet ,  quo  ait,  Yers.  93  :  Me 
extpectaverunt  peuataret  ut  perderenl  me  :  testimouia 
tua^  Domine^  inteilexi.  Diabolo  vel  miiiistris  ejus 
{e)  pugiia  esi,  omnem  gloriam  viri  fidelis  auferre :  et 
eum  non  ex  poriione  Dei  sinere  esse,  sed  in  damna- 
tioiiis  sua)  consortiuni  assumerc.  Longo  itaque  ac 
diutino  praelio  conlra  fidem  Prophet»  dimicatur.  Sed 
mcmor  illc  mandaioruin  Dei ,  et  tostimonia  ejus  in- 
telligcns,  restitit  atque  pennansit.Noqiiealiier  spem 
eoruni,  qui  perditiouem  suam  exspectahant ,  elusit , 
quam  quod  vitse  sibi  in  testimoniis  Dei  intellexit  esse 
doctrinam.  Arduum  aulem  atque  dilflcile  est  intclii- 
gerc  Dei  testimonia :  et  ullra  praesenlis  cognitionis 
scieniiam  eorum  intelligentia  procedit.  De  lestimo- 
niis  vero  jani  in  psalmi  exordio  tRictavinius.  Per 

D  hsc  enim  praesenlia  legis  testimonia ,  tesiimoniorum 
xternorum  cognitio  praesutur.  Denique  id  ipsum 
coiisequens  sermo  demonstrat. 

14.  nipqis  quid.  Quiid  fimi.  Contummiio  utultiplex 

(^)  Gum  anierioribos ,  perlmum,  Hox  ^  qui  aU^ 
Odio  tum,  me  extpectaverunt» 


(c)  Secundum  illud  Pauli  Gal.  lu,  24,  reiatom 
Tract.  psal.  xci,  n.  1  :  Lex  pasdagoga  uaslra  facia 
est  in  Chritto,  uti  ex  fidejuttiAcmur. 

(d)  In  excusis,  perteetum.  RqKKviint^s  ex  mss.  r^. 


et  Albin.  perotum.  Simiie  est  llhid  Ktt.  5 ,  n.  iO  : 
Scit  omnem  propketim  fidem  mundi  hujut  perotam  eue 
prittdpibuM. 

{e)  Bad.,  Er.  et  Lips.  :  Cura  ett  pugnam  ei  omuem 
glonum.  Par.  cura  eU  omuem  gloriam^:  reniioutibus 
mss? 


583  5ANGTI  lilLARII  EnSCOPl  8Si 

Prophetam  non  latent  regnum  Chrhli  antejndicium,  —  A  cenilnm  orricios9C  rcligionis  varielale.  Nequc  solum 


Seqnitnr  enim ,  Vers.  9G  :  (a)  Omnis  consummationit 
354  ^'^^  pnem,  Frequenteradmonnimus,  non  posse 
satisriictionem  inlelligentise  ex  laiinitalis  translatione 
prscstari.  Alia  enim  vis  dicti  Imjus  est  ex  grxco 
cnuntiati :  ita  enim  cst,  iroicniig  arvvTs^jiac  cISov  Trcpxc. 
Id  quod  cum  Grxcis  nipag  nuncupatur  ,  ultra  finem 
est  rerum  statutarum ,  neque  aliquo  ut  desinat  con- 
tinetur  ;  sed  omnem  limitem  sub  indelinila  significa- 
tione  Iranscendit.  Quod  autem  nobiscum  scribitur 
infinem^  fine  eo  ,  (1)  quo  significatur  (b) ,  existimn- 
bitur  id  unde  ngitur  conlineri.  Sed  Propheta ,  qui 
noncorporalianequeterrenatestimonialegisinielligit, 
secunduiii  graecam  significantiam  ultra  omnem  con- 
summationein  conluctur.  Scit  consummationem  esse 


355  ^^'«"^  •  scd  vehementer  latnm  :  iaiitndinis  in- 
finiiate  bac  ipsa  superlativa  adjectione  monsirata. 

LITTERA  XUl. 

D  Mem. 
Quomodo  dilexi  legem  luam,  Domine  ?  iota  die  we- 
ditatio  ctt  mihi.  Super  inimicot  meot  prudentem  nie 
fecitli  mandato  tuo :  quia  in  ofternum  mihi  est.  Super 
omnes  docentet  me  inlellexi :  quoniam  tesiimonia  tua 
meditatio  est  mea.  Super  tenioret  iutellcxi  :  quia  man' 
dala  lua  exquitivi.  Ab  onwi  viamala  prohibuisti  (II il., 
prohibui)  pcdet  meot:  ut  custodiam  verbum  tuum. 
A  judiciit  tuit  non  declinavi :  quia  tu  legem  potuitti 
mihi,  Quam  dulcia  faucibu%  meit  eloquia  lua !  tuper 


temporum  (c)  legis ,  cum  post  plenitndinem  tempo-  B  ^^^  if)  ^'  favum  ori  meo.  A  mandalittuitintelUxi: 


rum  Deus  in  corpore  contiicndns  sit :  sed  uUra  hanc 
consummationem  videt !  videt  et  enim  evangelicse 
spei  teinpus.  Sed  et  bujus  quidem  consummaiio  non 
ignota  ei  est ;  ultra  id  enim  intelligentix  sux  oculos 
extendit.  Namque  et  resurrectionis  consummationcm 
videt ;  scit  enim  ct  demutaiionis  esse  ordinem  con- 
stitutum,  Apostolo  dicente :  Unutquitque  autem  in  tuo 
ardine  (  1  Cor.  xv,  25 ) ;  et  rursum  :  Omnet  quidem 
returgent,  ted  non  omnet  commuiabunlur  (Ibid.  51). 
Novit  et  dies  regni  Doinini  nostri  Jesu  Cbristi ,  ex 
quo  in  regnum  Dei  patris  provebemur  ,  et  in  illa 
(2)  inexquisiiaetinvestigabilia  Dei  judicia  transfere- 
inur.  Scit  et  tempus  esse  judicii.  Et  haec  scireei  ex  am- 
plitudine  mandatorum  Dei  licuit :  qiiia  se  in  immen- 
sx  cognitionis  docirinain  divinus  scrmo  dilTuderit. 

15.  Mandalum  Dei  cur  latum.  Prcecepta  Dei  non 
tunt  difficilia.  —  Ait  enim  :  Latum  mandatum  tuum 
ffehementer.  Latum  plane  est ,  sive  quod  in  infinitum 
cognilionem  bumanae  ignorantise  (d)  extendit ;  sivc 
quod  niulta  sunt  in  quibus  Dei  prxceptis  obtempere- 
tur  :  (e)  atque  obtemperetur  secundum  divisiones  et 
munera  graiiarum.  Non  enim  ab  omnibus  omnia  ex- 
spectantur,  neque  universi  universa  ad  summam 
placendi  implere  possunt.  Alius  jejunio  placet ,  alius 
aimpliciute  fidei  promeretur,  alius  vitia  eleemosynis 
redimit ,  (3)  alius  sc  cliaritate  consummat :  sicutalii 
Gurationum  concessa  virtus  est,  alii  proplietiae  scien- 
tia  contributa  est ,  alii  fidei  firmitas  data  est ,  alii 
sapientia  el  cogniiio  donata  est.  Latum  igitur  man- 


proplerea  odivi  omncm  viam  iniquiiatit. 

i.  Ptalmi  hujut  uiilitas.  —  Utile  lioc  nobis  ac  ne- 
ccssarium  Prophetac  opiis  csi,  qno  nd  pcrfcct.im  Dei 
cognitionem  aiqne  ohediiionem  edocemur.  Duabus 
nos  rebus  maxime  infirmitati  nostrae  congruis  (g)  in- 
stituit ;  ut  ei  Denm  qui  ignoratus  sit  noverimus,  et 
mandaiis  ejus  sccundum  voluntalcm  dccrcti  sui  ob- 
temperemus.  Perfectum  enim  Legis  et  Pro^.betaruin 
et  Evangeliorum  virum  in  omni  psalmi  istius  cor- 
pore  Proplieta  (h)  conformat  vel  ex  sua ,  vel  ex  allc- 
rius  qucin  instituat  pcrsona  ,  cui  in  fiducia  sit ,  hxc 
dc  se  qua^  subjecta  sunt  pr.Tdicare.  Est  autem  di- 
gnum  contueri,  qua  verborum  diligeniia,  qua  intelli- 
gentiae  absolutione  nos  in  singnlis  quibusque  diclo- 
C  rum  generibus  Propbeta  confirmet. 

2.  Differal  facere  et  amare.  Amor  tegit  quantut  in 
David.  —  Dicit  enim  in  terliae  deciinaB  litierae  vcrsUy 
Vers.  97  :  Quomodo  dilexi  legem  luam  ,  Domine  ! 
tota  dic  meditaiio  ett  mihi.  Prompluni  utique  fuerat 
dixissc  :  Quomodo  feci  legem  luam  !  Sed  quia  majus 
meritum  est ,  amantem  aliquid  potius  agere  ,  quam 
timeniem  ;  idcirco  ait :  Vt  ditexi  iegem  tuam.  Differt 
eniin  longc  obsequium  amoris  a  timoris  officio :  nec 
habet  gratiam  voluntatis  ,  neccssitatis  operatio.  Non 
omnia  enim  ad  perfecti  obsequii  consuminationein 
sibi  illa  sufficiunt ,  qu»  quamvis  356  opus  suum 
impleanl,  timen  quia  (t)  coacta  sunt ,  meriio  plenae 
gratio!  indigent.  Vult  igitur  Proplieta  opus  suum  di* 
lectionis  potiiis ,  quam  terroris  esse :  et  ex  cliaritate 


datum  Dei  est,  et  in  oinnia  spei  nostr»  generadififun-  D  obsequium  suum,  nonex  metu  suscipi.  Mnlti  jejunanty 


ditur :  ut  non  difficile  sit  si  voluntas  adsit ,  praecepto 
Dei  obtemperare ;  cum  latum  et  diffusum  sit  ad  pla- 

Qui  tignifieatur^  esniUmalur  id  unde  agimut. 

Exquitita. 

Aliutcharitatemcontummat:  verbum  si  qiiidem 

(a)  In  nostris  mss.  omni  contummationi. 
(6)  Editi,  quitignificatur. 

(c)  Abest  legit  a  mss.  reg.  et  Albin. 

(d)  Ita  Bad.,  Er.  et  mss.  Lipsius  autem  pro  exien- 
dit ,  leniere  substituit  excedit ;  qnod  et  editiones  se- 
quenies  reiinuerunt. 

(e)  In  vulgatis  ,  atque  ptaceatur :  minus  apie ,  cum 
praeceptis  Dei  non  placeaiur.  Goncinnius  niss.  m^ 
obtcmperetur  ,  quae  rcpeiitio  Ililario  est  solemnis , 


dum  a  nobis  objurgari  timent.  Multi  aliquid  in  usum 
indigentium  praebent ,  dum  exprobrari  irreligiosam 

contummo  frequens  Ililario  est  pro  adimpleo  aut  per» 
fido. 

quoties  inculcare  vuli,  quatenus  aliquid  prac&tandum 
sii. 

(f)  Infra  quidem  in  hornm  verborum  enarratione 
non  exstat  et  favum :  attamen  ex  enarratione  litt.  17« 
n.  7,  conjectare  est  hanc  lectionem  Hilario  ignulam 
non  fnisse. 

(g)  In  excusis,  tniit/tf<i,  omi>so  superius  nos. 

(h)  Ita  codex  Mic.  cuin  Vutic.  ut  et  sxpe  jam  su- 
perius.  Alii  vero,  eonfirmat. 
(0  Id  est,  detiituta  tunt. 


t85  TRACTATUS  IN  CXVIII  PSALMUM.  m 

avaritiic  sux  el  inulilcm  cupiditatcm  pertimcscunt.  A  luimicus  plane*Iiic  Prophelo'  est,  parricidales  manus 


Afulii  cccle^iam  adcunt ,  dum  argui  nbseiitiam  suam 
et  negligentiam  erubescunt.  Sed  non  omnes  id  quod 
faciuntf  ei  amant.  Iii  amorem  crgo  non  iH>tcst  inci- 
dcre  necessitas  obsequelx  :  quia  ncmo  id  quod  diligit 
non  vult.  In  facto  vero  potest  non  subesse  dilectio , 
dum  id  efficiiur ,  quod  non  fccisse  aut  terror  aut 
pudor  sit.  Sed  Propheta  in  nullo  infirmus  cst.  Quod 
nmat  facit,  etquod  racitiiidcficienterexercet.  Legem 
cnim  ,  quam  diligit ,  omni  dic  ct  sine  intcrmissione 
moditatur.  Non  subrepunt  nlia  occupationum  studia , 
non  intcrvcniunt  diversi  s.Tcularium  curarum  xstus, 
ncc  in  eum  incidit ,  interjectu  novx-  alicujus  cogita- 
tiouis  ,  oblivio  :  sempcr  idem  est ,  et  iii  eodem  est. 
Tantus  ipse  in  dilcctac  sibi  logis  mcditatione  cst , 
qunntus  dies  uiiivcrsus  in  tcmporc  sit. 

5.  Idolorum  cuUoribus  prudeuthrem  eum  esse  non 
magnum  esl.  —  Yers.  98.  Rt  qiiia ,  ut  siipcritis 
commemor^vinius,Icgis  et  prophetarum  nlqnc  cvange- 
lionim  homincm  in  se  Prophcia  dcmonstrat ;  ait  in 
consequenti ,  verfu  :  Super  inimicos  meos  prudentem 
me  fecisti  mandalo  tuo ;  quoniam  in  saculum  mihi  est» 
MnndaiaDei  prudeniius  Propheta,  qnam  inimici  ejus, 
inielligit.  Sed  quid  commune  nobis  et  inimicis  nos- 
tris  in  praeccptis  cst  Dei,  qui  ea  non  solum  ne  me- 
diocriter  qiiidem  compcrUi  habent,  vcrum  ne  initium 
saltem  cognosccndi  conseciantur?  Ei  quid  magnum, 
81  inimicis  suis  in  maiidatis  Dci  PropheUi  prudentior 
sit?  Qu.tndo  eiiim  iiianiinantia  saxa  aut  metalla  aut 
ligna  vcncrantes  consequi  aliquid  de  vivenlis  atque 


unigeniio  Dei  fllio  inferens ,  et  saivatorem  generls 
humani  et  viUc  sDtern.ne  largitorem  morte  quantum 
in  ipso  est  condcmnans.  Prai  his  crgo  omnibus  ia 
Dei  mandalo  prudentior  est. 

5.  li  doctores ,  qui  inimici.  David  scientia  a  Deo.  *- 
Atquc  ut  absolute  hos  inimicos  significasse  intellige- 
retur,  id  quo<l  consequiiur  adjccit ,  Yers.  99  :  5»- 
per  omnes  docenles  me  intellexi ,  quoniam  tesiimonia 
tua  meditatio  mea  esL  Didicisli,  o  David,  a  Moyse  le- 
gem,  ct  Aaron  libi  sacrificiorum  omnium  doctor  csc» 
Jcsus  iteratae  circumcisionis  magister  est,  Samuel  (3) 
(b)  ungendi  tibi  sacramentum  in  lemetipso  et  pro- 
pheias  et  regis  ostendit  :  quid  esl  istud  quod  loqut 
ausus  es,  quod  super  omnes  docentes  te  intellexcris? 
B  Scd  superior  versus,  super  qiios  omnes  doccntes  se 
intelligat,  ostendii,  id  est,  siiper  inimicos.  Et  rursum 
hic,  i|ui  nunc  est  versus  inrerior,  qui  inimici  sint  de« 
clarat,  id  est,  omncs  docentes.  Clavcs  enim  cQelonim 
se  liabcre  profitentiir,  et  doctores  esse  se  legis  glo- 
riantur.  Ei  cuin  omnia  legis  tesiimonia  advcntum  Do- 
mini  nofiiri  Jesu  Christi  testentur,  super  doctores 
suos  Propheta  inielligit :  quia  (aL  qui )  unigenitum 
Dei  filiiim  in  carne  venturum ,  tcslinionia  ejus  medi- 
tans,  seinper  expectct.  0  felix  discipuli  intelligential 
0  doctorum  mirahilis  iinpcrilia  !  Doccntcs  nesciunt; 
ei  iiiCelligunt  qui  doccniur.  Caret  autein  Propbeta  vi- 
tio  jactanii;n  :  intelligcntix  cniin  pr^cstantiam  unde 
adeplus  esset  ostendit.  Nain  superius  ait,  quod  super 
inimicos  suos  prudentior  a  Deo  in  maiidatis  ejus  esset 


xicrni  Dei  cognitione  potuissent,  (I)  ut  (a)  his  com-  C  effcctus.  Intelligentia  cniiu  omnis  ex  eo  est,  qui  pru- 


pnratus  fieret  Proplieia  prudentior  ?  Sed  omnis  hic 
impiorum  error  ipsum  illud  noincn  ( snpple ,  xtcrni 
Dei)  cum  Lege  ei  propliciis  ct  npostolis  rcspuit ,  (i) 
deirectat,  horrescit. 

A.  Hceretici  acJudai^  inimici  quos  prudentia  superat, 
—  Sed  habet  alios  Prophcta  hic  sancius  iniinicos » 
quibus  prudentius  in  mandalis  Dei  est  erudiius.  Man- 
datuni  Dci  in  prophetis  ct  in  hgc  hxreiici  habent : 
sed  nullo  eorum  pcr  impcritiam  irrcligiosx  volunla- 
tis  utuntur.  Mandalum  Icgis  Judxi  lamqunm  pro- 
prium  ct  hxredilarium  sibi  vindicant ,  scd  spiritalis 
circnmci^iimis  auciorcm  non  h.ibentibus,  qnid  cir- 
cnmcisio  in  signo  tantuin  constituta  jain  proderit? 
quid  sabbati  rcligio  Dominiim  357  ^abbati  nescien- 


deniiorcm  esse  cum  conslituit.  Super  ducentes  sa 
crgo  inlclligit. 

6.  Dalur  exi\ulrenti,  Senior,  populus  anterior.  —  Et 
quia  inicrduin  cx  nalurx  diverbitate  soleat  accidcre, 
ut  discipulus  prudeniior  sit  magislro;  lamen  hocip- 
suin  diligcniix  sux  et  studii  cssc  demonstrat.  Ait 
cniin,  Yers.  100  :  Super  seniores  intelle^  :  quia 
mandata  tua  exquisivi.  El  snper  doc4:nlcs  inlcUigit,  et 
super  seniores  (4)  inlclligit,  docirinx  aique  intelli- 
gcntixsux  olficiuiii  cum  ipsn  tcmporis  antiquitate  de- 
nionstrans,  id  cst,  populi  antc  se  (5)  anteriDris  35S 
significans  xlaicm.  In  quo  utruinque  convenii ,  ut  et 
aiitiqiiior  sit,  ct  se  puiet  cssc  (c)  doctorcm.  Scd  su- 
per  cum  ille  intelligit ,  qui  et  docetur  ct  junior  est. 


tibiis  opis  airerel?  quid  pnsch:e  agnus,    liminum  D  ^»*«*''g'^  vero,  quia  mandaia  Dci  exquisierit ,  qu» 


sanguis  ,  et  azymorum  fesiivitas  ,  agnuin  Dei  et  azy- 
nia  sincerilatis  et  snnguinem  snluiis  ignoraiitibus 
auxilii  prxstubit?  Mandnta  exercenl;  scd  efficicntiam 
mandaiorum  et  teinpus  igiiorant.  Legem  legunt;  sed 
eam,legenteetnesciente  Judxo,  Cbristianus  iotelligit. 


0) 


Ut  his  comparatis. 

Retraclat. 

Vnguendi^  ut  sxpe  in  veteribus  libris. 


(a)  Editi,  ul  his  comparaiis :  emendantiir  ex  scri|itis. 

(b)  Bad.,  Er.  etLips.  ungendo  iibi^  quod  ct  pos- 
trenia  editio  Par.  arripuit.  Ucctius  inss.  ungendi,  hoc 
est,  ejus  qui  est  ungendus,  scil.  Christi ,  cujus  David 

Patrol.  IX. 


doctor  duin  se  docere  credit,  ignorat. 

7.  Scientia  fructus.  —  Consequens  autem  est,  ut 
qui  super  scniores  et  doctorcs  inlelligit,  fructum  in- 
telligentix  su:n  reddai,  scilicet  ut  ea,  qux  cognita  el 
perfecu  haberecoepit,  cxerceai.  Et  videamus  an  hoc 

(4)  Intellexit. 

(5)  Antiquioris. 


typum  gessit,  quem  Moyscs  prophetam,  Esaias  re* 
gcin  Ycnturum  pnrdixit. 

(c)  Editi,  doctiorem  :  inalc.  Rtrcrlur  enim  ad  po« 
pulum  seiiiorcm,quidoclor,  non  doctior  prxdicatur* 
Castignntur  ex  mss.  quihus  lavent  subjecia. 

19 


W  SANCTI  HILARII  EPISCOri  888 

ipsum  in  consequenlibus  Kil.  Ait  cnim,  Yers.   101  :  A  nostrum  lata  cst,  h.TC  omnem  liomlnem  (3)  in  scicn- 


Ab  omm  via  mala  profnbui  pedet  meo$  ,  nt  custodiam 
verbum  luum.  Pcrfccta  lixc  ct  CTaiigclici  viri  vox  cst, 
ab  omni  se  maliiiae  via  abstincre ,  el  tot  ubiquc  oc- 
currentibus  crroris  scmiiis ,  nulla  earum  pcr  quam 
ncquilia  adeatur  incederc. 

8.  VUia  arcenda ,  ut  verbi  Dei  postit  e%$e  cu$lodia, 
— Scd  (a)  altius  nescio  quid  in  eo  Propheta  significat, 
cnm  dicit »  Prohibui  pedes  meo$.  (1)  Natura  corporis 
nostri  ferimur  in  omnem  criminum  cursum  :  ct  hn- 
manarum  cupiditalum  impcius  in  hanc  nos  viam  co* 
git.  Scd  qui  super  seniorcs  ct  doccntcs  intciligit,  pcr 
inteliigcniia;  docirinam  se  prohibuii,  ct  excuntcm 
procurrcntcmquc  rcvocavit.  Resistcndum  ergo  cst  ct 
obnilcndum,  ut  nosmelipsos  ab  omni  via  mala  pri- 


tiam  Dci  crudivit.  Et  idcirco  ad  id  quod  dixerat : 
Con$titue  tegi$latorem  super  eo$ ;  adjecit :  Sciant  gentei 
quoniam  homine$  $unt :  id  cst,  ex  tcrra  genit^  ct  in 
cogditionem  Del  cx  limo  conformatx.  Quod  cnim 
antea  per  ignorationem  {e)  Icgis  Moysi  nescicbant, 
Dunc  pcr  prncdicationcm  Domini  nostri  Jesu  Ghristl 
sciunt  :  et  ut  origincm  suam,  id  est ,  corporis  natu- 
ram  in  novo  lalore  Icgis  agnoscunt,  itact  gloriam 
novl  hujus  laioris  {[)  lcgis  cxspectanl,  in  exordio  sui 
jam  ad  imagincm  ei  similitudinem  Dei  (4)  consiituta^. 
11.  Eloquia  Dei  dulcia^  $ed  si  animum  pcnetrent. — 
Et  prtedicationis  hujus  cvangelicx  dulccdincm  in  con- 
sequcnlibus  Propheti  testaiur.  Ait  enim,  Vers.  103  : 
Quam  dulcia  faucibu$  meis  eloquia  lua,  super  mel  (g)  ori 


mum  arccamus,  tum  dcindc  si  quis  nos  (2)  instinc-  B  meo/ Mel  in  orc,non  etiam  in  faucibus  dulce  est.  Extra 


tus  (b)  eo  coeperit  ferre,  retrahamus :  cl  prius  (c)  nos- 
tramct  ipsi  potestate  sumus  inhibendi,  ul  dclnceps 
custodiamus  Dei  verbum.  Antea  auiem  propria  inhi- 
bitione  opus  est»  ut  possit  Dei  verbi  esse  cusiodia. 
Nequc  cnim  quisquam  verbum  anie  custodiet,  ((/)  ct 
tum  prohibere  se  poierit.  Prohihitio  enim  ea  dcmum 
est,  ut  Id  quod  fiebat,  fieri  arcealur  :  custodia  vero 
lum  firma  esl ,  cum  se  quis  a  malis  inhibcns ,  bona 
observat  sine  intermissione  custodioR. 

9.  Verbi  Dei  vera  cu$lodia» — Qualis  autem  custodia 
vcrbi  Dei  esse  dcbeat ,  sequensvcrsusdocct.  Sequitur 
enim  ,  \ers.  102  :  A  judicii$  lui$  non  declinavi :  quia 
Iji  legem  posuisli  mihi.  Haec  esi  igitur  vera  cuslodia, 
nullam  in  partem  a  Dei  se  judiciis  deflectere,  neque 


regionem  enim  orls  corporalium  saporum  nullus  est 
sensus.  Scd  Dei  eloquia  in  faucibus  dulcia  sunt,  in 
animam  scilicet  defluenlia  et  inierna  penetrantia  : 
noD  in  ore  modo  cibi  placeniia  ,  scd  illic  dulcia  ubl 
cognitionis  et  prudentia;  et  intelligentix  sensus  es(. 
Et  ideo  eloquia  in  faucibus  et  in  orc  (5)  mellc  (h) 
dulciora  sunt.  Sed  ut  mel  pcr  sgriludiDcm  aestumquc 
febrium  ea  quae  accidcrint  oris  amara  miiificat ;  ita 
aiiimx  nostrx  amariludines  ct  tristes  cupiditatum 
Insalularium  fcbres  infusa  Dei  cloquin  milificant ,  st 
modo  non  ore  contineantur,  scd  faucibus  devorentur. 
i^.Prwcepla  erudiuntea  perficienles.Scientia  a  Deo  non 
daturnon  appetentibu$. — Sequiiur  deindc,  Vers.  104  : 
A  mandali$  tuis  intellexi ;  propterea  odivi  omnem  viam 


levi  saliem  declinare  decessu ;  sed  inlenlum  scmpcr,  G  iniquitati$.  IntcIIigcntes  (6)  nos  (i)  faciunt  prxcepta ; 


et  scmpcr  immobilem  in  co  in  quo  instititpermancre. 
10.  Lex  evangelica  lege  Moy$i  continetur,  homini 
dat  $pem  glorue  Dei.  —  Non  declinal  autcm ,  quia  le- 
gem  sibi  Dominus  siatuerit.  Legem  quidem  Moyses 
statuerat;  sed  hic  idem  propheta  in  psalmo  altero 
oraverat,  diccns :  Domine,  con$tilue  legi$latorem  $uper 
eoi :  sciant  gente$  quoniam  homines  $unl  (Psal.  ix,21). 
Ea  enim  lex,  quam  Moyses  scripserat,  pacdagoga  no- 
bis  In  Christo  fuit :  el  idcirco  supcr  doccntes  se  et  se- 
niores  359^"^^ll^^'^n"i*'^  lcgcm  evangelicam,  quac 
Hoy  si  legc  contiuetur,inteIligi  t.  Hxc  ergo  per  Dominum 


(1)  Nalnra  corporit  no$tri  fert  nos. 

S\)  Inttinctu  eo, 
^  )  Sdenliam  Dei  absquo  in. 
\\)  Constiiuti. 

(a)Lip8.et  Par.,  aUud  netcio  ip^id  .'absque  ulla 
auctoritaie. 

(b)  lu  tribus  mss.,  instinciu  $uo  cceperit  ferre  :  non 
placct. 

(c)  Editi,  no$tra  et  tp^ut  poletMe;  refragaiitibfis 
mss. 

(d)  Sic  mss.  Edili  vero,  ante  cuttodiel^  quamprohi- 
bere,  etc. 

(e)  Vox  legi$  a  Lipsio  cxpuncla  etiam  apud  Par. 
desidcralur.Tum  pro  uesciebant,  maleapud  Bad.,  Er. 
et  Lips.  legcre  esl  pre$ciebant ,  cum  de  gcntibus  fit 
sermo  beatitudiuis  cvangelicse  uumquam  pnci^ciis. 

(f)  Rursuin  hic  vocabuium  legis  iu  vulgaris  omis- 
auin ,  revocaiur  ex  mss.  qui  raox  habeot  conttituti , 
non  constituliB. 

(g)  Regius  codcx  cum  Albin.  in  ore  meo.  Iliiic  lec- 


sed  pr(]Rcepta  re  atque  operc  cxpleta  :  Id  est,  ut  ea 
quae  his  continenlur  in  quanium  possumus  cxplcamns. 
(j)  ErgocrQclenda  prxccpta  sunt,  ul  simus  intelli- 
gentes.  Et  licci  a  Dco  intelligenUa  perfecta  sil ,  ta- 
mcn  a  nobis  incipiendum  cst,  ut  possimus  perfcctam 
intclligentiam  promereri.  His  enim,  qui  non  hoc  per 
se  inchoant,  clausan  Dco  omnia  suni.  Et  idipsum 
prophcticus  scrmu  per  Esaiam  docet  dicentem :  Ne 
dicas  de  mandatis  meis ,  quod  cognoveris  eo  :  neque 
cognovisti ,  neque  credidi$li  ea ,  neque  ab  initio  (k)  ape- 
rui  tibiaures.  3G0  Cognovi  enim  quod  tpernens  tperne- 

(5)  Mel  dulce  ett. 

(())  \ot  pro  not;  quemadmodum  etallaf  1«  hunc 
eumdem  psulmum  veurum  pro  notlrum  praeferl  coUei 
D  Veron. 

tioni  favent  subnexa,  neciion  illudlitt.l7,n.6,  Ver» 
bum  Dei  ex  corde  malut  abripit ,  quod  uUra  mel  ei  f&^ 
vum  in  ore  (non  ori)  delectat. 

Jli)  Ita  mss.  reg.,  Yat.  et  Albin.  ubi  in  vulgaiis 
dulce  etl.  Sed  ut  mel,  elc. 

(f)  Albiiicnsis  ac  rcgius  mss.t  intetligentet  non  fa- 
ciunt  pra^cepta  sola,  sed  prcccepja  re  at^iue  opere  eom- 
pleta.  ililarii  vcrba  licet  forlc  sinccra  noa  eihibanty 
certe  juvaut  ad  iliias  meuteiu  cilius  as6eq«en<laiii. 

(;)  Ex  mss.  rcstituimus  verba,  Ergo  efficicnda  prce-^ 
ceptu  sunt  ui  simus  inteliigeniei  :  qu£  in  priua  vulga- 
tis  dccrant. 

(k)  Unusc  Vatic.  mss.,  qui  aperuit  libi  uureM  co- 
guevitU.  Cognovienim,eU.  giossema  sapit.  Paulo  aaK 
neque  in  vulgata,  neque  in  gr£<^  lxx  oxfitaiu  vcriM 
de  mandatis  meit. 


689 


TRACTATUS  IN  CXVili  PSALHUII. 


K90 


res^eiquodiniquuiadhucexventrevocandutesses  {Esa.  j^  faciendas  juslificaliones  luasin  aHernum  propler  retri" 
SLV1II,  7  et  8).  £rgo  non  indulgelur  scientia  non  ap-     butionem. 


petciuibus  eani.  Et  quia  Deus  cordium  scruialor  es(, 
liis  qui  fpreluri  eam  essent,  oblnsrc  aurcs  sunt,  et 
lic)>cs  scnsus  esl.  Sed  Propheia  a  prxccptis  Del  in- 
lclligil :  prxcepta  scilicet  agens,  inielligenliam  con- 
aecutus  :  inleltigens  vero  omiiem  odit  iniquitatis 
viam. 

13.  Affectionum  humanarum  rcctus  usus.  —  Hiima- 
nx  enim  nalurrc  oinnes  divcrsarum  airociionum  ad- 
Jaccnt  motiis,  ut  sunt  (i)  odia  et  amorcs.  Scd  amor 
impendeiidus  est  in  dileclioncm  bonorum,  odium 
autem  assumendtim  csl  ex  olTensa  mnlorum.  (a)  Nos* 
trumergoest  modo  utilisorgant  corpora  nostra  in 
Goapiaios   cl  concinentcs  modos  tcmpcrarc,  ul  non 


i.  Ilominis  tenebrce.  jElernitas,  Ad  hanc  dux  H 
Deus,  —  Viia  scnsusquc  bominuin  in  errorc  ac  potius 
nocte  inscieniiae  mancnl ,  diim  carnali  infecla  conla- 
gio  in  profundo  ignorantix  per  graviialem  naiurus , 
cui  admixla  est ,  dctinetur.  Quando  cnim  per  semet- 
ipsam  ,  causam  ci  rationcm  originis  sux  novcrit? 
Quando  (d)  scict  qiii  vitx  suac  rruciiis  sii,  qua:  condi- 
lio  spci,  (\\iJi  promcrcndx  (e)  postcriiatis  via  ?  Neque 
enim  quisquam  lam  dcincns  aut  inops  seiisu  esl,  ut 
in  id  cum  nullus  csset  naium  sc  esse  existimel ,  ul 
rursum  postquain  natus  est  nullus  csscl ;  cum  sine 
dubio  inemincrit  ex  bonilatc  Dci  prorecium  esse 
quod  natus  cst ,  ncc  id  in  bonilatcni  cjus  maliiix  ca- 


vitia  diligamiis,  ut  non  virtuies  bonns  oderimus,  ut  ^  dat ,  ut  iii  nobis  boc  suum  {\)  quo  nascimur  munus 

nnicuique  nos  gcncri  decenier  at«iue  uiiliicr  coaptc- 

nius.  Propheta  mandata  Dci  diligit :  ct  qui  mandula 

Dei  diiigil ,  iniquilatis  vias  odit.  Ut  enim  pcrfeclsc  fl- 

dci  (2)  obsei]iiel»  {b)  cst,  obcdientiam  diligerc,et  id 

quod  quisagit  cx  affcctu  charitntis  explcrc.et  neces- 

»iiateni  agcndiamanilsvoluniate  prxciirrere  ;  ila  et 

magnx  innocentia:  cst ,  iniquilalcs    non  modo  non 

agerc,  sed  odisse,  quia  iutcrdum  (c)  nos  ab  his  mc- 

1118  el  lerroravcrtat.  Odiuin  autem  nobis  earum,  judi- 

cium  vcra;  cl  pcrfcctx  de  his  opinionis  insinuat.  Di- 

Itgamus  ergo  justitiam,   modcsliam  ,  frugalitatcm , 

miscricordiam ;  et  ndcrimus  rixas  et  cbrictatcs,  cae- 

deSy  snperbias ,  stnpra ,  cum  quibus  nccesse  est  ct 

diabolam  oderimns.  Diligenles  vcro  pacem,  verita- 


interimat.  Sed  propheta  cognitione  rerum  ccslestium 
dignus,  ct  in  luceni  scienliae  muncre  Dei  et  eloquio 
collocatiis ,  duccm  ad  bene  et  inuoccnter  vivendum 
cum  sequilur  qui  lux  vcra  est,  cl  qui  omneni  homi- 
nem  luciflcat  {Joan,  i,  9). 

2.  Verbi  Dei  luce  ad  omnes  actus  utendum,  —  Hanc 
ergo  vitxsuae  ignorantiam,  quodainprxlaiolumine  ad 
intelligentiamdirigit,dicens,  Vers.  105  :  iMcernape^ 
dibus  meisverbum  fttum,  Dondne,  Scitse,  nisi  verbo  Dei 
illumuiatum ,  has  corporum  lenebras  ct  banc  sxculi 
nociem  (5)  non  posseevadere  (/).  Scitubique  adesse 
lapides  oflensionum  ,  laqueos  funium,  el  scrobes  fo- 
vearum.  Ut  enim  quis  nocte  egressus  lucernam  ante- 
feri,  et  quo  pedem  inferat  contiiclur,  atque  ad  singu- 


lem,  justitiam,  diligemuseumqui  cst  pax,  juslitia  et  q  log  gresi^us  luinine  praeeunte  sollicitus  esl :  iu  unu&- 


verius,  Dominum  nostmm  Jesum  Christum,  qui  esl 
bcncdictus  iii  sxcula  sasculoruin.  Amcn. 

LITTERA  XIV. 

3  Nun. 

Lncernapedibusmeiiverbumtttum,  (5)Domme,  et 
lumen  semitis  meis.  Jnravi  et  statui  custodhrejudida 
^Q\jnstitia  tua.  UumHiatus  sum  usquequaque^  Do» 
niine  :  vivifica  me  secundum  verbum  tuum.  Voluntaria 
oris  mei  fac  beneplacita,  Domine^  et  judicia  lua  doce 
me.  Anima  mea  in  manibns  tuis  semper  :  et  legem  tuam 
non  sum  oblitus.  Posuerunt  peccatores  laqueum  mihi^ 
et  de  mandalismeis  (Hil.  tuis)  non  erravi.  Ilwrcditate 


quisqui  nostrum  manens  in  se  verlMim  Dei  in  omnei 
operum  processus  lamquam  lucerham  prstcndiu 
Omnis  etenim  doctrina  coelesiis  dux  nobis  ad  itervil» 
est,  qu»  Iucern;e  modo  in  hac  nocte  sxcuU  praeferen* 
da  est,  cum  aiiquid  368  ^ut  agimus ,  aut  cogiUmus, 
aut  ioquimur :  ul  ea  in  omnein  progre£&um  cujuft* 
cumque  operationis  utamur. 

3.  Lucernoi  lux  ne  sil  in  nobis  inutilis.  Jugiter  ardoai. 
Jubet  Duininus  in  Evangeliis,  hanc  prjcceptorum  ftuo- 
rum  lucernam  non  oliosam  et  (^)  inulilem  occuli , 
dicens :  Nemo  enim  luc^rnam  uccendit ,  et  ponit  eam 
sub  modio  {Malth.  v,  15).  Quxeiiim  lucernae,  si  mo- 
dio  tcgaiur,  utiliias  est  ?  Usum  suum  tantum  inUra 
id  quo  operitur  impendii.  Jubet  igilur  eam  in  cande- 


acquinvi  (Hil.  hcereditavi)  testimonia  tua  in  wternum  :  ])  labro,  id  est ,  in  offlcii  sui  sede  couslitui.  luquc  bane 
qma  exultatio  eordis  mei  sunt.  Dectinavi  cor  meum  ad     doclrinam  ,  atquc  hoc  verbum  Dci  intra  nos  recep- 


(\)(met 

(i)  Et  obsequeUt. 

(5)  Abest  vox  Domine  non  hic  Untum,  sed  ei  iii- 
fra^  n.  2.  lxx  pariler  atque  hebralci  fonies  non  ex- 

(fl)  Bad.,  Er.,  Lips.  acduo  ms8.,jBoitttm^9o  ai. 
Mox  iidem  duo  mss.  corda  nostra  in  coaptatos  et  eon- 
sentientes  modos,  elc. 

{b)  In  vu)galis<(  obseqtielw.  Expunximus  et  auclori- 
ritate  mss. 

(c)  Sola  editio  Par.,  non  ab  his. 

{d)  Excufti ,  quaado  si  quis  fructus^  emcndaBlur 
opc  inss.  ^    ., 

(e)  In  duobus  mss.,  potestatis.  Forte  an  post  (scil. 


hibent. 


U)  Quod  nascimur. 
(5)  Ferre  non  posse. 


fulurx)  wtermtatis  ?  Gerte  de  sxculari  quadam  posie- 
rorum  gratia  promcrenda  non  cst  hic  sermo ,  sed  de 
beaia  aMcrnitate,  ad  quain  natutn  esse  hinninem  co- 
dem  argunienlo  hic  probatur  ,  quo  lib.  i  de  Trin., 
num.  9. 

(/)  Ediii ,  ferre  non  posse. 

{g)  In  vnlgatis,  ei  utilem  ocntis.  Reetius  in  mss.  ei 
inutilem  occuUy  id  est,iu  occultari,  ul  inuUlis  evadat« 


m  SANCTI  IIFLARII  EPISCOPl  5aa 

tum ,  non  oiiosnm  ,  ncque  inulile  Uimquam  iu  modio  A  adsccndiinr  (c)  :  nl  ei  cui  verlmm  Dci  primum  lu- 


occufamus  :  se<I  lumcn  istud  iiol)is  ipsis  primnm  ,  et 
rnrsns  ex  nohis  omnibus  gcntibus  |  ruilicainus.  Sc- 
qncnti  quoquc  (I)  istud  (n)  mandalo  Dominus  admo- 
nuil,  dicens  :  Sint  himbi  vesiri  preccincti ,  et  lucernx 
vestrw  ardentet  (Luc.  xii,  55).  Jubet  crgo  niliil  nos 
agere  in  obscuro  :quia  omnis  in  pcccalis  agens  odit 
lumen,  et  diligit  tcnebras  (Joan,  ni,20).  Vult  has 
lucernas  nostras  esse  sempcr  acccnsas,  ne  qnando  in 
nocte  hujus  sacculi  rclinquamur.  Jud^^is  in  tnberna- 
culo  tesiimonii  lucerna accenditur,  et  hxc omni  fisti- 
viiatis  sux  tempore  ardct  {Exodi  xxvii,  20  et  21). 
Illi  quod  agunt  nesciunl.  Sed  nos  in  his  tabernacnlo- 
rum  nosirorum  ,  id  csl,  corporum  lesliinoniis  arden- 
tes  lucernas  semper  habeamns ,  ct  fcstivitatem  spci 
nosirx  earum  Ince  pcragamus. 

4.  Apostoli  Eecleiicc  oculi ;  Joanntrs  lucerna,  Vir- 
gines  prudentes,  —  Apostolos  quoque,  quos  sal  icrr;c, 
fiuos  ct  lumen  mundi  Domiuns  nuncupat  (Matth,  v, 
li),  pcr  hanc  signincalioncm  hos  et  iucernas  esse 
Ecclesia?  osiendit ,  dicens  :  Lucerna  corporis  tui  est 
oculus  tuus  ( Matth.  vi  ,  22 ),  corporis  scilicel  Ec- 
f  lesias ,  qna  nuum  corpus  in  Cbrislo  cst ,  nosquc  in- 
vicein  mcmbra  ejussunms.  Primum  enim  unicuiquc 
nostrum  Dci  vcrbnm  ocnlus  sive  (2)  luccrna  csl  (b) : 
deinde  vir  aposlolicus  loii  corpori  suo ,  id  est, 
Ecclcsiae  lucerna  csi.  Nef|ue  cnim  omnc  corpns, 
aut  pes ,  aut  oculus ,  aui  manus  est.  Eigo  si  oculi 
lolius  corporis  pars  lucidissima ,  cl  ob  id  membris 
cicteris  prxstans,  erunt  icncbr.i;  (Ibid,  23),  id  est,  si 


ccrna  sit  pedibus,  id  ipsum  vcrbum  ci  fiat  lumen  (i) 
scmilis.  Sed  luccrna  pcdibus  ct  lumen  semiiis  n(i- 
Icm  profecium  prxstare  debent.  Et  videamus  an  di- 
gnum  aliquid  propheta  snbjcccrit. 

6.  Jurata  et  statuta  quid. —  Ait  cnim  ,  Vers.  106  : 
Juravi  el  stntui  custodire  judicia  justitio!  lute.  Jam  non 
in  nocie  sxculi  crrat ,  ncc  pedem  metuit  offendere. 
SacrAmcnlum  eitim  omne  rirmaix  scientix  res  cst , 
et  jurandi  reiigio  cx  vcriiatis  cognilione  suscipilur. 
Jural  crgo  prophela  ;  nec  tantnm  jurat,  sed  ct  stalnit; 
qula  sacramciiti  vinculum  firmiias  sit  staiutorum. 
Sintuit  ergo  jnrans  custodire  judicia  justiiix  Dei.  Kt 
diriicilccst  staiuta  convelil,  et  optimum  est  statuere 
jurata. 
B  7.  Judicia  Dei  justa.  —  Sed  meminit  nihil  esse  in 
Dei  judiciis  injusium.  Si  cnim  bumana  judicia  ea  vere 
judi':ia  cxisliinanlnr,  qunecx  arbitrio  jusli  judicii  (0 
sanciunlur:  (*>)  quomodo  aiiibigondum  sil,  nihil  csse 
in  Dei  judiciis  iujusluin  ?  Amiliimus  liberos;  injustum 
hoc  juflicium  cxistimamus.  Numquid  injuste  Deus  in 
Jub  filios  dcdit  diabolo  polcslalcm  ?  Damna  nostra 
tamqaam  iniquc  nccidentia  dolemus.  Numquid  egere 
soluiii  illum  pcrfcclum  virnm  Deus  sine  jusiiiiae  ra- 
lionc  pcrmisit?  Crnciamur  duioribus ,  etcontra  Deum 
impntic:'.iisc  nosirx  qucrclis  increpamus.  Anne  in- 
rcrto  consilio  cxcsus  vermibus ,  sanie  defluens ,  per- 
fossiis  ulcerc  fuii?  Ccrte  bxc  omnia  ad  documentum 
fidci  ct  ad  prxmiiim  gloriosae  patientix  profecerunt* 
liifirmilas  iiostra  erncii,  ut  malnm  esse  id  qnod  pali- 


apostolorum  lucerna)  non  ardebunt ,  lumine  ipso  in  Q  iDtn-  cxisiimcmus.  Curlerum  Dei  scmpcr  voluntas  rst, 


tcnebris  sito ,  quanta  tolius  corporis  nox  mancbil  ? 
Joannes  prxdicaior  pusuitcntia;  lucerna  et  Judxis , 
et  gentibus  ruit,  Domino  dicente :  Illc  erat  luccrna 
ardens  et  lucens  (Jo/in.  v,  45),  ct  vos  voluislis  ad 
horam  exsultare  in  lumiuc  rjus.  Habemus  ergo  doc- 
irina;  luinen  :  exsullemus  in  co ,  non  ad  horain ,  scd 
semper;  nequc  ad  tcmpus,  sed  in  aitcrnum.  Bcataj 
virgincs  iilui,  ct  (c)  uliles  olei  mercatrices,  solx  in 
3Q3  lampadum  siiarum  luminc  cum  sponso  thala- 
nium  iiigress»  sunt ,  caiteris  ncgligeniibus  ct  dor- 
mientibus  ab  ingressu  tbalami  cxclusis  (Matlh.  xxv). 
5.  Verbum  Dei  qui  lucerna  et  tumen.  —  Ad  omnem 
igilnr  aiiiinx  noslr.T  pedcin  ulamnr  Dei  vcrbo  ut  lu- 
ccrna ;  scd  lucerna  seinper  ardciite ,  scmpcr  in  offi- 


ut  paticntia  pas.sionuin  probemur  :  nos  vero  366 
divini  judicii  juslitiam,  dum  sine  documento  fidci  la- 
terevolnmui^,  improbamiis. 

8.  Christus  humiUtatis  praiceptum  prwbuit  et  exem^ 
plum,  —  Sed  qiii  superius  et  jnravcrat  ct  statuerat 
ut  custodirel  judicia  juslilia!  Dei,  dignum  aliquid 
sacramcnto  et  constitutioue  sua  in  observandis  debet 
prxst^tre  judiciis.  Non  cnim  Icve  cst,  qnod  custoditu- 
rum  se  staluit  jnralus.  Et  qiiid  illud  sil,  seqnens  ver- 
sus  loquiiur.  Ait  enini,  Vers.  i07  :  HumitiatUB  sum 
usqueqnaque  ,  Doniine  :  vivifica  me  secundum  verbum 
tuum.  Unigcnitus  Dei  filius  naturnR  nostr»  ex  Yirgine 
sibi  corptis  assnmcns ,  cum  in  sc  ipso  vcram  et  pcr- 
fectam  human.T  prndentix  formani  prxbuisset,  quid 


cinm  suum  per  nostram^rf)  providcnliam  prxparata.  D  a  sedisci  tamquam  excmplo  doctrinae  voluerit,  nos- 


Verbum  autcm,  quod  pedibns  lucerna  cst,  ipsum  il- 
hid  el  semitis  Ininen  cst.  Sensim  eniin  et  domestioe 
incedcntibus  lucerna  opus  c^t  :  peregriiinm  autem  et 
publicum  iicr  ingrcdientibus  Iiimcn  potius  necessa- 
rium  est,  iio  latro  iusidietur,  ne  ambigux  \\ttt  crror 
occui  rat.  Per  incrementa  cnim  a  minorc  ad  majus  (3) 

(1)  Isto  mandato, 

(2)  Sibi  lucerna  est, 
(5)  Acceditur. 


(a)  Iia  mss.  At  editi ,  mandatum. 

(b)  Apud  Par.  bic  inscrtum  est  sii 

(c)  Id  est,  negotiosie.  Utilc  cni 
IJlutiii,  otioso  ct  ab  operc  debito  vacanti 


ccndum  est.  Ait  enim  :  Vcnite  ad  me  omnes  qui  labo^ 
ratis  et  onerati  estis ,  et  cgo  vos  reficiam.  ToUitejugum 
meum  super  vos ,  et  discite  a  me  quoniam  mitit  sum  et 
humilis  corde  :  et  invenietis  requiem  animabuM  vet*rii 
(Matth.  XI,  28  et  29).  Ipse  ntiquc  perfectus  et  sine 
pcccato  soliis ,  ct  uiius  in  cujus  ore  dolus  non  fiiit , 

(4)  In  scmitis. 

(o)  Sedum  modum  ambigendum  irV. 

(d)  Ii)  excusis,  prtt</«n(ia)ii. 
ie)  lOdiii,  acceditur. 

(n  xMss.  rcg.  et  Albin.  efficiuntur.  Tum  Mic.  ct 
Vatic,  nedum  modo  anibigendum  sit. 


593  THACTATUS  IN  CXVIIl  PSALMUM.  m 

hoc  prxcipuum  a  se  docirinT  siimi  voliiil  exemplum,  A  omne  (5)  genti  fleclatur  cosleslium  el  terret(rium  et  i/i- 

fernorum  ,  et  omnit  lingua   conpteatur  quia  Dominu$ 


mansuclmlinis  scilicct  ci  liumiliiaiis,  per  {\ux  anima- 
bus  requies  inveniretur. 

9.  Superbiendi  cautas  sustulit,  —  Scil  iii<oIenlpm 
esse  et  incapacem  reruni  sccundurum  nalunc  nosirc 
innrmitalem.  Alii  per  opcs  insolescunt ;  ncscientes 
de  largitione  opum  dictum  esse ,  Eteemosynn  enim  (a) 
abtcondit  peccatum ;  et  rursuin  :  Dispersit ,  dedil 
pauperibut ,  juttitia  ejut  manet  (\)in  a^ternum  (Psal. 
cxi,  0);  et  Deum  ipsum  bis  qui  csunentem  cibasseni, 
sitientem  potassent,  peregrinum  domo  recepissent , 
nudum  veste  texissenl,  innrmum  visiiasseni,  clausum 
carcere  consolati  essent ,  dixissc  :  Venile^  benedicti 
patrit  mei^  possidete  pra^parutum  vobis  regnum  a  cons- 
titutione  mundi  (Maith.  xxv,  3i).  Alii  gldria  sacculi 


iesus  (i)  in  gloria  Dei  palris  (Ibid.  9  et  seq.).  Hoc 
buinilitaiis  Tuil  pixmium ,  ut  corpus  assumptum  in 
gloria  Doi  patris  maiierel ,  ut  in  nominc  ejus  gcnu 
coelestia  ci  icrrestria  ct  inferna  curvarenl.  Mancns 
cnini  in  ronna  Dei ,  non  vi  aliqua  silii  ac  rapin:i ,  id 
qiiod  erat,  prxsuniendum  cxislimaviiy  scilicel  ut  Deo 
essct  .Tqunlis.  Erai  enim  in  Dei  forma,  iiiliilqiie  ei 
ex  ejus  gluria  dcerat ,  in  cujus  forina  mannbat;  sed 
formam  servi  (5)  per  (d)  humiliiatem  acccpit,  el  lia* 
Litu  ui  bomo  repcrtus  cst ,  bumilians  se  pcr  obe- 
dicntiam  usque  ad  mortein  :  nec  soluni  usque  ad 
mortein ,  scd  nsqiic  ad  mortcm  crueis.  C(jeluni  ex 
prufcepio  Dci  ipse  (e)  firmavit ,  mnnduin  ex  paterno 


tument;  nescientes  buiic  piincipalem  bcncdiciionem  B  jussu  in  banc  spcciem  tanli  decoris  ornavit,  terram 


coelestium  fuissc  scrnionein  :  Bcati  panperes  spiritu  , 
quoniam  ipsorum  est  regnum  coelorum  (Mtiltfi.  v,  3). 
Alios  nobililas  carnalis  (6)  in  fasligium  erigit;  non 
cogitanlcs  illis  qui  inCbristo  rcn:)li  sunt  dictuni  esse: 
Vos  aulemgcnus  electum,  rcgale  sacerdotium,  (%)  gent 
tancla  (1  Pet.  ii,  9).  AIi:c  sunt  sxculi  iegcs,  alii  Dei 
munera.  Diabolus  cum  Dominuin  tcnlare  austis  cst , 
suum  esse  saeciilum  gloriaiur  (Matth.  iv,  1).  Doininus 
Tcro  mori  nos  s.tcuIo  jubcl,  ut  vivamus  ipsi.  (c)  Cum 
Doinino  opum  contempius,  opuleniia  est,  nim  Do- 
miiio  terreni  bonoris  despcctus ,  coEslorum  regiium 
est;  cum  Domino  365  bumilitas  cordis,  gcnerosae 
et  regix  nativitatis  ornatus  cst.  Hoc  idtur  a  sc  disci 
voluit,  quod  virtutnm  omiiium  niaxiinnm  est. 


et  (6)  qua;  in  ea  snnl  crcavit.  Scd  numquid  ob  illa 
incruit  Iiominem  aisumptum  in  scterni  patris  gloria 
collocare?  Ilumilitatis  boc  prxmiuin  est,  bumiliialis 
bacc  nierccs  est :  (f)  ut  quia  manens  antea  in  forma 
Dci ,  essct  in  forma  servi  dcinceps  elTectus ;  (g)  et 
manens  in  Torma  Dei,  et  effectus  iu  forma  servi,  con- 
fcs^ione  coelestium  et  terrestrium  et  iiiferiioruin  e^sc 
iii  Dei  patris  gloria  nosccrctur. 

i1.  Paulut  elationem  tuis  cavet.  Eam  ab  ipto  Deus 
avocat.  —  Vercns  quoque  idem  apostolus ,  ne  quos 
ipsa  illa  divinornm  muncrum  gratia  efnccret  inso- 
lentes ,  ait :  Unicuique  data  est  demonstratio  Spintus 
ad  utilitatem  (I  Cor.  xii,  7).  In  eo  enim  qiiod  ait,  nd 
ntilitatem,docuitco  (7)  buiniliter(/i)ulcndum  :  neforle 


10.  Humititatis    Christi     pra*mium.  —  Apostoius  C  quemquain  spirilalium  donornm  conndcnlia  efnceret 


etiam  ad  huinilitaiem  iios  doccns,  lalihus  adliortatur: 
Hoe  enim  sapite  in  vobis ,  quod  ct  in  Chrislo  Jesu ,  qui 
eum  in  forma  Dei  etset ,  non  rapinam  existimavit  etse 
te  a^quatem  Deo,  sed  se  exinnniiit  formnm  servi  aeci^ 
piens ,  et  habitu  repertut  ut  homo.  Huwiliavit  se  fnctut 
obedient  usque  ad  mortmn^  mortem  aulcm  cnicit  (Phi- 
lipp.  II,  6  et  teqq.).  Habemus  cxcmplum  ab  nnige- 
nito  Deo  humilitatis  :  sed  vidcnmiis  ct  pra>n)iuin. 
Propter  hoe  enim  eum  Deus  exatinvit ,  et  donavit  illi 
nomen  quod  est  super  omne  nomen  ,  ut  in  nomine  Jesu 

(\)  In  scBCulum  tcecuti  cuni  grxco. 

(t)  (ienut  sanctum.  Alii  sunl  swculi  reget. 


(3)  Genu  flectant. 

(4)  In  gloria  ett. 


(a)  In  duobus  mss.  abscindit  peccatum.  Habelur]) 
Eccl.  III,  33,  Eleemosyna  expiabil  peccata.  Tob.  xii,  9, 
Purgatomne  peccatum.  An  lixc  an  alia  bic  rcspician- 
tiir,  iiiccrtiim. 

(b)  Uegius  codex  in  fasium  :  niagis  placeret ,  nisi 
inlra,  n.  ii,  fastigii  tumorem  iii  omnilms  libris  lege- 
reinus.  Quamqnum  ct  bic  fasiidinm  ct  illic  fastidii  rt> 
poiiendum  conjectainus  ex  bis  litt.  3,  ii.  14  :  0  infe' 
tix  snperbia ,  qua:  dedignalur  sub  prieccptis  ccBlestibut 
vivere^  quas  mandata  divina  animi  infidelis  tumore  fa- 
slidit ! 

(c)  lllud  ruiii  poiesl  iiitelligi  conjunctio  superiora 
nectensatque  conlirmans,  nt  snbsoqnens  vox  Domino 
sii  in  dandi  casii.  Yerius  laiiien  videlur  esse  prsepo- 
silio  eaindem  viin  baben«<  ac  secundum.  Sic  snperius 
non  semel  legiinus  cum  Grwcit,  pro,  tecundum  Gras- 
cot. 

(d)  Abjecimns  tui  aiictoritate  mss. 


insoleniem  ,  et  Dei  gratia  per  iiisoIenli:c  viiium  fle- 
ret  366  oli<>sn.  Ex  persona  autem  sua  ipse  denions- 
tr:it ,  eiiain  boc  se  a  Deo  gratice  consecutuin ,  ne  pcr 
confidenilam  plurium  in  se  gratiarum  in  aliqiiem  tu- 
morem  superliijc  tolleretiir ,  diccns  :  Et  propter  emi" 
nentiam  revetaiionum  dalus  est  mihi  slimulus  carnis  a/i- 
gelus  Satanco,  qui  me  cotaphizarety  ne  exloltar  (II  Cor. 
XII,  7).  Eiiam  hoc  illc  vas  eleciiouisctdoctorgcniiuin 
metuit,  110  ultra  bumanx  inflrniiiatis  iiaturam  per 
spirilalium  iii  se  muncruin  (i)  confldenliam  superbi- 

(5)  Abjecimus  liic  interpositam  voceni  sui  aucto* 
ritate  omnium  vetustissiiui  nobtri  libri. 

(6)  Quas  in  his. 

(7)  Vtililer  utendum, 

(e)  Excusi ,  formavit,  Ycrius  mss.  firmavitj  sccun- 
diim  illud  psal.  xxxii,  6,  Verbo  Domini  cosii  firmali 
tunt. 

(f)  Lips.  et  Par.  ut  qui  nmnens :  ininus  diserte 
cxprimunt  rationem  ob  quam  Chrisius  ineruil  glo- 
riam. 

(g)  Hoc  est ,  noii  modo  sccundum  id  quod  manet 
in  mrma  Dei,  sed  ct  secunduin  id  quod  cst  in  forma 
servi,  in  Dei  patris  gloria  nosceretur,  [orma  videlicet 
tervitiin  gloriam  ejus  cujut  in  forma  antemanebat  prO' 
ficienie,  ul  exponitur  in  psal.  cxixvni,  n.  19.  Yide 
tract.  psal.  cxLni,  n.7. 

(h)  Ita  regius  codex  cuin  Albin.  Alii  vero  utiUter 
utendum  :  non  reddunt  senteniiam  Hilai  ii ,  ex  verbis 
Pauli  ad  utiliialem  acuie  concliideniis  buiuiliter  uten- 
duin  csse  Dci  donis,  quia  bine  huiniliiate  fluut  otioSii 
et  inuiilia. 

(f)  Pnedicti  diio  mss.  gratiam  fjferrewf. 


595 


SANCTl  UIURll  £P1SC0P1 


rel.  Ezcchiam  regcm  Scripliira  lauJal ,  quod  recerit  \  tix  subjaccrc.  Lci  procciiHcbai  mahim  pro  malu  esso 


reclum  el  bonum  in  conspeciu  Dei  (lY  Reg.  xviii,  3): 
sed  non  usquc  in  finem  puiuil  haec  manerc  laudalio. 
Scriptum  enim  esl  in  sccundo  («)  Prxteriiorum  libro: 
El  cecidit  Ezechias  ab  altitudine  cordii  tui  (11  Paral. 
XXXII,  26).  Ubi  cor  in  alium  erexerat ,  ubi  in  super* 
bbmse  per  confideniiamlaudaiionis  extulerat,  prxte- 
rilorumgestorumgraliam  per  superbix  crimen  amisil. 
12.  David  humiUimut,  cui  muUoi  superbieridi  causw. 
—  Propheia  igiinr  sacramento  consiiiucns  ut  justa 
Dei  judicia  cusiodiret ,  hoc  primum  opus  sumpsit ,  ut 
humilis  fieret  :  neque  solum  humilis ,  sed  humilis 
Talde  :  per  adjectionem  hanc  consummalx  in  se  hu- 
militatis  modestiam  edocens.  Et  eraiit  causx  in  eo 
plures  superbiendi.  Pracbehut  insolentiae  causas  no- 


reddcndum.  David  iste  cum  Saul  totis  se  imperii  sui 
\iribus  pcrsequentem ,  rrequenler  captuin  et  conclu* 
sum  habuisset ,  non  inodo  noii  peremil ,  sed  etiam 
cum  honore  dimisit,  dicciis  :  Pfon  inferam  super  eum 
manummeam^  quia  Chri$tu$  Domini  est(\  Reg. xii^^ii)^ 
Bunc  etiam  cum  in  bcUo  peremptum  coinpcrisset» 
flevit  ei  vindicavit  (U  Reg,  i,  15  et  17).  Filius  quo- 
que  ejus  (e)  Abessaloii  regnum  occupat,  cxerciiuni 
contrahit,  pairem  bcllo  parricidali  persequitur.  Scd 
mililibus  David  dicit :  Parcite  puero  Abessalon  (U  Reg^ 
xtiii,  5).  lili  quidem  ad  rcsistendum  necessitas  im* 
posita  est,  utregi;  sed  pietas  et  bonitas  adfuilad 
parcendum ,  ut  propheiai;.  Hortuum  quoque  afiectu 
paterno  et  dolore  deflevit.  Ilxccnim  voluntaria,  non 


bilitas  cx  Juda,  et  in  eo  priinum  potestas  benedictio-  ^  legilima  sunt :  et  his  ohlempcrare,  libertaiis  poiius 
nls  regiac  inchoata.  Mansit  enim  aliquandiu  ex  David     quam  necessitatis  oflicium  est. 


tribu  regiu!  potcstatis  familia,  ex  qua  secunduin  car- 
nem  Rex  xternus  emerslt.  Erat  ctiam  prudcntissimus. 
Ait  enim  :  Invisibilia  et  oecuUa  sapientite  tua:  mani" 
festati  mihi  {Psal.  l,  8).  Mcruit  ctiam  ei  propheia  csse, 
cum  dicitur  :  Aperiam  in  paraboUs  os  meum^  eruclabo 
absconsa  a  constitutione  mtmdi  (PsaL  lixvii,  2).  ilu- 
manx  quoque  opulentio}  copiis  abundavit.  Ail  enim 
ipse:  Ecce  congrcgavi  de  paupertate  mea  auri  (b)  /a- 
lenta  centum  miUia ,  ei  argenti  miUe  miUia ,  et  wris  et 
ferri  quorum  numerus  non  est  (I  Paral,  xxii,  14).  niiic 
faniilioi  nobiiiias,  hinc  rcgis  potestas,  hinc  sapicntiae 
fiducia  ,  hinc  proplictix  meriium ,  hiiic  copia:  facul- 
tatum ,  non  erexerunt  tamen  in  superbiam ,  neque  in 


14.  Yoluntariof  devotionis  opera  a  Paulo  commen" 
data.  —  Habet  iianc  Apostolus  voluntari»  doctrinae, 
non  et  legitimaeconsuetudinem,  dicens:  D^  virginibu$ 
autem  pra^ceptum  Domim  non  habeo ,  const/ftint  autem 
do  (1  Cor.  VII ,  25).  Aui  cum  gloriam  viduiiatis 
et  continentiam  laudat ,  (5)  non  inhibet  (f)  potesta- 
tem  nubendi ,  sed  meritum  coilibalus  pra:dicat  (Ibid. 
58).  Ultra  legein  instituit,  et  ultra  prxceptum  adhor* 
tatur ,  voluntaria  legitimis  auteponens.  Et  rursunn 
ait :  Numquid  non  habemus  poiestatein  manductmdi  ti 
bibendi?  Numquid  non  habemui  potestatem  muUereg 
eircumducendi ,  ticut  cateti  apostoU  et  fratret  Domini 
et  Cephat?  Aut  ego  solus  el  Barnabas  non  liabemus 


aliquem  fasiigii  tumorem  extulcrunt.  Tuio  crgo  pos-  Q  poteslatein  (4)  hocoperandi?  Sed  non  utimur  (g)  Ii.ic 


tulat ,  diceiis  :  Vivifica  me  secundum  verbum  tuum 
idest,  ut  taniquam  nondum  vivcns  a^lcrnai  vita  vitam 
secundum  verbum  Dei  nicrcatur,  quia  cum  huinili- 
tails  modcstia  iiiira  disciplinain  et  docirinam  prficdi- 
caiionis  evangelicae  coniineret. 

367  ^^*  Plurasponteprmstat  David  quam  lexjubeat. 
—  Deinceps  seriuitur,  Vers.  108  :  YoUmtaria  oris  mei 
fae  beneplacila,  Domine  ,  et  judicia  tua  doce  me  (c). 
Dlgne  exsequitur  propheia  (1)  sacramenium  consii- 
tullonis  su».  Primum  enim  huinilis  valde  eflcctns 
est:  (d)  sequenti  iiunc  orat  ut  voluntaria  oris  sui  be- 
neplBceant.  Non  contentus  est  (2)  etiam  prsisoriptis 
legis  contiiieri,  neque  tantum  necessitatem  obedien* 

(1)  Sacramento. 

(2)  ^aiii  prtescriptit  tum,  necettitati  deinde,  preece- 
pef at,  non  prwciebat.  /5)  7/1  Udta  ett. 

(5)  Fere  cum  antea  editis  noster  liber  :  iton  inhi^         (6)  Geruntur 
bita  potestati  nubendi,  ted  merito  eeeUbatut  pradieator 


potestate.  Poiestas  (5)  in  licito  est ,  cum  lex  (evani;e- 
lica)  infldelitali  nostrae  parcens  pro^scriptis  nos  gia- 
vibus  non  onerat.  Al  vero  voluoiatis  profossio  cx  iii* 
crcmenlo  fidei  est ,  cum  in  his  qux  moderata  Icx 
nobisesty  nosmetipsos  voluniarias  devotionis  siudio 
continemus. 

15.  Judicia  legit  agent  David  noninteUigit.  —  ilxc 
igitur  voluntaria  ut  Deo  sint  placiia  868  Pmpheia 
orat ;  quia  illa ,  quae  ex  praescripto  legis  (0)  gerantur, 
ipsa  serviiii  sui  necessitate  pcraguntur.  Causam  au« 
tem  semper  praetendit  dcprecationis  sua;.  Postea 
enim  quam  voluntaria  oris  sui  ut  beneplacita  osscut 
ora\  it ,  adjecit :  Et  judicia  lua  doce  me.   Judicia 

D  ultra  legem  inttituit. 

o;>erandi juxta  gnecum, toO  fi^  iPvifi^M, 


(4)  Non  i 
h)  In  lic 
(6)  Gerut 


(a)  Bad.  ct  Er.  ParaUpomenum,  Lips.  et  postrema 
editioPar.,  ParaUpomenon»  Pneferlinus  cum  prinia 
et  ms.  Ml<'*  Prceteritorum  ,  ut  Icctionem  niutationis 
nilnus  suspectam  et  confirmaiam  In  psal.  cxiii,  n.  1  i. 

(b)  VAiii,  talentatot  milUa,  et  argenti  aUa,  etasrit,  etc. 
repugnanlibus  nostris  mss.  necnon  sacro  textu  graeco 
et  laiino. 

(c)  Mss.  reg,  et  Albin.,  digna  extequitur  propheta 
taeramento. 

(d)  In  vulgatis  ,  tequenter;  et  mox ,  non  conientut 

est  jam  prmeriptit necetsitati  obedientias  tubjacere 

le»  prasceperat.  Ad  korum  ac  subsequentium  iiitelU- 


gentiam ,  recolendum  qiiod  ait  Hilarius  in  psal.  liii, 
n.  15,  legit  sacrificia  non  habere  in  te  voluntatit  pro~ 
fettionem.  Unde  et  coiicludit :  Nectste  erat  effici  quod 
fiebat :  quia  tacrificii  negUgentiam  maledicti  non  ad- 
mittebat  adjectio,  etc. 

(e)  In  nis.  reg.  hic  et  inferius ,  Absolon. 

(I)  Edit.  non  inhibita  potestate  nubendi ,  sed  mm- 
tum  cosUbatus  prasdicator  tUtra  legem  inttitiut :  corri- 
guntur  aucioritate  ross.  reg.  eti4ib.,hoc  est,  laus  illa 
iion  tollit  notestalem  nubcndi,  sed  praedicat,  etc. 

(g)  Rcgius  codex  cl  Albin.  utimur  potettate.  Pot^ 
tta$  ob  iUicita  est. 


i;o7 


legis(a)  agily  clquanlum  iii  sc  est  gestis  alqueope- 
ribus  exercei ;  bcd  nondum  ea  iuiclligii.  Scil  enim 
66se  legem  spirilalem.  Et  illud  quod  sub  specic  prae- 
seniium  operalionum  conlinelur  nosse  fesiinat:  ea 
enim  quis  necesse  est  doceri  postulel,  qu»  ignorat, 

16.  Totum  ie  Deo  tradiL  —  Totum  autem  se  Pro- 
phcta  secundum  sacramentl  sui  constitulionem  Dco 
dedii.  Humiiiatus  est  valdc,  voluntaria  oris  ejus  pla- 
centia  suut :  nunc  ejus  anima  in  Dei  manibus  semper 
cst ,  ct  lcgis  Dei  non  obliviscitur ,  dicens ,  Vebs. 
109  :  Anima  mM  in  manibu*  lm%  semper  :  e$  tegem 
tuam  non  tum  oblitus.  Totuin  quod  vivit,  Deo  viviu 
Omnis  cjus  sensus  cl  spiritus  iu  Dco  cst :  nullum 
tempus  admilliiur ,  quo  subreperc  lcgis  possil  obli- 
vio.  In  omnibus  suis  opcribus  ct  cogitationibus  Deus 
cogitatur.  Lex  iu  mcmoria  esl ,  in  Dci  manibus  aoima 
viventis  semper  est. 

17.  Quam  id  cuique  nece$$arium.  Laquei  ubique. 
—  Scit  ciiam  quam  sibi  istud  utilc  sit,  scit  quam 
sit  necessarium  quoiidie  se  manibus  Dei ,  gesiis  atr 
que  opertbus  suis »  et  pcr  indefcssam  mcmoriani  legis 
insercrc.  Ait  enim  ,  Yers.  110  :  Poiucruitt  \>ecear 
toree  laqueum  mihi :  et  de  mandutit  tuis  non  crravi, 
Scit  in  hac  sxcali  sylva  plures  laqucos  cxtendi ,  plu- 
res  vitx  sus  captioncs  parari.  Serino,  cogitalio', 
opus  nostrum  semper  adjaccntcs  babcnt  laqueos : 
€um  inierdum  occurrit  causa  irx ,  duloris  affectio « 
qucrelx  necessitas ,  malas  cupidiiaiis  occasio.  flos 
diabolus  angelique  cjus  ab  initio  iraiisgressorcs ,  ct 
ab  exordio  peccatores ,  laqucos  scmpcr  exicndunt. 
Sed  cujiis  in  inunibus  Dei  aniina  cst ,  ct  qui  num- 
quam  iegis  Dei  imnicmorchi,  liis  undiquc  licct  la- 
qiieiscircuinjeciis,a  prxccptis  lamcn  non  abcnabit. 
Scniper  ciiiin  Dcum  cogitans  ab  bis  cvolat ,  ut  in 
psalmo  (i)  alio  loquitur:  Sicuf  pamr,  tiberatH$  ex 
taqueo  venatorum  (P$.  cxxin  ,  7).  l^t  Dominus  ipso 
per  Proplictam  ait,  (6)  Liberate  vo$  ex  taqueo  venato- 
rum ,  et  a  verbo  conturbaliom$  {P$»  xc ,  5). 

18.  Saculum  quam  pernicio$um  ii$  qui  ei  renuntia» 
rint.  —  Non  eniin  injusic  toudunlur  rctla  avibus 
{Prov.  1 ,  17 ,  sec.  lxx).  In  ccelestcm  scicnlinm  homo 
eruditus  3G9  <^s  *  Q^"^  ^ibi  cuin  tcrrcnis  operibus  et 
gcstis  csi^AvisciTcctus  es:  cur  non  in  naturse  tux 
clemcnto  moraris?  Volucres  enim  cocli  nuncupaniur : 
non  injuslc  crgo  illis  in  posscssionc  lcrrcn:L>  liabila- 
lionis  insidix  sunt.  Saeculo  rcnuiiiiasii :  qnid  tibi 
cum  sxculi  rcbus?  quidqucreris  caplus  in  sxculo  ? 

1 1)  AUero. 
2)  Ita  pro  11(0. 
Z)Deo. 

(a)  In  vulgatis,  ait :  Rcctius  in  mss.  agit  :  quippe , 
ut  mox  dicebatur,  pcragit  quw  cx  pra^scripio  legis  ge* 
ranlur. 

(b)  Ita  Uad.  et  Er.  cuni  mss.  Sic  ct  apnd  Ambro- 
sium  in  enmdcm  hunc  locnin  habcnt  scripii  et  cxcusi 
libri  oinnes,  una  Romana  cdiiionccxccpla,  qua^sub- 
siiiucrat ,  tiberavit  lc  cx  laqneo  :  qu(»niOilo  cl  hic  siia 
ipsius  auctoritatc  reposuit  Lipsius,  nc  dcindc  obti- 
nuit. 

(c)  In  ediiis,  ut  non  ni$i  cum  votent.  In  uno  ms. 
Vatic,  «1  cKfii  non  tolent.  Prxferimus  cum  nrg.  ct 


TRAGTATUS  IN  CXVUl  PSALMUM.  596 

A  quid  quereris  injuriam  laquci  in  regione  noii  tiia? 
Dic  poiius  et  uiere  ipse  tu  voce  PsalmistaB  diceiH 
tis  (2)  ista :  Quis  dabit  mihi  pennas  eicut  cotumbw  ?  Ei 
volabo^  et  requie$cam  (P$.  liv,  7).  Naiura  avium 
est,  (c)  ui  non  cum  voleni  requiescaot:  tu  autem 
jam  factus  columba ,  volando  requiescis »  id  est ,  ia 
ccelesiem  te  sedem  et  cogniiionem  a  laqueis  terrenis 
volatu  fidciis  animae  eflercndo, 

19.  Te$ii$  Dei  e$$e  et  eju$  cau$a  paH  avet  Damd» 
Te$timoma  ha^reditate  parta.  —  Debinc  sequitur, 
Vebs.  111  :  Harediiavi  lestimonia  tua  in$asculum: 
quia  exuliatio  cordi$  mei  $unt.  Hsercs,  secundum  hu- 
nianam  consueiudinem,  omnia  ejus  obtinet  cujus  et 
bxres  est.  Scd  bumanas  haireditates  dedignatur  PrO' 
phcta,  qui  testiinonia  Dei  hxreditavit.  Gratum  ipsi, 

fi  si  (3)  Dei  liat  ipse  testis,  quia  exultatio  cordis  sui 
sit,  si  sc  Dei  inter  persecutionum  bclla  testelur.  Sic 
et  meiuiniinus  his  testimoniis  apostoios  gratulatos, 
cum  exeunies  de  consessu  persecutorum,  Ix^tati  sunt 
proptcr  Dei  nomcn  dieuos  su  injiiriis  judicaios  (Act.v^ 
41).  Tesiinionia  crgo  cjus  exultatio  eorum  conlis 
fuit.  Sed  Prophcla,  ut  ct  aposloli,  licet  inter  multas 
pcrscculioncs  hxc  lcstinionia  Dci,  id  cst,  tcslandi  do 
co  cuni  cxiihationc  cordis  lamquam  hxrediiatem  rc- 
tineat;  lamen  ctiam  illa  Dei  tcsliinonia  hicrediiate 
acquisiia  habet,  qu;c  sub  tcslibus  dicta  sunt.  Mo}'ses 
Icgcm  siih  lcstibus  dedit  ca^lo  atque  tcrra  (Deut.  iv, 
2G),  Esaias  sub  icslibus  arguit  coelo  ntquc  lcrra 
(Esa.  I,  2),  Aposloliis  jam  cclsioribus  lcstiinoniis  ut 
pro^dicntor  evangoliciis  iisus  cst,  diccns  :  Testor  vobii 

C  coram  Dco  ct  Christo  Jem  ct  anqctis  cjus  (1  Tim.  \,^\). 
H;rc  ergo  tcsliinonia  sub  his  scripta,  ct  suh  his 
teslaia,  ct  in  his  tcslata,  taniquam  novi  palrinionii 
hicres  occupat  :  noii  rx  parte,  scd  iti  totuni.  Jus  cnim 
hiercdiiaiis  cx  solido  ost.  Ktsi  inter  plnrcs  secundum 
huinanam  succcssioiicin  ha^rcdilas  dividatur,  tainen 
hxredilas  ip^^a  noininc  hxrcdis  cx  solido  cst. 

20.  Perseveranlia  a  Deo  qnoddam  initium  a  nobi$, 
Originis  vilium.  —  Ac  nc  quod  a  inullis  dici  snipc 
solcl  raiionis  aliquam  habeat  auctoritaicm,  cuin  us<- 
serunt  proprium  Dei  intinns  csse,  ui  quis  in  Dci 
rebusjitquc  opcribus  vcrsclur;  cxcusanlcs370  i"  * 
fidclitatcm  suam,  quod  cessanic  crga  se  Dci  voiuniaio 
maneant  inHdelcs  :  cst  quidcni  in  Ade  mancndi  a 
Dco  inunus,  scd  incipiciidi  a  nobis  origo  cst.  (4)  Et 

D  volunias  nostra  Iioc  proiiriiim  (d)  cx  se  habcrc  debet, 
ut  vclit  :  Deus  incipicnli  incrcmcnlum  dabii  :  quia 

(i)  Vt  votuntas  noslra  hoe  proprium  ex  u  debet^  ei 
vetu. 


Albin.  ut  non  cum  volent;  ut  corporeis  avibus  hic  de- 
clarciitur  co  prnisiarc  spiritalcs,  quod  hx  volando 
rcquiescnnt,  illai  iion. 

(d)  Iii  diiobus  niss.,  exsehabety  ut  vetit.  HuDcprima 
Ililarii  vcrha  lcgilimai  suhjiciunlur  scntcnlix.Vcruni 
ciiiin  est  illod  Aiigustini  lih.  iii  dc  Civ.  Dei  c.  10  : 
Mulla  facmu$f  qucc  si  noUcmus,non  utique  facereniu$; 
quo  prmitu$  pertinet  ct  ioium  velle  :  nam  st  volumui^ 
esl^  si  nolumus,  tion  est.Son  cnim  vcUemus,  $i  noUemui. 
Et  lih.  111  de  Lih.  Arb.  c.  Ti,  n.  8  ;  Voluntu$  igitur 
no$tra  nec  volunta$  e$$et,  ni$i  e$$et  in  noilra  poteitatem 


m 


SANGTI  HlLARIl  EPISCOPl 


m 


consammationeni  per  se  infirmiias  iiostra  non  obti-  A  adhuc  etiam  et  anmam  suam ,  non  potettuB  me  e$$e 


net,  meritum  tameu  adipiscendae  consumm»tionis  est 
ex  iniiio  voluntatis.  Idcirco  psalmum  ila  Propheta 
conclusir,  Yers.  il2  :  Declinavi  cor  meum  ad  fa- 
eienda$  ju$t%ficalione$  tua$  in  asternum  propter  retribu- 
Uonem.  Gor  suum  ipse  declinat,  et  ex  naiunc  humanas 
peccatis  in  obedientiam  Dei  inflectil.  Naturn  quidem 
et  origo  caruis  sux  eum  delinebat :  fed  volunias  cl 
religio  cor  ejus  ex  eo  in  quo  nianebat  originis  viiio 
ad  justificalionum  opera  declinat.  El  declinat  in  omni 
Tita;  siiae  tempore  :  non  in  dcfiniiione  aliqua  spaiii, 
sed  in  omni  vil»  suae  saeculo.  Declinat  autem  propter 
retributionemf  cerlus  scilicet  (1)  en  (a)  fidei  meritis 
reservari,  et  in  his  retributionem  ejus  esse,  qux 
oculus  non  vidit,  nec  auris  audivit,  nec  in  cor  ho- 


di$cipulu$  (Lue.  xnr,  26).  Ergo  hxc  videnlur  sibi  esso 
conirnria,  ut  cujus  ex  proccepto  non  soliiin  odium  in 
pnrcntes,  sed  malcdiclio  tantuin  inorle  sil  digna,  ipse 
rursum  dical,  ncminem  discipulum  suum  csse  posse 
qui  nisi  {quasi^  nisi  qui)  pntrcin  et  matreni,  cl  uxo- 
rem,  et  filios,  ei  Traires,  ct  sororcs,  ei  animam  suam 
oderit.  Durus  hic  sermo ,  el  pr.rccpium  gravecst, 
impietalis  necessitaiem  ad  coiisummaiionem  reUgio- 
nis  imponcre. 

3.  Veniin  nihil  a  Dco  durum,  nihil  impium, 
nihii  contrarium  antcrioribiis  pra^ceplis  jubetur. 
Irasci  autem  hsec  carissima  nobis  nomina ,  pntcr  sci- 
licct  ac  mater,  et  uxor,  ct  filii  non  possunt,  quod  ens 
prxcipimur  odisse;   cum  animnm   ipsam  nosiram 


minis  ascenderunt,  quae   prxparavit  Deus  his   qui  B  odisse  jiibeainur.  Scit  enim  esse  Dominus  pliires  lani 


diligunl  eum  in  Ghrislo  Jesu  (I  Cor,  ii,  9),  cui  gloria 

est  et  nunc  et  semper,  et  in  sxcula  saeculorum. 

Amen. 

LITTERA  XV. 

D  Samech. 
Iniquo$  odio  habui ,  et  legem  tuam  dilexi.  Adjutor  et 
su$ceptor  meu$  (Hil.  add.  e$  tu)  :  el  in  verbum  tuum 
gperavi  ($pero).  Declinate  a  me  maligni :  et  $crutabor 
mandata  Dei  mei.  Su$cipe  me  $€cundum  etoquium 
ttttim,  et  vivam :  et  non  confunda$  me  ab  exspectaiiune 
mea,  Adjuvame,  et$abu$  ero^  et  medilabor  inju$tifi' 
eationibu$  tui$  $emper.  Sprevi$ti  omne$  di$cedente$  a 
ju$titii$  (infra,  ju$tipcatiombu$)  tui$  :  quia  inju$ta  co- 
gnitio  (cogitatio)  eorum.  Pr(cvaricante$  reputavi  omne$ 


inconsulli  amoris,  ut  ciim  persistere  in  mariyrii  gln- 
ria  filios  suos  vide»nt,  ut  lempori  cedant,  rogcnt;  ut 
sententiam  mutent,  precentur;  et  impix  pietatis  crga 
eos  (2)  utaniur  affectu  :  cum  anus  niater,  et  pater 
senex  miserabiles  canos  filio  iii  ipso  martyrii  certa- 
minc  cum  invidia  prsedurx  voluntaiis  ejiis  ostendat : 
hinc  et  uxor  adsit  filiorum  ambiiiosa  comiiaiu,  orei 
ut  potius  sibi  illisque  vivat :  hinc  fratrcs  et  sorores 
blandis  nomiiium  siiorum  ramiliaritaiibus  deprecen- 
tur  :  ipsa  quoque  anima  illecebris  jam  pridein  capta 
vivcndi,  lacilis  qiiibusdam  consiliis  ad  citnniventiam 
372  deflectendae  voluntatis  irrepat.  Hoc  igitur  in 
teinpore  odisse  nos  paircm,  matrem,  uxorein,  filios, 
fraires,  sorores,  et  ipsam  quoque  animam  Dominus 


peceatore$  terra  :  ideo  dilexi  te$timonia  tua  (infra.  ;im-  C  praicepit.  Nain  hunc  eumdeni  sermonem  iia  clausit 


titia$  twtt  sine  $emper)  $emper.  Confige  timore  tuo  car- 
ne$  mea$  :  ajudicii$  enim  tui$  timui. 

371  *•  Jnimico$  diligere  e$t  prceceptum,  —  Pra:- 
cepti  (b)  evangelici  doctrina  est,  ut  inimicos  dilign- 
gamus  (Matth.  v,  H) :  et  non  solum  amanlibus  nos 
amorem,  sed  etiam  his  qui  nos  oderint  debeamus. 
Ergo  hxc  prophets  professio  adversari  videtur  do- 
minicis  mandatis  :  ut  cum  amor  nobis  inimicorum 
impcretur,  iile  quod  iniquos  oderit,  tamqiiain  bonum 
opus  prxferat ,  dicens,  Vers.  113  :  Iniquo$  odio  habui, 

2.  Odium  pa(rts,  matri$,  ctc,  jubetur  quaudo  ilii  a 
martyrio  aut  a  Dei  famulatu  avocanl,  —  Sed  hujus 
ipsius  dicti  ratio  ex  ipsis  evangeliis  noscenda  est. 
Nam  Dominus,  qui  inimicos  diligi  jussit ,  et  maledi 


post  odium  universorum  dicens :  Et  $i  qui$  non  portal 
crucem  $uamj  et  venit  post  me  :  non  poterit  nieu$  dtfct- 
pulu$  e$$e  (Luc.  xiv,  *il).  Ergo  tum  odio  habendi  sunt, 
cum  portare  nos  martyrii  crucein  nolunt,  ciim  se- 
qui  (5)  Deum  exemplo  passionis  dehortaiiiur.  Hones- 
tum  hoc  odium  et  utile  est,  eos  qui  ab  amore  Ghristi 
abducere  conanlur  odisse. 

4.  Iniquo$  odiendo  David  Evangelio  non  repugnai. — 
Itaque  nunc  Propheta  nihil  conlrnrium  evangelicis 
pra^ceplis,  quibus  ainnre  inimicos  jubeniur,  loculus 
vidcliir,  diccns,  lniquo$  (4)  odio  habui.  Non  enim  ini- 
micos  suos  (5)  dicit  (c),  sed  iniquos  :  id  est,  trans- 
gressores  legis.  (d)  Propriorc  istud  verbo  graecilas 
nuneupat  dicens,  7ro(joav6;jiou^,  id  est,  extra  legem 


centes  pairem  aut  matrem  reos  esse  mortis  consii-  ^  agentes.  Sed  qui  prxierilores  legis  odii,  non  polest 


tuit  (Levit.  xx,  9),  rursum  alio  in  loco  praiccpit,  di- 
cens  :  Si  qui$  venit  adme,  etnon  oderit  patrem  suutn, 
el  matremt  et  uxorem^  et  filio$^  et  fratre$^  et  $orore$^ 

i)  Se  ad  fidei  meritum  reservari. 
ii  Inutantur  pro  utantur. 
Z)  Dominum. 

Addendum  tamen  ex  eodem  Augustino  lib.  de  Grat. 
el  Lib.  Arb.  c.  16  :  Certum  e$t  no$  velle  cum  votumu$: 
$ed  Deu$  facit  ut  vetimu$  :  ne  quod  sonant  seqiientia 
Hilarii  verba,  volunlas  nostra  per  se  sine  Dei  graiia 
ad  bonum  quidpiam  possc  existimetur.  V.  supra 
litt.  5,  n.  i2. 

(a)  Uiud  ea  refertur  ad  quce  ocuto$  non  vidit.  Qiiod 
autera  habet  Vaticanus  codex,  eertue  $eilicet  $e  ad  fidti 


non  id  amare  quod  odit  esse  neglectum  :  ct  idco  aii: 
Et  legem  tuam  d\le:a.  Gonvenit  autcm,  ut  quia  legem 
amat,  eos  oderit  qui  legis  inimici  sunt. 

(4)  Odivi. 

(5)  Odit  cum  antea  vulgatis. 

meritum  re$ervari^  intcrpolalionem  prorsus  |sapit. 

(b)  In  ms.  reg.  :  Praeeptum  evangelicas  doctrina 
e$t.,,  amantibu$  no$amoTem  reddamu$^  $ed  etiam  ho$ 
qui  no$  oderunt  diligamu$. 

(c)  Iii  vulgaiis,  odit. 

(d)  Ms.  Albin.  cum  reg.  :  Propriore  ieneu  eiocuia 
e$t  i$tud  verbum  greecita^  men$» 


601  TRACTATUS  IN  CXYIII  PSALMUM.  G02 

5.  Adjulorio  Dei  magno  nobisopus,  Spes  obtinet,  Aiolis  verbo  licet  jam  fidei  emundalis  oique  snnctls, 

non  abesse  lumen  maliiiam  per  condilionem  commu- 


Meritum  omne  ex  $pe  ac  fide  Christi,  —  Dehinc  se 
quiiiir,  Vers.  114  :  Adjutor  et  susceplor  meus  es 
tu  :et  in  verbum  tuum  spero.  Magno  nobis  Dei  nuxi« 
lio  0|)us  est  in  tnnlo  alque  assiduo  s:tculi  isiius  prx- 
lio.  Non  enim  nobis,  secundum  Aposlolum,  pugna  est 
adversus  carnem  et  sanguinemy  sed  adversus  poteslates 
ei  mundi  potentes  harum  tenebrarum.adversus  spiritales 
nequitias  in  coelestibus  (Eph.  vi,  li).  Hos  ergo  hosles 
habenius,  adversus  hos  adjutor  Deus  precaiidus  esl, 
ut  nos  in  suscepiionem  suam  recipial.  Scd  non  tani 
timoris  hxc  precaiio  debel  essequam  merili.  Timor 
enim  ex  trepidaiionc  conditionis  hiimanx  cst,  Pro- 
pheta  auiem  in  verbo  Dei  sperat.  Spes  iion  res  prx- 
senles  oblinct,  sed  futuras.  Spcrat  ergo  (\{\x  verbo 


nis  nobis  originis  docuil  Dominus,  dicens :  Si  ergo  vo«, 
cum  sitis  nia/t,  nostis  bona  data  dare  filiis  vestris 
(Luc.  XI,  io).  Nostruin  autem  est  (g)  et  malos 
ainare,  et  bonos  ad  bonitatem  docere,  secuiidum 
eum,  qui  universos  ad  se  potius  inviiat,  dicens  :  Ve- 
nite  ad  me,  omneSjqui  laboratis  et  onerati  estis,  et  ego 
vos  reficiam  (Matth,  xi,  28).  Scd  scil  Prophela  phires 
maligiiiiaies  in  occiilio  liumnni  cordis  esse.  Secundum 
enim  Domini  dictum,  De  intus  exeunt  cogitationes  ma- 
iiVj  ccedes^  moBchiaSf  fornicationes ,  furta^  falsitates^ 
blasphemiw  (Matth.  xv,  19).  Ilxc  enim  sunf,  quae 
communem  hoiniiiem  faciiint.  Ilujusmodi  igiliir  (2) 
ul  a  se  dcclineni  adversanies  fidei  siiae  postulat.  Ob- 


Dei,  id  est,  dictis  prophcticis  conlincnlur.  Sperat  aii-  B  sislunl  enini  innocentix  studiis,  obsistunt  doctrinae 


tem  (a)  Tcl  rctribuiiones  (idci  in  vitam  spiritalem  : 
vel  ipsuin  illuni  Domini  nostri,  qui  Dei  Vcrbum  cst, 
:idvenium  cxspeciat.  Spes  enini  ista  mereiur  auxi- 
lium  et  adjulorium  Dei.  Non  aliier  aut  nos  meremur, 
aut  aliqui  antc  roeruerunt,  quam  Verbum  Dei  Deuin 
naturae  nostrx  carncm  (b)  vel  373  habitaturuin  (c) 
sperasse,  vel  quod  habilavcrit  credidissc. 

6.  Malitia  onmibus  inest,  Malitia  muliiplcx  in  corde. 
*—  Sed  Prophela  (I)  mulla  in  sccsse  ineminit,  quai 
8pel  sii.ne  conentur  obsislere  :  et  idco  subjccil,  Vers. 
115  :  Declinate  a  me  maligni;  et  scrutabor  mandata 
Dei  mei,  Doctrinx  coclestis  ralio  adinonet  ut  dictum 
lioc  rererendum  ad  pcrsonam  hoininnm,  quibus  insit 
nialignitas,  existimetur.  Propheta  cnim,  qui  gcntcs 


spiritali :  atque  his  per  consiliorum  suorum  assiduam 
fainiliaritatem  se  ingercntibus ,  non  vacant  animo 
Dei  mandata  scrutari  :  quia  maligni  viri  pra*sentia 
mulium  eum  qui  mandata  Dei  scruiari  velit,  impe- 
diat. 

7.  Calumnio!  coutra  spem  Christianam.  Oratio  ad" 
versus  eas.  —  Et  quia  Dei  opus  est  misericordia,  ut 
in  fnmiliam  ejus  rccepii  a  dominatu  malignorum  ho- 
rum  libereinur ;  prophela  orat  dicens,  Vers.  116  : 
Suscipe  me  secundum  eloqnium  tuum,  et  374  >^'vani, 
et  non  confundas  me  ab  exspectatione  mea.  Propheta 
exspectat  et  sperat :  niliil  prscscns,  nihil  tcinpora- 
riiim  sectatur.  Plures  autem  sunt,  qiii  hanc  cxspec- 
talionem  fldei  nostrje  arguunt  ct  irridenl,  dicentcs 


docet,  qui  verbum  Dei  prxdicat,  jubelul  a  sc  universi  C  lalia  :  Quid  jejiinia  ,  quid  coniiiicnlia  ,  quid  castitas. 


nialigni  declinent :  quia  ((/)  congregatio  sancloriim  ad 
malitix  operarios  sil  indigna.  (e)  El  nescio  quem 
possit  excipere.  Oninibus  enim  per  natiirai  demuta- 
bilis  voluntatcm  inalitia  adjacct,  (/)   ipsisque  apos- 

1)  Mutta  inetse  meminit, 
i)  IJt  deerat  in  ediiis. 

fa)  Apud  Par.  vel  relribulionis  fidem, 
b)  B:id.,  Er.  ct  Lips.,  vel  liabiiurwn  speraste ,  vel 
quod  liabuerit.  Ai  Par.  elmss.,  vel  hubiiaiurum^  ctc. 
Iloc  quidoin  vcrbo  suitin  h;cresini  expressit  Ncslo- 
rius,  adv(*rsus  quein  S.  Leo,  Serin.  3,  iii  Nat.  Dom. 
c.  1  :  Nec  sic  creatura  in  societutem  sui  Creatoris  as- 
Mumpta  est,  ut  Ule  habitator,  et  ilLi  habiiaculum  esset , 
sed  tla  ul  nalurce  alteri  altera  mnceretur.  Loiige  aiiteni 
a  Nesiorio  aiifMius  Hiiarins,  1.  i  de  Trin.  n.  il  :  Ac 
ne^  iiHfiiii ,  Verbum  caro  factum  aut  aliquid  alind  esset 
quam  Deus  Verbumy  aut  non  nostri  corporis  caro  esset, 
habituvit  in  nobis  :  ut  dum  habilat^  non  aliud  quam 
Deus  maneret,  dum  autem  habilal  in  nobis,  non  aliud  ^ 
qnam  noslro'  carnis  caro  factus  esset...  et  in  suis  per- 
feciuSf  ct  verus  in  nostris.  Scd  ei  nuxtioncni  ulrius- 
que  n:itiirx  cum  Leone  non  semel  profdii^at,  qua 
deinde  voco  Euiyches  ad  conrusioncin  divinac  ct  hu- 
inanae  natnrc  asserendam  abnsus  csl.  Ijtriusquc, 
Neslorii  niinirum  et  Eolycheiis,  hxrcsis  Ariaiixger- 
mina.  verbis  supra  rclatis  aliisqne  passim  prcTcidit 
llilarius,  ac  proisertim  lib.  x  de  Trin.  n.  iU  et  seqq., 
etin  ps.il  Lin,  n.  li. 

(c)  V:ilic.  codcx,  sperassent...  credidissent.  Eadem 
verilas  .\ngustiiio  coiisiiiii.  Tradil  (|uippe  epist.  clvii, 
n.  14,  antiquos  juitos  quicumque  esse  potuerunt ,  non- 
nisi  per  eamdem  fidem  essc  liberalos,  pcr  quum  libera-' 
mur,.  fidem  sciticet  Incarnaiionis  Chrisii,  qua:  illis  pra!' 
hnnmbalur,  nobix  facia  annuntiatur,  Cum,  Inquit  epist. 


quid  jaclura  patrimoniorum  ulililatis  (5)  anfcrel  (/i)? 
Ubi  spes  vestra  est,  o  Ghrisiiani  ?  Mors  xqualiter  do- 
minatur  universorum  :  in  omnium  corporum  naturas 
commune  jus  illi  csi.  Quin  etiam  universis  nos  bonis 

(3)  Adfert. 

i90,  n.  6,  omnesjiutijioc  esi  veracesDei  culiorcs,  sive 
anle,  sive  post  Incarnationem  Chrisii,  nec  vixerint,  nec 
vivant,  nisi  ex  fide  Incarnalionis  Christi.  Ilinc  :ipud 
Igiiaiiuin  epist.  ad  Magnes.  n.  8,  divinissiini  Fropheta: 
juxta  Christum  Jesum  vixernnt,  ah  eo  snliret  cdocti, 
ciijtis  propiorea  disdpuli  vocanlur,  ii.  0.  Ilinc  S.  Leo 
Ser.  3  in  Nat.  Doni.  c.  4,  respnndens  iis  qni  lianc 
Dei  grailam  niminin  dilatam  causarcntiir,  Nec  sero^ 
inqiiii,  tst  impletum  quod  semper  est  creditum, 

(d)  In  editis .  congregatio  sancta.  Est  hic  quidam 
tropus,  qiio  signifioaniur  nialitia^  operarii  congrega- 
tionc  seu  coelu  sanciorum  indigni. 

(e)  Excusi,  et  nesciat^  qiia&i  vcrbum  boc  rereratur 
ad  vocem  congregatio  :  prave  oninino.  Mox  in  iisdcm 
desidcralur  maliiin  anle  adjacet ,  et  inferius  Dominus 
aiiie  dicens.  Rci.ar(iuiiliir  ope  niss. 

(/)  Citat  Aiigusiin.  i.  ii,  coni.  Julian.  c.  8,  n.  26. 

(g)  Lips.  cl  Par.  ei  bonos  amare  et  malos  ad  boni- 
tatem  docere :  renilcniihus  Bad.,  Er.  ei  mss.  qiiihus 
consentii*elHincmarus  l.dePruHlcsi.c.  25.  Hicobjicit 
sihi  Hilarius  :  Malos  debemus  niiiare,  non  igitur  re- 
pcllcre.  Tum  objeciuin  sic  i^olvit :  Sed  ici/,  ctc.  Ut 
eiiini  exponit  Aiiibrosiiis  in  eunKtcm  lociiin,  Chrisius 
malignos  repeUit ,  laboranies  vocat ,  a  quo  inviianiur 
oiierati,  non  utique  malignitaie  meniis,  sed  infirmiiaie 
carnis. 

(h)  Ediii,  ai7er<.  Goncinnius  mss.  auferet^  scil.  ex 
hoc  mundo. 


603  3ANGTI   iilLARII  GPISCOPI  604 

sacculi  rriiiinur,  el  viio)  vcras  licouiia  uiimur  :  ei  iu  A  iilic  oiiosum,  uihil  iners  est :  omnes  (/)  virlutcs  coc- 


quo  Uiidem  nobis  (a)  S|)ci  vcslraD  exbpcciaiiono  pra)- 
siatis?  Non  confundi  crgo  so  in  bac  exspeciaiioiie  sua 
rropbela  orat :  sed  ul  mancat  coiifidons,  cl  frucius 
verx  illius  viiac  quam  exspeciat  accipiat.  Scii  enim 
80  nonduin  vivure,  licct  vivat.  Viia  eniin  noslra,  80« 
cunduin  Aposiolum,  absconsa  in  Cbrislo  est  (Colos&^ 
III,  3).  Kt  idcirco  ait :  Suuipe  m$  $ecundum  eloquium 
iKNiii,  et  vivam:  quia  verae  illius  et  indcflcicniis  vita 
exspectatione  ac  spe  detineiur.  Spcrat  enim  »- 
ternituiem,  sperat  regnuin  coelorumi  fipcrat  regiium 
Dei,  sperat  spirilales  bonedictioiies  in  coelesiibus  iu 
Cbristo.  In  bac  spe,  in  qua  non  confundelur,  rogat  ut 
suscipiaiur  et  vivat. 
8.  Oratio  non  ut  desint,  sed  ut  vincantur  adversarii. 


lestcs  in  opere  minislerii  sui  permaneiit.  Et  cuni  iio* 
bis  lunc  viia  angelorum  vivendum  sil ;  poiest  secuii- 
dum  eos  qui  seiuper  operaniur,  nobis  quoque  aeiorna 
justificatioiium  esse  roeditaiio. 

iO.  Peccatorii  et  apoitatw  diicrime»,  —  Dehioc  sa- 
quilur»  Yers.  118  :  SprewUti  omnes  ditcedentna 
juttificationibus  tui$;  quia  iniqua  eogitatio  eorum.  Au- 
zilium  ct  susccpiionem  ob  hoc  Propheta  orat,  ne  cum 
disccdcutibus  a  justincatiooibus  Dci,  et  ipse  speriia- 
tur.  Scd  liic  servau  ea  raiio  est,  ut  iion  dicluin  sit, 
sprevisii  omnos  pcccalores ;  sed,  Sprevisti  omnetdig» 
cedentet,  (g)  Si  eiiim  peccaiores  sperncret ,  oniues 
uiique  sperneret :  quia  siiie  pcccaio  nemo  sit.  Sed 
spernit  discedentos  a  se,  quos  aposuias  vocanL  Ne- 


--•  Debinc  sequitur,   Yers.  ii7   :   Adjuva  me,  el  B  que  eiiiin  intcresl  an  in  justiacalionibus  Dei  quis  ali- 


tahus  erOf  et  meditabor  (i)  in  justificationibus  tuis  seni' 
pcr.Superius  dixcrat,  Adjutor  ct  susceptor  meus,  nunc 
outem  nominum  coininemoralorum  rem  prccatiir,  ul 
qui  suscepior  est,  siiscipiat;  et  qui  adjutor,  adjuvet. 
Noii  abessc  a  se  adjulorium  adjuvaniis  procaiur.  Non 
orat  ne  malignantes  non  babeai,  quia  per  passionum 
palicniiam  tides  (6)  probatur :  sed  u(  adversus  cos 
odjuvetur  orat,  quia  auxiliuma  Domiuo  scmpcr  oran- 
dum  eii.  Seil  quetnadinodum  in  superioro  susccptus 
vivct :  lia  ct  in  hoc  ailjutus  salvabitur.  (c)  Adbuc 
oiiim  sibi  obeunda  mors  esi,  adliuc  infcri  susiincndi. 
Tunc  salvabitur,  cum  qx  corporea  terrenaque  375 
natura  iu  spiriialein  gloiiam  transformaius,  nullum 
adversauii»  iniinici  peiiculum  metuat ,  vivat  inier 


quando  fucrii.  Sperncndus  euim  a  Deo  esl,  qiiisquis 
dincesserit :  quia  manentis  ineritum  conscrvat  (/i) 
consuiiimatio  pcrmancndi.  Diflcrt  vero  (2)  a  (i)  pec- 
cato  discessio  :  quia  pcccato  venia  pcr  poeiiitciiiiani 
reservaiur,  disccssio  vero  cum  ipsa  poenitcntijs  dii- 
Gessione  sedamiiat;  qiise  hiiic  oriiur,  cuin  voluiil:i8 
eoruin  qui  disccssuri  sunt  cst  iniqua. 

il.  Pranfaricatoret  quivulgo.  Quomodo  omnes.  Lcx 
naturalis.  —  Dchinc  sequitur ,  Yers.  liO  :  Prasta^ 
ricantes  depntavi  omnes  percatores  terra;^  ideo  dilexiju" 
ttitias  tuas.  (j)  Sempcr  Propbctae  scrino  longe  sc  et 
ulira  coiniuuuein  scnsuin  tcndit.  Nos  cnini  pracvari- 
caiorcs  cos  cxistimamus,  qui  susccptam  fidem  ct  co- 
gnitioncm  Dci  adcptani  reliiiquunt;  aliud  pollicitoSy 


electos  angelos,  sit  (d)  pnradisi  incoU,  et  absorpu  C  ot  silitid  nuiic  agenles.  Scd  bic  pruivaricatorcs  es&e 


cornipiionc  cx  moruli  immorulis  exsisut. 

9.  Ueditatio  wterna  jttttificationum,  —  Sed  (e) 
quod  nicdiuturum  se  in  jusliiiis  Dci  dicit,  et  medita- 
luruin  seinpcr :  nuinquid  non  mcdiiaiur ,  qui  ct  in 
mcditaiione  spcravii?  Poiest  quidcm  cl  In  prxscns 
vila;  opus  accipi,  ut  quousquc  iu  corpore  sit,  scinpcr 
justificalioncs  luedilctur :  sed  nihiluininus  et  iii  fu- 
tunim  sermo  proccdil.  Scit  in  coelo  oinnes  aiigelos 
fn  mcdilaiione  justiacaiionum  Del  essc.  Nihil  cniin 

(i)  Justificationes  tuat, 

ia)  Editi,  spei  nottrce  :  emeudautur  ex  mss. 
b)  In  duobus  mss.  operatur, 
c)  ilcgius  codcx  liic  subjicit,  cum  ex  corporea  ter' 
renaque  uatura,  ctc.  aliis  omiisis.  Augustinus  quldcin 
epist.  164,  n.  7,  ci  lib.  ii,  de  Gcn.  ad  lit.  c.  53, 
n.  63,  lesUiur  sc  inferos  nuspiam  Sciipturanim  iii 
boiio  appellaios  reperirc  poiiiisse,  eosque  non  vuit  D 
sanciis  vlris  sustiiiendos.  Ililjrius  vero  ctlam  ipsi 
David,  cujus  sanctiuiem  s^pe  commendat,  iufcros 
8ustiiiendos  asserit,  non  ut  locum  tnrmentorum,  scd 
at  scdcm  quiclam  in  qua  cispectarit  donec  Christus 
parndisi  clausira  rcserarci.  Ut  cnim  habet  Hieroiiy- 
mus  cpist.  III  :  Abraham^  licet  diversit  locis^  cum  La- 
xaro  a  diviie  videtur  apud  in(eros,  ibidcm  doccns  me- 
liorem  esse  conditiuncm  corum  qui  post  Chrisium 
▼ixcre  :  ci  hoc  post  Origeiiem,  cujus  insignis  ca  de  re 
locus  cst  de  Engaslrimvio  apud  lluciiuui  T.  i,  p.  56. 
Hunc  inaxiinc  eo  loci  llilanus  \idetur  imitatus  :  ac 
proiude  inteliigeudus  csl  liic  propheia  David,  qualc- 
nus  Christum  pr;ec^ssit,  inrcros  {trxdicarc  sustinen- 
dos;  scd  do  Jusiis,  qiii  Cbristum  secuti  sunt^  aliter 
>  omnino  aeniiret 


existimaniur  omnes  peccatores  ternv  :  nulius  excipi- 
tur,  gcncraliter  ad  oiuiies  pra:varicaliouis  iioinen  rc- 
fcrtur.  Lcx  ciiiin  vuluii  iiaiuralis  cst,  injuriam  376 
neniiui  infcrre,  iiil  alienum  pncripcre,  IVaude  ac  plt- 
jurio  ahstinere,  alieno  coujugio  noii  insidiaii.  Novit 
ct  hauc  Apusiolus  lcgeiu,  dicens  :  Cum  enim  nationcs^ 
quw  legem  non  habcnt^  natnraiiter  sccundum  legem  fa^ 
ciunt,  talet  hominet  legem  non  habentes  sibi  ipsi  tunt 
leXf  qui  ottendunt  opus  iegis  scriptum  in  cordibus  tnit 

(3)  A'peccatore* 

(d)  Nomiue  paradisi  ccslum  bic  Imelligi  liquct  cx 
vcrbis  circumstamibus. 

(e)  Ediii,  ofiomodo  meditaturum  te  in  justificationibns 
Dei  dicii?  ouniteniibus  mss.  per  quos  si  licerel,  lual- 
letnus  quid  pro  quod. 

if)  Virtutes  ccelestes  angcios  ab  llilario  liic  iiitd- 
manirestuin  cst.  Ex  qiio  iliusiralur  illiid  tnct. 
psalin.  xci,  n.  7,  Ccslum  dilaberetur....  si  sabbali  lege 
virlulum  constitutio  otiareiur  ^  quamqiiam  illic  rir/M- 
(iim  noniine  astra  inteUigi  queant.  illusirantur  cl  alii 
similcs  loci. 

(a)  llxc  Pelagio  opponit  Augustin.  1.  do  Nat. 
et  Grai.  c.  62. 

(h)  Excusi ,  consummatio  spemendi  :  emcndaiiliir 
ope  mss. 

(f)  Apud  Hincmarum  dc  Pra;dest.  c.  2.*),  a  pecca- 
tore  (quod  ct  hic  prae  se  ferunt  Hilarii  edii.)  disceshio: 
quia  peccatori  venia  per  poenitentiam  reservaiur,  dis^ 
cessio  vero  cum  ipsa  pcenUentia  (non  pwnitentias)  c/it- 
cessione  se  damnat  :  inale. 

(;}  Male  in  prius  vulgaiis  vox  ieiii|ier  uroquaro  pars 
aacrt  teztua  pouebatur. 


605  TRACTATUS IN 

(Rom.  II,  li).  Krgo  pru:varicatorcs cxisiimantur, qai 
quod  (I)  a  (n)  nalurali  lcgc  accipiunl,  derelinquunL 
Furcm  quis  depreliensum,  aul  adulteruin,  aut  honii- 
cidam  arguet  lege  nalurx.  Sed  si  in  liis  ipse  vcrseiur, 
prxvaricaior  cst  legis. 

12.  Peccatores  calL  —  Novit  eliam,  cum  ait  pec^ 
caiorei  terra:^  alios  esse  et  coeli  peccalores.  Audiamus 
enim  evangclicrc  pncdicationis  prodigum  filiuni  pcr* 
dilum  atque  mortuum,  de  peccaio  suo  patri  confiteii- 
tcm  :  Peccavi,  Inquit,  pater  (2)  in  coslum  et  coram  te 
(Lue,  XV,  22).  Quisquis  coelestis  doclrina^,  ct  spiri« 
talis  gratix  particeps  facins  in  pcccato  deinorubitur; 
non  lerrae  peccalor  cst  ille,  scd  coeli.  Omiics  enim 
credenies  in  se  Dominus  nosicr  Jesus  Glirislus  coex- 
cltavit,  et  collocavit  in  coclesiibus :  ex  quibus  qui 
deccdit,  tamquam  cocli  peccaior  arguitur.  Cuin  igitur 
Proplicla  peccaiores  terro!  proivaricaiorcs  csse  cxis- 
liincl,  quia  naturx  legem  pcccando  transgrossi  sint ; 
ob  hoc  Ipse  lesiimonia  Dci  diligit,  quia  cum  prxva- 
ricaiio  sitdcccdcre  cx  lcgc  naiura);  taincn  jam  binc 
vcnia  sit  cx  coclesil  legc  disccssio. 

13.  Cruci  carnis  vitia  con/ifjenda,  —  Concludit  au- 
tcm  ita  ,  Yers.  iiO  :  Confige  (o)  timore  tuo  carnei 
meas';  a  judiciii  enim  tuii  timui,  Novas  cl  inusitalai 
preces  PropbeUe  sunt,  ut  a  liinorc  Dci  carncs  siiac 
connganlur.  Sed  mcminil  compalienduin  el  comnio- 
riendum  esse  cum  Clirisio  bis,  qui  conrcgnarc  cum 
eo  velint.  Et  minorc  (b)  istud  dicti  virlute  (4)  latiui- 
taiis  translatio  elocuia  est.  Quod  enim  nobiscuin  cst 
conpge,  illic  xani^wvov  id  significat,  ut  clavis  sc  coii- 
figal  (Aom.  VI,  4).  ftloriendum  ergo  iiobis  cst,  et 
omnia  carnis  nostra:  viii:i  configeiida  cruci  Domiiii 
8unt.  Blorimur  enim  secundum  Aposiolum  cuin  Cbri- 
sto,  ei  consepclimur  in  baplismo.  Et  boc  Propbcia 
quamquam  in  sua  voiuntate  habeat :  taiuen  ul  pcr 
miscricordiam  Dei  consequaiur  cxpostulat.  Conligi 
eniin  ex  limorc  Dci  carnes  suas  orni,  quia  judicia 
Dei  mcluat.  Timct  cnim  xteriii  judicii  scnteiuiamy 
limet  se  non  cum  Cbrislo  conligi  et  commori  ct  con- 
sepcliri,  377  "ovum  sc  bominem,  nisi  velere  cuiii 
viiiis  ct  coiicupisccntiis  exuto  ,  iulclligcns  non  fu- 
turum. 

LITTERA  XVi. 

VAin. 

Feeijudicium  el  justitiam :  non  tradas  me  penequen" 
iibui  (llil.  nocentibui)  me,  Excipe  iervum  tuum  in 
tono  :  nofi  ealumnientur  me  iuperbi,  Oculi  mei  defece' 


l    (f )  A  fwriira  legii. 

(2)  In  c(Blo. 

(3)  De  timore. 

(a)  Vatic.  ms.  a  naluroi  lege.  Alii,  a  naturale  lege, 
Editi  vcro,  a  natura  legis. 

(6)  Unus  e  mss.  Yaiic.  iitud  dictum  virtule  latina 
tranilatio^  etc. 

(r)  In  mss.  rcg.,Valic.et  Albin.  emendarij  ct  mox, 
emendator,  Yerbum  emundo  Hiiario  familiarius  est , 
quam  emendo. 

{d)  Ahcst  qui  a  ms.  Mic.  Mox  in  editis  desidera- 
baniur  vcrba  ,  etunivenii  doctor,  Omillunt  vero  rcg, 
aique  AlbiD.  mss.  8ub8equentia,ei  proipector  (in  Ya<* 


ClYill  PSALMUM.  m 

A  ruHl  in  ealutare  tuum  ,  ei  in  elwiuium  juititia:  tvte, 
Fac  cum  iervo  tno  iccundum  mitericordiam  tnam  ,  et 
juiti/Uationei  iuai  doce  me.  Servui  tuui  sum  ego  :  da 
mihi  intellectum  ei  sciam  mandata  tua  {ut  sciam  testi" 
monia).  Tempus  laciendi,  Ihmine  {Domino) :  dissipa" 
veruni  legem  iuam.  Ideo  dilexi  mandaia  tua  super  au- 
mifi  et  topoMium  {topa%ion).  Propterea  ad  omnia  man- 
data  iua  dirigekar :  omnem  viam  iniquam  odio  ha' 
bui, 

1.  Octonario  hoc  quanta  cum  primii  doceamur,  — 
Et  in  psalini  exordio  cl  deinceps  frequenier  memi- 
nimusper  bx'c  singularum  litterarum  qiiaedam  qiiasl 
elcmcnla  discendi,  ductrina  nos  pietatis,  conlincntia*, 
intclligentiae,  fidei  ct  timoris  iiisliiui  :  el  ul  nuiem 
infantiam  ad  loqucndi  scicniiam ,  quam   et  agciidl 

]j  doctriiiaconscquiiur,  ipsis  bumanx  vocis  iniiiis  erti- 
diri :  quod  ex  proisentibus  sextx  ct  decimgc  litteraB 
octo  vcrsibus  intclligi  licet  (Duo  ma.  dei)ci).  Pro|dio(a 
enim  ox  pcrsona  sua  uuivcrsos  ilocct ,  quid  vclle , 
qiiid  agcrc  ,  quid  profiteri  uiiuniqueniquc  pro  cons- 
cientia  inilrinitatis  ac  nalunxi  sux  ntile  sit :  qiiid 
ctiam  metui,  quid  c^ireri,  quid  (r^cmundari  oporlont, 
Bealus  idcin  propbeta  ,  {d)  qui  |>cr  misericordiam 
Dci  ipse  sibi ,  ct  univor»is  doctor  et  prospector  ct 
einundator  ct  judcxcst.  El  ccrle  dignitaii  cjusdcccii- 
tissiinum  est,  ulquispirilu  Dei  loquitur,  caquaebu- 
man;c  et  snlutis  xtcrnilaiis  suiit  eloqiiaiur. 

2.  Opui  orationi  anieferendum.  —  Ait  enim  ila  , 
Yeus.  121  :  Feci  judicium  et  iutiitiam  :  non  tradas 
me   nocentibui   me.  {e)  Fccit  placentia  Deo  opcra  : 

Q  et  quia  fccii ,  iio  noccntibus  8u  tradatur  orat.  Opns 
mcrcndi  aiitcrerlur  :  ct  dcbinc  meriti  prxmium  pos- 
tulaiur.  Fit  enim  primuni  quod  placct :  et  inm  dig- 
natio  ejus  ,  378  ^^i  P^r  opus  placeiur ,  oratur.  At 
nos  ncc  opcramur ,  ncc  placcmus,  quin  eliam  inipiis 
ei  irreligiosis  rcbus  offondimus  :  et  quia  tales  nou 
placenius,  irascimur.  Sed  digiium  est  coniucri , 
quuKa  sint  quas  Propbcla  faciens ,  ne  nocentibus  so 
tradalur ,  orai. 

3.  Virtutei  David  illi  ioli  utiUi,  —  Et  omnia  qiix- 
cumquequis  timens  Deuinfecerit,  utilia  ei  atque  pul- 
cbra  suiit.  Pudicitiam  quis  colens ,  gloriosnm  ac  ni- 
tens  (/)  sordeiiti  corporis  sni  carni  lumcn  invexii. 
Contcmptum  vero  pecunis  assumcns,  libcrum  sca  tcr- 
rcnisdominatlonibus  (5)  pncservavit.  (</)  Frugalitatein 

D  aulem  ct  parcimoniam  diligcns  ,  nobilitatom  aiiiuix 
coclcslis  capiivam  ebrictati  non  dercliquit.  Sed  Uxc 
quamvis  inagna  atquc  prxclara  sint,  (amcn,  quia  Pro- 

(4)  Latina  trantlatio, 

(5)  Retervavii. 

tic.  legilur,  proipectator)  et  emendator  ei  judex.  Parli- 
cula  et ,  quas  prscccdit  universis  ,  perindc  cst  ac 
eiiam, 

{e)  In  mss.  (acit :  ac  deindc  in  solo  Mic.  et  quia 
factt. 

{D  Dccst  tordenti  in  prima  editioiic  Par.  CxMcnc 
autem  babent ,  gloriotum  ac  timent  sordcm  corporit 
iuif  etc.  dissidentibus  mss. 

(9)M88.  reg.  et  Albin.  retervavit. 


€07 


SANCTI    illLARIl   KPISCOPI 


l08 


pheiac  propria ,  cique  lauluniinodo  uliiia  sunt  ,  noii  A     6.  Tenlationts  varladcstnomnn,  Non  obiinent  nin  guoi 


referuiiiur  ad  meriluin. 

4.  Judicium  auteni  ac  justilia  prosunt  et  aliis.  — 
Sed  quid  fecil ,  ul  uon  iradi  se  nocentibus  deprece- 
tur?  Judicium  sciWcei  et  justitiam  ;  niliil  inconsullum, 
nibil  injustum  ageiis  :  sed  priinum  facieus  judicium  ; 
omnia  iiamque  ratione,  modo,ei  veritate  pertraclans : 
ut  id  quod  in  alieruin  agat ,  perpensum  anlea  at<|ue 
perspectum  jam  de  coiisilii  scnteniia  exsequaiur. 
Non  perniiitit  autem  consilio  tanium  suo  judicii  sen- 
teniiam  ;  sed  Tacit  cum  judicio  justiiiam.  Judicaiitis 
autem  cum  consiiio  bocopus  maxiinum  esl,utquod  ju- 
dicai  jusiumsit.  Justitia  etenim  esi(a)  amicitiae  concor- 
dia,uiianimitaiis  vinculum,fundainenluni  pacis,di  vinas 
atque  liumaua:  raiionis  operatio.  ilxcitaque  Propbeia 


Deusdeserit.  —  SedPropheia  iio  noccntibussetrada* 
lur  urat.  Adsunt  enim  iiiimicitix*  infestx^que  virtuics 
quac  fidei  proposiiuin  conturbent ,  qii;c  tiniorcin  Dei 
obliitcrrni,  qu;c  iii  tcrreiias  cupiditales  et  desideria 
sollicileni,  qii:ein(irmaincorporisnnturam  quibusdam 
blandimentorum  aculcis  in  vilia  conimoveaiit.  Novitct 
Apostolus  hanc  mnltiludinem  dominantium  virtutuni 
diccns :  In  quibns  et  vos\aliquando  ambulastis  secundum 
principem  potestaiis  aeris  ,  spiritusqui  nunc  operaiur 
infiliis  di(fi(lentice(Eph,  ii,S).  Fecit  crgo  Propheta  ju- 
dicium  et[jiistiiiam :  einelradaiurnocentihuiserogat: 
et  hoc  modo  nocentibus,  cum  in  pcccntum  inipellunt, 
cum  in  glorinm  inflant.cum  in  irnmaccendunt,  cum  in 
odinm  exacerbant,   cnin  ad  lasciviam  illiciuiit ,  curo 


fecit :  in  quibus  cum  opus  suuin  sit,  tameu  et  corum  B  ad  avnritiam  provocani.   Sed  cum  per  inrc  noccre 


quibus  judicium  etjustitiam  fecit,uiilitns  est. 

5.  Peccator  diaboli  domus.  Huic  a  Deo  traditur, 
Resecari  ab  Ecclesia  est  diabolo  tradi.-^  Postulalvero 
ne  nocentibus  se  iradatur.  Omnis  enim  in  quo  pec- 
cati  voluntas  est ,  Deo  vacuiis  est :  el  ubi  Deus  non 
erit,  iUicdiaboli  locus  esi  :  qui  insidians  atqiie  obsi- 
dens,  {b)  ubiadeundi  opportuniiatem  habiierit,  um- 
quam  vacuam  domum  occupet,  quaeei,  Deo  cain  de- 
ftcrente  ,  sit  tradila  (V.  Tract.  Ps.  cxx  ,  n.  8 ).  Et 
Prophcta  quidem ,  qiiia  ex  personn  omnium  loqueha- 
tur,  ne  a  Dco  tradaiur  orat.  Coiieruni  Apnstolus  ha- 
betjam  id  in  se  fiducios,  ul  pcccalores  diabolo  iradat 
ipse  :  cum  Corinlliiis  de  eo  qui  fornicaliones  omnes 
supcrgressus  ,  uxorem  patris  sui  accepcrat,  scribil 


properent ,  oblinere  tamen  (2)  eos  qui  innoccnies 
lunt ,  nisi  sihi  {e)  per  seccssionem  Dci  traditi  fuerint 
non  valebunt. 

7.  Superbif  diabolus  et  ministri.Qui  calumnientur. — 
Dehinc  seqnilur  ,  Vers.  122  :  Excipe  servum  tunm 
t/i  bonum  :  non  calumnienlur  me  superbi.  {()  Proticil 
(5)  in  spes  su:is  Propliein,  el  celsiorem  jam  depreca- 
tionis  sii.i*  gradum  scandit.  Qui  euiin  oraverat  netra- 
deretur  noccntihussc,  jaiii(4)  ut  in  proprielatem  servi 
cxcipialur  rogut,  bealum  ilium  in  se  Dei  dominatum 
cum  hona  siisceptione  sua  depiecans.  Ei  nonob  le- 
veni  causam  ut  in  bonum  suscipiaiur  orat ,  scilicet 
neeuin  superhi  caluninientur.  Ct  qui  sunt  superbi? 
Nempe  illi ,  quorum  principein  loqucnieni  Isaiai  iii- 


Ego  autem  absens  corpore^  prcssens  autem  spiritu,jam  G  troducil  ita  :  dixit  enim  :{g)Virlute  (aciam  et  sapientia 


judicavi  tamquam  prmens  eum  qui  hoc  (ecit,  cougrega' 
tis  vobis  et  meo  spiritu  cum  virtute  Domini  (i)  mei  (c) 
/esu,  tradere  istius  modi  satanoe  in  interitum  carnis^  ut 
s^nritus  salvusfiat  indieDomini  (Cor.v,3  et  seqq.)»  Scd 
licct  379  Apostolus  tradat;  scittamenseei  in  vir- 
tuteChristi  etin  suospiritu  tradilurum.  Sed  ct  in  alia 
epistola  ail  dc  {d)  Phygello  et  llcrmogeiie  :  Quos  tra- 
didi,  inquit  ,  satance ,  ut  discant  non  blasphemare  { 1 
Tim.  i,20).Qui  enimabEcclesixcorporerespuunlur, 
qux  Ghrisii  est  corpus,  lamquain  i>eregrini  cl  aiieni 
a  Dei  corpore ,  dominalui  diaboli  traduntur. 

(I)  Mei  deest  in  Yeron.  exemplari. 

ii)  Eos,  quos  nocentes  (uerint^  non  valebunt, 
5)  In  spe  sua. 

[a)  lia  cum  nnliquis  ediiionihus  quinque  mss.  uec  J) 
dehuit  apud  Par.  ex  iiis.   Mic.  substitui  ,  amica  con- 
cordia. 

(6)  Pravc  apiid  Pnr.  ubi  abeundi. 

(c)  Adjeciinus  mei  ancloriinie  inss.  reg.  et  Alhin. 
Nunc  in  sacris  codicibus  legiinns  nvstri. 

(d)  Begius  codex  cuin  Alhin.  Fileto.  Suhscqtienlia 
auiem  vcrbn  I  Tiiii.  i,  20  b:ibentur  ile  llymcnco  ct 
Alcxaiidro,  iion  de  Phylelo  aut  Phygello  ,  sicul  nec 
de  lleriiiogcne.  liymeniMini  \en<  siuitil  et  Phy- 
letum  refert  Aposioliis  II  Tini.  u  ,  i7  a  Hde  dcfe- 
cisse  :  Pbygelli  eiiam  el  IIerniogeni&  a  lide  defectio* 
nein  narrat.  II  Tiiii.  i  ,  15  ;  ai  utroquc  loco  satanae 
iraditionem  tacct :  iithic  liilarius  ex  memoria  locutus 
viileatur. 

{e)  lii  nis.  Mic,  qui  nocentes  sunt,  nisi  st6t,  etc.Tum 
in  tribus  alii«,  per  concffssionem  Dri.  Rermcndum  ossc 


intellectus  au(eram  fines  gentium  tt  (5)  virtutem  eorum^ 
et  commovebo  civitales  (/i)  inhabitabiles,  et  omnem  orbem 
terroe  apprehendam  manu  mea  ut  pullos  ,  et  tamquam 
con(racta  ova  au(eram  {Esa.  x,  13  et  14).  ilxc  su|)cr- 
bientis  380  ^o^  ^^^  •  diaboli  scilicet,  qui  et  Deo  ac 
Domino  iiostro  Jesu  Chiisto  ostensa  terrcnoruin  iin- 
pcriorum  gloria  diccre  ausus  esi :  Omnia  hwc  nbi 
dabo  ^  si  procidensadoraverisme  {Matth,  iv,  9).  Non 
esse  autcm  liunc  solitnrium,  sed  plures  ei  adcssc  spi- 
rilalium  nequiliarnm  (6)  ministros,  pcr  eum  doceniur 
qui  ail :  Discedite  a  me,  maledicti,  in  ignem  aHernum^ 

4)  Ut  proprietate. 

5)  Virtutes  earum, 

6)  Subministros. 

per  secessionem  suadet  illud  num.  ^ :  Diabolus  tamquam 
vacuam  domum  occupet  ,  quce  ei  Deo  descrente  ttf  Ini- 
dita  ,  nec  non  hoc  tract.  ps.  cxx,  iium.  8  ;  Desotatio 
ejus  idcirco  tradilio  esf,  quia  pcccatores  obtinere  diabO" 
tus,  nisi  Deo  ab  his  abscedente  ,  non  poterit. 

(f)  Vaticanuscodexcum  reg.  et  Albin.  ,  pro(ecii 
in  spe  sua. 

{g)  In  mss.  rci;.  ct  Albin.  :  Virtutem  (aciam  ff  lo- 
pieiitiam  intellectus.  Au(eram  clc.  et  mox  omitlitur 
apprehendam  numu  mea  utpuUos,et  lanquamcon(racU 
ova  au(eram. 

{h)  Vox  inhabitabiles  non  negntive  hic,ut  sonat,  in- 
leliigeiida  videtur  :  maxiine  ciim  in  gra^co  exstet  int- 
ToiyovfAcvac*  Ex  quo  colligimus  inhabitabiies  hic  per- 
iiide  esse  ac  habitabiles^  puU  a  verbo  inhabito ,  quod 
stepc  idcm  cil  ntqnc  habito» 


609  TRACTATUS  IN  CXVlll  PSALMUM.  610 

quem  pr<rp&ravH  Pater  meui  diabolo  et  avgelis  ejui  A  perficiat.  —  Conrcssits  ilaquc  eloquium  justilix,  Iiaec 


{Mattlu  XXV,  A\),  Ab  hnnim  igilur  siiperhorum  cn- 
lumiiia  esse  se  liberum  rog:it.  Caliimiiiantur  eniin  ; 
quia  cum  ipsi  peccati  incenliva  suppeditcnt ,  calum- 
niam  nobisaiiteDominuin  peccaiiquodpereosgesseri- 
mus,  intentant  (l);causnmnamque  peccaii  ad  crimcn 
injiciunt,  et  crimiiiisinvidiam  percalumniam  exaccr- 
bant,S(ripiura  iii  Apocalypsi  calumniatorcm  euin  csse 
testanle  (Apoc.  xii,  iO). 

8.  Oeulis  meniis  David  in  Jesum  deficit.  —  Verum 
eiiam  nunc  se  extondii  Propbcta  in  celsiorom  prorc- 
ctnin,dicens,VERS.  123 :  Ocuti  mei  defecerunt  in  salutare 
tuwn,et  inetoquiumju&tilio!  tuie,  Oculi  deficiniitjCum  in- 
tcntus  in  uliquam  cxpeciaiioiiem  visus  laborai.  Pro- 
phela  iiaque  animae  stwnc  oculos  in  Dei  saliilare  dc- 


subdidii,  Vers.  i^i :  Fac  cum  servo  luo  secundum  mi- 
sericordiam  tuam,  et  jnstifieationes  tuas  doce  me* 
Insolens  forie  vox  cxisiimareiur,  quae  diccrct :  Fae 
cum  servo  tuo.  Quod  cnini  diciiur ,  Fac ;  tamqtiani 
cx  (idiicia  aliqua  prsesumpiio  cst  usurpata  poscendi. 
Scd  non  impudenler  id  diceret,  qui  judicium  ct  jiis« 
titiam  fecissct,  qui  sc  excipi  in  servum  deprecatus 
csset,  et  cujus  oculi  in  salutnre  Dei  et  in  cloquium 
justiliae  defecissent.  Scd  ne  in  liis  quidem  Prophcta 
insolcns  est.  Nam  in  eo  ipso  quod  dixit ,  Fac  ;  ad- 
jecit,  cum  servo  tuo,  Ct  quia  scrviuis  nostra  ad  id 
ipsum,  ut  in  scrvilutis  fide  inaneat,  miscricordia 
Domini  iiidiget ;  superaddidil,  secundum  misericor^ 
diam  tuam  :  quia  miscraiione  cjus  opus  est,   ut  in 


iixit.  Et  dc  salutari  quid  intelligi  oporteret ,  sxpe  B  b:ic  scrviiuiis  iioslrx  proressione  inaneamus.  liiibc- 


iracUAimus ;  cum  scilicct  csse  Jesum,  qui  salvum  fa- 
cict  populuin  suum  a  peccaiis.  Aliis  igitur  oculos 
6U0S  iii  desideria  saxularia  occupanlibus ,  ct  in  vo- 
Inptttes  reruin  prxscniium  tcndeiitibus,  Proplieta  in 
Dei  salutarc  delixus  est.  (a)  Et  ne  corporales  oculos 
cjus  deliceresub  hnc  coiitemplaiidi  inientionc  existi- 
niaremus  :  non  soliim  in  Dei  salutare  deficiuiit ,  sed 
ctiam  in  eloquium  justiii:r. 

9.  Justa  ,  etsi  occulla  ,  Dei  veiba  aegesta.  —  Jiista 
itaque  csse  Dei  eloqiiiaconnictur.  Scitessequa^dam, 
qiiae  (6)  ctim  imperiiis  nt(|ue  impiis  injusii  eluquii 
liabeant  opiuionem  :  cnm  Pbarao  cor  ad  coiituma- 
ciain  obduratur  (Exodi.  iv,  21  )  et  (1)  peniiiaciu!  (c) 
irrcliiiosx' volunlatisanigilur  :  cuniex  duabiisadhuc 


cilla  cniin  est  per  se  ad  aliquid  oblinendum  bumana 
infinnilas :  el  hoc  taiiium  naiur;c  suae  ofTicium  est, 
ul  aggregarc  se  in  ramiliam  Dci  et  velitctcoeperit.  (i) 
Divina;  misericordiic  csl,  ul  volcntcs  adjiivel,  iuci- 
piciites  confirmet,  adeuiiles  reciiiint  :  ex  nobis  au- 
lem  iiiilium  esl ,  (g)  ul  ille  perficiat. 

11.  In  ritibusveieris  legis  latet  quid  magnum, — 
Scd  qnid  tandem  ut  faciat  cum  scrvo  suo  secundum 
misericordiam  suam  poslulat  ?  Nempe  ui  justifica- 
lioncs  siias  docent.  Scil  in  jublificationibus,  quns 
Moyses  consiilucre  pr.-cceptus  cst,  magnum  ncscio 
qiiid  ct  incomprcbeiisibile  humansc  intelligoniix 
coniiiicri.  Sciro  (5)  eliam  opui  qiiis  iste  sil,  ut  fre- 
qucnter  diximus,  coenipltis  hcbra.'us  puer,  sex  laii- 


inuterogcniibus  minori  major  sit  servitiira,  ci  (3)  C  tum  annis   scrviturus  (Exodi  xxi,  2).  Legit  liacc 

quidem  :  sed  non  stalim  qiiod  legiiur  et  Intelligiiur. 
Scirc  vult  qunc  illa  scrviliis  sit  (Ibidem  ) ,  quae  scp- 
timi  anni  libertas  ( Ibid.  G  ) ,  quod  sit  auris  foramen 
ex  suhiila  si  libcr  esse  nolii,  qu:c  illa  mulier  (h) 
IIebra.M,  quid  illud,  ut  siiic  mulicre  cgrcdiaiur  ipse 
(  Ibid.  ^  )  :  qiiid  deiiide  siTuiida  justificatio,  qtiid 
lertia,  quid  seqiientcs  liabcnnt  fulurorum  sacra- 
meiilorum  (i)  prn:rormaiiones.  Non  est  hninani 
ingciiii  ha!C  conscqiii  posse :  coelcsti  opus  cst  ma- 
gistro,  382  ct  pluriniis  fidei  nosirx  merilis  neces- 
sarium  cst,  ut  doccri  ista  mereamur. 

li.  In  dictis  David  nil  humile  aut  conunune.  Ser- 
vum  Dei  nemo  te  ore  negat,  multi  re.  —  Scire  autem 
nos  convenit,  iu  omnibus  prophelae  verbis  nihil  hu- 

D     (4)  Divium  vero  misericordia.  Tum,  ut  ilta  non  ut 
ilte. 
(5)  Etiam  supplevimus. 

Paulo  ante  in  nostris  mss.  Satvatoris,  loco  satutaris, 
(g)  Reponimus  ex  mss.  ilte,  scil.  Deus,  cum  prius 
cxsiaret  itta^  quod  ad  miscricordiam  referri  posset. 
(h)  Scil.  servi,  cui  si  dominus  suus  uxorem  dc" 
disset,  posl  sex  servituiis  annos  sine  liberis  alque 
niulicre  seu  uxore  egrediebntur  Exodi  xxi,  4.  Hinc 
nialc  editi  hic,  hebrcea :  pejus  deinde,  sine  mutiere 
ingrediatur,  Casiigaiitur  ex  mss. 

(})  Cxcusi,  prceformationes.  Reclius  mss.  prafor- 
mationis:  quasi,  quid  prteformationis  fut.  sacr.  habeant 
2«  5«  et  uquentes  juitificationeSf  seu  prxcepta  ibidcm 
tradiia. 


neutra  (d)  quidqunm  boni  proniercnte  ,  scrvitiis  inii 
iaiponitur  ,  dominntus  alteri  donatur  (liom.  ix,  i\  et 
tniq.) ;  cum  Adain  de  paradiso  nc  arborem  vitx  con- 
tiiigat  cxpcliilur(6V)i.  111,22  ) :  qux  homines  divinx 
Tiriutis  ciboniialis  cl  juslitiai  incnpaccs  ,  dum  intcl- 
ligcrc  iionpossunl,  injtista  csse  381  <^o"^l'^"""i- 
Sed  pro|  hi^tc  hujus  iti  isiiusinodi  eloquiain  (e)  justi- 
tiae  oculi  doficiunt :  quia  sciat  nihil  injustum  essc  in 
bis  dictis  Dei  ,  sed  omnia  adventu  snliilaris  Dei  liax 
eloquia  ct  consuminanda  et  iiitelligenda  csse  (f)  jus- 
titiac.  Proccdit  auiem  pcr  hanc  inlcniain  iisquc  nd 
defectioiiem  oculorum  exspectationcm,  ut  aliquid  ul- 
tra  prccari  audeat. 

10.  Fiducia  David  unde.Dei  ope  egeihomOf  ut  bonum 

(\]lntendent. 

(i)  Sic  ex  nostro  msJ  legimus.  Antea  ,  pertina- 
da  ei. 

(5)  Neutro. 

(n)  In  prius  vulgaiis  ,  et  ne  per  corporatet  oculos 
eum  dtficere. 

ib)  Id  est ,  secundum  imperitos.  Ea  enim  apud  Hi- 
larium  vis  est  pra^positionis  cum,  uli  jam  superius  ob- 
Bervalum  est.  Mox  ubi  in  editis  Pharaonis  cor^  aucio- 
ritate  mss.  restiiutum  cst  Pharao  ,  licet  ca  vox  in 
gignendi  casu  accipiatur  ,  dc  qua  vide  annoiala  in 
pi.  Lxvii  num.  25. 


ic)  Apiid  Par.  retigiosoi, 
d)ln     ■ 


gente. 


vulgatis,  neuiro.  Rectius  in  niss.  tieufra,  scil. 


ie)  Editi,  jutte  :  emcndnntur  cx  mss. 
f)  Subaudienduui  hic,  ut  re  ipsa  sunt,  eloquia. 


611  8ANGT1  HILARIl  EPISGOPi  612 

milc  cssc,  niliil  cominunc  cum  cxtcris,  snd  pro-  ^  contincbaiilur  legc  facicndi.  Pollicilus  cnim  in  lcgo 


prium  vel  ipsi  sibi,  vel  sui  similibus  cnunliari :  laicl 
autem  sub  ramiliaribus  vCrbis  maxima  consciciilix 
ct  fidei  professio,  ut  nunc  in  eo  quod  sequilur  in- 
tclligimiis.  Aii  cnim,  Vers.  125  :  Servus  tum  sum 
cyo  :  da  mihi  intelleetmi,  (1)  ut  iciam  testimonia  iua. 
Ncmo  nosiriim  est,  qui  non  vcl  in  orationis  suae  prece, 
vel  in  communium  sermonunt  consuctudinc  servum 
sc  Dei  csse  fateatur.  Ei  quid  magnum  Propheta  fecil, 
scrvum  sc  profltcndo,  quod  nullus  ausus  sit  dene- 
gare  ?  Sed  professio  cxicronim  fallax  cst,  quac  cum 
Jiabcat  conscientioc  neccssitatom,  non  jiabct  lamcn 
Gonfessionis  veritatcm.  Proprium  hoc  Prophctx  cst, 
ut  sc  scrvum  Dei  proflteatur,  in  omni  vitte  genero 
fainulatu  condltionis  suas  fungens,  sive  ambulans, 


est,  ut  saluicm  gentibus  daret,  ut  ipsc  sibi  hoinims 
corpus,  qui  secunduin  imagincm  et  siniilitudinem 
Dei  est  faclus,  assumcrct,  ut  dissipata  lege  fldei 
gratiam  donaret.  Tcinporis  hujus  mcminil  per 
Esaiam  prophetam  dicens  :  Tempore  accepto  exfM- 
divi  te,  et  in  die  saluti$  auxiliatui  $um  tibi  (E$ai^  XLix, 
8 ).  Apostoliis  vero  dicli  hujus  intcrpres  bxc  scribii: 
Ecce  nune  tempu$  bene  (5)  acceplabHe  (c),  ecc€  dies 
$aluti$  ( 11  Cor.  vi,  2  ) :  id  est,  dissipala  lcge,  lem- 
pus  cvangelicx  praedicatioois  advcnit. 

15.  Mandata  Dei  cur  diligat  David.  Diligere  plui  ett 
guani  [ocere,  —  Sed  illis  lcgcm  dissipantibus,  aliud 
opiis  Prophet;e  est.  Et  quod  sit,  ex  subjoctis  docc* 
mur.  Ait  enim,  Ybes.  127  :  Ideo  ditexi  mandata  lua 


sive  rcsidens,  slve  yigilans,  sive  doriniens,  in  cibo  »  ,^^^^  ^^^^  ^^  ^^^  topazion.  Quod  ait«  ideo,  ad  id 


ctiam  atque  in  jejuniis  Dco  aut  esuriai  aul  satur  sit, 
cl  nullo  in  teniporc  a  scrvitutis  sua;  officlis  absistat. 
Uic  libere  dicit :  Servu$  tuus  $um  ego.  At  vcro  qui 
stupris  dormii,  latrociniis  vigilat,  quxstibus  pcre- 
grlnatur,  luxui  requicscit,  si  dicat :  Servu$tuu$  sum^ 
profilctur  quidem  quod  cst,  sed  (a)  quod  cst  non 
agit. 

15.  Inletleetus  a  Deo,  faUus  ingeritur  a  diabolo,'— 
Prophcta  autem ,  quamvis  conditionein  oflicii  sui 
ciiam  ipso  famulatu  suo  confileatur,  tamcn  infirmi- 
tatis  sux  meinor  est ;  dari  cnim  sibi  intelleclum 
rogat.  Est  cnim  intclleclus  in  quodam  tbesauro  re- 
posiius  spiritalium  gratlarum:  quein  interdum  dia- 
bolus  sub  falsae  opinionis  crrore  imprudcniium  mcn- 
libus  insinuat.  Sed  a  Dco  intclligcnliam  Propheta 
postulat,  ne  sibi  inanis  intclligcntia  subrepat,  qualis 
gcntium,  qualis  Judxorum,  qualis  hxreticorum  cst : 
et  postulat  ob  id,  ul  tcstimonia  Dei  sciai,  qus  sub 
tcstibus  tradita  sunt,  qux  sub  testibus  neglecla  et 
violata  esse  exprobraniur,  quse  (b)  in  adventu  cjus, 
ob  quem  testandum  dicta  sunt,  neglecta  et  fasUdiia 
cssc  vindicabuntur. 

14.  Lege  di$sipata,  tempu$  e$l  Evangelii»  —  Et  ho- 
rum  quideni  testimoniorum  tcmpus  non  igiiorat  Pro- 
pheta,  dicens,  VEas.  126  :  Tempu$  faciendi  Do- 
mino  (2)  di$$ipaverunt  legem  luam,  Lex  populo  sub 
tcstibus  dau  csl,  qus  cum  dissipata  et  abjecta  a 


retulit  quod  dixcrat :  Tempu$  (aciendi  Domitto ;  quia 
sciret  tempus  facicndi  Domiiio  esse,  eum  legcm  dis- 
sipassent.  Ideo  aatem  mandata  dilexit,  quia  in  bis 
tempus  faciendi  Domlno  coutiuereiur.  Lex  enim 
omnis  adventum  Domuii  tesuta  esl,  ipto  dicenie :  (d) 
Si  credereti$  Mo^sk^  credereti$  utique  et  mihi;  de  me 
enim  ille  $cripsit  (Joan,  v,  46  ).  Mandata  igitur  Dei 
ob  id  Propheta  dilexit,  quia  in  bis  advcDUim  do- 
miniciB  corporationis  intelligit.  In  co  auiem  qaod 
diligit,  plus  nescio  quid  significat.  Facere  auteoi  ali- 
quid,  miiius  est  quam  diligei^e  :  quia  plerunique  id 
quod  agimus,  necessitaiis  est ;  dilectio  vero  proprio 
volunlatis  affcctioest. 
Q  16.  Dileetio  perfecta.  —  Sed  dilectio  ea  demam 
perfecta  esl,  qu»  maxima  esl,  et  qune  nolli  compa- 
ratione  similinm  coaMiuatar.  Diligit  aulem  man- 
data  Dei  iuper  awmm  et  topanori,  llumanus  error 
protiosius  nihll  auro  et  gemmis  opinatur :  et^iiaee 
sunt  quae  hominum  cupidiutes  dominatui  pretil  sui 
et  honoris  subdiderunt.  Auro  (e)  viris  honestas 
pudicitis  venalis  est :  per  gemmas  vero  hamani 
corporis  praestantior,  384nt  putant,  spccies  ad  na- 
turas  contumoliam  (5)  expolitur  (f).  Et  idcirco  nihil 
habct  sexus  uterque  pretiosius,  dum  viri  posse  onH 
iiia  auro  volunt,  muliercs  vcro  per  gemmas  fieri 
se  existimant  pulchriores.  Prxsiat  auieni  ui  caeieris 
mcUllis  aurum,  ila  cl  aliis  lapidibus   lopazion.  Esl 


Judxis  est,  tum  fuit  383  tempus  Doinino  ea  qu»  «v  enim  ipse  rarisslinus  et  speciosissimus  omniam  cl 

1)  Et  tdamj  cum  Grsco.  (4)  Hic  atque  infra  constanter  topaxon. 

[tj  Di$$ipaverunt  tnt^ut,  juxla  Rom.  psalierium.  (5)  Expetitur^  paulo  post,  speciostus  ioco  prffis« 

5)  Acceptum.  $iu$, 

(f)  Miclaccnsis  codex  cam  uno  Tatic,  expetitMr. 
Reciius  alii,  expoitficr,  pula,  corporis  huotaiii  spe- 
cies  praesuntior  :  qua  locutioue  femineuui  geoos 
signincarl  nullum  dubium  permittunt  subjecta.  Idoo 
autem  gcmmarum  ornatum  ad  natwrw  contmmeUam 
a  fcminis  adhiberi  ait  Hilarius ,  quia  iis,  uti  docet 
Gyprianus  de  Discipl.  et  Habilu  Virg.  operiatur  qwd 
Deu$  formavit^  et  conspiciatur  id  desuper  quod  dsabolu 
adinvenii,  Unde  etde  muliebri  omalu  generaiis  kxc 
est  ipsius  seiitentia  :  Quod  ornari  te  pictos,  quod  pulas 
comt,  impugnatio  e$t  i$ta  divini  operi$,  pree^ancatio 
e$t  veritati$. 


(a)  In  vul^atis,  auod  non  $it  agit :  vitiosa  parti- 
culae  ncgantis  collocatio,  quaa  UUarii  seatcntiam 
pcrvcrtit. 

(b)  Editi,  in  advenlum  eju$.  Tum  prima  cditio  Par., 
ob  qum  tettato.  Mic.  ms.,  ob  quem  te$tato^  et  mox 
judicabuntur^  non  vindicabantur^  omisso  prias  verbo 
ette^  quod  in  vulgatis  etiam  omittitur. 

(e)  Mss.  reg.  et  Albln.  acceptum. 

(d)  Editi  excepto  Par.  ncc  non  prxdlcii  duo  mss. 
Si  creditit  Moytif  ereditity  etc. 

(e)  Apud  Par.  oauro  jut^  /toneflw,  ^didtia  veMt- 
lit  ett :  cui  iedioiii  neque  alii  libri  fsveitl,  nec  sub- 
nexa. 


615  TRACTATUS  IN  CXVIIl  PSALMUM.  614 

niaxinius.  In  Thebaldii  TCro  loco,  cul  (1)  (a)  Ala-  A  inteUectum  dat  parvulU,  Os  mcum  aperui ,  et  atiraxi 

ipiritum  :  quia  mandata  taa  concupiscebam.  Adspice 


basirn  nomen  est,  rcpcriri  solcl.  Ilunc  eiiam  fcrunl 
ssccularium  gcslorum  liUcrx,  (b)  in  Topazo  insula 
db  incolis  ejus,  id  cst  (e)  .Troglodylis  Arabis  invcn- 
lum,  .*ad  maircro  (d)  rcgis  iGgypli  PtolcnuTi,  sub  quo 
Scripturx  legis  ex  bebrxo  in  grxcum  trnnslnlrc  sunl, 
ninncrc  riiissc  (e)  dclatum.  Conlinct  niitcm  ipsc  in 
se  solus  ca^lerarum  gemmarum  optimarum  prctio- 
sissimnrumquc  spcciem,  el  in  uno  illo  diversissi- 
morum  colorum  pcrmixtio  continetur.  Super  hunc 
igilur  topazion,  et  supcr  aurum  mandaia  Dei  Pro- 
phela  dilexit,  non  tcrrenis  sc,  scd  coelcstlbus  dcsi- 
dcriis  signiflcans  detineri. 

47.  Cupidiiatem  omnem  recidit. —  Contempta  autem 
sacculariuin  opum  cupiditatc,  omncm  a  se  occasio- 


in  me  ,  et  misercrc  msi  sccundum  judieium  diligcniium 
nomcn  tnum,  Grcssus  mcos  dirige  secundum  eloquium 
tuum,  et  non  ( ac  ne )  dominelur  mei  omnis  injustilia. 
Rcdime  me  a  calumniis  hominum  :  el  custodiam  fmin- 
data  tua  ( ut  custodiom  praacepta ).  Faciem  tuam  i7/tt- 
mina  super  servum  tuum ,  ei  doce  me  jmtificationes 
tuas.  Exitus  aquarum  transierunt  ocuU.mei  :  quia  non 
custodieruni  legem  tuam, 

i.  Admiratio  non  est  ignoti.  Testimonia  Dei  unde 
niirabilia^  unde  incomperta.  —  Nalura  humani  sensus 
ea  est ,  ut  ca  mlrabilia  habcat,  qiix  ante  compcrcrit. 
Ex  compcrtis  cnim  judicium  admirationis  cxsislit. 
C;vtcrum  nenio  poleril  ignoraia  mirari.  llnc  idcirco 


nem  pervcrste  et  pravoc  volunlatis  rccidit.  niligcns  B  anlea  commcmorata  sunt ,  ut  diligcniius  dicti  pro- 


enim  super  anrum  et  lopazion  mandnta  Dei,  dchinc 
ait,  Vers.  128  :  Propter  hoc  ad  omnia  mandata 
tna  dirigtbar,  omnem  viam  iniquam  odio  habui.  Non 
deflectiiur,  non  dciorqnetur  per  tcrrenas  cnpiditatcs, 
sed  ad  omiiia  Dci  mandata  dirigitur :  non  occupant 
obvia.  Vidii  aurum,  scivit  hoc  terrse  limum  esse  : 
vldit  gcminas,  meininit  essc  aut  montium  aut 
maris  calcuios :  vidit  (f)  illiccm  ad  lasciviam  vultum, 
scit  tainqiiam  avibus  coeli  cx  his  sibi  laqueis  eva- 
denduin.  Ucsistii  crgo  coalilis  sibi  naturae  suo:  vi- 
tiis,  etomticm  viam  iniquilatisodit.  Ideo  itaque  et  (2) 
ad  mandata  omnia  dirigilur,  qnia  ea  super  terrena 
dcsideria  diligit  :  et  dirigitur,  ne  particeps  385 
coruin  fiat  quibus  dicilur  :  Nalio  prava  et  perversa 


phetici  raiio  quaprcrelur.  Contra  opiuioncm  enini 
gcncralis  scnsiis  hn^c  dixissc  cxistimatur  Vers.  1*29. 
Mirabilia  testimonia  tua ,  Domine  :  ideo  (5)  per^ 
scrutata  est  ea  anima  mea.  Nam  cum  prius  secuuduin 
humanam  consuctudinem  oporleat  perscrutari  ct  rc- 
perirc ,  et  repertu  mirari :  (g)  huic  tesiimonia  Do- 
mliii  ante  admirabilii  sunt,  et  ob  id  perscrutatione 
sunt  digna.  Dicti  autein  hujus  pcrfecti  ct  pulcher- 
rimi  ea  ratio  est.  Tcsiimonia  eleniin  Dei,  id  cst,  ca 
quac  sub  testibus  scripta  sunt ,  eiiamsi  per  obscrvan- 
llam  lcgis  humanani  iiinrmitaicin  ad  cognitionem  ct 
famulatum  Dei  imbuant;  quippc  ubi  castitas,  pictas, 
pudicitia,  charitas,  veritas,  innocentia ,  frugalilas  cl 
rcligio  mandatur,  ct  pcrquasdamSSGr^Itfiioi^u^^^O"' 


(  Luc.  IX,  41  ).  Et  omncm  viam  iniquitntis  odit,  ut  C  suctiidines  ,  (h)  hostiarumque  divcrsiiates  divini  ho- 

iioris  officium  prxcipiliir  :  in  quibus  cum  admiratio 
niagna  sil,  pro  pcccatis  oblata  hostia,  etdalum  pro 
rcdcmptionc  aniinac  munus',  et  agnus  in  sacramcnlo 
paschas  occisus ;  tamcn  iii  Iiis  plus  dc  fiiturorum  spe 
atfjue  Joctrina  admirationis  continetur.  Hacc  itaque 
Propheto!  huic  admirabilia  sunl.  Sed  quia  (i)  pcr  (t) 
pra:sciitcs  admirationcs  futurorura  atque  xlernoruni 

(3)  Scrutata  e$t  anima  mea. 

(4)  Per  pra^ientem  admraUonem» 

lonc,  qui  lapidem  hunc  ab  Arabis  negollatoribus 
advenientibus  emit,  quem  illi  a  Troglodytis  eme- 
rant.  Hxc  omnia  narrat  Hilarius,  ut  ferunt  iwcula" 
rium  gettorum  Uttera:.  Ex  sacris  eiiiin  liitcris  cons- 
lat  topazion  lon^e  ante  PlolemaRum  fuisse  inventum  ; 
siquidem  Exodi  xxvui,  10,  jussus  est    Moyses  in 


ideo  dilexit  te 
Declaratio  ser^ 
abesi  me) ,  el 


sit  in  co  quia  est  via,  Domino  scilicct  noslro,  qui  cst 
benedictus  in  sxcula  sxculorum.  Amcn. 
LITTERA  XVll. 
S  Phe. 
Mirabilia  testimonia  tua ,  Domine 
anima  mea  (Hil.  perscrutata  est  ea). 
moHum  tuorum  illuminat  me  (Infra 

!l)  Alaba$trane. 
S)   In  mandatis  omnibue. 

(a)  In  ins.  Mic.  Aiabastram  :  apud  Anbrosium 
autcm  ct  Pliniuin  Alabastrum  hic  locus  cognoini- 
nalur.  Invemmus,  inquit  Ambrosius  in  hunc  eumdcm 
versum,  Ser.  16,  num.  41  :  scriptum  in  historia  Ke- 
nBeratii^  msei  eum  circa  Thebaiais  eiviteUem  Alaboi- 
trum.  Plinius   vero  lib.  xxxvu,   c.  8  :  Recentisiim 


ttueiorei  et  circa  Thebaidis  Alabastrum  oppidum  nasci  D  priino  versu  rationalis  topazium  ponere,   eumque  ibi 

rcipsa  posuissc  declaraiur  Exodi  xxzix,  10.  Ncquo 
vcro  rem  srbi  ignotam  hie  memorat  David  Ptole- 
mxo  pluribus  sxculis  aniiquior.  Al  rorle  hic  lapis 
Moysi  ac  David  xiate  non  ignolus,  diu  postea  la- 
tiiii,  donec  a  Troglodylis  dcnuo  invcnlus,  quasi  uum- 
quam  aniea  notus  habitus  fuerit. 
(f)  Valicanus  codcx,  iUicientem. 
{g)  Adjecimus  AutV?  auclorilata  mss.  Mic.  et  Vatic. 
(h)  Edili  cxccpio  Bad.,  historiarumque  diversitates  : 
corrupie  el  conira  fldem  mss. 

(t)  Dad.,Er.titLip8.cuinduobusmss.  pnBaenteiad" 
miraiiones,  sine  per.  PAr.per[priBienlem  admirationcm. 
Vocabulum  admiraUo  Hilario  familiare  cst  in  plurali 
numero.  Cujus  rei  nonnulU  superius  habei  eieinpla, 
pag.  207,  noi.  Quae  liic  pressius  dicunlur,  sic  pos- 
sunt  clarius  explicari :  quia  qu«  in  lege  gerunlur , 
admirabilia  sunt  in  qnantum  excmplaria  sunt  futu^ 


dieunt. 

(b)  Rc^ius  eodex  eum  Albin.  in  topario.  Micia- 
censia,  in  topharia.  Juba  autem  apud  Plinium  loco 
citato  Topazon  insulam  in  rubro  mari  a  Continenie 
dkt  navigatione  abeae  tradit.  Arclielans  vero  apud 
ciundcm  Pliniimi  in  Arabi.i!  insula,  qux  CyUs  vo- 
cetar,  a  Troglodytis  pr.xdonibus  invcntum  sentit. 

(c)  Mss.  reg.  et  Albin.  Troglotidis  :  dissidcntibus 
aliis  libris,  nccnon  Pliiiio  el  Anibrosio. 

{d)  Hxc  apud  Ambrosium  et  Piiiiium  locis  me- 
moraiis  Berenice  cognominatnr  :  quo  pcrtinet  illud 
Juvenalis  Satyra  vi,  v.  155 : 

....  Adamas  notisstmos,  et  Bereniees 
Id  digiie  facius  pretkMior. 

(e)  A  Philxmone  nimirum  regis  praefecto,  ut  testit 
est  Pliuius,  aut,  si  malis  credere  Ambrosio,  a  Pbi« 


61d  SANGTl  HILARII  EPISCOPl  GtG 

bonorum  excmplaribus  ndminbilia   siini ,  pcrscru-  A  Scd  dcclarniio  verborum  myslicorum  jver  Evaugdia 


latur  ca.  Noii  inquiril  lanlummodo,  iii  quo  cslrorum 
abscoiidilarum  diligeus  cxquisiiio;  sed  perscrulaliir 
etiam,  per  adjeciiouem  sciticet  diligenlioris  exquisi- 
tionis,  laborem  suum  in  perscrutaiione  dcmon* 
sirans.  Neque  tanlummodo  perscruiaiur ,  scd  per- 
scrutatur  ex  anima  ,  ad  voluntatis  officium  aniniae 
inleniione  sociala. 

2.  Verba  Dei ,  prophetarum  dicta  ob$cura  tunt,  — 
Sequilur  deinde ,  Vers  150  :  Declaratto  sermonum 
tuorum  iUuminat,  et  iutelleclum  dat  parvulis,  El  liic 
quoquc  sermo  forte  videtur  a  naturx  noslrx  consue- 
tudine  esse  diversus.  Gum  enim  anle  inlelligendum 
sit ,  et  sic  lumine  iRlelligcntix  utendum ;  quia  noc- 
lem  ignorantix  inlelligentiae  adcptas  lumen  apellat  : 


prci!sl:ilur,  ubi  b^gis  abscondiln  et  occiiUa  (6)  prophc- 
licn  Domino  iu  corpore  mnnenlc  pauduniur,  exqui- 
bus  primum  fides  disciiur.  Ibi  enim  ea,  qii:e  a  pro- 
phetis  dicta  sunt ,  pcr  eum  rebus  et  opcribus  cxplen- 
tur.  Gum  virgo  parit ,  cum  Dominus  Verbum  est ,  et 
Yerbum  caro  fit ,  el  liabitai  in  nobis,  cum  muti  lo- 
quuntur,  cum  surdi  audiunt ,  cum  claudi  inccdunt , 
cum  leprosi  emundnntur,  ciim  cncci  videni,  cuin  dx- 
moniaci  curantur,  cum  tuorlui  resurgunt :  dcclarntio 
htTC  verborum  Dci  nostrx  haiic  naturu^  cbscuritatem 
lidei  luce  (i)  illuminai.  Nuiic  euiui  iiitclligimus  ro- 
surrectionis  glorinm  ,  judicii  poieslatem ,  xternitatis 
houorem.  Et  intelligimus  hxc  pnrvuli  :  vel  ad  inno« 
ccniiam  renati ,  vel  per  iguorationem  imperiti.  Ilxc 


Propheta  tamen  dicit  declarationem  verborum  Dei  B  declaratio  verborum  Dci ,  et  intelligentia  parvulis 


prius  illuminare  ,  et  post  iliuminationcm  inleiligen- 
liam  prxstare.  Sed  qux  sinl  Dei  verba,  anie  discen- 
dum  est :  el  tunc  illumiuationis ,  ac  postea  intelii- 
gentix  ralio  prxstanda  est.  Verba  Dei  sunt ,  qux- 
cumque  propbetx  loculi  suiit.  Cum  enim  Moyses 
verbis  suis  populo  Ilebrxo  legis  observantiam  nun- 
tiaverit ;  lamcn  in  libro  ejusdem  legis  ita  scriptum 
est :  Et  dixit  Dominus  ad  Moysen ,  Dic  filiis  Itrael 
{Exodi  III ,  U).  Usus  igitur  esi  his  lcgislator  verbis, 
quibus  ei  ut  uteretur  prxceptum  esi.  Ergo  verba  Dei 
sunt ,  quae  per  officium  licet  humanioris  audita  sunt. 
Sed  et  magnus  ille  propliela  ipso  judicio  Domini 
nostri  Jesu  Ghristi  bene  locutus,  cum  dixisset :  Audi 
(oslum,  etauribus  percipe  terra ;  ait,  quoniam  Dominus 


prxslita,  (c)  cujus  temporis  xlatisque  rcs  essei,  Do- 
minus  in  Evangeliis  demonslrat ,  diceus  :  Confiieor 
tibi,  Domine  (3),  pater  coili  et  tcrra:,  quia  abscondisti 
hcec  a  sapientibus  et  inielligentibus ,  et  revelasti  ea  par^ 
vulit  {Malth.  xvni ,  25).  Ecce  declaratiouis  ct  illumi- 
nationis  et  intelligeniix  tempus.  Abscoiisa  enim  ((/) 
usque  iu  hosdies  declarnnlur,  cl  dcclarata  illumi- 
nanl,  ei  (e)  iilumiiianlia  intelligcniiam  parvulis  sub- 
ministrant  :  fiuntquc  per  hanc  intelligentiam  sancti 
Spirilus  jam  capaces. 

5.  Os  cordis  spirilui  pateat.  Escas  ad  aninuB  vitam 
capit,  —  Denique  id  ipsum  sequens  sermo  subjecit« 
diccns,  Vers.  431  :  Os  meum  aperui  et  attraxi  J|n- 
ritum ;  quia  mandata  tua  comupisccbam,  ^m\  de  hoc 


locutus  est  {EsaL  i ,  2) :  et  posl  aliqiia,  quae  querelis  C  uiiiiue  humani  corporis  ore  dixit ,  quod  per  iabia 


maiiniis  increpahanlur ,  dixit  :  Os  enim  Domini  lo- 
cutum  est  hcec  (Ibid.  20).  ll:cc  ergo  omnia  Dei  verba 
8unt. 

3.  Scd  declaratio  verborum  maxime  ncccssaria 
est.  Sunt  enim  sub  velamine  opinionis  alterius  prx- 
dicata,  suiit  secundum  Apostolum  allegorumena  (CaL 
IV,  24),  sunt  coniparativis  significationibus  amphi- 
bola  (Malth.  xni,  i4).  Teslis  esi  Domiuus  hxc  cadem 
per  Esaiam  ila  dicia  esse  Judxis  inftdelibus;  expro- 
braus et  dicens :  Auditu  audietis^  et  non  intelligetis (Esa. 
VI ,  9).  Signaia  enim  387  omuia  sunt ,  ei  per  solani 
spiritaleui  doctrinam  resignanda.  llxc  eiiim  (1)  ad 
(a)  Daiiielem  desidcriorum  virum  dicta  sunt  :  Vade 
Daniel ,  quia  clausi  sunt  signatique  sermones  ( Dan. 


concludilur  ac  paiet.  Nam  spiritum  olficio  nariura 
magis  quam  oris  haurimus.  Laboriosius  nutem  (/) 
adilu  oris  in  animam  trausfundiiur  :  absolutiiis  vcro 
pcr  naturalem  cursum  fainulaiu  ai({ue  oflicio  narium 
commeat.  Scd  os  Scriplura  uon  labiorum  laiituni,  sed 
et  cordis  solita  est  iiuiicuparc.  Gorde  enim  pcr  (idem 
palente,  ct  per  desidcrium  ad  haurieiidum  hiante, 
intelligcnlia  doctrinx  coelosiis  accipilur.  Non  anima; 
hoc,  sed  cordis  officiuiu  cst.  Aposlolus  euiin  ail,  ani" 
maiis  enim  homo  non  percipit  qua:  sunt  Spirilus  (1  Cor. 
II,  44)  :  stuUiiia  enim  est  ei.  El  388  ^^^^*  docior 
geutium  ail :  Lex  enim  non  in  tabulis  lapideis  scripta^ 
sed  in  tabulis  cordis  carnalibus  (  II  Cor.  iii ,  3).  Hoc 
ergo  os  suum  Propheta  pandens ,  aitraxit  Spiritum. 


XII,  9).  Ait  etiam  Esaias :  Dabitur  liber  itte  in  manut  D  Non  euim  ultro  ingruit  (f.  inruit).  Expetendus  cst» 


honunis  scientis  litteras^  et  dieetur  ei ,  Lege  hasc ,  et  re- 
tpondebit :  Non  possum  legere^  signatum  est  enim  (Esa. 
XXIX,  II). 
4.  Per  Evangelia  qui  declarentur.  Parvuli  qui.  — 

(1)  Ad  Danielum  cum  reliquis  mss.  alque  ita  ubi- 
que. 
(i)  Clarificat.  Tunc. 

rorum  atque  aetemorum  bonorum ,  quae  multipliccm 
in  se  continent  admirandi  causam  ,  perscrutatur  ea. 
(a)  Mss.  ad  Danielum. 

tb)  lii  nis.  Mic.  et  prophetica  mandata. 
e)  ita  Miciacensis  codex.  Alii  vero,  hujus  temporis 
el  astatit  est^  ut  Donunus^  etc. 
(d)  Tnus  e  mss.  Valic,  huc  usque^  scilicet  in  hot 


allrahendus  est,  ct  infaniium  modo  tamquam  Itcin- 
nocens  hauriendum.  Ideo  autem  propheta  os  aperuit, 
quia  meiniuerit  sibi  in  psalmo  altero  diciuin,  Dilatet 
os  tuum  ,  et  adimplebo  illud  (Ps.  lxxx  ,  il)  :  et  iq 

(3)  Abest  pater»  mox  prudentibus  pro  intelUgenti" 
bus. 


diet.  Alter,  hucusque^  sciHcet  in  his  diebus.  Bad.,  Er. 
et  Lips.  huc  usque  sunt.  In  his  diebus  ha^c  declaran^ 
tur. 

(e\  Edili ,  illuminata  :  corriguntur  ex  ms.  Mir. 

{f)ln  vulgatis,  auditu  auris  :  duplex   mcndum, 

Xuorum  alterum  ex  nw.  Vatic.  alterum,  ex  rcg.  ct 
Jbin.  castigatiir. 


6i7  TRACTAT13S  IN  CXVHl  PSALMUM.  618 

legc  scrtplum  scial,  d(7tifi6« /m^c  in  laiitudlne  cordis  A  ^^o»  secundum  corporis  voIupUles,  sed  secandum 


tui  ( Prov.  VII,  3.  sec.  LXX).  Corde  cnim  \)ci  pradi- 
calio  ,  non  ore  suscipitur.  Ei  secuiidum  cvangelicam 
prxdicaiionem ,  verbum  Dci  ex  corde  malus  abripit 
{Maiih.  xin,  i9),  quod  uhra  mel  et  favum  in  ore 
deleclat.  Ut  enim  per  os  in  alimoniam  corporis  cibos 
sumimus,  ita  ei  per  cor  ad  vivificandam  animam  es- 
cas  doctrinae  coelestls  accipimus  :  quas  nisi  amplifi- 
caio  et  paiente  corde  attractae  quodam  modo  fue- 
rint,  et  (a)  non  adibunt. 

6.  Aspicit  Deui  ad  vindicandunit  ad  tmendum^  ad 
miserendum.  —  Sequilur  dcindc,  Vers.  13i  :  Aspice 
in  fiif,  et  miserere  mei  secundum  judicium  diligentium 
nomen  tuum.  Ad  id  quod  dixcrat,  respice  in  me;  mox 
addidit,  et  miserere.  Scit  enim  Dominum  etiam  in 


eloiiuium  Dei.  Si  nibil  iinpcdiiiienti  usquam  occurre- 
ret ,  si  advcrsanles  sibi  non  undique  adesseiit ;  suis 
ipse  viribus  in  ea  qune  agcre  vellel  confirmareiur. 
Sed  ubi  insidiae  siint,  ubi  bcllum  est,  opus  est  potioris 
auxilio,  ne  in  se  dominetur  omnis  injustitia. 

9.  Tentationum  utililat.  Orandum  ne  vincant.  —  Non 
ut  a  se  absit,  sed  ne  dominctur  sui  orat.  Scit  per  ten- 
tationes  ad  gloriam  perveiiiri.  Meminit  Abrabam  el 
peregrinationis  injuria,  et  amittends  uxoris  metu ;  et 
per  immolandi  filii  dolorem  fuisse  lentatum.  Scit  Job 
omni  tentationum  esse  militia  perfunctum.  Recolit 
Joseph  cuin  a  fratribus  vendiiur ,  cum  a  domini  sui 
conjuge  ad  adulierium  compellitur,  cum  carcere  pce- 
nse  reservalur,  gloriam  maximse  fidei  per  \\xc  injus- 
nllionem  impiorum  pcenamque  respicere.  Respexit  ^  '*»l«®  tentamenla  meruisse.  Domiiiationem  injiistiti» 


propheta  metuit :  tentationeni  vero  ejus  non  recusat. 
Dlrigendos  autem  esse  a  Domino  gressus  suos  secun- 
dum  eloqiiia  sua  meminit :  ne  iniquitas ,  {b)  quae  len- 
tatura  sit,  potesiatem  possit  haberc  doiiiinandi. 

iO.  Calumnia  quid.  jEgre  cavetur.  Hae  impetiti 
sancti.  —  Post  qu»  id  consequilur,  Vees.  434  : 
Redime  me  a  calumniis  hominum  :  ut  custodiam  pra* 
cepta  tua.  Ilumana  lentatio  gravis  non  est,  Apostolo 
dicente :  Tentatio  autem  (i)  non  apprehendat  vos,  nin 
humana  (1  Cor.  x,  13) ;  sed  calumnia  gravis  est.  Ca- 
lumnia  autem  ea  est ,  vcl  cum  bono  operi  facinoris 
mali  iiomen  ascribitur ,  vel  cum  specie  blandiente 
internae  malitix  virus  occulitur.  Neque  enim  ejiis  di- 
rcctas  malevoleiiti»  opus  est,  sed  fallax,  el  suhdolum» 
et  sub  specie  bonae  voluiitatis  malitiae  operatione  de- 
saeviens.  Et  difficile  est  cavere  a  talibus ,  qui  sub  no- 
mine  fratrum  inimici  sunt,  sub  nomine  amicorum  hos- 
tes  sunt ,  sub  filiorum  specic  p:irricids  sunt,  (2)  sub 
specie  unanimitaiis  (c),  conjugum  inevitabile  malum 
sunt.  Abcl  justum  Cain  scelesius  per  familiarilatem 
fratris  occidit.  Noe  Deo  probatum  Cham  filius  ejus 
irrisit.  Esaii  Jacob  exsulem  esse  a  paterna  domo  fccit. 
Validissiinum  praeliatorem  390  diaboli  Job  sola  uxor 
ejus  teniavit  inflectere.  Huiic  ipsum  sanciuin  prophe- 
tani  qtiae  calumniaebominum  refellerunt?Quoiies  Sauli 
prodiius  est?  Quotiensquibus  in  locis  ageret  nuntiatus 
est?  Ubique  ei  caliimniantium  insidiae  adfuerunt. 

ii.  Qui  vitanda  sit.  — Novit  haec  Dominus  domes- 
cf/.  —  Debincsequiiur,VERS.i33:  Grestusmeosdirige  D  ^^^  calumuiae  scandaia  gravissimum  solere  fidei  ex- 


enim,  ut  scriptum  est,  supercnstra  iEgyptiorum,  et 
colligavit  axes  curriium  corum  {Exod.  xiv,  ^  efio). 
Et  rursum  :  Respexit  Dominus  supcr  Sodomam  et 
Gomorrham  {Gen.  xviii,  16).  Rcspicil  vero  non  so- 
lum  ad  pcenain,  sed  etiam  ad  terrorern,  cum  diciiur : 
Aspides  in  terram  ,  et  facies  eam  tremere  {  Ps,  ciii , 
32).  Propbeta  ergo  non  solitarium  hoc  orat,  utin  se 
Deus  respiciaty  sedcum  miseratione  respiciat :  ne- 
quecum  miseratione  taiitum,  sed  secundum  judicium 
diligentium  nomen  ejus. 

7.  Aspectus  hic  innoeentia  promerendus.  —  Est 
quidem  ex  bonitate  Dei  misericordia ;  sed  prome- 
renda  est  haec  a  nobis  studio  innocentiae  :  ut  in  nos 
respiciat,  qualiter  respexil  in  Abraham  ,  qualiter  in  q 
Isaac,  qualiter  in  Jacob,  qualiter  in  Joseph,  qualiier 
in  Job,  qualiter  in  Moysen.  Scit  enim  ad  haec  mise- 
ricordiae  suae  opera  Deum  solere  respicere ,  cum  di- 
dtur :  Dominus  de  coslo  respexit  in  terram ,  ut  audiret 
gemitum  vinculatorum  ,  et  solveret  filios  interemptorum 
(Pi.  ci ,  20  «(  21) ,  et  rursum  :  Respexil  super  filios 
pauperum,  et  non  sprevit  deprecationem  eorum  {Ibid. 
K).  Secundum  ergo  hoc  judicium  limenlium  Domi- 
num  orat  ut  Deus  super  se  respiciat  et  miscrcatur  : 
ut  si  jejunantem  videt ,  si  miserantem  coniuetur  ,  si 
pium  ac  religiosum  in  omni  opere  conspicit ,  tiinc 
secundum  jiidicium  cornm  qui  diligunt  nomen  suum 
ipse  quoque  Dei  miseraiioue  sit  dignus. 

1 8.  Ad  bene  agendum  homo  suis  viribus  non  tuffi 


seeundum  eloquium  tuum ,  ae  ne  dominetur  mei  omnit 
injustiiia.  IncedilquidemProphetaex  voluntaiesuajus- 
tiliae  gressibus :  sed  scit  undique  ubi  injusiitiae  domi- 
nationes  imminerc.  Superius  oravcrat ,  ut  in  se  Deus 
respiceret  ac  misereretur  secundum  eos  qui  diligunt 
nomen  suum.  Misericordiae  autem,  quam  orat,  hunc 
frucium  esse  sentit»  ut  gressus  sui  dirigantur,  non  se- 
cuDdum  saeculi  vias,  non  secunduin  Iiumanain  gloriam. 


cidium  afferre,  dicens :  Quod  si  oculus  tuus  dexter  scan- 
dalital  te^  et  si  pes  dexter  ,  aut  manus  scandalizat  te; 
erueetabscideabs  te{Malth.  xviii,  8).  Noii  de  meinbris 
corporum  haec  locutus  est,  cum  scandala  nec  pes  nec 
manus  possit  afferrc;  sed  de  conjunctissimis  nobis  ac 
maxime  necessariis  membris,  quia  omnes  unum  cor- 
pus  sumus  in  Christo,  haec  jubet :  iie  domesticis  ca- 
lumniis  ac  scandalis  penes  nos  manentibus  aliqua  no- 


(i)  Adhuc  non  apprehendit^  ciim  GraiMiO  tikn<pfj. 

{a)  Apud  Par.  nonjuvabunt^  quod  a  Lipsio  perpe* 
ram  et  alraque  auctoritate  iiumissum  fuerat. 

Patrol.  IX. 


(2)  Sub  unianimitate. 

(b)  Ita  mss.  concinnius  quam  excusi,  qua  tenialur* 

(c)  Par.  sub  unaninutate  conjugum. 

ao 


GI9 


SANCTI  HILAlRII  EPISCOPI 


020 


bis  (i)  viriorum  labes  (a)  adbaercat.  Ergo  Propbeta  A  tionc  lemporis,  ct  fidci  jam  immobilis  {g)  firmitatis. 


si  ab  his  rcdcmptus  esset ,  cusloditurum  se  prae- 
cepla  Dci  poUicctnr  :  quia  istx  domeslicorum  om- 
nium  calumniae  impedimentum  fidci  frequenier  affer- 
rent. 

12.  Qui  videntis  nos  Dei  lumen  aecipiamui.  —  De- 
binc  scquitur ,  Vers.  iX  :  Faciem  tuam  illumina 
tuper^servum  tuum,  el  doee  mejustificaliones  tua$.  Vul- 
tus  Domini  quidem  est  super  facientes  mala,  ut  expu- 
gnet  de  terra  memoriam  eorum  ( Pi.  xxxin,  i7),  sed 
sicut  Deus  respicit  ad  poenam  ,  respicit  et  ad  miseri- 
eordiam ;  ita  et  vultum  suum  ad  utrumque  deficciit. 
Sed  hanc  faciem  Domini  ad  illuminationem  suam  Pro- 
pheta  orat.  Ex  majestate  enim  et  vultu  (i)  viden- 
tis  (b)  nos  Dei  lumen  accipimus ,  et  deflexus  in  nos 


dicti  qnoqiic  sui  tcmpcratissimi  modum.  De  prxlerilo 
enim  dixit :  Quia  non  servaverunl  legem  tuam.  Confessio 
qnidem  criminis  semper  in  temporc  est;  quia  opor- 
teat  pcccati  poenitentiam  non  desinere  :  finis  aulem 
pcccati  anterioris  (h)  est  tcmporis  :  quia  vera  peccati 
confessio  cst ,  sine  inlcrmissione  tcmporis  pcenitcrc ; 
pcccati  vero  poenitcnlia  est ,  ab  eo  quod  poenitcndum 
inlellexeris,  desiitissc.  Atque  ob  id  Propheta  nec 
confiteri  peccatum  desinit,  et  peccalum  cx  praetcrito 
confitetur. 

LITTERA  XVUI. 

^rZade. 
Justus  es,  Dandnej  (4)  et  rectum  judieium  tunm. 


misericordiae  suas  vultus  ad  gratiam  spiriialis  virtutis  B  Mandasti  jusiitiam  testinumia  tua^  et  veritaUm  tuam  Nt- 


irradiat.  Vel  certe  cum  judicii  (c)  die  aderit,  cum  visi- 
biHs  nobis  in  gloria  (d)  paiflrna!  majestatis  assistet; 
tunc  nos  faciei  suoe  lumine  illuminabit.  Ut  cnim  quae- 
dam  metalla  atque  gemmae  naturae  suae  fulgorem  in 
ett  quse  sibi  (3)  proxima  sunt  refundunt ,  el  xmulan- 
tem  speciem  (e)  ex  vicina  sui  specie  prJBStant ;  et  ut 
Moyscs  ex  contemplatioue  gloriae  Dei  lumcu  accepit, 
itai  ut  iionorem  gloriae  guse  contemplari  populus  nou 
posset :  sic  etPropbeta  servum  se  Dei  confitcns  illu- 
roinari  precatur,  et  conformis  secundum  Apoitolum 
efRci  gloriae  Dei  ( Phit.  lu,  24 ),  ct  justificationes  Dei 
doceri,  ut  a  se  non  ex  parte,  neque  per  legis  umbraro, 
sed  Cacie  ad  faciero ,  et  spiritaii  contemplatione  cer- 
natur. 


nus  (Hil.  vatde).  Talfefecit  me  zetus  domus  iux  (  tabe- 
seere  me  fecit  zetus  tuus ) :  quia  obliA  sunt  verba  tua 
inimici  mei.  Ignitum  etoqwum  tuum  vekementer :  el  ter- 
vus  tuus  dilexit  itlud.  AdotescenUor  sum  ego  ei  eonlemp* 
tus  :  justificationes  tuas  non  sum  oblitus.  Justitia  tua 
justitia  m  aternum  {justitice  tum  in  (eternum)^  et  lex  tua 
veritas,  Tributatio  et  angustia  invenerunt  me :  mandaia 
autem  tua  meditatio  mea  est.  ^quitas  testimonia  lua 
in  (etemum  :  inUUectum  da  mihi  et  vivam  ( eorum ,  e$ 
vivificer). 

i.  Fidesjustum  Deum^  etinm  cum  punit^  fatetwr.  — 
Indefcssn  et  pcrseveranli  fide  necessarium  est,  ut  im- 
mobilis  in  nobis  ei  inconcussa  confcssio  sit ;  ne  vel 
aiiqua  392  temporum  injuria  ,  aul  pcrsecutionum 


13.  Pesnitentianon  debet dennere.  Qtiu^n/.— DebincG  dolorc  conimoli,  devotionis  siudium  rclaxemus  :  sed 


sequitur,  Vers.  i36  :  Exitus  aquarum  transierunt 
ocuti  mei :  quia  non  custodierunt  tegem  tuam.  Conscius 
peccatorum  veterum ,  ut  historia  ipsa  doceiur ,  licet 
toto  corde  se  ad  391  Deum  direxit;  tamen  quia 
et  (0  peccali  sni  dolorem  psalmo  anteriore  et  ipse  jam 
seripserit,  tunccum  Natban  propheta  argucnte  cri* 
roen  suuro  recognovil  et  flevit :  nunc  quoque  non  de- 
siiiit  vene  poenitentise  lacrymis  facii  veteris  crimen 
abluere,  dicen<(,  Emtus  aquarum  transierunt  ocuti  mei : 
fontes  scilicet  lacrymarum  suarum ,  fontes  flumioum 
csse  transgressos.  Haec  enim  poenitentiae  vox  est,  la- 
crymis  orare,  lacrymis  ingemisccre  :  et  per  hanc  con- 
fidcntiam  diccre :  Lavabo  per  singutas  noctes  lectum 
meum,  tacrymis  meis  stratum  meum  rigabo  ( Psal.  vi. 


si  quando  morbi  vcxabunt,  passioncs  ctcrucialus  cor- 
porum  dcsxvient,  damna  defatigabunt,  luclus  et  orbi- 
tatcs  affligcnt;scmper  utamur  hac  qua  nuncPropbeta 
usus  est  voce  dicens,  Vers.  137  et  138  :  Ju$tus  es» 
Dondne  ,  et  rectum  judicium  tuum.  Mandasti  justitiam 
testimonia  tua ,  et  veritatem  tuatn  vatde.  Meminerimus 
enim  primum  eum  ,  qui  univcrsorum  Dominus  est, 
justum  csso,  ct  judicia  ejusreciaesse.  Cur  enim  ui  suos 
iniquussil?Curineos,quosipsegenttit,injustussit?Bo- 
nitntis  suae  Immcnsitas  non  siuit  istud  deeoexistiroari. 
Gcnuiinos  non  ad  injuriam,  gcnuii  noa  ad  originis 
nostrac  naturac  dolorem  :  si  quid  est  quod  patimur,  ex 
judicio  boniiatis  suae  accidit.  Vinri  diabolum  patientiae 
nostrac  virtulibus  deleciatur,  et  probari  nos  pcr  hictus 


7).  Hanc  venia  pcccati  csi,  fonte  fletuum  flcre,  ct  largo  D  et  doiores  ct  damna  desidcrat :  ut  nihil  in  servos  suos 
lacrymarum  imbre  madefieri.  Sed  servavit  cumra-     saeculi  poieslas  sibi  esse  juris  et  damnationis  iotelli- 


(1)  Interseriiur,  judicii  die^  deinde,  adhmeret. 

(2)  Dignantis  no$  Dei. 

(3)  Proxima  erunt ,  refundent^  subinde,  ex  vicinta 

(a)  Mss.  et  antiquarum  edit.  auctoriiate  removi- 
rous  biuc,  judicii  die,  quod  apud  Par.  vidclur  supcr- 
fluere. 

(b)  Par.  ex  ms.  Mic.  dignantis  nos  Dei,  dissidenti- 
bus  aliis  libris. 

lc)  Edili,  dies  aderit.  Concinnius  mss.  die  aderit^ 
scil.  Cbristus. 

(d)  Vaiicanus  codcx,  paier  majestatis  :  non  esl  au- 
dicnduA. 

(e)  Sic  noslri  mss.  Editi  vero>  ex  vtcinia  speciei 
iuag. 


speciei  suiv. 
(4)  Et  justum. 


eBad.  Er.  et  Lips.  cum  duobus  nss.  peccati  tul 
ein  ante  re  ipsa  jam  scripserit.  P^lmus  l  kic  in- 
dic.itor. 

{§)  Ita  ross.  Mic  et  Yatic.  nisi  quod  in  Mic.  /Irniflr»- 
tem,  non  firmitatis.  Alii  vcro  libri,  sed  secundum  ratio- 
nem  temporis  ,  et  fidei  etiam  ( longc  praestat  jam )  im- 
mobilis  firmitatem^  dicti  quoque  sui  temperavit  ino- 
dum. 

(h)  Hoc  est,  licet  a  pcccalis  desiisse  debearous,  aon 
debemus  lamen  a  confessionc  cessare.  Cadean  darius 
explicantur  in  Ps.  cxxxv,  n.  5. 


63! 


TRACTATUS  IN  CXVlll  PSALMUM. 


622 


gat.  Qurccumqnc  jussU,  justa  el  lcstata  cl  vcra  sunt  A  Phinee$  (2)  filius  Eteazar  fitn  Aaron  sacerdolts  tedavH 


cum  augmenlo  adjeclionis;  vatde  enim  vcra  sunt. 

2.  Impatientia  arumnarum  Dco  contumeliosa.  Zeti 
causa,  Jejunii  dies,  —  Et  quia  rarum  est  Iiorum  obser- 
vanlem  esso ;  et  (etiam)  difTicile  est  inconcussam  fidem 
intcr  Iias  sxcuH  procellas  el  inter  hxc  humanorum 
vitiomm  naurragia  dirigere ;  qnia  si  quid  adversi  ac- 
cidii,  prona  in  Deum  quercla  csl.  Dcum  enim  inter 
damna  sua  avarus  accnsat.  Dco  cum  invidia  fletnum 
suorum  orbnlus  irascitur.  Doo  injustiilam,  qui  ad 
conressionis  gloriam  pcrsccuiionibus  probalur,  cx- 
probrat.  Universorum  sluliissima  hxc  quercla  cst, 
cum  Injustitias  Deum  per  impatientiam  impii  doloris 
accusant.  El  idcirco  propbeia  subjecii,  dicens,  Vers. 
139  :  Tabescere  me  fecit  xelus  tUHS ;  quia  obliti  sunt 


furorem  meum  afiliis  (6)  Israel,  in  eo  quod  requievit  ab 
animatione  anima  mea  :  quia  zelavit  xelum  meum 
{Num.  XXV,  11).  Sanctus  ille  ct  in  cceicstem  babita- 
tionem  raptus  in  corpore  Elias  propheia  aii ,  Zelans 
zelavi,  quia  deretiquerunt  te  filii  Israel  et  prophetas 
tuos  occiderunt :  et  ego  dereHctus  sum  sotus  ( III  Reg, 
XIX,  10). 

4.  Verbi  Dei  immemores  odio  digni.  —  Tencl  iia- 
que  et  Iiunc  prophetnui  zelus  isle.  Videt  cnim  irroli- 
giosas  dnmni  querelas,  impios  iucluum  flelus,  profa' 
nam  legis  Dei  oblivionem  :  et  idcirco  bxc  agcnles, 
inimici  cjus  suni.  Nullum  enim  rcligiosis  viris  cnm 
taiibus  essc  jus  amicitisc  potest,  qunndo  declinnndi 
detestandiquc  sini  odioirreligiosorum.  Nam  id  ipsum 


verborum  tuorum  inimici  mei.  Dei  zelo  ad  omnia  vitia  p  psalmo  altero  docetur,  cum  diciltir  :  Odienteste,  Do^ 


nostra  et  crimina  exanimatur  propheta.  Ilabet  banc 
ctiam  nalura  humana  consuctudinem  ,  ut  si  quando 
eonim ,  quos  diligimus  ,  voiuntati  advcrsari  aliquos 
vidcrimiis,  zclo  cjus  cui  non  paretur  utamur.  Quan- 
(us  autem  nobis  dolor  esl ,  cum  unum  ex  Dei  populo 
cfnci  videmus  sacculi  niinisirum ,  et  (a)  operarium 
diaboli,  et  vas  morlis,  et  materiam  gehennx?  Zclo 
ergo  Dei  irascitur ,  quisquis  Christianum  jejunii  die 
luxurianlem  conviviis  vidcrit.  Zelo  Dei  irascitur,  (lul 
insoleniem  in  Tralrcs  ministrosque  conspexerit.  Zelo 
Dei  irascitur,  quisquis  divcrsnri  in  stupris  sanciifica- 
tum  jam  in  Chrisio  corpus  argiierit. 

Z.Zeli  «x^ip/a.— Zclihujus  ci  Apostolos  meminisse 
accepimus,  cum  Dominus  (cmplum  ingressus, ; 


minCy  odivi,  et  super  inimicos  tuos  tabescebam :  perfecto 
odio  oderam  itlos  {Ps.  cxxxviii,  SI1).  Abrahx  quoque 
Dominus  dixit,  Qui  te  matedixerity  matedictus  erit^  et 
inimicus  ero  inimicis  tuis,  et  adversantibus  tibi  adverso' 
bor  {Gen.t  xii,  3).  Si  Abrahx  inimici,  Dco  inimicl 
sunt ;  (5)  quales  nobis  esse  oportet,  quos  Deo  vide« 
musinimicos? 

5.  In  verbis  Dei  nit  inanCy  nit  non  verum.  —  Cau- 
sam  deinde  aflert  cur  eos  oderil,  qui  verboriim  Dei 
fuerint  obliti :  non  enim  sunt  inania,  non  tcrrena, 
non  lcvia.  Ait  cnim,  Vers.  140  :  Ignitum  etoquium 
tuum  vatde  :  et  servus  tuus  ditexit  ittud.  Non  cxplicat 
proprietalcm  verbi  biijus  laiinn  (ranslalio.  Quod  cnim 
nobiscum  394  ignitum^  id  grxce  Trsrru^u/Aevov  scri- 
flagello  ex  funibus  omiies  vcndcnlcs  et  cmentcs  eje-  q  bitur.  ncTmpu/Asvov  aulom   id  significat,  quod  tam- 


cit  {Joan.  II,  17)  :  et  cjus  zeli ,  de  quo  scriplum  esl, 
Zeius  domus  iux  comcdit  mc  (P<.  lxviii,  10).  Effici- 
mus  enim  nos  intcrdum  tempiun\.  Dei ,  aut  dumum 
ncgoliatioiiis,  aut  speluncnm  latronum.  Templuin  enim 
Dei,  secundum  apostolum,  corpora  suut ,  quae  in 
Cbristo  sanciificaU  sunt  (I  Cor.  vi,  19).  Et  baec  cadem 
corpora,  cum  cogilnmus  alque  agimus  stupra,  cacdes, 
furta,  falsitales,  rapinas,  speluncam  latronum  consti- 
luimus ;  cum  autem  sacculi  ncgoiiis,  ct  (1)  negotiaiio- 
num  commerciis  laboramus,  tunc  domum  Dei  domum 
negotiationis  efficimus  :  ut  qunc  oraiionis  sedcs  essc 
debebat,  fini  vel  laiibiduin  lalrocinantium,  vel  domiis 
ncgoiialionum.  Ilocergo  zclo  Dominus,  ul  istius  modi 
bomines  de  tcmplo  ejiciat ,  commovctur.  Usi  sunt  et 


quain  conflaium  igne  purgatum  sit.  Quxcumque  nie- 
tnlia  igne  conflantiir,  (r)  sordcm  in  sc  alienam  atque 
inutilem  non  conlincnt;  totum,  quidquid  in  bis  resi- 
det,  veruin  ct  perfectiim  et  omni  vitiorum  contagione 
purgatum  est :  ut  eloquium  Dei  est,  ailernorum  in 
se  bonorum  {d)  contincns  fidem.  Ilinc  illiid  esl  quod 
in  Evangeliis  Dominus  ait  :  lota  unum^  aut  apex  non 
prwleribit  ex  tege^  donec  licecomnia  fiant  {Matlh.,  v, 
18).  Vcra  eniin  omiiia  sunt,  et  neque  otiosc  neque 
inutiliter  conslilula  Dei  verba :  sed  extra  omnem  am- 
biguitalem  superfluae  inaniiatis  ignita  :  ct  ignila  ve- 
hcmenter,  ne  quid  illic  esse  quod  non  pcrfcctum  ac 
proprium  sit  existimetur.  Hacc  itaque  diligit  servus 
ejus.  Non  solum  haec  agit,  sed  etiaro  diligit  :  quia 


hoc  xelo  probabiles  et  accepti  Deo  viri.  Nam  etPhi-])  operationi  obedienti»  pracstat  dileclionis  operatio. 
nees  ob  hunc  zelum  meruii  judicium  pacis  xternx.  Obedieniia  enim  sola  plerumque  terroris  est :  cxierum 
Cum  eniin  fornicaii  essent  filii  Israel,  et  Dei  zelo  in*  dileaio  non  nisi  (4)  cx  devou  menU«  voiuntate  profi- 
citatus  in  pcenam  eorum  fuisset;  tunc  ait  Domiiius,     ciscitur. 


(1)  Negotiantium. 

(2)  Finees  fiii  Etiazar  fiti  Aaron  requiescit  animor 
tione  anima,  quia  zetavil  zelum  meum. 

(a)  Mss.  reg.  et  Albin.  operatorium  diaboti;  quod 
et  habenl  Bad.,  Er.  et  Lips. 

(6)  In  ms.  Miciacensi,  ex.  qno  hujusmodi  versio  in 
primam  cditiunem  Par.  revocaia  est,  exslat  a  fitiis 
Jeharhe,  mendose  quantum  ex  gricco  el  ex  Ambroslo 
hic  conjectare  est  :  adeoque  mutntionem  posircma 
cdll.  Par.  jam  faciam  retinemus.  Lcgiiur  aliter  ill^ 
locas  apad  Bad.,  Er.  Lips.  et  in  mss.  Vatic.  reg.  eC 


Qnare  nobis  esseoportent» 
4)  Ex  devotce. 


Albin.  puta,  Phinees  filius  Eteazar,  filii  Aaron,  requk" 
scere  fecit  animationem  anima  meee,  qma  zetavii  zelum 
meum,  Graec.  4cvcic  vcor  ^EXcaSao ,  veoO  'Aapuv  tov 
ccpcuCt  xatCTraiiQrc  tov  Ou/xdv  yio-j  dbro  ucmv  lo^ioaiiX  cv  tft 
^nrSiaai  /xoy  tov  C:qXov. 

(c)  Had.,  Er.  et  Lips.  feecem.  mss.  reg.  et  Albin« 
sedem. 

{d)  Par.  ex  ms.  Hic.  fidem  testans. 


m 


SANGTI  HILARU  EPISCOPI 


62^ 


6.  Davldjunior  et  eontemplut  in  regem  e$t  eleetus.  Asuhm\n\s{n\iit  c\i\  viginii  scptem  regna  cesserunt. 


—  Dehinc  aii,  Vers.  141  :  Adoletcentior  sum  ego  et 
contemptus  :  juslificationet  tuat  non  tum  oblitut.  Cx 
pcrsona  quidem  stia  propheia  lixc  loquilur ;  scd  corn- 
pelunt  ct  nosiri  tcmporis  populo  :  el  quaieiius  id  Du- 
vid  de  se  dixisse  credaiur,  absoluie  oslcndilur.  Sa- 
muel  enim  prophela  venire  ad  Jesse  doinum  a  Deo 
jussiis  est,  ut  unum  ex  filiis  ejus  in  regcm  ungc- 
rei.  (1)  Quo  cum  venisset,  adesse  oinnes  (ilios  Jcsse 
jubct.  Videl  deinde  natu  majorcm,  specie  pulchrum, 
habitu  et  procerilaie  emineniem  :  sed  responso  ila 
monelnr  :  Ne  inspexerit  in  putchritudinem  ejut  ac 
magnitudinem^  quia  non  ita  videt  homo  ul  Deut. 
Homo  enim  in  facie  videt ,  Deut  autem  in  eorde 
(I  Reg.^  VI,  7).  Adest  ct  secundus,  adest  et  lertius. 


cui  Jordanis  sletit  aridus,  cui  niuri  Jericho  ad  sonuiii 
exercitus,  et  arcae  tesiainciiti  (b)  circuitum  concide- 
runt.  Has  Dei  jusiitias  scit  populus  qui  est  junior 
xternas.  Ilas  quia  aetcrnas  sciret,  emit  fide  :  has 
quia  moriturum  sc  crederet  senior,  vendidit  infideli* 
latc.  Populo  enim  jiiuloii  lex  veritas  est.  Nam  vere 
nnnc  ah  co  circumcisio  cordis  per  Jesum  itcratur  ad 
vitani,  vere  per  niare  hujns  s«eculi  transii  in  promis- 
sain  sibi  terram,  vere  coeleste  manna  suinit  (c)  xter- 
nus,  vere  in  Jordane  la^tatur  renaius,  vere  pascha 
Agni  sanguiue  liberandus  immolat,  vere  in  azymis 
Binceritatis  epiilaiur,  fernieiituque  (d)  antiquae  maii- 
tisc  purgatur  :  jam  non  legis  ei  umbra,  sed  vcritas  est. 
9.   Veritatii  eauta  patientium  vox  et  oput,  —  Scit 


adsunt  et  omnes,  quos  tunc  Jesse  prxsentes  habe-  B  ^^^^^^  ob  hanc  veriiatis  conressionein  multis  sc  per- 


bat :  sed  nullus  de  prseseniibus  exsiiiii  qui  placeret. 
Verum  qnia  propheta  Samuel  non  mcndacem  sciret 
enm,  qui  se  adesse  jussisset,  et  ex  iis  qui  praesenies 
erant  intelligeret  nullum  a  Deo  esse  (i)  electum  (a); 
Jesse  ait,  Numquid  ett  tibi  adhuc  filius  (/6t(/.,  li)? 
Qui  rcspondit  :  Est  mihi  modicus ,  quem  deretiqui  m 
pattorali.  Hic  ergo  clcctus  a  Spiritu  Sancto,  et  unctus 
in  regem  i'.sl  :  et  cx  junioro  atquc  contempto,  glo- 
riam  ci  prophetaeel  rcgis  accepii. 

7.  Populut  junior  emit  primogenita,  — Ad  populum 
vero,  qui  et  junior  est,  ct  anic  coniemptus  csi,  hxc 
iia  pertinent.  Cral  enim  in  viiiis  sncciili,  erat  inigno- 
ranii»  nocte,  erat  in  agresii  ac  rusiica  el  ruinosa  tcr- 
reni  corporis  395  ^'^''^o-  ^^^  hicjustificaiionum  Dei 


secuiionihus  hic  junior  populus  urgeri.  Hinc  enim 
suiit  in  toto  orbe  tcrrarum  beata  fidelinm  confcsso- 
rum  ct  sancta  martyria.  Hinc  pliircs  patrimouiis  ex- 
poliati,  exiliis  dispersi,  vincli,  cx*si,  usti,  necati  : 
8ed(e)  fidcli  scmper  mandatoruin  meditationeomniay 
qiixcumque  ingrucrunt,  confirmalse  (idci  viriutevi- 
cerunt.  Etidcoait,VERS.  143  :  Tributalio  et  (5)  an- 
guttia  invenerunt  me :  mandata  autem  lua  medilatiomea 
ett,  Urgoant  licet  pugiix,  (6)  intententur  exilia,  pro- 
scripiiuncs  ndhibcanuir,  mortes  non  dico  inferantur, 
sed  ciini  poBnaruin  ingeniis  innoveniur  (Vid.  Tract. 
ps,  Lxv,  II.  it) :  vox  tamen  ca  esse  scmper  fidelis 
viri  debct,  Tribulatio  et  angustia  invenerunt  me  : 
mandata  autem  tua  meditatio  mea  est,  Non  vi  occu- 


non  oblivisciiur,  hic  reprohato  populo  seniore  ju- C  P^nlc,  non  ohlivioiie  temporis  subrepente,  396 '"^* 

nior  in  hxreditaiemramili:e  eligiiur.Eniitenim  Jacob 

priiiiogeniiaEsau^qusesibiilleiamquammoriturusinu- 

tilia  exislimavit  (Gen,,  xxv,  32).  Scit  has  populus  ju- 

nior  nativiintis  su£  primitias  «'eiernas  nec  morte  in- 

tercipi  posse.  Has  igiturnon  obliviscilur,  quas  senior 

et  desperavit  et  vendidit. 

8.  Fide  emit  quod  senior  perdidit  infidelitale,  Lex 
quijam  veritat  facta  ett.  — Vers.  142.  Denique  id 
jpsum  scquenti  versu  docet  :  Juttitice  (3)  tuoB  in 
wternum,  et  lex  tua  veritat,  Has  juslitias  non  cogila- 
vit  populus  ex  iEgypto  progressus,  cui  mare  ariiit, 
cui  columna  iiubis  dc  die,  noctc  aulein  columna 
ignis  farnulata  est,  cui  (4)  manna  matutinum  coelum 


ditaiiuncni  a  iiobis  inandatorum  Dei  abesse  cun- 
vcnit. 

iO.  Intelligentia,  donum  proecipuum,  —  Dehinc 
ait,  Vers.  144  :  JEquitat  tettimonia  tuain  (Bternum: 
inUllectum  da  mihi  (f)  eomm,  (7)  et  vitifiecr,  Non 
conteiiius  est  Dei  tesiimonia  in  prspsens  lantum  aeqoa 
et  cxistiniare  et  exspectare  :  irquiiatem  eorum  in 
SRternum  sperat,  et  per  superiores  trihulationes  et 
angustins  obiinere  ea  quae  xterna  sunt  niiiiur.  Nihil 
seternum  esse  dives  illc  evangelicus  exisiimans,  bea- 
titudinem  prxsentem  (8)  sitam  poenali  morte  muta- 
vit  (Luc.  XVI,  25).  iEterna  autem  Dei  tesiimonia  La- 
zarus  (9)  pauper  expecuns,  et  Abrahas  sinu  contine- 


(1)  Qhx   cum  venittet  ad  Jeese^  omnet  fitios  JetteJ)  mannam  lcgcre  maluerit  Cl.  editor  Benedictinus.  Et 


jubet 

(2)  Dileetum. 

(Z)  Justitia  tua,  Cui  gr^ecum  astipulatur. 

(4)  Mannam  matutinam^  sicut  el  paulo  infra  ro?- 
lesiem  nmnnam  pro  coeteste  manna,  Quae  quideni  lec- 
liones  utpote  siiict^riores  iiobis  probnntiir,  qiiasque 
alibi  sappiiis  mss.  melioris  nolx  praeferant,  ut  cuiii 
iisdem  in  Matth.  c.  12,  n.  22,  ministram  esurientibut 

(a)  Praelulerat  Par.  dilectum,  Magis  tameii  placet 
cuin  libhs  aiiis,  etectum. 

(b)  In  reg.  ms.  circuitu.  Similis  esi  phrasis  in 
psal.  V,  n.  19  :  Cum  Jordanit  refluxit,  cum  civitat 
maxima  ad  tolum  arcm  testumenti  circuitum  (rursuin 
in  aliero  ins.  reg.  circuitu)  concidit. 

(c)Bad.,  Er.  Lips.  ac  tres  mss.  eetemum. 

(d)  Ex  ms.  Mic.  apud  Par.  primum  adjecta  estvox 


hac  raiioiic  in  psal.  cxxxix  legilur,  Patcham  proBve- 
niet^  qua!j  etc. 

(5)  Angustioi  Ita  codex  liic  et  inrra  :  cui  suffra- 
gium  addit  grd'Cuni  ^  ovoTxoce. 

(6)  Infettentur, 
{!)  Et  vivificame, 

h)  Suam  vitam.  f.  etvitam. 
(9)  Eliazer  pro  Laxarut, 

antiqua*.  Superius  lit.  3,  n.  7,  leglmiis  de  prOphetai 
dictiim,  Fermentumejicere  veterit  naturce  fettituu. 

(e)  lulitio  Par.  ted  felici. 

(f)  Iia  mss.  reg.,  Alhin.  et  anliquae  editiones, 
quoiiiodo  et  suhjecia  videntur  postnlare.  At  Par.» 
omisso  prius  eorum^  hic  habens  vivificet,  si  deiiide 
subjicerei  me,  conseniiret  gr«cis  exemplaribus  beoe 
multis,  in  quibus  exsiat,  Nobilio  tcste,  {«m  ui. 
Quamquam  ipse  ex  casligatioribus  pnefert  (^fwc. 


m  TAACTATUS  IN  GXVill  PSALMUM.  626 

tur,  et  miseriam  vitx  laboriossc  beaiac  qiiielis  lionore  A  obsistebat ,  conclusus  uudiquo  Israel  jam  ad  mor- 


demutat.  Horuni  iiiielligentiam  pmpliela  omt,  do- 
num  sciiicet  inler  mull»  dona  prapcipuiim  spirilaliuin 
graiiaruin  :  et  per  eam  sc  vivificari  deprccaiur.  Sicut 
euim  nunc  iti  praesens  testimonia  Dci  ci  mandaia 
meditatur;  ita  expeciat  xlerna  :  ci  sicui  vivit  cor- 
poris  vita,  ita  et  per  intellectuui  quein  a  Deo  accejie- 
rit,  ut  aeierna  gloria  vivat,  exposiulat. 

LITTERA  XIX. 

p  Koph. 

'  Clamavi  (1)  in  toto  corde  (Hil.  meo),  exaudi  me,  Do- 
ndne;  juslificationet  tuas  requiram,  Clamavi  ad  le^ 
salvum  me  fac  :  et  cuslodiam  mandata  lua.  Prieveni  in 
maluritate,  ei  clamnvi :  in  (el  in)  verba  lua  speravi 
(llil.  add.  semper),  Et  prantenerunt  ocuU  mei  dilucuto^ 
ut  meditarer  eloquia  tua.  Vocem  meam^  exaudi^  Domine 
secundum  muUam  (infraabest  mtf/iam),  misericordiam 
tuam  :  secundum  judicium  tuum  vivifica  me»  Appro^ 
piaverunt  persequenles  me  iniqultaii :  a  lege  autem  tua 
longe  facti  sunt,  Prope  es^  Domlne^  et  omnia  mandata 
tua  veritas,  Ab  (in)  iuitiis  cognovi  de  leitimoniis  tuis  : 
ifuia  in  celernum  fundasti  ea, 

387*  ^*  Ctamor  oris,  non  cordis,  in  oralione  prohi' 
bitus,  —  inier  multa  evangelicx  doclrinx  pro^cepta, 
sileniium  a  nobis  ornndi  Dominus  exegit  (Matth,  vi, 
6) :  ut  taciti  et  ex  secreio  cordis  prccarcmur,  neque 
in  eo  vocis  potius  esset  ofncium  qtiam  mcntis  :  Deo 
oraiionis  nostrae  (a)  sccreta,  quin  secrelorum  inspec- 
tor  est,  audiente.  Ergo  contrarium  evangelicis  insti*  q 
tulisvidetur  hoc  quodait  Prophela,dicens,VEES.  143 : 
Clamavi  in  tolo  corde  meo,  exaudi  me,  Domine ;  juS' 
tificationes  luas  requiram,  Sed  scit  Prophcta  clamo- 
rem  potius  cordis  oportere  esse ,  non  vocis  :  et  id- 
circo  de  corde  cUmai.  Non  liic  elatac  vocis  est  sonus 
est ,  neqiie  corporalis  audilio,  sed  clamor  fidei,  cla- 
mor  mentis  :  usque  ad  thronum  Dei,  non  nisu  vocis, 
scd  fidei  spiriiu  effercndus.  lUc  enim  ad  Deum  tolo 
corde  clamat ,  qui  magna  posiulat,  qui  coelesiia  pre- 
cniur  (6),  qui  xtcrna  sperut ,  qui  innocenlis  timoris 
\ivit  ofliciis. 

2.  Clamat  peremptus  Abel,  Moyses  tacens  fide  cla- 
maL  Spiritus  clamor.  —  Sic  et  in  hujus  mundi  exor- 
dio,  justus  Abei  etiam  peremptiis  magna  loquitur  et 


tem  (c)  videbatur ,  boste  proximo,  mari  obvlo.  Inter 
hxc  nuliam  Moy^i  ad  Deum  voccm  fuisse  Scriptura 
lesiaiur  :  stabat  moestus ,  stabat  tacens,  sed  secreio 
cordis  sui  personans,  et  oraiionis  sux  fide  clamans. 
Vox  enim  islud  divina  tesiatiir,  dicciis  :  Dixit  aiiiem 
Doniinus  nd  Moysen,  Quid  proclamas  ad  nie?  (Exod. 
XIV,  15.)  Siicbat  ille;  sed  oraiio  fidei  ejusclamor  ad 
Deum  erat.  Novit  ei  Apostolus  hunc  iii  viris  fidelibus 
spiritus  esse  clamorem ,  cum  dicit :  Spiritus  enim  in 
cordibus  noslri  clamal^  Abbapater(Gal.  iv,  6).  Penetrnt 
hic  silentii  clamur  usquc  ad  aures  Dci ;  sed  aurcs  non 
clamorcm,scdfidemaudicnies;fidemquainonterreiias 
opesposcnt,  iiou  glot  iam  inancin  caducamqucdeside- 
ret,  non  qu:e  moriiura  corpoiis  gnudia  precetur.  Exi- 
B  B"'^ 396  Quidem  cpistolas  suas  Apostolus  liUeris  scri- 
bit,  et  commuiiis  hscc  ei  elemeniorum  atque  apicum 
forma  ebt :  sed  novit  has  ingenies  essc  lilteras  suas, 
dicens  :  Ecce  qualibus  vobis  litleris  scripsi  mea  manu 
{Gulat  VI,  11):  Magnitudinem  sensuum,  etprxcepio- 
Tum  utilitalem  litleris  talibus  comprcbendens.  Clamat 
igiturProphctaex  totocordc.  Etqiiiaexcordeclamat, 
ut  audialur  orat  :  el  audiltis  hxc  postulat,  ut  jus- 
tificaliones  Dei  exquirat.  Scit  has  csse  occultas  ei  la- 
tentes,  et  umbra  legis  obductas.  Has  optat  inqiiirere, 
ad  quas  mullis  opus  sit  magnisque  rebus ,  clamore 
cordis,  exauditionis  merito,  inquisiiionis  officio. 

3.  Salus  quo  ordine  postulanda,  Oratio  labiorum, 
Stipendium  salutis,  —  Vers.  146  :  Sed  qui  clamavit 
nt  audireiur  et  inquireret  justificationes  Dei ,  nunc 
clamat  ut  salvus  fiatetcusiodiat  testimonia  Dei  (d). 
Quantx  autem  modestiae  ordinem  tenuit?  Nonsta- 
tim  clamorem  suum  sperare  ausus  esi  proficere  in 
salutem.  Prius  fuit  ut  auditione  dignus  esset ,  prius 
fuit  ut  justificationes  inquireret.  Merenda  fuit  auditio, 
adhibenda  inquisiiio  :  ct  salus  post  ista  speraiida. 
Nos  veru  salutem  tamquam  debiium  postulamus  :  et 
veluti  Deo  sit  hanc  eamdem  prxstare  necesse ,  pri- 
mis  abeo  precibus  oramus.  Aique  uiinam  cordis  cla- 
more  loquercmur.  Labia  tanium  nostra ,  sensu  pe- 
regrinante ,  quod  nesciunt  murmurant,  et  officium 
corporis  mens  in  res  alias  occupaia  non  sequiiur. 
Propheia  vero  cum  post  tot  praecedentes  antea  pre- 
ces  ut  salvus  esset  orassel ;  salutis  ipsius  siipendium 
docet,  dicens  :  Et  custodiam  mandata  tua.  Haec  fidei 


clamat.  Scriptiim  est  enlm  :  Vox  sanguinis  fratris  lui  ^  nostrae  militia  est,  custodirc  mandala  ,  et  veluti  se 


elamat  ad  me  (Gen,  iv  ,  10).  Non  humiiis  sanctorum 
querela  est,  nec  depressa  fidclium  oratio  est.  Allum 
e^t  quod  posiulai,  excelsum  est  quod  expectat,  cla- 
more  personum  esi  quod  precaiur.  Urgebat  Pharao 
iufcstis  Dei  populum  agminibus ,  maro  rubrum  fugao 

(\)Coc.  Clamavi  loio  corde  meo^Dominef  exaudimef 

(a)  Rpg.  cod.  cum  Albin.  secreto^  et  mox  auditore^ 
non  audiente. 

(b)  In  duobus  prxdictis  mss.  ^t  terrena  spemit. 

(c)  Iii  Vdlgalis,  urgebatur.  In  duobus  mss.  verebatur, 
Pra^rerinius  cuin  Mic.  videbatur,  De  clamante  Moysi 
iileniio  Ambrosiiis  lil .  i  Onic.  c.  41,  n.  211,  ex  Ma- 
chabscis  unum  sic  loquenlem  inducit :  Alius  Unguani 
jussus  ampulandam  proferre ,  respondit  :  Non  solos 


creto  fidelissimo  hunc  tbesaurum  depositi  et  com- 
mendaii  nobis  praecepii  reservare. 

4.  Juveniles  anni  Deo  dicandi,  —  Qni  vero  claroa- 
vit ,  et  lestimonia  Dei,  id  est ,  sub  testibus  coelo  ac 
terra  et  angelis  scripta  custoditurum  se  professus 

juslificationei  tuas  requiro, 

Dominus  audit  loquentes ,  qui  audiebat  Moysen  taeen* 
tem  :  plus  audit  tacitas  cogilationes  suorum ,  ^tiam  vo- 
ces  omnium, 

(d)  Solus  codex  Vatic.  hic  prsefixum  liabet ,  iltl 
enim,  Clantavi  ad  te^  salvum  me  fac.  Hactenus  quidem 
Hilarius  nullum  enarravii  versum ,  quiu  sacrum  ei 
textum  prxmiserit  :  atlamen  interpolationis  suspee- 
tusest  illecodex. 


6i7 


SANCTI  HlLARIl  EPISCOPI 


G28 


est,  addidit  adhuc  {a)  el  meritum  obtinendx  saluus,  A  misericordia  Dei  spcm  rcponens  postremo  audiri  vo- 


dicenSiYERS.  147  :  Prijeveni  in  maturitatej  el  clamavi^ 
el  in  verba  tua  (i)  semper  (b)  speravi.  Non  expec- 
tavit  infirmam  (c)  ad  vitia  senectutem,  neque  defer- 
vescentibus  (d)  loiigo  usu  luxuri»  xstibus  rrigid® 
aetatis  leinpus  elcgit .  (e)  sed  malurilaiem  399  ^^' 
nem  fide  et  religione  praevenii ,  vincens  per  conti- 
neuliam  juventutem ,  et  compriinens  lasdvicntes  an- 
nos,  senecluiis  maiuritalem  modesue  et  casiae  ado- 
lescenti»  tranquiilitate  prxveniens.  Et  Prophelx  cla- 
nor  esl,  speraniis  in  Dei  verba ;  iion  aliquando,  sed 
nemper.  Finis  enim  nuUus  est  spei  nostrx  :  sed  in 
ccielesles  res  semper  exlendiiur,  et  in  aeterna  Dei  pro- 
missa  procedii.  NuUum  lempus  vacuuin  babet ,  nuN 
lum  oliosum. 


cem  stiam  secundum  misericordiam  rogat,  (5)  et  mi- 
sericordiam  secundum  judicium  Dei  postulat.  Nos  si 
semel  jejunamus,  satis  fecisse  nos  arbilramur :  si  ali- 
quid  (;)  ex  copia  domesticarum  facuUalum  inopi  da- 
mus ,  implevisse  nos  justiiiam  credimus  :  jejanantes 
ut  aut  placeainus  hominibus ,  aut  corpora  cibis  fessa 
relevemus,  et  inter  ipsa  jejunia ,  stupra  ,  (6)  cxdes , 
injurias,  (k)  odia  cogitanies;  donanles  autem  exi- 
guum  nescio  quid,  dum  (0  pulsantem  fores  nostras 
inopem  non  sustinemus ,  aut  dum  bonitalis  famnm 
inani  et  otiosa  bominum  opinione  sectamur  :  et  de- 
beri  Qobis  ut  audiamur  existinuunus.  Sed  lotuni 
400  A  ^^  propbeta  speral,  totuni  ex  misericordta 
^us  expectat.  Iq  operibus  quidem  bonitatia  (m)  to- 


5.  Vigilia:  meditationi$  antelucanw.  —  Denique  id  B  tius  ipse  perfectus  est  :  sed  satis  edse  lioc  sibi  non 


sequilur,  YEas.  i4S  :  Et  prme)ierunt  oculi  mei  dilu^ 
culo,  utmeditarer  eloquiatua.  Qui  in  maiuritate  clamo* 
re(f}  (2)  prxvenerai,  nunc  ipsos  dius  meditaiionibus 
prxvenit.  Yigilat  Ule  dUucuIo ,  non  expeclal  ui  gra- 
vaios  somno  oculos  lux  infusa  prolurbei.  Vigilat  Ule, 
et  ipsum  redcunlem  iucis  ortum  oraiionibus  operilur : 
nunc  propbetarum  dictis  occupalus,  nunc  psalmorum 
hymnis  intentus ,  nunc  patriarcharum  et  sanctorum 
gestis  uegotiosus ,  (5)  onmi  (g)  eioquium  Dei  tem- 
pore  et  assiduitale  nieditatus. 

6.  Dei  mi$ericordi(B  ,  non  $ui$  meriti$  conpden.  — 
Dehiiic  sequiiur,  Yers.  149  :  \ocem  meam  exaudi 
iecundum  mi$ericordiam  tuamf  Domine :  secundum  /u- 
dicium  tuum  vitnfica  me.  Discamus  modestiam  ex 


puut  ad  saiutem ,  nisi  secundum  roiserationes  Dei 
el  judlcia  misericordiam  consequalur. 

7.  Aceeden$  ad  in[eit<mdo$  fidelei^  reeedU  « lege  Dei. 
— «  Numquam  autem  oUosus  esl ,  numquam  non  in- 
festanles  insecUnlesque  proximi  sunl  :  ¥iu  ejus 
omnis  secundum  Scripturso  fidem  in  insldiis  Ailt. 
Sed  el  quisquis  nuuc  placera  Deo  vult ,  displiceal 
impiis  necesse  est.  Et  idcirco  ait,  Vers.  160  :  Afh 
fropiaverunt  per$equente$  me  (7)  iniqiuitati;  a  k^  oh- 
tem  tua  longe  facti  $unt.  Hxc  quideni  de  se,  cujus  in- 
fesUia  fuit  undique  viu ,  dixissc  creditur.  Sed  qui  ia 
psalmo  boc  hiunanae  doctrinse  ordinem  tenet ,  a4 
eruditionem  nostram  omnia  temperavil :  ul  cognoa- 
ceremus  eos,  qui  proxiini  injuriae  fidelium  ficrent,  a 


dictis  Prophetae  (4)  tol  superioribus »  (h)  clamore  ^  Dci  lege  longe  abesse.  (^uania  enim  fit  (n)  iu  sancios 
cordis ,  jusiificationum  inquisitioue ,  custodia  tesii-  ii^uriae  accessio ,  lanU  fil  ex  Dei  legc  decessio.  Ca^ 
monioruni  Dei,  et  continentia  juveiitutis,  et  autelu-  vendum  autem  est ,  ne  quando  nos  adversum  fraires 
canai  mediutionis  vigUiis  :  (i)  cl  per  kec  omnem  in     ira  commoveat ,  ue  quando  invidia  stimulcl «  no 


(i)  Abest  $emper  a  nostro  codice.  Mox,  a  vitii$. 

)  In  anterlori,  elamare. 

I  Omne  eioquium  Dei  in  omni  tempore,  ut  in  prius 
edilis. 
(4)  Ut$uperiorum^  ctamorem  cordii^  ju$ti(icationem^ 

(a)  Mss.  duo,  ad  meritum. 

\b)  NoUl  Erasmus  Hilarium  Incidisse  in  codicem 
depravalum,  in  quo,  pro  $uper$p9ram  ex  grscco  cmiX- 
ir&Tflc »  Ubrarius  mendose  scripseril  $emper  speravi  ; 
Gum  neque  in  hebraeo  extet  $emper.  Abestquldem  hic 
Idem  adverbiuni  a  mss.  reg.  et  Albin.  sed  abesse 
non  debere  manifestum  est  e\  sequentihus. 

ic)  Edili,  a  vitii$.  Rectius  mss.  reg.et  Albin  ad  vitia. 
e  enim  commendalur  David ,  quod  in  seUle  ad 
▼ilia  proclivi  el  valida,  Deo  famulari  delegerii. 

(d)  lii  ms.  Mic.  longo  u$u  luxuque  cetatibu$. 

(e)  Albinensis  codex  cum  Rc|[.  $ed  immaturitatem  : 
forsiun  verius.  Ex  quo  et  coi^jecumus  superius  le- 
gendum,  Prceveni  in  inmaturitale,  ex  gneco  TTjooi^a- 
ffoi  h  au/otat  ut  syUaba  in  propter  prsecedenlem  li- 
brario  exciderit.  Veteres  (^uippe  parliculam  in  con- 
iungentes  cum  vocabulo  cui  liitera  m  inltium  dabat , 
Iianc  non  semper  mutabant  in  tm.  Hoc  patel  ex  Au- 
gusiino  in  huiic  eumdem  psalm.  Serm.  50 ,  n.  S« 
Quod  ergo ,  inquit ,  grtece  dictum  e$t  h  au^ia,  non 
uno  verbo^  $ed  duobus^  id  est,  vrcepositione  et  nominCf 
hoc  inlerpretes  quidam  no$trt  dixerunt ,  intempe$ta 
nocte ;  plure$^  inmatuhtate  (lu  cum  vetere  ms.  Corb. 
legendum  esl,  non  immaturitate ;  aUas  non  subjicerel 
Augustinus  c^uod  sequilur)  nm  duobu$  ver^$f  ied  uno^ 


cuitodiamj  etc.,  continentiam^  vigilias» 

(5)  Et  mi$ericordiam  rogat,  iecundum  iudicium  Dei 
poitutoHi, 

(6)  Ccedei ,  addit  Codex  Yeronensis. 

(7)  Ms.  intqict.  Sic  Romanum  psallbrium. 

euju$  vocabuli  nominativui  e$t  inmaturita$  •:  nofiiiii//i 
vero  in  duobui  verbii^  $ieut  grcecui  poiuit ,  in  inrnaiU" 
ritate^  elc. 

If)  Editi,  clamorem  prcsveneraJt ;  emendatur  ope  mss. 

(g)  lia  mss.  Editi  vero,  omne  eloquium  Dei  m  omni 
temnore. 

(n)  Yaiie.  mft.  cum  Mic.  clamorem  eordi$^  ju$tificth 
D  ftontim  inquisitionem ,  cu$todiam ,  etc.  In  accusandi 
casu  ,  minus  recte.  Anle  bxc  verba  subiutcUigitur 
praeposiiio  ex. 

^i)  Lipsius  9  hic  de  suo  suppressa  particula  et , 
deinde  loco  reponen$^  posuit  reponente$  :  (\ux  lettiQ 
postea  obtinuit.  Ilaec  referunlur  ad  Prophciam  ,  cu- 
Jus  modestia  commendatiir ,  quod  tot  virtutibus 
praeditus,  in  una  lamen  Dei  misericordia  spem  omnem 
reponat. 

(;)  In  vulgatis ,  e»  horreO  :  ei  antea  ,  iatiifeciae , 
UQO  verbo. 

(k)  Apud  Par.  odii  cogitationee  :  corrupte. 

tO.r        • 


Reg.  codex  cum  AU)iu.  pul$anti$ ,  et  mox  okh 
roi,  loco  inopem, 

Im)  Tres  mss.  totu$  tpie,  etc. 

(it)  Cxcusi.  in  sanctis.  Rectius  mss.  tn  sanctoi:  hoc 
est,  quanio  quis  propius  ad  iiijuriam  sanctis  inferen- 
dam  accediti  taii(o  longius  recedii  a  l^c  Oei. 


«51 


5ANGT1  HILARII  £P1SC0PI 


652 


aetati  tamen  congpount,  quae  ab  insiilulionc  mun-  A  tumma^  omnia  fidei  nomina  et  prasnua.  —  Multa 


di  doclriiiis  Dei  sit  cnldita.  Qui  enim  statulam 
Ad%  yoluiitatis  (a)  legem  memiuit,  qui  ipsam  illam 
£yae  creaiionem  didicerit,  qui  maledictionem  ser- 
peniis  aiidierit,  qui  clausum  viuc  lignum  Cherubim 
ilammeo  gladio  et  convertibiii  legerit,  qni  occisi 
Abcl  clamantem  sanguinem  scierit,  qui  pocn.-e  et 
in  (b)  Cain  et  in  Lamech  numerum  reputel  (Gen.  iv, 
24),  qui  translatum  Eiioch,  qui  rescrvalum  Noe, 
qui  benediciionein  Sem  ei  Japhet,  et  malcdiciionem 
Cham  (c)  scrul:itus  sil,  qui  Melchisedech  sacerdo- 
tem,  qui  Abrahain  electuni,  Isaac  promissum,  Jncob 
praelatum,  Joseph  vendilum,  6auctificiitum  Judaiii, 
Moysen  nulritum,  eruditum,  ci  post  ingenlia  lat;ii 
legis  sacramenta  in  verbo  Dei  mortuum,  ct  Jesum 


quidem  nobis  atque  mngna  sanctus  propheia  fidei 
confessionisqiie  suae  loto  in  psalmo  proposuil  exem« 
pla  :  per  qu.e  formam  in  se  ipso  ca^tf^ris  credendi, 
agendi,  intelligendi,  ignornndi,  spcrandi,  precandi- 
quc  conslituii ,  evangelicuin  virum  perrecla  legi} 
ubservniione  consummans.  Et  quainqnnin  omnia, 
quae  vel  divinae  voliint:ili  placita,  vel  humanac  spci 
proposita  sunt,  aut  ngat  aiit  lestetiir  (g)  aut  sperei ; 
meminit  taincn  in  qiio  oliservaniix  genere  maiida- 
torum  omnium  caput  ac  summa  consistat;  scilque 
quid  a  Domino  suo,  etiam  ab  ipsis,  qiiibns  conmiit- 
leiidae  claves  coelorum  ernnt,  Apostolis  quxreretur. 
Namqiie  cum  inter  se  opinionibiis  ac  studiis  dissidc- 
rent,  sibiquc  singuli  principatum  Imiiiana  conlen* 


divisorem  (d)  promissae  lerrae,  et  auctorem  iterai:i!  B  tione  praesumerent,  dum  praesinnliorcm  se  cxieris 


circumcisionis  inleliiget :  profecto  uli  proplietx  voce 
poterit :  In  principio  cognovi  de  testimoniis  tuis ;  quia 
in  alernum  fundasli  ea,  In  omniiim  enim  superius 
mcmoratorum  virorum  vita  atque  gestis  aeiernorum 
bonorum  spes  conlinetur  :  et  per  eos  ad  doctrinam 
evaiigelicae  praidicalions  imbuimur.  (e)  Sed  qtiae  fiin- 
data  sunl,  in  xdiflcationcm  futursc  domus  pra^pa- 
rantur.  iEdiflcamur  enim  secundum  bealum  Pau- 
lum  super  fundamentum  prophetarum  et  apostolo- 
rum  (Effies.  ii,  20),  iu  quibus  icstimonia  Dei  fun- 
data  sunt  in  aeternum,  ubi  exiruetur  coelesiis  illa  et 
regia  civilas  sancta  Jerusalem  :  quae  domus  Angelo- 
rum  (D  frequentantium,  et  electorum  primitivorum 
est,  cujus  fundamenta  sunt  (1)  vivi  lapides  preiiosae- 


unusquisquo  esscaut  optai  aut  poscil;  Dominiis  me- 
rili  hujus  ac  nominis  pracmium  unde  peK^ndum  es- 
set  ostendens,  ait :  Qui  vuU  es$e  ex  vobis  majorj  fial 
omnium  minimus  (Luc.  xxii,  26)  :  omnis  enim  qui 
se  humiliaveril  exaUubilur,  et  qui  se  exaUavcrit  humi" 
liabitur  (Matth.  xiiii,  12).  In  humiliiate  scilicet  do- 
cuit  omnia  fldei  nomina  et  praemia  contineri.  Ulilis- 
simnm  ilaquc  est,  obedientes  divinis  pracceptis  om- 
ncm  intra  se  ipsos  humnnae  insoleniiae  ac  petulantijc 
innnitntem  fractnm  protritamque  cohiberc,  seseque, 
Dei  et(/<)  mngniflcentia  et  miserntione  44l4i^Pi'* 
tata,  inira  liumilitatis  modestinm  continere. 

2.    HumHiiatem  solam   David   ostentat.   VUionem 
iui  Deo  reservat.  —  Ob  quod  hic  nunc  sanclus  et  rcx 


que  gemniae 
gnantes,  qui 
Amen. 


esi  benedictus  in  sxcula  sacculorum. 


in  Christo  viventes,  resurgentes,  re-  C  prophela  et  Deo  ac  Domino  suo  sccundum  camem 

in  seminis  sui  originem  deputntus,  inter  has  saeculi 
infestationes  ac  spiritalium  nequiiiarum  pugnas  sola 
ac  tali  ad  Deum  precalionis  suae  ambitionc  proc!a« 
niat,  Vers.  153  :  Vide  humilitatem  meam,  et  eripe 
me :  quia  legem  tuam  non  sum  obUlus.  Non  regni 
opes,  non  spiritum  prophetiae,  non  nlia  aliqua  ku- 
manae  jactanliae  nomina  conspici  in  se,  sed  huinilitn- 
teni,  precatur.  Non  eniin  adversum  inseciantes  se 
armis  belli  rcsisiit,  nec  hiimanos  indignationis  ini- 
paiiens  rapil  ad  uliioncm  siiain  el  potenliac  tempiis 
et  regni.  Sed  scieiis  hancdivina!  volunlatis  esse  seii- 
lcnli:)m  :  J/i/ii  vindictam,  et  ego  retribuam^  dicil  Do- 
minus  (llom.  xii,  19),  non  oblivisciiur  legis  Dei  iu 
humilitnte  (2)  retiiiend-v^  (t),  sed  eripi  se  ob  id  quia 


403  LITTERA  XX. 
1  Resch. 

Vide  humilitatem  meam,  et  eripe  me  :  quia  legem 
tuam  non  sum  oblitus.  Judica  judicium  metim,  et  re- 
dime  me  :  propter  etoquium  iuum  vivipca  me.  Longe 
e$t  peccatoribus  satus  :  quia  justificaiioues  tuas  non 
exquisierunt.  Miserationes  tuce  mutta:  nimis  (Infra, 
Mcnl  Domine  valde)  Domine :  secundum  judicia  tua 
(judicium  tuum)  vivifica  me.  Multi  qui  persequuntur 
et  tribulant  me  :  a  judiciis  tuis  (de  teslimoniis)  non 
decUnavi.  Vidi  non  servantes  paclum^  et  tabescebam  : 


quia  eloquia  tua  non  custodierunt.  Vide  quia  mandata  D  sit  huniilis  deprecatur  :  memoriam  legis  Dei  in  humi- 
tua  ditexi,  Domine :  in  tua  misericordia  vivifica  me. 
Prindpium  verborum  tuorum  veritas  :  in  wlernum 
cmnia  judicia  justitics  tuas. 

1.    In  humiUtate  mandatorum  omnium  caput  ac 

(1)  Divini  Uipides. 

(a)  De  hac  lege  dictum  videtur  illud  tract.  psal.  ii, 
n.  16  :  Voluntati  ergo  permissa  bonitas  est :  ut  pra- 


ndum  sibi  voluntas  bonitatis  acquireret ;  et  esset  nobii 
memce  hujus  bealitudinis  profectus  atque  usus  ex  me- 
rito,  non  necessitas  indiscreta  per  tegem, 

lif)  Excusi,  in  Cham  :  emendantur  ex  scriptis. 

\c)  Iii  vuigatis  desunt  verba,  scrutatus  sit,  qui  Met- 
ehisedech  iacerdotem^  qui.  Exstant  magiio  consensu 
inmss. 


lilntis  conservatione  esse  declarans. 

5.  Judiciumillius  rectum. — Kescrvans  ilaque  omnia 
judicio  divino,  et  eripi  se  ob  humilitatis  meritum  depo* 
scens,  qui  in  nullo  adversum  Dei  constitutioneSy  adver- 

(2)  Retinenda. 

(d)  Abesl  promtsiar  a  mss.  reg.  et  Albin. 
e)  Regius  codex,  sed  cum  fundata  sunt. 
(f)   Editi,    Angelorum    frequentia  :  renitentibus 
ms8. 

In  duobus  mss.  aut  servet. 
Vnticaniis  mss.  cum  reg.  et  Albin.  magmfieen' 
tim  et  miserationi  reputaium :  ac  paulo  ante  obrepeu" 
tii,  loco  obedientet. 
(t)  lia  tres  mss.  At  editi,  retinenda. 


633  TRAGTATUS  IN  GXVIII  PSALMUM.  G3i 

sum  odia  huinana,adversuinprxsentium  molestianim  Anim  in  rebus  praiseniibusnotiones^Jn  Hebrxo  scilicet 


(a)  pQticntiam  moveretiir,  nihilque  in  hoc  iiunc  saeculo 
sibi  de  his  (I)  judicaiidum  (b)  esse  decerneret,  consc- 
quenler  bxc  addidit,  Vers.  454  :  Judica  judicium 
meunif  el  reditne  me;  propler  eloquium  tuum  vivifica  me. 
Mngnx  ei  secur%  conscieniiiv  vox  esl,  (c)  juiiicii 
sui  judiciiim  posiularc  :  ut  ad  id  quod  slaiulum  a 
86  sibiqiie  cumplacitum  esl,  etiam  divinac  sententiac 
examen  exoplet.  Non  hic  aut  alios  aui  se  ipsum  di- 
judicans,  corrupii  seiisus  opinione  defleciitur  :  nc- 
que  a  veii  judicio,  ira,  aut  grntia,  aut  odio,  aut 
amore  decedit :  non  ignarus  hiijiis  evangelici  man- 
dati  :  Quo  enim  judicio  judicaverilis,  judicabilur  de 
vobis(Manh.  vii,  2). 
4.   Hedemptionem  per  Chriitum  exfpectat.  —  Sed 


sex  tantum  annis  serviente,  et  post  hoc  idem  sexenii 
tempus,  et  tcrra  omni  in  otium  reiinquenda ,  et  fruc- 
libus  (f)  cjus  etiam  besiiis  deputandis ;  in  Jubila;i 
quoque  anni ,  id  est ,  quinquagesimi  lege ,  per  qunro 
et  laxntis  paciionibtis  debitorum,  et  agris  omnibus 
ad  doininorum  si  qui  forie  veniissent  jura  redcunti- 
bus ,  nova  et  coelestis  reriim  omnium  et  remissio  ct 
reformatio  prxituniiaiur.  Et  quia  ab  his,  qui  non  isla 
cxquisierint,  salus  longe  est;  tolus  in  exquirendis 
his  Propheta  detcnlus,  et  divina:  atque  aeiern»  mi- 
sericordix  justificaiiones  in  speciilo  coniemplans 
subjecil,  Vers.  1£>6:  Miterationet  tum  muttas  sunt, 
Domine,  valde  (5)  tecundum  judieium  tuum  (y)  vtvi* 
fica  me.  Valdc  ilaque  mullae  sunt  miseralioues  Dci : 


ne  ille  quidem  jndicii  sui  judicium  pertimescil,  qui  B  modum  enim  hiimannR  opinionis  excedunt. 


ait :  Ego  autem  non  judicavi  quidquam  scire  me,  nisi 
Christum  Jesum,  et  hunc  crucifixum  (I  Cor,  ii,  9). 
In  bac  igitur  judicii  sui  securitate  propheta  lempus 
rcdemptionis  exspectans,  rcdimi  se  ct  proplcr  elo- 
quia  Dci  vivificari  precaiur.  Vciinndati  (d)  enim  sub 
peccnlo,  (2)  rcdeniptionc  ct  jiislificatioiie  insangninc 
Domini  liberabimur.  Hoc  legislatio,  lioc  omnis  spiri- 
lus  prophetix,  hoc  pniriarcharum  spcs,  lioc  Ango- 
lorum  voccs,  hoc  loto  sa^cnli  lemporc  divini  eloquii 
sermo  testaius  est :  ob  quod  rediini  ac  vivificari  se 
deprccatur. 

5.  Ignoratio  voluntaria  caret  venia,  —  Sed  hsec 
eadem  eloquia  Dci,  ut  piis  spebus  405  ^'i^am  re- 
demptioncmquedcnuntiant,  itaimpiis  uon  rclinquunt. 


7.  In  (erumnis  a  Deo  non  movelur  David.  —  Sed 
conndentcm  iii  his  Prophelam,  ac  se  vivificandum  in 
Dci  judiciis  speranlcm  multonim  extrinsccus  odia  et 
insectntiones  Hitigant.  Verum  misericordiarum  ejus , 
qunrum  secundum  cumdem  Prophclnm  non  est  nu- 
inerus,  non  immemor,  dc  lcsiiir.oniis  ejus  non  decli- 
navit.  Sequilur  enim ,  Vers.  157 :  Multi  qui  perse^ 
quuntur  nie  ct  tribulant  nie  (k) :  de  tesiimoniis  tuis  non 
declinavi,  {6)  Non  iinpcllitur  (A),  non  moveiur:  et 
cum  muUi  persequantnr,  ne  dcclinat  qnidem. 

8.  Zelus  illius  pro  Dei  tege.  —  Sed  qui  itn  in  man« 
daiis  Dei  permanct,  ut  nb  insecinnlibus  impelli  de- 
flectique  non  possit ,  habet  quod  sc  gravi  dolore  non 
solum  406  pcrlurbei ,  sed  ctiam  iisquc  ad  tabero 


Nam  expcclationem  prophcisc  bxc  de  peccatoribus  C  liquescentis  quodam  modo  aniniae  dissolvat:  cum  se 


niox  scquniitnr ;  Vers.  155  :  Longe  est  a  peccato- 
ribus  salus ;  qnonii^m  justificationes  tuas  non  exquisie- 
runt,  Non  habet  veniam  ignoralio  voluntatis  :  quia 
sub  scieniias  faculiate  nescire,  repudiatae  magis  quam 
non  rcpcrUe  scicntix  est  reatus.  Ob  id  enim  longe 
•  peccatoribus  saliis  esl,  quia  non  exquisierunt  jus- 
tificatioiies  Dei :  cum  non  utique  ob  aliud  consignatoc 
liiteris  maueanl,  qunm  ut  ad  universorum  scieniiam 
nolionemqnc  defluerent.  Sed  sciens  propheta,  cum 
apeccatoribus  non  exquircnlibus  jusiificationes  Dci 
salus  ionge  sit,  juxla  tamcn  Dominum  essc  his  qui 
recto  8unt  corde  (Psat.  xxxiii,  19);  secundnm  etiam 
illud  Apostoli,  Yos  qui  eraiis  tonge^  facti  estis  prope 


a  testimoniis  Dei  nondeclinantc,arii(6)  aDeilege  (t) 
•  desdscunt,  et  susceptam  legis  fidein  paciionem- 
que  corrumpunt.  Hos  habet  xsius ,  hus  lantiim  defa- 
tigationes  seotit  Propheta  ,  cum  dicii ,  Vers.  158  : 
Vidi  non  servantes  pactum ,  et  tabescebam :  quia  elo- 
quia  tua  non  custodierunt.  Consignati  tesiamcnli  Is- 
rael  haeres  nuncupatns  est,  et  audita  de  inoiiie  Domini 
voce  respondit :  Omnia  qua:eumque  dixit  Deus^  et  au- 
diemus  et  faciemus  (Exod,  xxiv,  7).  At  vcro  ubi  deos 
alienos  adoravit,  ubi  omniuin  se  scelerum  vitiis  con- 
laminavit;  pactum  et  audiix  nuncupaiionis  et  pro- 
fessu!  observationis  amisii.  Eloquia  enim  Dei  non  cus- 
todierunt,  qux  se  esse  facturos  auditurosque  respon- 


{Ephes.  II,  15) ;  ne  (e)  et  ipse,  et  ab  ipso  salus  longe  deriint.  Nec  iiova  propheix  bujus  super  praevari- 

sit,  cognitionem  jiisiincationum  Dei  expctit.  catione  populi  labes  cst :  qnippe  cum  et  hominum 

6.  Legis  sacramentis  (Bterna  proiformabantur.  -~Non  ipsum  ad  impictatem  Jerusalcm  illacrymasse  nosca- 

ignorat  quantum  in  his  sacranienium  nosiri:  salutis  mus  (Luc.  xix ,  41) ,  et  ex  doctrina  eadem  super  im- 

exprcsstim  sit  per  quasdam  praifigurationum  £ierna-  pcenitentes  Apostolus  fleat  (Philip,  iii,  17),  et  iasu- 

et  auctoritate  tuv  lxx  ,  calculum  addentibus  psalmo- 
rum  libris  pene  omnibus. 

(5^  Non  peltitur. 

(6)  A  Dei  limore. 


il)  Vindicandum. 
^S  Per  redemptioh 
(3)  Secundum  jndicia  tua,' 


Per  redemptionem  et  justificationem  liberamur. 
^  Secundum  jndicia  tua, 
(4)  Et  tribulant  me  supplevimus  codicis  no&tri  fide 

(a)  Mss.  reg.  et  Albin.  inpatientianu  Hic  patientia 
pro  passionc  ponitur. 

(b)  In  mss.  Vatic.  vindicandum. 

(c)  Apud  Par.  judicis  sui :  corruple. 

(d)  Excnsi,  oinisso  emin,  mnx  habcnt,  per  redemp' 
iionem  et  justificationem liberamur. 


(e)  Ex  ms.  Mic.  adjecimus,  et  ipse  ^quo  respiciun- 
tur  proxima  Apnsloli  vcrba. 

(i\  In  prius  vuigalis  denrnt  vox  ejus. 

(^jExeusi,  secundum  judicia  tua^  consenlienles 
cum  Aqnila,  yed  a  lxx  nc  inss.  nostris  disseiuientes. 

{h)  Bad.  et  £r.  non  pellitur.  Duo  inss.  non  repellitur. 

(i)  Ita  mss.  Ediii  veroi  o  Dei  timore. 


655  SANCTl  HILARII  LPISCOPl  GIG 

pcr  ipsc  61  quis  scandalizeiur  uratur  (II  Cor>  xi,  29).  A  pum  populi  odia  et  insectationes  susiinuil:  quia  pia 


9.  Legem  implet  amore ,  non  iimore,  —  Scd  qui 
dolet  super  non  servantes  pactum,  atque  tabescii, 
mandatoruin  in  se  Dei  non  refugit  examen.  Dicil 
cnim ,  Vebs.  159 :  Vide  quoniam  hiandata  lua  di- 
lexi ,  Domiae :  in  lua  misericordia  vivifica  me,  Parimi 
Proplielx  est ,  pcr  melum  explcre  mandaia:  sed  ea 
magis  diligit;  quia  extra  ncccssilalem  timoris  sii  di- 
lectionis  operaiio.  El  quamquam  amor  legis  potior 
quam  metus  sit :  noii  taiiien  iia  sui  Gdcns  est ,  ut 
non  magis  viviGcari  se  per  miscricordiam  Dei  depre- 
celur.  Non  iiunc  se  ille  vivere  pulal  :  sed  vitam 
excmpto  hoc  moriali  corpore  et  absorpto  in  glorium 
immortalitaiis  expectai. 

10.  Sermo  Dei  prinm  de  homine.  —  Scit  enim  sibi 


coiiscicntix  consianliam  fcrre  impieias  profcssa  noa 
poluil.  {d)  Sed  conformans  evangelicum  Deo  atque 
apostolicum  virum ,  non  ignarus  csi  evangelici  ser- 
monis,  (1)  quo  ait :  Tradenl  enim  vos,  et  fiagelia* 
bunt  in  synagogis^  et  stabilis  ante  reges  et  potestate$ 
in  teslimonium  illis  et  gcniibus  (Matlh,  x ,  17  eM8)« 
Quin  ciiam  coustaniiam  praidicationis  insiiiuaiis,  et 
confessionis  gloriam  docens ,  anle  eos  fucrat  adhur- 
latus  dicens :  Omnis  qui  confitebilur  me  coram  honth' 
nibus ,  etego  confitebor  eum  coram  patre  meo  qui  eU 
in  coelis :  qui  autem  negaverit  me  coram  honUnibns , 
ego  negabo  eum  coram  patre  meo  qui  est  in  coelis  (Ibid. 
32  ei  35).  Sive  igitur  dedicaius  ex  lege,  sive  ctiam 
in  Evangelii  gloriam  praiparatus,  qui  neque  Saul 


hoc  jam  in  exordio  creaiionis  sux  csse  proinissuin ,  B  populoquc  cjus  causam  inscctandi  se  reliquisseC ,  et 


cum  a  Deo  dicitur:  Faciamus  hominem  ad  imagiuem 
et  similitudinem  noslram  (Gen,  i ,  2U).  iioc  super  lio- 
niine  principiuiu  vocis  est  Dci,  cum  ad  imagincm 
interininatae  xternitatis  (n)  originis  nostrx  exordium 
conderclur.  Gcrtiis  ergo  se  vita  illa  atque  iinagine 
Dei  esse  viclurum,  ail,  Vers.  160  :  Principium  ver- 
borum  tuorum  veritas :  in  wternum  omnia  judicia  jus- 
titiic  tuce,  Verba  Dei  ccelo  ei  terra  praetcreuntc  non 
traiiseunt(Afa/</i.  xxiv,55).  Quxciimquede  labiisejus 
cffusa  sunl,  non  irriia  sunt.  iEiernas  sunt  justiGca- 
ciones,  cl  a&lerna  justiiia  est.  Principium  ergo  vcr. 
borum  Dei  veriias  est :  neque  de  se ,  id  est ,  de  ho- 
minis  creaiione,  ullum  alium  anieriorem  Dei  scit 
esse  sermoncm,    quam    ui  secundum  iroagincm 


per  niulla  principum  et  geiitium  odia  scirei  (e)  prop« 
ter  coeiorum  regnum  sxculo  rcjiuntiandum ;  confi- 
denlcr  liaic  Deo  loquitur,  Vers.  161  :  Prindpcs  pcr- 
secuti  sunt  me  gratis :  et  406  ^  ^^'^^^*  '<<<<  formidavit 
cor  meum.  Mcluii  enim  negari  se ,  si  ncgaret. 

2.  tidei  victricis  vox.  —  Scd  cum  bcalae  hujus  iii- 
scclalionis  prxmia  noii  ignorct,  Domino  dici!iiie: 
Beati  eslis  cum  vos  persequentur^  et  diccnt  omne  malum 
adversum  vos  propter  justiiiam ;  gaudete  et  exuitaie , 
quoniam  merces  vestra  copiosa  esl  in  cceio  (Maith.  y^ 
\i  ct  12);  post  principuni  odia,  formidiiiem  verbo- 
rum  Dei  ita  consequenlibus  lemperavit,  Vers.  162: 
LaHabor  ego  super  eioquia  tua ,  sicut  qui  invenii  spoiia 
muita.  Fiiit  ergo  formidinis,  ne  persccuiionibus  priii- 


Dei  (6)ac  siinilitudineni  Geret.  Ilxc  407  li&q^ie  in-  ^  cipum  (f)  aut  indigne  subderclur,  aut  cedcrci:  quia 

et  causam  odiorum  pra^buissc  noii  sancti  cst ,  et  Dci 
gruiiam  melusaiculi  ainibissc  sineveniasit.  Sed  spolia 
(2)  invcnisse  victoris  cst :  ccrtc  ea  cx  se  pnvbuissc 
jam  victi  esl.  Cuin  his  ilaque  inseclationibus  pro- 
plieia  non  frangitur,  ct  odia  priiicipum  Gde  vincit; 
refert  quaedam  impieialis  spolia  de  victis.  Scit  enlm 
sccundum  Evangelia  ligatum  essc  in  domo  sua  for- 
tcm ,  et  arinis  suae  poteslatis  exuium ,  diripicnda  jam 
de  se  Gdclibus  spolia  pra^buissc  (Matth.  xii ,  29).  Las 
talur  ergo  nuiic  in  eloquiis  Doi ,  tamquain  qui  mulia 
spolia  inveniat:  cum  fracta  impiorum  potcstale,  et 
vicior  Gdc  pcrnianens ,  omnibus  eos  armis  scu  iiu- 
pictaiis  seu  (g)  crndcliiaiis  cxiierit. 
5.  Non  convenit  nisi  iegem  amantibus.  —  Sed  hujiis 


demutandx  veriiatis  est  consiitutio  :  sic  in  principio 
verborum  Dei  veritas  est ,  ut  novus  homo  rcgenera- 
tus  in  Chrisio,  vivat  deinceps  secundum  xierni  Dci , 
(c)  id  csty  coelestis  Adx  imagineni  jam  xiernus. 

LITTERA  XXI. 

V  Sin. 

Principes  persecuti  sunt  me  gratis :  et  a  verbis  tuis 
formidavit  cor  meum.  Lwtabor  ego  super  eioquia  tua , 
sicut  qui  invenit  spoiia  muita.  Iniqmtatem  odio  habui 
ei  abominatus  sum ;  iegem  autem  tuam  ego  (Iiifra  abest 
ego)  diiexi.  Septies  in  die  iaudem  dixi  tibi  super  judi^ 
cia  justitio!  tuos.  Pax  muita  diiigentibus  nomen  iuum : 
et  non  est  iiiis  scandaium,  Exspectabam  saiutare  tuum^ 


Domine,  ei  mandata  tua  feci.  Ciwrorf/MMnima  mcaD  iiRiiiiae  aOcctus  (5)  nonincsi,nisi  et  indivinajlegisdi 

Icctione,  et  in  exccraiione  iniquitaiis :  quia  ncque  dc- 
fugere  quisquam  nisi  quod  odit  opiabii,  neque  nisi 
quod  diligit  oblinere  nitetur.  Lx^latus  ergo  tamqiiam 
super  spolia  mulia,  subjecit,  Vers.  165:  /im/id/a- 
tem  odio  liabui  ei  abominatus  sum ;  iegem  aulem  tum 

(5)  Non  est;  deinde  conuctatione  pro  exsecratione. 


testimonia  tua^  ei  diiexit  ea  veiiementer.  Custodivi 
mandata  tua  (el  testimonia  tua)  quia  omnes  vice  mea  in 
conspectu  luo. 

1.  Inter  odia  principum  Deus  non  negandus.  — Gra- 
via  quidem  propheta  David  et  regis  Saul  et  princi- 

(\)Quiait. 
(2)  Invenire. 

(a)  Regius  codex  cum  Albin.  origo  nosira  in  exor* 
dium  conderetur. 

(b)  In  viilgatis  desiderabaiur  vox  Dei. 

(c)  In  mss.  reg.  et  Albin.  omiliiiur,  id  est  cceiestis 
Adw. 

(d)  TroB  mss.  sed  confirmai  evangeiicum  Domini  ad 
Apostifios  diclum.  Nam  non  ignarus  eil|  etc. 


(e)  Excusi  caiorum  regnum  soecuio  ntinlfamfam, 
omisso  prius  propter :  restaurantur  ope  mss. 

(f)  In  duobus  mss.  indigne  sine  aut.  Exigcre  vl- 
dentiir  subsequentia,  aut  digne  subdereturj  pula,  post' 
qnam  odiorum  causam  proibuisset. 

(a)  In  mss.  Vatic.  increduiitatis.  in  duobus  sdiiSi 
caiiiditaiU ;  Iwtio  oon  iperaeadi. 


G37  TRAGTATUS  IN  CXVIII  PSALMUM.  638 

dilexL  Iniquiiaicm  crgo  odil,  cl  diligil  Dei  legem.     A  ut  bc  ipsum,  amare  qui  proxinius  sii.Soquiuir  cnim, 

4.  Lex  aliud  dicil  quam  quod  jubeL  —  Sed  diligens 


Dci  legem,  non  in  liaec  lanlum  qux  per  obedientiam 
legis  eipleiilur  inienlus  est :  ad  aliquid  aulein  sc  aliud 
necesse  est  pcr  opus  lcgis  eiteiidat.  Et  quo  praiierea 
in  oflQcio  sit»  audiamus  ,  Vers.  164  :  Septies  in  die 
laudem  dixi  libi  xuper  judicia  junitiao  lua.  Sanctus 
propbeta  primum  quodagit  diligil,opus  scilicet  lcgis, 
(a)  quia  vitiorum  oinnium  et  usus  rccidilur  ei  vo- 
luntas.  Scd  postea  judicia  jusiiti»  Dei  laudal.  UzdC 
enim .  ut  saipe  admonuimus »  plus  significant  qiiam 
agant,  dum  (i)  gesta  notionem  iiobis  sciernoi  dispo- 
sitionis  insinuant:  ut  sabbati  requies,  ut  bebrxus 
puer,  ut  terra  otiatura,  ut  annus  quiuquagesimua, 
sub  (b)  iroaginis  sacramenlorum  400  nioinentis  in- 
teliiguDtur.  Hoc  ergo  in  die  septies  laudatur. 

5.  Sepienariui  numrui.  —  Ac  non  aiubiguum  cst, 
cur  laudis  hio  numerus  sit.  Haec  cnim  eadcm,  vel  in 
die ,  vel  in  puero ,  vel  in  terra ,  vel  in  anno  ai(|ue 
finnis,  sub  sanctiGcatione  hiijus  numeri  continentur : 
cuin  usque  ad  illam  quinquagesimaa  aelernain  re- 
quicni,  qu(»d  est  sabbata  sabbatorum  ,  sepienus  nu- 
menis  expleatur  {Vid,  ProL  m.  11  et  12).  Muliaau- 
leni  do  numeri  hujus  sanctiGcaiione  sunt  cogiiiia  : 
al  ipsa  dierum  conslitutio ,  ut  angelorum  throno  Dei 
ndslaniium  electio ,  ut  spiriialium  poiestalum  et  re- 
4Uieseeiitium  graiiarum  in  Doinino  pleniiudo.  Gerle 
Judieia  justiliaB  Dei  hoc  In  numero  laudari  a  Propheia 
eenvenit ,  per  quem  et  in  quo  earumdem  jusiiGca- 
tionum  virtus  et  eonstituiio  eontinetur. 

6.  Proximi  dilectio.  Charilaiit  affectut,  —  Non  alius 
amem  nunc  prxdicationis  proplieiic»  ordo  esi  qunm 
Mei.  Nam  (c)  et  lolerantia  perseculionum ,  et  for- 
mido  verborum ,  et  I.Ytitia  eloquli ,  et  odium  iniqui- 
laiis ,  et  amor  legis ,  et  laudatio  justitlge ,  et  omne 
omnino,  si  quod  aliud  in  lege  mandatiim  est,  in  hujus 
tinlum  pnccepli  observatione  concluditur,  Diliges 
proximum  tuum  tamquam  te  ipsum  (Rom.  xiii,  9). 
Hoc  holocauslis ,  boc  sacrillciis  omnibus  majus  esl , 
onuro  atque  idcm  sibi  mcminisse  cum  alio  corpns 
«ise,  (d)  qui  Christi  est ,  et  ut  corpus  suum,  id  est , 

II)  Geita  ipta  notionem.] 
t)  Ignis,  quo  mt, 

(a)  Albinensis  codex,  qtfa  vUiorum,  quod  ei  habct 
regius  secundis  curis.  Retiiiendum  omnino  ^tiia,  su- 
baudito  ab  eo.  Non  enim  lex  cuin  usu  viiiorum  reci- 
dit  etiam  voluntatein ,  sed  aiiior. 

(b)  Antiquse  cdit.  tub  imaginit  iacramento  non  partn 
momenti  eae  intelliguntur :  quod  et  liabenl  quaiiior 
ms8.  nisi  qiiod  in  tribus  cxtat  parum ,  loco  parvi.  MaU 
lemus ,  tub  imaginit  tacramento  futurorum  documenta 
jvei  quid  simile)  etse  intelliguntur :  quia^  ut  habetur 
lit.  4,  n.  5 ;  /fjc  sit  ad  futurorum  bonorum  ipecuium 
eonitituta :  et  paulo  ante  :  ^HtVi  ha^  qua  in  lege  tunt 
eoHitiiuta^  via  ett  eorum  quorum  in  hit  prneformatur 
exetnplum. 

(c)  Uegius  codex  ei  ad  toterantiam  patiionum  for'» 
mldo  verborum ,  etc.  male.  Hic  vult  Hilarius ,  quod 
Rom.  xni ,  Paulus,  virtutes  omnes ,  omnia  prxcepta 
w  una  proKimi  dilectione  concludi  ac  recapiiuliairi. 

{d)  lu  ms.  Vatic.  qui  Chriaus  est.  lu  Albin.  ac  r^. 


Vers.  165  :  Pax  mntta  ditigentibus  nomen  tuum , 
ct  non  esi  (e)  itlii  tcandalum.  Apostolus  non  quo:  sua 
9unt ,  sed  quae  aliorum  cogilans,  carne  sc  ab«tcntu>- 
ruro  in  saeculum  ,  ne  frairem  scandalizct ,  professus 
esl  (I  Cor.  viii,  13).  Adeo  pcrfcciac  chariuiiset  pacis 
tenuil  aifcctum,  ui  ab  ipso  vilx  communis  usu,  dum^ 
inodo  causam  offensionis  abscideret,  teropcraret.  Pax 
ergo  rciinenda  csl :  et  non  quod  unicuique,  sed  quad 
universitaii  cungruat  (f)  cxpetendum  csl :  quia,  sc- 
cundum  Evangeliuin ,  uiilius  sit  in  viiam  non  vc- 
nisse ,  quam  scandaliim  minimis  intulisse  ( Maitk. 
xviiiy  9). 

7.  In  his  itaque  pacis  cliaritatis»que  praeccplis  ma* 
ncns  propheta ,  evangelic;c  spoi  de^iidcrio  delciilus 

B  est.  Scit  enim  in  quo  vcl  quis  Gnis  sit  (2)  legis  (</), 
cum  ail,  Vers.  1G6 :  Extpeciabam  tatuiare  tuum^  Do- 
mine ,  ei  mandata  tua  feci,  Salutaris  Jesus  est.  Iloc 
enuntiatio  ex  hebrxo  nomiuis,  hoc  ad  Joscph  Angc- 
lus  est  locutus ,  hoc  Simeon  exinde  in  pace  dimit- 
tendus  agnovit,  hoc  rcddila  iiobis  pcr  eum  salus 
edocet.  410  ^^  ^  autem  mandala  Dei  so  rccisse  pro- 
fltetur,  quod  saluture  Doinini  exspcctct ;  declarans 
oinnia  iegia  niandata  (3)  advcntum  (h)  Dei  uiiigenili 
eontinere. 

8.  Prateniia  Dei.  —  Testimonia  quoque  Dei  cus- 
todivit,  vehenienterque  dilexit,  diceiis,  Vers.  167, 
168  :  Cuttodivit  anima  mea  tettimonia  iua ,  et  di- 
lexii  ea  vehementer.  Cuttodivi  mandata  iua  et  tettimO' 

p  nia  tua ;  quia  omnet  viw  mece  in  contpectu  tuo.  Agcns 
propheia  stib  judice  et  scrutalore  cordium  Deo,  in 
custodia  roandatoruin  lestiinoniDruniquc  Dei  pcrina- 
net :  non  in  viis  sxculi ,  iicque  iii  viis  vitioruro  rt 
impietatis  inccdit.  Nam  qnodcumque  vltx'  sux  iter 
egerit ,  lam  probabile  Uimque  innocens  agit,  ut  con- 
spectu  Dci  dignum  sit :  Deo  ipsas  cogitaliones  cor- 
dium  motusque  noscente,  neque  conspectu  cjus ,  qui 
immundo  sit  corde,  condigno  (i)  Gdclis  enim  in  coelo 
testis  baec  dlxit,  Dominus  nostcr  Jesus  Chrisius,  qui 
est  benedicius  iu  sxcula  saeculoruro.  Arocn. 


(3)  Adveniu  umgeniii  Dei  coniineri. 


D  eum  aliit  eorpui  eae  quod  Chritiui  esi,  Illud  qui  rcfcrt 
ad  ciim  alio. 

(e)  Particulam  in  bic  prseponunt  mss.  reg.  et  Al« 
bin. 

If)  Fditi ,  expendendum  eti :  renitentibtis  mss. 

(g)  ita  niss.  nisi  quod  Mic.  Iiabeat  ignit ,  ct  non 
iegit :  cujus  loco  in  vulgatis  Icgebaiur  ietiit. 

(h)  Excusi ,  adveniu  unigeniti  Dei  coniineri.  Mngis 

filacetcum  ross.  rcff.  et  Albin.  advenium..,,  coniincre, 
ta  prologo  n.  5,  Gurlsti  advcnlus  oput  prophetarum 
Sraedicaiur,  eique  qui  hunc  ignorarct  aut  negarct, 
cripturas  prorsus  clausas  csse  atque  obsignatas  : 
quiu  cognitionem  tegit ,  quoB  adventum  Domini  corpo^ 
reum  pnedicat ,  fidet  corporei  adventut  abnegala  prm- 
ctudit. 

(i)  Scil.  Deo.  Siniili  loqucndi  rationc  supcrius  prse- 
dicatur  congregaiio  ianctorum  ad  malitice  operarioe 
indigna. 


659 

LITTERA  XXII. 

n  Tau. 
Appropiet  oratio  mea  in  compectu  tuo ,  Domine  : 
iecundum  eloquium  tuum  ^  Domine,  da  mihi  inteHeC' 
tum.  Intret  potiulatio  mea  in  contpeetu  tuo,  Domine : 
iecundum  eloquium  tuum  eripe  me.  Eructabunt  ( lafra 
eructaverunt )  labia  mea  iiymnum  :  eum  docueris  me 
justificationet  tuas,  PronnntiavH  {pronuntiabit)  lingua 
mea  eloquia  tua  :  quia  omnia  mandata  tua  aquitai, 
Fiat  manui  tua  ut  talvum  me  faciat  :  quoniam  man- 
data  tua  etegi,  Concupivi  iatutare  tuum,  Domine  :  ei 
lex  tua  meditatio  mea  ett,  Vivit  {vivet)  anima  mea ,  et 
laudabit  te  :  et  judicia  tua  adjuvabunt  me.  Erravi  ticut 
ovii  quw  periit :  vivifica  servum  tuum ,  quia  mandata 
tua  non  tum  oblitut. 


SANGTI  niLARII  EPiSGOPI  6(0 

A  vel  8ub  quadam  (3)  veri  (c)  tamquam  de  speculo 
imagiiie  antelala  ,  vel  sub  divinorum  verboniin  oc- 
cuha  prorundaque  ratione,  spiritu  propiietix  magis 
qiiam  intelligentiac  liumanx  seuKu,  proferebanlur ; 
adjecil,  Vers.  171  ct  172  ;  Eructaverunt  {d)  labia 
mea  hymnum,  Cum  docucris  me  juitificalionei  tuoi^ 
pronuntiabit  lingua  mea  eloquia  tua ;  quia  omnia  maih' 
data  tua  wquitas.  Omnc  (e)  prophetia:  eloquium  sub 
enictandi  signiticaiionc  mcminimus  osleiidi ,  cuni 
dicitur  :  Eructavit  cor  mfum  verbum  bonum  (Pm/. 
XLiv,  2) ;  vel  illud  :  Eructabo  abtcondita  a  coniiUu  • 
tione  mundi  (Matth,  xiii ,  55) ;  vel  illud  :  Diei  diei 
eructal  verbum  (Psal,  xviii,  3).  Omnis  aulem  sermo 
lioniinum  ex  sensu  cogitalionis  initur  ac  motu ,  ubi 
ad  aliqiiid  enuntiandiim  niota  mens  nostra,  id  quod 


411  ^*  ^ioquia  Deiobscura,  Orationii  gradui. — Fi-  B  in  afiectiim  sibi  insiderit  per  verbn  declaral.  At  412 


nem  suiiiii  (1)  secundum  (a)  litlcras  psalmus.  Nam 
omnihus  in  his,  quas  ^ncto  viro  erant'propria,  Juxta 
hebraicorum  elementoruin  ordincm  comprehensis , 
nunc  propheta  iit  oraiio  ejus  Deo  sit  proxima  depre- 
catur,  Yers.  169  :  Appropiei  oratio  mea  in  con» 
ipectu  tuo,  Domine  :  tecundum  eloquium  tuum,  (2)  Do- 
mine^  da  mihi  intellectum,  Multa  sunt  qux  toto  psalmo 
oravil  a  Domino.  Sed  quia  eloquia  Dei  plurimum  in 
86  obscuritalis  per  rcrum  coelestium  sacramenta  com- 
plexa  suiit;  nunc  maxime  ut  iiitellcctu  hujus  eloquii 
Dei  sit  dignus  precaiur.  Ac  priniuin  ordinem  modes- 
IX  spei  sux  tenuii ,;  cuin  proxiinam  Heri  conspectui 
Dci  or.ntionem  suam  poposcii.  Sequens  jani  per  gra* 
dum  nliioris  profectus  posiulatio  ejus  iteralur,  cum 


vero  ubi  cxira  humanae  mcntis  insiinctiim  non  ad 
animx  scnienliam  lingua  famulatur ,  sed  per  ineun- 
tcin  spiritum  officio  oris  nostri  divini  sensus  sermo 
diffunditur;  illic  eructaium  videtur  esse  quod  dici* 
tur :  cum  non  antc  cogitatione  motU(|ue  percepto 
id  (f)  ad  quod  impulsa  sit  mens  loquatur,  aed  igno- 
raiite  sensu  spiritus  vocem  in  verbn  distingual. 

3.  Mandatorum  intelHgentiam  quo  crdine  preeilei 
Deui,  Mandatorum  tcopui,  -—  Nunc  autem  quamvis 
eructaveriiit  labia  hyniniim  ,  Umen  post  docirinam 
justificalionum  Dei  (4)  (g)  pronuntiabit  rmgoa  qood 
loquitur  :  ut  cum  rerum  dicUirum  sit  percepla  eo- 
gnitio ,  tum  agnilionis  ipsius  declaratio  conseqiuitiir. 
Non  sunt  autem  ita  mandata  Dei  ab  xquitale  diversa. 


ait,   Vers.  170  :  Intret  postulatio  mea  in  conspecru  C  ut  non  Deo  diguum  sit,  eoruin  priinuin  intcHigenliam 


liio,  Domine,  tecundum  eloquium  tuum  eripe  me,  Ap  • 
propinquanlis  orationis  ad  conspeclum  Dei  hic  fuit 
ordo ,  ut  cum  coepisset  esse  proxima ,  introiret :  ot 
jam  cloquio  Dei  inielleclo,  eripi  sesecunduni  idip- 
8um  cloquium  Dei  precaiur.  Non  enim  primum 
ubi  (b)  est  iiitellectus,  ibi  salus  est :  sed  intelligeuiia 
adepta,  salus  esi  obiineiida. 

2.  Sermonii  vulgarii  et  prophetici  diserimen,  Eruc» 
tatum  verbum  quid,  —  Et  quia  hxc  eadem  per  spi- 
rituni  prophetiae,  vel  sub  futurarum  rerum  umbra , 

(1)  Secundum  litteram;  deiiide,  Nam  omnibui  hii, 

(2)  SfCiinda  vice  noii  habet  ^omine  codex  noster, 
ne<iiic  llebraiciis  lextus,  nequc  graecus. 

(3)  Iii  superiore  quidem  ediiioiie,  veritate  tamquam 

(a)  In  vulgalis  secundum  litteram.  Rectius  in  mss.  D 
reg.  et  Albin.  secundam  litteras  scil.  hebraicas,  in 
quibus  coniprehensa  suiit  omnia  qua;  sancto  viro 
erant  propria. 

(b)  Edili ,  ibi  est  intelleetui^  ubi  iatus  ent :  contra 
Hilarii  inenlem  ac  fidein  inss. 

(c)  In  viilgalis ,  iub  quadam  veri  tamquam  de  spe- 
culo  imagine  antelataj  vel  sub,  eic,  quaui  leciioneiii 
mulamiis  auctoritaie  m>s.  reg.,  Yatic.  ct  Albin. 

(d)  Lips.  ct  Par.  eructabunt.  Verius  alii  libri,  eruc- 
taverunt  :  favenle  graico  cScccu^atvro ,  (quainquam 
Uilarius  videiur  legibse  igc/icu^avTo )  postulante  eiiam 
boc  iiuiiieri  3  :  Quamvis  eructaverint  labia  hymuum, 
In  mss.  constanter  scribiiiir,  eruciuaverint^  eructuave" 
runt,  erucluabOf  clc. 

(e)  Pjr.  ex  Lipsio  retinuit .  prophetas  :  bcne  ,  $i 
dc  uiiius  David  eioquio ,  non  de  ooiui  prophetico 
ftcrmo  csset. 


tribuere  (h)  prophetanti ,  tum  deiiide  ad  conscien- 
tiae  public»  notioiiem  pnedic4ilionis  conressione  cla- 
rescere  :  (i)  quia  extra  bonitaiem  Dei  sii,  aut  occul* 
Ure  quod  voluerit  pronuntiari,  autaliud  aliquid  nisi 
cum  xquilate  mandasse.  iEqiiitatis  auteni  mandato- 
ruiii  Dei  ea  summa  est,  ut  (;)  omnibus  sini  salutaria; 
ut  Iioc,  quod  in  hanc  vitam  venimus,  cuin  profeaa 
xieriiiialis  ineamus.  Nam  nasci  ad  mortem ,  non  vi- 
ix  est  causa,  scd  inortis. 
4.  Liberum  arbitrium.  —  Et  hujus  spei  suae  Oda- 

de  speculo  imaginante,  vel  iub,  etc.  At  vulgatam  anlea 
leciionem  codicis  nostri  auctoritaie  minime  immu- 
tabis. 
(4)  Pronuntiavit, 

(f)  Editi,  ad  id  quod  pulsa  sit :  corrigiinlur  ex  mss. 

Ig)  In  vuls.  pronuntiavit,  Reciius  in  mss.  promiii- 
tiabit :  significatur  euini  exspectaiida  doctriiia  Dei , 
anlcqujfii  ipsius  eloquia  pronunlienlur.  Ex  iioc  loco 
liqiiet  siipenora  verba  cum  docueris  ,  etc. ,  cohaerere 
cum  siibsequentibus  pronuntiubit  tingua  ;  iion  auiem, 
ut  in  prius  vulgaiis ,  cum  autecedcntibus  eracfovenuU 
labia,  eic. 

(h)  Apud  Par.  prophetam.  Apud  Bad.  et  Er.  prapke- 
tandi  :  nieudose. 

(i)  Editi ,  quod  si  extra  boniialem  :  ac  mox  Lipsin 
ul  sententiain  perficcret ,  pro  cequitatis  autem^  potuil 
wquiiatis  tamen.  Melius  ex  inss.  jaiii  resarcilur. 

(j)  Pra*posiiionein  in  liic  pnctigebant  editi.  Ilanc 
expunxiiiius  auctoriiaie  mss.  reg. ,  Vatic.  et  Albin. 
maxiine  ciiin  prologo  in  caiilica  graduiim,  n.  4,  lega- 
nius  :  IJmveriii  qui  in  vitam  venirentf  urmo  Dei  c#n- 
iuluit. 


M 


PROLOGUS  IN  CANTIC.  QUIND.  GRADUUM. 


612 


cbm  mox  propheta  subjecit,  dicens,  Vers.  175  :  a  fecluin  :  ob  id  ntiqirc,  quia  clcgil  mandata,  et  concu- 


Fiat  manut  lua  ui  $alvum  tne  faciat ;  quoniam  mandala 
iua  elegi,  Aliis  gloriain  sscculi  eligentibus,  aliis  vene- 
raiionem  elementorum  ac  dscmonum  capesseniibus , 
ftllis  terreiias  opes  expeientibus  ,  sanctus  iste  man- 
data  Dei  elegit.  Elegii  auiem  non  nalurali  necessi- 
tate ,  sed  volnniate  pieialis :  qnia  unicuique  ad  id 
quod  volet  via  est  proposita  vivendi ,  et  appeiendi 
aique  agendi  permissa  liberias  {Deut.  xxx  ,  19).  Et 
ob  td  (a)  uniuscujusque  aut  poena  aut  pnemiis  aflQ- 
cietur  electio. 

5.  Legit  finis,  —  Sed  mandatorum  Domitii  quis 
esset  (6)  finis  osiendil,  dicens,  Vers.  174  :  Coneu' 
piti  talutare  tuum^  Dominej  et  lex  tua  meditatio  mea 
e$t,  Totum  se  isie  in  adventum  (1)  Jesu ,  id  cst ,  sa- 
lutaris  extendit  :  et  illitd  quod  Apostolorum  I)eati-  ^ 
ludini  videre  fuit  proprium ,  desideriis  impatientibus 
concupiscit :  hoc  tamen  ipsuin  ,  quod  413  i"  ^^6^ 
agit  (r) ,  mediialionem  futurac  spei  esse  sigiiificans ; 
f|uia  non  ad  prasseiitium  effectum,  scd  ad  fuiurorum 
profectum  omnis  intelligiiur  suscipi  solere  meditatio. 

6.  Pmmium  mediiaiionis.  —  Ac  medilaiionis  is- 
lius  quod  prxmium  essct,  oslendit,  Vers.  175  : 
Vivet  anima  mea^  el  laudabit  te  :  et  judicia  tud  adju- 
vabunt  me.  (d)  Viverc  se  in  hac  vita  non  repuiat, 
quippe  qui  dixeril :  Ecce  in  iniquitaiibut  conceptut 
j«m,  et  in  deliciit  peperit  me  niater  mea  (PsaL  l,  7). 
Scit  sub  peccaii  origine  et  sub  peccati  lege  se  esse 
oatum  :  mcditationem  aulein  legis  Dei  ob  iJ  clcgit, 
ui  vivat.  Animam  suain  supcriore  psalmo  ad  vilsc 


pivit  salutare  Domiiii,  ct  quia  mcdiiatio  ejus  in  Icge 
Dei  semper  est. 

7.  Digno  autem  omnia  evangelici  sacramenti  fine 
copdusit,  dicens,VERS.  176  :  Erravi  ticui  om 
quw  periit :  vivifica  servtim  iKum,  quia  mandata  tua 
non  sum  oblitus.  Referri  enim  se  errabundam  ac  pcr- 
ditam  ovem  pastoris  sui  humeris  festinat,  ut  per  sal- 
vatorem  suum  xternumque  pastorem  in  coelo  aiigc- 
lis  xlerna  gaudia  prasbeat  (e)  (5)  sc  recepio  {Luc.  xv, 
10).  Filius  enim  bominis  venii  salvarc  quod  pcrierat 
{Matth.  XVIII,  11),  missus  ad  ovcs  pcrditas  domus 
Israel  Dominus  Jesus  Chrisius,  qui  est  bcnediclus 
in  (i)  oninia  saecula  sseculorum.  Anien. 

414  PROf.OGUS 

{D  IN  CANTICA  QOINDECIll  GRADUUH. 

1.  Titulipsalmorum. — Psalmorum  tituli,  ut  in  plu* 
rimis  oslendimus,  liabent  proprias  suas  sigiiilicaiio- 
nes,  ralioncrn  et  argumenta  scriptorum  qux  subja- 
cenl  brevissime  coniinenles,  nosque  quodain  doctri- 
nae  indicio  in  intelligcntiae  semitam  dirigenles  :  de 
quibus  iiuiic  non  necesse  est  ali(]uid  iractare.  Tum 
enim  id  fleri  oporiei,  cum  psalnius  unusquisque  trac- 
tabitur.  Gum  enim  sibi  invicem  aucioriiaiem  prae- 
stent  psalmus  et  titulus ;  debilis  erit  serino,  si  de  ali- 
quo  eoruiu  absque  altero  disseretur.  Nunc  vero  Gan- 
tica  graduum  attingimus,  quorum  et  continua  et 
xqiialis  iiiscriplio  est,  atque  idco  signiflcatione  con- 
venienle  titulorum,  sub  unius  expositionis  {g)  judicio 


istius  gaudia  adhortatus  est,  cum  ait :  Convertere,  Q  uiiiversorum  reperieturralio  essc  monstrata. 


anima  mea^  in  requiem  iumn,  quoniam  Dominus  benefe' 
dl  mihi :  quia  eripuit  animam  meam  a  mortej  oculos 
meos  a  lacrymiSf  pedes  meos  a  lapsu.  Placebo  Domino 
inTegione(%)  vivorum  (Psal.  cxiv,  7,  eic).  Has  iaudes 
Deo  rcrcrre  festinat,  judiciis  Dei,  absorpia  lerrenae 
corruptionis  inflrmiiate,  ad  xiernitaiis  adjutus  pro- 

ii\  Jesu  salutaris  ostendit. 
2)  Viventium. 
(3)  Se  recepia. 

{i)  In  sacula.  Explicit  psalmus  centensimus  octabut 
deeimus,  Incipit  psalmus  cxxv  (eliciter,  Canticum 
graduum.   In  avertendo  Dominus  captivitaienij  etc. 

(a)  Mss.  reg.  et  Albin.  unusquitque,  omissa  mox 
TOce  electio. 

{b)  Ita  mss.  ubi  male  in  vulgatis  obtinebai ,  qwt 
9uet  foni. 


(c)  in  vulgatis,  a\l:  simile  mendum  jam  supra  cas-  j)  eeptum> 


2.  Intcriptio  historica  non  excludit  sensum  allegori" 
cum.  — In  plerisque  psalmis  niulia  secundum  histo- 
riae  ordinem  in  superscriptionibus  eorum  esse  edita 
lcgimus  :  ut  cum  fugil  David  a  facie  fllii  sui  Abessa- 
lon,  cuin  mutavit  vultum  suum  coram  Abimelecb, 
(/i)  cum  posi  Rcrsabee  ab  Nathan  monelur,  et  in  re- 

Plurilms  deinde  clnrlis  muUatum  olim  fuisse  codicem 
apparei;  sequilur  eiiiin  :  Quamquam  reiigiosum  sii 
existimare  futuras  captivitalis  demutationem^  elc.  Qiii- 
bus  verbis  ad  cxxv  Psalmi  expositionem  pro&ili- 
mus. 


Propheia ;  non  displicet  lamen  vulgala  lectii)  se  re- 
cepta,  quod  ad  ovem  relatum  eidem  senteuiiac  subji- 
cilur.  At  perverse  omniiio  apud  lliiicinariim  de  Prae- 
dest.  c.  St5  :  Angelis  in  ceterna  gaudia  perhibeatse  re- 


ligatuin  est  ex  mss.  Saepenumero  inculcat  llilaiius 
Prophelam  non  modo  agere  quae  lcge  praccept:i  suiit, 
sed  aireudo  nicditari  ea  qu:c  in  illis  adumbrata  sunt. 
Binc  litlera  superiori,  n.  4,  aii :  £/(fc,  ut  smpe  admo- 
nuimus,  plus  significunt,  quam  agant,  dum  getta  ipsa 
noiionem  nobis  fuluro!  dispositionis  insinuant. 

{d)  Haec  llilarii  verba  postquam  adversus  Julianum 
lib.  I.  c.  3,  retulit  Augustinus,  subjicit:  Senlisne  quid 
auiUatl  Quarisne  quid  dicas?  Uunc  virum  tanta  in 
episcopit  calholicit  laude  prceclarum,  tanla  notitia  fa- 
maque  conspicuum^  de  peccato  originali  aude,  si  quid 
tibi  froniis  es<,  criminari.  Tuiu  eadom  vcrbasic  l.vii, 
n.  3i,  summaiim  perstriiigit :  Sanclus  Uilarius  dicit^ 
tub  peccaii  origine  et  sub  peccati  lege  naium  esse^  cu- 
ju9  vax  est :  Ego  in  iniquitate  concepius  sum. 

(e)  Quamvia  cum  mss.  praeferamus,  urecepiOt  puta 


(f)  \\\  Miciacensi  codice  hic  absque  ullo  litulo 
prscfigitur  totus  psalmus  cxix.  fbideiii  collocatur  ia 
priiiia  editione  Par.  praemisso  titulo,  In  Canticum 
graduum  Commentarii.  Proefatio.  Postrema  editioue 
textus  psalmi  iii  euin  locum  rejeclus  est,  iu  quo 
nuuc  edendum  curavimus.  Hunc  ncuiro  in  loco  lia- 
l)ent  aliae  ediiiones  ac  nis.  reg.  in  quo  ea  praeferlur 
inscriptio  :  Expositio  quindecim  graduum  beali  Ililarii 
Pictavensis  episcopi :  ac  deinde,  psalmorum  tituli,  etc. 
Et  liiulo  et  psalino  carei  lus.  Alajoi  is  inouastei  ii  Tu- 
ronensis. 

(g)  lia  mss.  reg.  ac  Turon.  ubi  in  vulgatis  ncgotio. 
(/ij  B:id.,  Er.et  Lips.  propter  Bersabee,  Par.  propter 

Bersabeth.  Magis  placet  cum  mss.  Turon.  et  reg. 
posi  BertabeCt  id  est,  ut  habet  iuscripiio  psalmi  l, 
postquam  intraYit  ad  Bersabee. 


645  SANGTI    HiL.\RII  EriSGOPI  611 

liquis  sicubi  gcslonim  Tcrilas  ipsis  psalmorum  tiluUs  A     ^.  Chmm  verui  Sacerdo$  aseendit  in  ianeta  sane- 


coiiiineiur.  Sed  mcminisse  nos  oporiei,  lios  eosdem 
psalmos  non  idcirco  omncs  corporaliter  intelligen- 
dos,  quia  liis  corporalium  ncgotiorum  significatio  aiH 
tefcriur :  quin  potius  oporlet  nos  spiriialem  intelli- 
gentiam  sub  hac  quadam  gestarum  rerum  oomme- 
moralione  seciari :  de  quo  non  esl  nunc  lemporis 
dicere,  sed  simplicttaii  legentium  coiisulenies,  le- 
geiitem  fuit  congruum  commonere.  Ergo  ne  secun- 
dum  prasdictoe  ex  pluribus  tituloe,  hi  qnoque  gra- 
duum  psaimi  aliquid  de  historia  contineant,  viden- 
dum  est. 

5.  Gradus  10,  in  domo  E»echim,  —  In  Esaiae  enini 
libro  oranle  Eiechia  signum  ei  positum  proroga* 
to!  salulis  in  gradibus  est  (Esai,,  xxxviii,  7  et  8, 


lonim,  —  Erat  nainque  illa  sacerdotii  lex ,  quam 
secundnm  legis  observantiam  in  Evangelio  Lncas  sab 
Joannis  Baptistae  nativitaie  diligenter  exposuit,  ne- 
minem  In  sancla  sanctorum  ascendere,  nis^i  qni  es- 
8Ct  princeps  sacerdotum,  eumdemque  toto  in  anno 
uno  tantum  die  ( Levit.  xvi,  17;  Luecs.  i,  8  ).  Qoae 
oronia  in  siroilitudincm  antea  gesla,  in  uno  Domino 
nostro  expleia  esse,  et  fides  nostra,  et  ipse  Domlnos 
nobis  in  Evangelio  anctor  est,  dicens :  Non  vem  le- 
gem  solvere^  sed  adimplere  {Matth.y^  17).  Apostolos 
quoque  omnem  consnmmationem  legis  in  Domino 
nosiro  Jesu  Christo  esse  testatur,  dicens :  Fini$  ernm 
legis  Christns  est  (Rom.  x,  4).  Sed  et  hic  idem  Davitf 
propheia  aitenium  eum  sacerdolem  docel,  dicens : 


sec,  Lxx).  Erant  autem  in  domo  ejus  gradus  decem,  B  '^^  ^*  sacerdos  in  ceternum  secundum  or^em  MeleM' 


qiios  sol  ultra  lemporis  sui  cursum  lumine  suo  acce- 
dcnie  conscendit,  rursumque,  418  ^^^  (^)  ^nortis 
cjus,  de  leinporis  sui  limite  lumine  decedente  de- 
sccndit.  Sed  nulla  ad  psalmos  hujus  histori»  simili* 
tudo  est,  cum  gradinim  ne  numerus  quidem  ipse 
convcniat.  Hoc  tamen  quod  Ezechise  datum  signum 
cst,  manifestc  ostendit  Dei  lumen  his,  quibus  ob  n&- 
gotiorum  saecularinm  meritn  futurae  viiae  beatitudo 
imperiielur,  accedere  ;  illis  vero  quibus  sit  negata, 
dccedcre. 

4.  Gradus  15,  tn  templo,  post  hot  psalmos  exstructi 
an  hic  respiciantur.  —  Esse  aulem  in  tcmplo  gradus 
quindecim  hisioria  nobis  locuta  esi,  dispositosque 
ordines  consistentium,  quibus  quxdam  quasi  digni- 


tedech(Ps.  c\x,i).  Hic  igiiur  princeps  sacerdoinni 
iiigrcssus  ccelos,  sedens  ad  dexteram  Dei,  orans  ad 
Patrem  416  "^  ^^i  i^'^  ^^^  ^^  "^  quoque  esse- 
mus,  qui  et  (e)  exciiavit  et  collocavit  nos  in  coelesli- 
bus  (Joan.  xvii,  24) :  ille  Jam  per  prophetam  no- 
nuerat  quibus  modis  quibusque  vita;  operationtbus 
ascendi  posset  ad  sese.  Sed  per  Esaiam  iia  (f)  ait : 
Lavaminl,  mundi  estote.  auferte  nequitias  ab  onimis 
vestris  e  conspectu  ocuiorum  meorum  :  desinite  a  mati-- 
tHs  vcstriSf  discite  bonum  facere^  ex^uirite  judidum^ 
(g)  eruite  injuriam  accipientem^  judicate  pupitio,  ei 
jnstificaie  viduam:  et  venite  disputemus,  dicit  DominuM 
omnipotens  (Esm.  i,  16  et  seqq.).  Hi  sont  igitur  gra- 
dus  pcrfecti  illius  aeternique  templi,  quos  princeps 


tas  in  antecedeniibus  oblinerclur  :  ut(6)  Levitae  pri-  G  sacerdotum  facti  per  sanguinem  suum  peceatorum 


nium  consistercnt,  posi  Israclitx,  tum  proselyli,  ei 
deinceps  alil.  Sed  qnid  de  psalmis  aniea  scriptis  ex 
historia  posteriorc  praesumimus  :  cum  si  quid  ex  ea 
suscipiendum  sit,  suscipi  ita  debeat,  nt  psalmi  his- 
toriam  subscquanlur?  nisi  tamen  atiquid  sit  ad  fuiu- 
rnm  hisioriam  prophetaium.  Sed  contuenlcs  ipsam 
illam  templi  atque  altaris  aedificaiionemy  umbram 
esse  incorrupti  templi,  et  (c)  sanciificati  speciera 
aliaris  :  his  quse  .in  eodem  corporaliicr  prxflgurau 
suni  inielligeremus,  nisi  aucloritas  (d)  praesumeretur 
cx  psalmis.  Psalmiauiem  nonsuilanlum  icmporis  res 
cnuntiani,  ncque  in  cas  solum  actates  convcniunt  qui- 
biis  scripii  sunt;  sed  universisqui  in  vitam  vemrent  Dei 
serroo  consuluit,  nniversae  aetati  ipse  apiissimus  ad 
profectum. 

(a)  Lips.  et  Par.  die  mortis  sui  lumine  descendente 
descendit :  editiones  his  anliquiores,  die  mortis  de 
temporis  sui  lumine  decedente  descendit :  resarciuntur 
ope  mss.  Qui  auiem  Turonensem  exaravit,  ad  mar- 
giiiem  ascripsit,  vel  diem  orsus,  scil.  pro  die  mortis, 
llis  porro  verbis  nolatur  dies,  non  quo  mortuus  est 
Ezechias,  sed  quo  sine  Dei  ope  moritums  erat.  Paulo 
ante  in  eodem  ms.  prcsrogaUB  saltuis,  non  proroaatw: 
potest  et  vere  dici,  quia  hanc  prlus  rogaverat.  Aniea 
ex  eodem  ms.  restilulmns  ei  posiium^  pro  et  positum, 

(b)  In  mss.  reg.  et  Turon.  Leviiici, 

(c)  Apud  Bad.  Er.  et  Lips.  sanai  speeiem,  qiiod  et 
in  postremam  editionem  Par.  revocatum  est  ODniicn- 
tibus  mss. 

(d)  In  vulgatis,  prassumitur.  Resiituimas  ex  mss. 
rcg.  et  Turon.  prcesumeretur.  Necduffl  tamen  conflci- 


nosirorum  propitiatione  iransccndii,  modo  terreni  ex 
lcge  sacerdoiis,  scu  gradibus  in  sanctorum  sancta 
scandeniis,  seu  lilationis  hosliam  pro  poputo  offe- 
rentis. 

6.  Numeri  xv  mysterium.  Psalmi  15  gradusms  quM 
doceant.  —  Acdcquindecim  quidemgradibus  (A)etsa- 
perscriptione  caniici  jam  in  exordio  psalmoruni»  tom 
cum  sermo  de  numeris  el  de  superscriptionibas  inci- 
dii,  aliqua  iraclavimus,  ex  duobus  scilicet  nnmeris 
hebdomade  el  ogdoade,  quoruro  unus  ob  sabbatuB 
legis  sit,  alius  ob  accedentom  ad  sabbatiim  OGtavint» 
(t)  quae  et  prima  cst,  Evangeliorum  sii,  hunc  nume- 
ruin  convenire  (Prolog.  num.  IG).  Per  qnac  eorum 
canticorum  quasi  Legis  ct  Evangeliorum  gradlbos  ad 
D  coeleslia  nos  ei  aeierna  conscendimus :  cognoscentes 

tur  integra  senteniia,  nisi  superius,  pro  fus  quw  » 
eodem.  Turonensis  codicis  scriptor  sensit  liic  aliquid 
decsse.  Proxime  enim  posi  verba  speeiem  atiaris^  vel 
ui  ibi  ac  paulo  ante  habiet  altarii^  spatium  unios  ver* 
sus  scriptura  vacuuin  reliquii. 

(e)  lii  vt^.  ms.  excitabit  et  collocabH  nos.UUrQmqne 
probie.  Excitaii  enim  jam  sumus  in  persona  Chrislit 
in  propria  quandoque  exciiandL 

([)  Verbum  nt(  abesi  a  mss.  rcg.  el  Turon.  sicot 
ct  antea  pariicnla  sed,  cujus  loco  in  uno  TaUc 
exstai  cum, 

(a)  Sic  inss.  At  editi,  eripite, 

(n)  In  vulgatis,  ex  superscriptione ;  et  mox  kebdth 
madx  et  opdoadof. 

(i)  Editi,  quas  et  prima  est  Evangelionun :  nc  ksme 
nttmenim  convemret  per  quem  earum  emUtaides  ftusi 


0-45  TRACTATUS  IN  CXIX.  PSALMUM.  M 

collocandos  nos  cum  snmmo  Sacerdole  in  coelesil-  A  vis  proul  possemus  inlclligcrc ,    renim  coelcsiium 


bns,  si  lamcn  secundum  Aposlolnm  conversalio  nos- 
tra  in  coelis  sil  (P/ri/ip.  iii,  %0).  Hos  gradus  cantico- 
rum  qu9eramus,  per  quos  scandcre  ad  loca  qux  suiit 
snnctorum  sancta  possimus.  Arduus  enim  usquc  in  ca 
ct  aiigusti  itincris  asccnsus  est.  Gradus  qnindecim 
Tuisse  scimus  in  lcmplo  :  psalmos  quoque  graduum 
qiiindecim  lcgimus.  Numerosus  esl  hic  desidcrntcc 
illius  sedis  ascensus.  Forie  enini,  ut  in  lempto  pnu- 
latiin  el  per  gradus  singulos  conscendebatur  ad 
sancta,  ita  per  singulos  psalinorum  prorectus  docc- 
bimur,  his  gradibus  qui  cantantur  ascensis ,  posse 
nos  in  excelsis  et  sanciis  et  aclernis  collocarl. 

7.  Plurcs  autcm  sunt,  qui  in  liis  psalinis  (a)  so- 
lam  capiivitatem  popull,  qua  in  Babylonia  septua- 


enuntiationem  tcmperarit ;  virtulem  inmcn  signiflcnn- 
lix  sua)  modcrata  ticct  verborum  electione  scrvavii. 
Crepit  eniin  it:i,  Vers  1  :  Ad  te,  Domne,  cnm  tri- 
bularer  clamnvi,  et  exaudisli  me.  De  consuetiidine 
cnim  (d)  forlc  et  pro  bumnni  sensus  afTectione  clamor 
hicad  DeumPropliciaecxistimnbitur,  ut  promiscuus 
hic  dolor  sil,  ob  quem  ctiam  cum  vociferatione  Deum 
precetur ;  quia  418  n^tiUos  aut  periculi  nielws  inor- 
tfsqiie  terror,  aut  damni  nnxietas  ac  pccuniae  dotor, 
aul  orbitatis  telum  dolorumque  vulnera  acf  Dcum  vo- 
cem  efTcrre  compeltunt;  (e)  tamquam  non  omnia 
eorum  qus  accidant,  bonls  spebus  aptissima  sint. 
Apostolus  dissolvi  et  cum  Christo  cssc  sibl  mclius 
tcsiatur  (Phil.  i,  23) ,  curam  pecunisc  rndicein  totius 


ginta  annis  dctcntus  est,  cxistiment  propheiatam ;  B  malitix  condcmnat  (I  Tim,  vi,  10),  ct  flendos  po- 


sed  et  rcdiium  populi  417  ejusdcm  cum  rcstaura- 
tionc  civitatis  amissx.  Uuibus  (6)  iiuiic  non  caluin- 
niamur.  Ncque  enim  ambigilur,  prophet;im  ca  qunc 
impietati  hujus  popnli  immincrent  scirc  potuisse. 
Sed  qunm  cnptivitatem  popiili,  ct  cujus  civilalis  acdi- 
iicationem  Propheta  commemoret,  ipsi  psalmi  nobis 
auctorcs  crunl,  (c)  qui  ita  coepcrunt. 

PSALMUS  CXiX. 

CANTICUll    GHADUOM. 

Ad  Dominum  (tlil.  ad  te  Domine)  cum  tributarer 
eiainavi :  ei  exauditnt  (exaudisti)  me,  Domine,  iibera 
aninum  meam  a  iabiit  iniquis  et  a  tingua  dolota,  Qnid 
detur  libij  aut  quid  apponatur  tibi  ad  linguam  dolotam? 


tius  vivos  Evnngelia  dixerunt  (Luc,  xxiii,  28)  :  ct 
quid,  contra  hxc  fidei  nnstra}  proposito  flrmato, 
loci  (f)  adversus  nos  sacculo  relinr|uctnr,  cum  Christi 
consoriium  inors  acquirat ,  inopia  pccuniae  pncstet 
inopiam  (g)  peccati,  nostrorum  abscessio  spci  com- 
munis  sit  accelerata  properatio? 

S.  Quoi  ei  cavendce,  Oratione  caventur,  —  Scd  si 
islae  non  sunt;  quae  ergo  erunt  tribulationes,  obquas 
ctamelur  ad  Dominum  ?  Suiit  planc  et  maximac,  tra- 
lieiites  nos  in  profundum  peccaii.  Propheta  enim  ho- 
mincm  (A)  gradibus  ad  x^ierna  scandentem  ex  pcrsona 
sua  formans,  a  quibus  maxime  malis  caverc  debent 
docel;  his  (i)  namque,  qux  consiliorum  aucloritati- 
bus,  et  hortationum  impulsibus,  et  blandiliarum  illc- 


Sagittmpotenlis  (potentes)  acuta:  cum  carbonibus  dc^  ^  ccbris  nos  in  infcrnum  demergunt;  cum  alius  nos 


solatorHs  (desolationit),  Heu  me!  quia  incolatus  meus 
prolongatus  est :  (et)  liabitavi  cum  habitantibus  Cedar: 
multum  ineola  fuit  anima  mea,  Cum  his  qui  oderant 
{eum  odientibus)  pacenij  eram  pacificus :  cum  loqnebar 
iUis,  impugmbant  me  gratis. 

TiUCTATUS  PSALMI. 

1.  Tribulationes  Christiano  non  limenda:,  — 
Propheticus  serino ,  licet  communi  usu  humnni 
sermonis  utatur,  lamen  non  eamdem  quse  communi 
sensui  adjacet  &igniflcantiam  coniiDet.  Namqiie  quam- 

If^s^  etc.  yatde  confusc  :  eroendantur  ex  ms.  Turo- 
nensi,  favente  regio. 

(a)  Par.  toiam,  non  solam :  ac  mox  cum  edit.  aliis 
gm,  pro  qua. 

ib)  Abcst  nunc  a  mss.  rcg.  et  Turon.  ] 

c)  Sic  mss.  At  edili,  quia  ita  coepli  sunt,  Deinde 
psalmi  toiius  lextus  jnm  posirema  edttione  Par.  illuc 
translatus,  non  videiur  aptiori  in  loco  disponi  po- 
tnisse.  In  codicibus  aliis  primus  tanlum  psalini  versus 
hic  praemittitur,  puta,  Ad  te,  Z)omt;ie,  cnm  tribularer 
eiarnavi,  et  exaudisti  me, 

(d)  Pariiculam  enim  adjccimus  auctoritato  mss. 
rcg.  et  Turon. 

(e)  Apud  Par.  dcsideratur /am</uam  non^  cujus  loco 
in  ediiionibus  aliis  habetur  quamqmm  non,  Clarius 
deinde  poncretur,  omNia  quos  accidant,  eorum  bonis 
$pebus,  etc. 

(f)  Vocnbulum  loci  abest.  a  ms.  reg.  Hujus  loco 
babet  Tiiron.  dileciissimi. 

(g)  Pra!clarus  ille  locus  paulatim  magis  ac  magis 
comiptus  fuit.  Primo  enim  Erasmus  pro  peccati,  po- 
8uit  peccatoruM^  ut  hoc  vocabulum  cum  subsequente 


hortatur  ad  honores,  alius  olio,  somno,  gula,  luxu 
ad  procscntem  viiam  detinet,  alius  ad  falsarum  reli- 
gionum  superstitionem  deducil ,  aliiis  hortatur  ad 
schismata,  alius  ad  hxresim  sollicitat  :  de  quibus 
scriptum  est ,  subverlunt  mores  bonos  (j)  cotloquia 
mala  (I  Cor,  xv,  55).  Namque  advcrsus  hn^c  omnla 
animi  noslri  imbecilla  natura  csl.  Circumcursnnt 
enim  uiidique,  ac  variis  nos  blandimentorum  suorum 
aculeis  compungunt.  Ac  prima  illa  spes  vitac  est,  ut 
irrumpeulibus  illis  in  sensum  nostrum  vi,  fraude, 

nostrorum  congrueret.  Tum  Lipsius  copiam  pro  ino- 
piam  substituit.  Tandem  cum  in  prima  edit.  Pnr.  de- 
csset,  prwstet  inopiam  peccati ;  postrema  rcstiiiitum 
esl,  proistet  copiam  :  peccatorum  nostrorum  abscissio^ 
y  ctr..  Kesarciiur  ex  Bad.  etmss.  Tripliei  illo  membro 
demonstrnt  Hilarius,  nihil  eorum  quae  vulgo  limentur 
timehdum  esse,  non  inortem  nostram,  qua  Christi 
consortium  oblinemus :  non  diviiiarum  jactoram,  qna 
peccaii  radix  ampatator;  non  denique  fioslroriMi» 
hoc  est,  vel  afflnium  vel  quornmcumque  justorum  ex 
bac  vita  abscessionem  ,  quorum  absccssione  judicii 
ac  proinde  regni  coelcstis  adventus  acceleratur.  Hujus 
regni  accclerationem  orandam ,  adeoque  optandam 
inrra  dooet  num.  11 ,  quo  nomine  beatitudinem  ex 
corporum  recepiione  consummatam  signiflcat,  cum 
diserte  praedicct  sanciorum  beaiiiudinem  ex  Christi 
coHsortio  staiim  post  mortem  iuchoaii,  adeo  ut  mors 
cis  Ixtitia;  causa  sit. 

fh)  Abcst  honunemsi  reg.  et  Turon.  mss. 
i)  Hoc  est,  ab  iis  nempe  matis.  lam  sup^rtus  trdi" 
mus  nanuiue  pro  nemve  solere  ponl. 
(;)  Miciacensis  codex,  consilia  mata. 


617  SANGTl  inLARII  EPISGOPI  648 

dominailn,  (amqu^me  mcdia  tribubtionc  clamcmiis  A  n"0(l  a  Domino  diclum  est,  Eeceadsutn  tibi  {Esm. 


ad  Doiiiinum;  ut  conversio  nostra  ad  cum,  candic- 
taniibus  calamilaiibus,  totis  fidelis  clamoris  viribus 
audiaiur.  Jam  autem  ipse  clamor  ad  eum  (a)  nostra 
erit  requics,  et  ipsa  conversio  dcprecandi  maxima 
pars  acspes  estsalulis.  Et  idcirco  ikMiAdte^  Domine^ 
eum  Iribulttrer  clanidvi ,  el  exaudiBli  me.  Ipse  enim 
solitus  est  precanlibus  dicere,  Ecce  adsum  (Esm, 
L\\,  6). 

3.  Labia  iniqua.  Epicurei.  Lingua  doto$a,  —  Et 
quia  adesu  de  hls  quae  conscquuntur  rogandus  cst, 
Yers.  i  :  Domine  libera  animam  a  labiis  iniquit,  a  lin- 
gua  dolota.  Haec  enim  sola  tribulatio  justis  periculosa 
est,  mal»i  adhortationis  419  societas,  et  pestiferi  con* 
silii  consuetudo,  a  qua  animus  (b)  referendus  est,  et 


Lii,  G);  lam(|uaui  in  ipso  punclo  (d)  imprecationis 
hxc  Domiiii  vox  referlur,  El  quid  delur  libi,  ei  qvid 
apponatar  tibi  ad  linguam  dolosam  f  Frequenter  auiem 
interroganiis  Domini  (e)  personam  legimus  et  in  Novo 
et  in  Veieri  Testamenlo ,  ut  ad  Adam,  Ubi  es  Adam 
{Gen.  III,  10)?  ut  ad  Gain,  Ubi  e$t  frater  tuus  {Gen. 
IV,  9)  ?  ut  ad  turbas  cum  mulicr  iimbriam  aiiigissei, 
Qui$  me  tetigit  {Luc.  viii,  45)?  ut  ad  discipulos,  Quem 
me  dicunt  homine$  {()  filium  hominis  {Malth.  xvi, 
13)?  Vo$autemquem  me  diciti$  {Ibid.  15)?  Non  ille 
doceri  vult,  qui  scruians  corda  et  rcnes  Deus  est,  et 
cogitationum  nostrarum  inspecior  est :  sed  per  con- 
fessionem  interrogatorum,  aut  peccaiis  veniam,  aat 
fidei  bonorem  redditurus  420  interrogat.  Deiiiqoe 


auresobstruendassunl.  Distiiixitamem  labia  iniqua  g  Adam  (jf)  confessus,  venix  reservaius,  et  glorificains 


et  linguam  dolosam.  Et  quidem  iniquitas  inverecunda 
est,  palam  audet,  palam  moliiur,  palam  perficit.  Hi 
sunt,  qui  abneganies  Dcum,  nullum  humanis  rebus 
asserunt  reliquum  esse  in  religione  Dei  profecium ; 
8cd  solum  hoc  sibi  bonum  esse,  quod  luxui  et  corpori 
vivaut,  adimentes  Deo  curam,  providcntiam,  arbi- 
triuin,  potestatem.  Horum  ergo  iabia  suut  iniqua. 
Dolos»  autem  lingux  opus  fallax  cst,  (r)  ct  per  si- 
mulationem  noxium ,  quod  sub  religionis  nomine 
evertat  religionem,  et  per  vit£  spem  deducat  in  mor- 
tem.  Hxreiicorum  quoque  ista  mendacia  sunt,  pro- 
plieurum  dictis  et  Evangeliorum  virtutibus  et  Apo- 
stolorum  praescripiionibus  mendacio  occultaiis,  aliter 
omnia  iradere  ct  doccre  quam  scripta  sunt.  Ab  his 


in  Ghristo  est :  Gain  ncgans  maledicto  diaboli  adae- 
quatus  est ;  est  enim  jam  a  principio  designatiis  ho- 
inicida  ,  {$ciL  diabolus)  {Joan.  viii,  4i).  Gonfessa 
mulier  fide  sanata  est :  respondctis  fide  Petrus  claves 
coeli  soriiius  est.  Atqiie  iia  omne  spei  nostrae  prae- 
mium  in  confessione  consisiit :  ut  ca  qu£  conse- 
qui  nos  posse  credidimus ,  consecuturos  esse  tes- 
temur. 

5.  Saginm  Domim  et  carbone$  de$olationi$,  Dei  wr- 
bum.  —  Et  idcirco  quacdam  a  Propheta  interroga- 
tionis  est  facta  conversio  :  sed  fidei  digna  consecuU 
responsio  est.  Ad  id  enim  quod  quxsitura  est,  Quid 
detur  tibij  et  quid  apponatur  tibi  ad  iinguam  dolotam  f 
id  est,  Quid  tibi  adversus  falsltatem  hujus  praesidii 


igilur  per  Dei  misericordiam  orantes  liberamur :  et  q  afferalur  ?  responsum  est,  \eks.  ^iSagiita:  (h)  poten* 


inter  illorum  tribulationes,  clamantes  ad  Deum  exau- 
diemur. 

4.CMr  interroget  Deu$.  Confe$$ioni$  fructu$. — Seqtti- 
tur,  Vers.  3  :  Quid  detur  libi^  et  quid  apponatur  libi 
ad  linguam  doio$am  f  Bene  ad  id  quod  dictuin  est,  Ad  te^ 
Domine,  cum  tribularer  ciamati,  et  eiaudi$ti  me :  Do» 
minCf  Ubera  animam  meam  a  labii$  iniqui$,  a  lingua  do* 
(oM,  subjicitur,  qwd  detur  tibi^  et  quid  apponaiur  tibi 
ad  tinguam  doio$am  f  Ut  per  Prophetam  impleretur 

(o)  In  mss.  Tiiron.  et  reg.  no$ter  :  qnam  vocem 
libenter  adjiceremus  eliam  retinendo  no$ira. 

{b)  In  vulgatis ,  r€frenandu$  :  verbum  minus  Hila- 
rianum  :  Habemus,  Cor  ab  iii$  $ine  dubio  refert, 
quoi  humano  judicio  exi$timantur  utilia;  et  Ex  via 
hac  fidei  reitgione  referente.  Vid.  Traci.  ps.  cxxiii, 
n.  8. 

(c)  Unus  e  mss.  Vatic.  eum  per  $imutationi$  noxam. 
Alter,  necnon  Bad.,  Er.  ei  Lips.  cum  per  $imulatio- 
nem  nosnan:.  Reiinemus  cum  Par.  et  vetustioribus 
mss.  reg.,  Mic.  et  Turon.  et  per  $imulationem  noxium. 
Tum  ex  iisdem  restituimus  quod  $ub  religioni$  no^ 
mine,  ubi  in  solis  edit.  extat  $ub  religioni$  lumine^ 
oniis^o  prius  quod. 

{d)  Editi,  interpeiiationi$.  Miciacensis  ms.  interpre- 
uaioni$.  Verius  Turonensis  imprecalioni$.  Sic,  n.  G, 
imprecetur  Propiieta. 

(e)  Iii  ms.  Mic.  Domini  $ermonem. 

(0  Ms.  Turoii.  quem  me  dicunt  homine$f  Vo$  au- 
tem  quid  dicitie  f 

(9)lufere  Ghrysostomus  Serm.  delapsu  primi  ho- 
minis.  Aceipiunt,  inquit  de  Adam  et  Eva,  vestimenta 
pellicea,  ut  qui  eonfeni  deUctum  jam  fuerantf  veniam 


te$  acutm,  cum  carbonibu$  de$olatorii$ :  Solae  eiiim 
Domini  potenies  sunt  et  acut»  sagiiue,  qux  lingoam 
dolosam  valeant  configere,  habenies  in  se  virlutem 
(i)  perureiidx  fraudolenii^  alque  vastandae ;  de  qui« 
bus  in  septimo  psalmo  ait,  Sagitta$  sua$  ar$urit  ope* 
ratu$  e$t  {P$ai.  vu,  14)  :  qux  sibi  utraque  conve- 
niunt.  Dei  enim  verbuin  omnem  nequitiam  configit» 
ct  omnem  sensum  peiulaniiae  convulnerat,  et  ipsum 
illum  vebementissimum  mortis  aculeum  compungiu 

cullu$  humilitate  perciperent.  Neque  aliter  TertuIlisH 
nus,  qui  suum  de  pceiiiientia  librum  duudit  his  ver- 
bis  ;  lp$e  quoque  $tirpi$  humanas  et  offenecB  in  Donet- 
num  princep$  Adam,  exomologe$i  re$liiutu$  in  paradi' 
$urn  $ttum,  poeniieniiam  non  tacet.  Iinmo  Tatianum, 
quia  prxdicabat  Adam  nec  $aiutem  consequi  po$$e^ 
D  lib.  de  h:crci.  PnBscript.,  n.  6i,  haereiicis  accenset 
Sic  post  Kpiphaniuiii  Auguslinus  de  Hxres.  25,  inter 
Encralitaruin  errores  meiiiorat,  qund  $aiuti  priiiit  /ko- 
mini$  coniradicunt.  Hos  acriter  coiirutat  Irenxus  lib. 
III,  c.  30,  etc.  ac  post  euin  plerique  Patres,  quibas 
llilarius  iiosier  iiic  aperte  suffragatur,  favente  Scrip- 
lura  Sap.  x,  2,  quac  de  Adain  habet :  Et  eduxit  iUum 
a  deiiclo  $uo.  Videiidus  Philippus  bonac  spei  Abbas 
lib.  ciil  de  saiute  primi  hominie  titulus  esi.  Hic  obiter 
observamus  Adam  iion  modo  veiiidin,  sed  et  gloriam 
coiisccutum  ab  Uilario  prsedicari ;  ut  eos  quibus  so- 
pra,  D.  1,  coMoriium  Chri$ii  mor$  acquirat^  intelligere 
sil  j:im  in  Christo  gloiificaios. 

{h)  Ita  hic  el  iiifra  Turon.  ms.  quod  et  postulant  se- 
queiilia.  In  vulgatis  auiem  potenti$. 

(i)  Edili,  perimendo!.  Magis  placet  cum  ms.  Turoa. 
perurenda^  cum  ad  calcem  n.  6,  iegarous,  umversM 
labia  iniqua  perurantur. 


649  TILVCTATUS  IN  CXIX  PSALMUM.  650 

Nainque  pecealor  cuin  andiiii  Deum  xlernum,  Deum  A  lem,  conri^is  viiiorum  noslroruni  aculcis,  salubri  nos 


mundi  conditorem,  Dcumjudicem,  sescque  homioem 
ialelligat  Deo  debere  quod  nalus  sit ;  (o)  quanio  doc- 
Iriiiae  Dei  leio  conscieniia  ejns  errorque  ferietur,  cum 
se  Igni  ineilinguibili,  separatum  ul  paleas  a  iritico, 
et  desolatum  bonorum  fructuum  consoriio,  cognoscat 
urendum?Cujus  doctrinae  pcr  apostolos  revelandae 
in  psalmo  aliero  meminit,  dicens:  Sagitto!  parvulorum 
factte  sunt  plagce  eorum  {Psal.  lxiii,  i).  Hns  potentcs 
sagittns,  hos  carbones  desolatiunis  dnri  sibi  fidelis 
quisque  orai,  et  ad  linguam  dolosam  exspectat  ap- 
poni,emendandishi8qui  tribulant,  vel  doctrinx  lelo, 
vel  metu  poense. 

6.  CarnU  cruciatus.  —  Sed  et  bcatus  Job  hostem 
suum  quo  confixus  fucrat  ignorans,  cruciatiis  corpo- 


vulncre  uiilique  penctrantem  ;  de  qua  sagiila  sponsa 
illa  in  Caniicis  dixerit  :  Vulnerata  dilectionit  ego  sum 
{Canl.  II,  5,  sec,  lxx). 

9.  Cur  sagittoe  expetendce,  —  Siiit  ergo  hae  sagitts 
utrumque  in  modum  exspectai»,  vel  iii  poenam  con- 
scientise  iniquos  ac  dolosos  conflgentes,  vel  iii  dilec« 
torum  gibi  corporibus  peccaia  ct  viiia  vulncrantes. 
Sitque  vel  devastans  carbo,  vel  piirgans,  dummodo 
abnegantes  Deum  per  pcenam  absuniat,  purget  au- 
tem  ad  perfectnm  iiinoccntiam  confltentes. 

iO,  Gestis  indicamus  quas  bona  judicemus.  Regnwn 
Dei  exoptat  Propheta.  —  Scd  qua;  ad  superiora  dicia 
sequens  Prophctse  responsio  est?  Vehs.  5.  Heu 
me !  quod  incolatus  meus  prolongatus  est,  Bona  non 


ris  sui  et  dolores  sagittns  Domini  esse  dixit,  dicens:  B  possunl  {h)  videri  vere  bona  a  nobis  judicari,  nisl 


421  Sagittce  enim  Domini  in  corpore  meo  sunt,  qua* 
rum  indignatio  (6)  ebibit  sangmnem  nieum  (Job,  vi,  4). 
Et  forte  bas  quoquc  uUricium  pcennrum  sagillas  ad- 
versus  labia  iiiiqun  et  linguani  dolosaiii  iinprecciur 
Propheia,  quibus  condxa  cum  lingua  dolosa  universa 
labia  (c)  iniqua  perurantur. 

7.  Carbo  desolationis ,  peccatorum  emundatio,  -^ 
Quaniquam  sint  plures,  qui  spiritalitcr  suscepta  a  (i- 
delibus  coelcstis  doctrinac  praecepta  sagittas  velint 
eiistimari,  et  carbones  (d)  desolatlonis  peccatorum 
emundationem  :  atquc  ita  accipiendum  pulent  car- 
bones  desolationis ,  quia  Dominus  dixerit  :  Ignem 
veni  mittere  in  terram ;  et  quid  volo,  sijam  accensus  esl 
(Luc,  XII,  49)?  Non  est  autem  dubium,  peccatorum 


expekaiitur.  Nam  quomodo  fldem  judicii  nostri,  nisi 
eorum,  de  quibus  bene  judicaverimus,  efficicntia 
praesiabimus ?  Bonam  pudiciiiam  cxistimamus  :  qui 
ergo  opinionis  noslrae  422  I^ructus,  nisi  in  ipsa  pu- 
dicitise  appetitione  consistet?  Bona  est  iiinoceniia  : 
sed  nisi  fesliaantes  atque  exercentes  cam,  verc  ita 
sentire  non  intelligemur.  (t)  Hentium  enim  judicia 
non  verbis  sigiiiflcanda  sunt,  sed  rebus  explenda. 
Convenit  igitur  Prophctnin,  exspcctantem  post  sa- 
gittas  Domiiii  et  illos  cnrboncs  desolaiionis  beati 
illius  regni  et  xterni  temporis  gloriam,  id  quod 
exspcclai  desiJcrare.  Et  desiderat  pl:mc.  Neque  so- 
lum  desiderat,  sed  moras  odit,  et  ipsam  iilnm  non 
poiiendi  (o/.  poiiundi)  jain  dcsiderii  taiiii  dolet  di- 


eum  ablulionem  et  remissionem  atlulisse';  (e)  quam  ^  laiionein,  dicens  :  Heumefquod  incolalus  meus  pro» 
ignem  jam  accensum  esse  dixerit,  quia  per  eum  vi-      iongatus  est. 


tiorum  omnium  flat  sordiumque  purgatio.  Accommo- 
dant  autem  ad  hoc  illud  quod  dictuin  ad  Esaiam  est, 
cum  per  forcipem  carbone  coinprehenso  labia  ejus 
coDtacta  sunt :  (f)  Ecce  abstuli  injustitias  tuas,  et  pec- 
eata  iua  purgavi  (Esaios  vi,  7). 

8.  Sagitta  Christus,  —  Sagiitam  autem  ipsum  Do- 
minum  nuncupatum  in  eodem  Esaia  mcminimus  hoc 
modo :  El  posuit  me  tanquam  sagittam  electam,  el  in 
pharetra  sua  abscondit  me,  el  ait  :  Grande  tibi  est  hoc^ 
vocari  te  puerum  meum  (Esai,  xlix,  2).'  Esse  itaque 
intelligimus  eiiam  (g)  hunc  utilem  sagiitam  et  poten- 


II.  Ejus  gratia  mors  a  sanctis  pluribus  eoncupita. 
—  Querelam  isliusmodi  a  plurimis  sanctis  frequen- 
ter  audivimus,  (/)  de  tardiiate  spci  sux  morosam 
corporum  dissoluiionein  deflentium*  Domiuus  ia 
Evangeliis  suis  docuit  ncceleraiioiiem  regni  coelestis 
orandam.  Impntientem  enim  charitatem  esse  eorum 
qune(A:}  amet  cnnvenit :  atquc  ideodici  oportet,  quod 
ut  dicamus  a  Domino  praecipimur  :  Adveniat  regnum 
tuum  ,  fiat  volunlas  tua  {Matt.  vi,  10).  Paulus  bea- 
tus  (0  inbabitaiionem  corporis  sui  congemiscity  per 
incolatum  carnis  peregrinari  se  a  Deo  conquerens 


(a)  Apud  Par.  quando  :  mendose.  Tum  ms.  Turon.  D     W  '"  "^s.  Tiiron.  deest  tideri.  Hoc  tamen  verbum 
doelrintJB  telo,  sive  voce  Dei :  iion  male.  Inepteaulem      foiinAnrliim.niiod  ali»imm  denosiro  iudicio  iudipinm 


ms.  Mic,  doctrincsDei  «^/o  :  rursumque  infra,  doc- 
irinas  %eio, 

(b)  Edili,  ebibit  ut  sanguinem  spiritum  meum  :  cas- 
tlgantur  ex  ms.  Turonensi,  siiff^raganie  grxco ,  wv  6 
OvfAOf  auTuv  exTriv»  uou  t6  aifia* 

ic)  Vocabuluin  imqua  supplevimus  ex  ms.  Turon. 
d)  Sic  ins.  Turon.  At  Mic.  detolatorum,  Editi  vero 
desolationum. 

(e)  Editi,tn  qua  ignem.  Ms.  Mic.  cum  ignem.  Turon. 
quam  ignem^  quibus  prxponendum  ob  priino  conjec- 
tabamus  :  at  hxc  leclio  sine  additamenio  inlegra 
deinde  visa  est,  qua  peccatorum  ablutionem  ignis  no- 
mine  nuncupatam  esse  signiflcatur. 

(f)  Ita  Turon.  ms.  quod  magis  respondel  grieco. 
At  editi,  Ecce  abstuli  peccata  tua ,  et  iniquitates  tuai 
purgavi. 

(g)  In  vulgatis  ut  in  ms.  Turon.  hanc.  Pncferimus 
cum  Mic.  hunc^  quod  ad  Dominum  referatur. 

Patrol. IX. 


retinendum,quod  alienum  de  nostro  judicio  judicium 
denolat. 

(f)  Turon.  ms.  Amantium  etiim  :  nequc  liic  audien- 
dus. 

(j)  Par.  tardilatem  spei  suas  et  morosam,  etc.  Editio- 
nes  alix,  de  tarditate  spei  suce  et  morosa  corporum  dit- 
solntione.  Mic.  ms.  larditatem  tpei  suos  et  (pote^it  pro 
et  legi  ex)  morosa  corporum  dissolutione,  Sequimur 
Turouensem. 

(k)  In  vulgatis,  qui  amant.  Verius  mss.  qum 
amet,  aut  quce  amat,  hoc  est,  charitatem  impaiieniem 
esse  consequendorum  eorum  bonorum,  qux  ipsa 
amat. 

(l)  Sic  ms.  Turon.  ut  iiifra,  n.  i^ ,  corporis  istius 
incolatum  congemscit,  cuin  quarto  scil.  casii.  At  vul- 
gati ,   m  habitatione  :  cujus  locutionis  ctinm  infra 


eistat  exemplum 
contra 


Et  mox  ex  quo  contra^  pro  quo 
Sl 


651 


SANCTI  HILAUU  EPISCOPI 


m 


{Rom.  VII,  24).  Quo  conlra  peregrinandam  in  carne  A  sancUQcalo,  specie  in  se  originis  coelestis  aclcrna. 


6cit  sibi  esse,  ut  ei  cum  Deo  sit  incolatus  :  scd  ta- 
ineu  melius  ei  esse  dissoivi,  et  cum  Glirisio  essa 
{Phil.  1, 22  et  25),  et  Ecclesiasles  ait :  El  laudavi  om- 
nes  qui  mortui  sunlt  super  omnes  qui  vivunt  usque  nunc 
(Eccle.  iv,  2)  :  iiberala  scilicct  per  dissolutionem 
corporis  anima,  oncrc  alque  consoriio  (a)  cam  esse 
inGrmis  hujus  atque  periculosx  carnis  exutam.  In 
hoc  igitur  nimium  sibi  proiixo  in  corporc  incolatu 
congcmiscil  Propbeta,  fesiinans  peregrinari  a  lerre- 
nis,  et  incolere  coelestia ;  ut  dereliciis  corruptibi- 
libus  atque  prxsentibus,  conscquntur  invisibiiia  et 
seterna. 

12.  Orlus  sui  diem  qui  maledicant  Job  ei  Jeremias. 
^  Job  sanclus,  et  testimonio  Dei  dignus,  non  solum 


non  ambiguum  quin  (g)  ex  Dei  sanciificatione  post 
legem  mortis  hujus  essei  mansurus  aetemus. 

13.  Cedar  Ismaelitarumgens.  Saraceni, —  Sed  Pro- 
phctae  hujus  non  multum  longe  alius  affectus  est, 
quam  Job  atque  Jeremiae.  Non  enim  incolatum^  sed 
prolongatum  incoiaium  suum  queritur.  Nam  post 
prolixi  hujus  incolatus  sui  querelam ,  consequitur 
ad  id  quod  ait :  Heu  me  I  quod  incolatus  meu»  pro/on- 
gatus  est ;  et  habitavi  cum  kabitatUibus  Cedar,  Gedar 
gens  est  Ismaelilarum  deserta  (h)  incolens,  cujus 
fines  usque  ad  Medos  et  Persas  proferuntur.  Cedtr 
enim  Ismael  fllius  fuit,  Genesi  testante  :  Primiii* 
vtM,  inquit,  Ismael  Nabaioih  et  Cedar  {Pwtd^  i,  29) : 
Hi  sunl  nunc  Saraceni  nuncupati.  Qui  ergo  psalmos 


corporis  istius  incolalum  congemiscit,  scd  ipsam  ii-  B  istos  terreno  ingenio  intelligendos  pntant,  id  volunt 


lam  naiivitatis  suae  dicm  maledicit ,  dicens  :  Pereat 
dies  ilte  in  quo  natus  sum,  et  nox  in  qua  dixerunt^ 
tlcce  masculus  (b)  naius  est  (Job.  m,  3) :  et  Jeremias 
Similiter  :  Maledicta  dies  in  qua  gemtussum ;  maledic- 
tus  nuntians  patri  meo  et  dicens,  Quia  nalus  est  tibi 
ma$culus  (Jer.  xx,  U).  Atquin  idem  a  Domino  au- 
dierat  :  Priusquam  te  formarem  in  utero,  novi  te;  el 
priusquam  exires  de  vulva^  sanctifivavi  423  '^ 
Quid  ergo?  (c)  Maledicat  esse  se,  .qui  anie  quam 
esset,  et  Deo  cognitus  est,  et  sanctificatus  a  Deo 
est?  Absit  istud.  Non  enim  hoc  in  se  quod  sanc- 
tificatus  est  odil :  scd  ea  quse  (d)  in  sanctificaiionem 
consccuta  sunt  maledicit,  provecium  se  scilicet  per 
incrcmenta  corporis  in  has  molestias  corporei  inco- 


ex  pcrsona  populi  captivi  Prophetam  CMiqiiesivn 
fuisse,  quod  In  habitaculis  Gedar  longus  ei  fiierit  iii« 
colaius.  Sed  virtutem  verbi  non  intelligentes,  ncc 
Prophelae  spiritum  sentientes,  auctoriutem  eominis 
ad  confirmationem  stultae  opinionis  assumunt,  psal- 
mo  424  omnino  nihil  quod  captivitati  popiUi  coe- 
gruat  continente. 

14.  Cedar^  obscuralio.  Corpus  animai  carcer  Une- 
brosus.  —  Gedar  enim  secundum  hebreicam  lingnam 
id  est,  quod  nobiscum  pronuntiaiur  obscuratio.  k 
boc  enim  obscuro  tenebrosoque  corporum  habita- 
culo,  invisibilis  iila  animarum  nostrarum  (i)  con- 
formalio  continetiir  :habetqueliunc  contagiosi  incoia- 
tus  sui  carcerem,  ceelestis  uaturx  captiva  generositas. 


latus.  Formaius  enim  intra  mairis  vulvam,  et  per  C  Meminit  hujus  labernaculi  sponsa  illa  in  Ganticis  can- 


Tirlutem  Grealoris  sui  (e)  in  substantia  anim»  ad 
Dei  iinaginem  figuratus,  non  coiiceptusnec  flgurationis 
Bux  ortum,  scd  eum  qni  ex  incremento  accessit  pro- 
fectum  ediii  corporis  congemiscii,  in  quo  sibi  in  ma- 
lis  saeculi  et  infirmitatibus  carnis  vitiisque  vivendum 
sit.  Jam  tamen  (f)  conrormalo  in  utero,  et  in  vulva 


ticorum,  dicens :  Nigra  sum(j)  et  formosa^  fUim  Jeru» 
salemt  sicut  (k)  tabernacutum  Cedar  {Caml.  i,  5)  :  ex 
labernaculi  hiuus  ol>scuritate  confessa  se  uigram;  sed 
non  abnuens,  quia  Giirisli  sponsa  sit,  se  esse  formo- 
sam.  Omnis  enim  se  spondens  GhrJsto,  (/)  in  specie 
jam  consistit  aeterna.  In  Ims  nos  illuminari  tabema- 


{a)  Editi,  atque  etiaminfirnus  hujus...  exuta  ;cor- 
riguntur  auctoritate  mss. 
(b)  Verbum  natus  est  omittit  ms.  Turon. 
{c)  1n  votgatis,  matedicit  cmpisse  se. 

(d)  Sic  prima  ediiio  I^r.  ex  ins.  Mic.  Aiii  vero  li- 
bri  oinittuiit  pariiculam  in :  quce  et  poiesl  oinilii. 
flanc  autem  hic  pro  conira  non  male  acccperis.  Id 
cerie  sibi  vult  Hilarius  animam  a  Deo  mundam  ac 
sanctam  creari,  sed  ex  corporis  societate  pollui  ac 
viiiari.  De  carnis  coniagio  videsis  lit.  3,  psai.  cxvni^ 
n.  5,  et4. 

(e)  Excusi  in  substantiam.  Reclius  ms.  Turon.  in 
substantia.  Hoc  eiiim  frequens  incuicat  Hilarius,  in 
anima  hominis  impressam  esse  imaginem  Dci. 

(f)  1n  prima  edit.  Par.  ex  ms.  Mic.  confirmato ;  qiiod 
altera  recte  ex  aliis  libris  mmatum  :  ctini  respicia- 
itir  illud  Jeremi»,  Priusquam  te  f&rrnarem.  Tum 
quid  sibi  velil,  specie  in  se  coslestis  origtnis  (Ptema^ 
rcpelendiim  est  ex  liis  iract.  ps.  lxh,  n.  3  :  Uniuscu- 
jusque  mens  ad  cogmtionem  spemque  (Btemitatks  naim^ 
fati  quodani  fertur  instinctu  :  qma  veluti  insitum  im^ 
pressumque  omntbus  sit  divinam  inesse  nobis  animarum 
originem,  cum  non  exiguam  oBlestis  tn  se  generis  co^ 
gnatioHem  mens  ipsa  cognoscat.  Qui  verba  Hilarii  ex* 
peiidet,  aniiiiadvertet  iioii  mulluin  aut  niliil  apud 
cum  discrepare  coslestem  originem,  divinam  originem^ 
coeteste  genus,  et  cmtestem  naturam,  Animac  origo  et 


divina  et  ceelesUs  nimcufiaiwr :  quia  «oa  ut  eorpas  ex 
terra,  sed  orta  csi  a  Dco,  qui  in  coelts  habitare  no- 
miiiaiim  prxdicaiur.  Kursum  anim(e  genus ,  spe- 
cioB  ac  naiura  ^ivina  est,  ant  certe  divime  non  pa- 
rum  cognata,  quit  ipsa  ut  Dees  spiritalfs  est.  iIk 
speciat  quod  divinam  Ghrisli  naturam  cmletlis  naitwm 
nonunc  designaiam    legimus  supra  pag.    216   et 

ZZo. 

(g)  Editi  excepto  Par.  ex  Od  significatUme :  «ale, 
cum  ad  siiperiora  Jeremiai  vcrba  respiciatur.  Hic, 
0  quanlum  sapimus,  animic  immorLilitas  demoBSiratv 
tuin  ex  raiione  origiiiis,  quam  a  Dco  selo  habet,  amio 
et  proiiide  solo  destnii  qucat,  tun  ex  raiione  habi- 
tudiiiis,  qua  ad  imaginem  et  simililudMero  Dei  aeter- 
iii  eiTccta  cst. 

(h)  \n  mss.  reg.  ac  Turon.  incolis. 

(i)  Im  vulgatis,  confirmaiio.  Reciius  in  ms6.  eonfar^ 
matio.  Paulo  aiue  in  Taron.  hoc  emm,  sine  in. 

(;)  Editi;,  sed  formosa  :  dissidentibus  mss.  reg.| 
Turon.  et  gracco  LXX. 

(k)  Iia  mss.  reg.  et  Turon.  Ai  editi.  te^naemh 
Cedar  :  quod  qui  malet,  fira^forat  et  deinde  cum  mm* 
reg.  et  Mic.  ex  tabernaculis  hujus  obscuriiaiis.  Tun  in 
soiis  vulgatis,  canfessa  esl  se  mgram.  Mos  itt  rase. 
Turoii.  ac  reg.  quw  Christi,  non  quia  Christi. 

(l)  Excusi,  in  tpe.  Auotoriiate  niss.  restituinM  in 
specie,  id  «it,  ia  forma,  ratioiie  cujiis  apeua  ee  fm* 


«S  TRACTATOS IN 

coUs  Doialnus  pracccpit  diceiis  :  Luurm  corpom  tui 
$st  oculus  luus  {MaUh,  vi ,  22)  :  ei  (a)  Si  lumen  quod 
ia  te  etl  lenebrm  sunl,  lenebra:  ipsce  quantte  sunt  {Ibid, 
23)  ?  £t  rur&um  :  Vos  estis  filii  luminis^  wm  fiUi  tene- 
brarum  (i  Thess.  ▼,  5). 

i5.  Sancii  cum  carne^  non  in  carne.  —  Servayit  «u- 
tcni  etiam  haac  rationcm  Propheta,  ui  {b)  cum  habi' 
taiionibus  Cedar  habilavcrit,  non  in  habitationibua. 
Ltcet  enim  sancti  in  carne  vivant;  tamen  si  babcant 
arma  miliiia!  non  carnalia,  scd  poieutia  Deo,  coba- 
bitabunt  (c)  tabcrnacuiis  Cedar,  non  inliabitabunt. 
Percgriiiantes  enim  a  corpore,  ut  Dei  accoi»  audient 
ab  Aposloio :  Vos  aulem  non  estis  in  carnej  sed  in  spi- 
riiu  :  si  tameu  s^iritus  Dei  habilat  in  vobis  (liom,  vui, 
8).  Siccfgo  liabitavit,  ut  cobabiiaret  liabilantibus, 
ofttcndeDs(i/)  in  co  quera  dole^it  incolatu  se  esse  pere- 
grinura.  El  quia  iniquorum  consortium  et  cobabita- 
liones  habiianlium  in  obscuritatibus  odisset,  quam- 
^uam  de  futuro  jam  queslus  esset,  adhuc  eiiam  do 
fM^aeterilo  ait,  Vers.  6  :  MuUum  incola  (uU  anima 
fNM,  in  mullis  scilicet  425  tribulationibus  labiorum 
iniquorum  ct  liuguac  dolo&e,  ob  quas  ad  Domiitum 
ptKtlamavit. 

16.  Sed  c^jusmodi  incolatus  sibi  fiierit  ostcndit, 
dicenSy  Vebs.  7 :  —  Cum  odientibus  pacem  eram  pa- 
eificus.  Iloc  proprium  ct  dignum  Propbets  est,  si* 
uttlutes  et  moius  natura}  olienae,  volimtatis  sua^  pace 
cohibere,  cl  infidas  quasque  aniinorum  ac  turbulenias 
aflectiooes  omni  placabiliuiis  modestia  conlinere. 
£tbaec  DomiBus  docuit,  pacificans  ipse  in  semctqux 
in  coeiis  et  in  terra  suot,  orare  pro  pcrsequeniibus , 
4iemiiiem  odisse ,  amare  inimicos  {Matth.  v ,  44). 
£t  Apostolus  monet,  Si  possibile  est  in  vobis, 
cum  {e)  omnibuspacemhabeatis  (Rom.  lu,  18).  £l  Do- 
«tiniis  banc  vcluu  prxceptoruui  sumuiam  consignat : 
J^acem  meam  do  vobis,  pacem  meam  relinquo  vobis 
</mii.xiv,  27).  Itec  igiiur  conservabit  corda  nosira 
Sm  Cfaristo,  bsc  nos  patriarchis  adaniuabit,  hxc 
^m  eos  qui  ptcem  oderunt,  per  pacem  obsequentes 
an  pace  retinebit. 

17.  Sed  propkei»  resiat  ct  aliud  ofiicium,  doctri- 
scilicet  Dei  universis  consUntcr  ingercre,  et 

vitae  «lenuc  jugiter  praedicare.  Non  imme- 
jMirquoqiie  liujus  fuit  ministerii  :  nam  ait ,  Cum  /o- 
UliSj  impugnabant  me  ^alis.  Eral  quidem  pa- 
i  cam  pacis  inimicis,  sed  pr^icationem  pacis 
ipsius  oderant  pacis  inimici,  et  ad  doctrinam  Dci 
comiiovebantiir,  quos  per  roodesiiam  Prophetx  si- 

jBOsaro  pncdicat.  Superius  etiam  num.  12,  Jercmias 
sanctificalus  asseritur  mansurus  aeternus  specie  in  se 
cri^inis  ctBlestis  aterna  ex  sanctificationc  Dei. 

(a)  Apid  Par.  Quod  si  oculus  iuus  ienebrBsus,  teue- 
mibrer^  eic 

(i)  Sic  mss.  reg.  el  Tnron.  eonsentiente  hebr»H) 
textu ,  ex  quo  vertil  Ilieronymus  cum  tabernaculis^ 
qa^  legit  «t  AugwiLnus,  imo  nec  nostro  Hilario 
ignoioiii  Aitt,  quif»pe  qui  mox  subjicial,  cohabltabunt 
lubernaculh  Cedar  :  graMU)  eti^MB  suiTragante  fAiTaTwv 
0xm>uaTuy.  Retinemus  timen  supcrius  cum  habiiun- 
Hkus  Cedar,  quod  etiam  liic  babent  editi :  tum  quia 


CIl  PSALMUM.  m 

A  lentium  ejus  io  pace  cohibcbat :  atque  iu  cum  iui- 
roicis  pacis  Propbeta  paciGcus  csl,  et  pracdicare  pa- 
cem  Proplieu  non  desinit;  scd  pacis  praedicaiorem 
ioimici  pacis  impuguant. 

rSALMUS  CXX. 

Canticum  graduum, 
Levavi  oculos  meos  in  moniet,  unde  veniet  adjutorium 
(Infra  auxilium)  mihi.  Awxilium  tneum  a  Domino^  qui 
fecit  Ciclum  et  terram.  Non  del  in  commotione  {ne  det 
iu  commotionem)  pedem  /uum,  neque  dormitet  qui  cu- 
siodit  te.  Eue  non  dormitabit,  neque  dormieij  qui  cus" 
todit  IsraeL  Dominus  custodiai  (custodiet)te^  Domiutu 
protectio  tua^  super  mauum  dexlcrie  tuw.  Per  diem  sol 
nou  urei  te,  neque  luna  per  noctem.  Domiuus  cutiodiei 
B  (e  a6  onmi  malo :  {fjita  ^l^tuper  mauum  dexierm  cus^ 
todiat  animam  tumu  Dominus.  Dominuscusiodiaiintroi'' 
lum  tuum  el  exiium^  ex  hoc  nunc  et  usque  in  teeculum 
{custodiet  exitum  tuum  et  iniroitum  tuum  ex  koc^  etc). 

TRACTATUS  PSALMI. 

1 .  Psaimum  hunc  aliqui  accommodant  Christo.  -* 
Secundum  hunc  psalmum  {g)  canlicorum  graduum, 
aliqiii  referendum  esse  ad  personam  Domini  et  sal* 
▼atoris  nostri  existimant,  apUntes  maxime  ei  dictum 
boc  :  Per  diem  sol  non  urei  te,  neque  luna  per  noctem. 
Impleiam  enim  hanc  propbeii:im  eo  lempore  puiaiit, 
qvo  in  passione  Domiiii  sole  obscurato  nox  uiterces« 
siL  Sed  judicio  eorum  nibil  decer|muus.  Neque  enim 
sensum  intelligeiitise  bujus  arguimus ,  uniuscujusquo 

G  arbitrio  relinquenies ,  quid  ex  his  quse  aut  legerint 
aut  intellexerifit,  sequi  magis  velint.  Nos  tamen  non 
potuimus  sermonem  nostrum  nisi  bis  qu»  intellige- 
ba*n  £  aptare. 

2.  Oculorum  meuiis  seu  cogitationis  vit.  — Vers.  1. 
Itcvavi  ocuU»  meos  in  montes.  HumaAae  mentis  natura 
est,  ut  fei  eogiutione  aliquid  contemplemur,  Ulem  se 
DObis  unaquaeque  species  exbibeat,  qualem  eam  et 
cogiundo  forinerous.  Quoquo  enim  mentis  nostras 
oculos  intenderimus,  id  ipsum  in  quo  defixi  sunt  rc- 
lerunt  ad  seusum.  Et  ut  plaoius  inleUigi  id  quod  dic- 
tum  est  possii,  afferemus  cxemplum.  Si  quis  biemis 
die  ver  cogitaverit,  et  oruamentum  ejus  lumioe 
mentis  inspexerit,  oblitterau  bieme  in  qua  sit  atque 
algeat,  totum  ei  in  seiisu  suo  ver  cum  babita  suoor- 

J^  natuque  consistet.  Adeo  mentis  oculi  oculis  corpo- 
ris  prossUnt,  ul  incuntc  in  nos  oblivione  praesentium, 
totos  nos  obtineat  quidara  quasi  animo  praesvmptus 

Don  subest  auctorius,  quia  ibi  mutetur,  tum  quia  in- 
fra  legere  esl  cohabitaret  habitantibus. 
.    (c)  Apud  Par.  in  tabemacuUs  :  quod  repugnat  Hiki- 
rii  menti. 

(d)  Turon.  ms.  contuens. 

(e)  Brevius  mss.  re^.  et  Turon.  cum  omni  honune 
paeem  habere,  Et  Donmut^  etc. 

(/}  Vcrba ,  ita  super  manum  dextercs  prius  oroissa, 
huc  revocanius  cx  ms.  Mlciacensi,  cx  quo  ad  caput 
cujusquc  Tractnlus  primuin  descripii  sunt  integri 
psalmi.  Illa  lamen  infra  iion  legii  Hilarius. 

\g)  tu  mss.  Turon.  Alii  vero,  canticum:M\A  in  vul- 
galis,  canxici. 


m 


SANGTl  HILARII  EPISGOPl 


056 


U8US  absenlluni.  Hoc  IgUur  quo  spectet,  mox  vide-  A  minisicriuin  (/)  prorccliis,  adsccnsus.  Sed  cuni  con- 


bimus. 

5.  Hic  menti$  ocuU  ievanlur.  —  Leval  in  mnnles 
Propliela  oculos.  Quosnnm  oculos?Ncmpe  dequibus 
scriplum  est :  Reveia  ocuios  meos^  et  cognoscam  mira- 
biiia  exiege  tua  (Pi,  cxvni,  18)  :  et  rursum  :  Proe- 
ceptumDomiui  lucidumiliuminans  ocuio8(Pi,  xviii,  9). 
Numquid  non  isii  oculi  nostri  corporali  lumine  ad 
coiitemplaudum  accensi  sunt?  iiumquid  non  UDturam 
▼idendi  sorliti  sunl.'  Quae  illuminatio  vel  qux  revela- 
lioerit  necessiiiin?  Deindequx  visuri  mirabilia  iii 
lege?  Nisi  rorle  {tt^aud.  visuri  siiit)  in  casis  festa 
frondium,  in  tcmplo  pecudum  sangninem ,  in  pas- 
cha  agni  viciiinam,  (a)  in  summn  religione  sahbati 
otium?  (b)  Sed,  iit  puto,  fieri  haic  al>  bis  qui  ad- 


ntenduin  sit  uiidc  venial  auxilium  :  Auxiiium  meum  a 
DomittOt  fjui  fecit  OBium  et  lerram,  Hscc  felix  fldes 
cst,  lixc  vera  conressio,  bx^c  spes  a:terna,  etcoelesUs 
benedictionis  digna  muneribus. 

6.  CujuSy  de  quo,  ad  quem  sit  liic  versus.  —  Deni- 
que  quia  propbciia  omnis  in  spiritu  est,  statim  bea* 
tam  bnnc  ejus  conressionem  (g)  in  persona  propbet» 
sancti  Spirilus  consecula  benedictio  est,  Vers.  5 : 
Ne  del  in  commotionem  pedem  tuum,  neque  dormilet 
qui  custodit  te.  Sciisus  ipsc  signiflcat  convcrsionein 
faciam  esse  personse.  Ad  eum  enim,  qui  superius  lo- 
cutus  est,  sermo  conversus  est  :  Ne  det  in  commotio* 
nem.  Quis  ?  nempe  qni  fecit  coelum  et  lerram.  Pedem 
tuum.  Gujus?  quaerimus.  Namqiie  ejus  qui  levavit 


spectalores  aderant  videbantur.  Noii  crgo  (c)  ad  id  B  ociilos  in  inonies,  ct  qiii  conressus  est  quod  auxilium 


rovclandi  sunt  427  ^^^^^^  ^^^^  cerncbalnr,  scd  ad 
id  quod  intelii^i  opiabaiur  iii  lege. 

4.  Montes  proplietici  iibri.  Angclica  minisleria,  — 
Meniis  ergo  oculos  propheta  elcvnvit  in  inonles. 
Quosnam  in  moiites?  Non  utiquc  iii  bos  lucis  atqtie 
aris  profanalos  et  conveniibus  inipios,  ncquc  in  illos 
silvis  horridus,  snxis  nudos,  prxruplis  invios,  nivi- 
bus  concrctos  :  quid  cnim  in  hisaut  admiraiionisaut 
spei  situni  est?  Sed  monies  accipimus  prophelicos 
libros  ex  tcrra  in  altum  elaios,  per  qnos  sit  in  supc- 
riora  conscensus,  et  gradiis  in  a:tcrna.  Poierimus  aii- 
tem  et  montes  exisiimarc  nngclicn  minisieria  et  coe- 
lorum  virtutes  et  poicstates,  quarum  minisierio  nobis 
in   sublimia  prxstatur  adhcensiis.  Si  eniin  seciin* 


ejus  esset  a  Doinino.  Sed  et  iilud,  ne  det^  opianlis  el 
bencdiccniis  nffeclusesi.  (ii)  Ei  qiiisoptat?  Illescilicet 
qui  nobis  esi,  prxier  Domiiium,  428  alius advocatus 
de  quo  nil :  Et  aiium  advocalum  (i)  mittet  vobis  :  qui  et 
ioquitur  in  propiietis  (Joan.  xiv,  IQ).  Quid  ergo  advo* 
catus  hic  loriuilur  ?  Gonfessorein  utiquc  hujus  fidei  ei 
spci  benedicit  :  Ne  det  in  commotionem  pedem  fiiHm» 
neque  dormilet  qui  cuslodil  le,  Scd  ulraque  haec  indi« 
gna  Deo  snnt,  ut  et  coiiimotioni  tradat,  et  dormitet 
ct  posl  custodios  vigiliam  ex  qiiadam  laboris  conli- 
nnntinnc  rcqiiicscal.  Scd  anlequam  id  attingamos, 
qnid  in  pcde  significntionis  sil,  tractandum  est. 

7.  Pes  carnis,  et  pes  animi  quid,  —  Pes  est  pars 
corporis,  omne  corpns  in  rcs  criiciendas  agendasque 


dum  (d)  Daiiielem  Doininus  ipsc  mons  inagnus  est  C  circumferens.  Ct  quia  Scriplura  per  corporalia  spiri- 


{Dan.  II.  35),  non  ambigendtira  est,  monteseos  nuu- 
cupari,  qiii  prxcepli  ejus  et  voluntatis  et  communi- 
caudx  in  iios  bcatiuidinis  sunt  ministri. 

5,  In  liffc  ievantur  ocuii,  sed  ab  liis  auxilium  non 
exspeciatur,  —  In  hos  igitur  moiiles  propheta  ocu- 
los  (e)  cordis  clevans,  borumque  inlra  sc  oniiiium 
monila,  minisierin,  oflicia,  dona  conlcmplans,  et  in 
bis  iiitelligentia;  su»  lnmen  iniendens,  reddidit  sen- 
sui  suo  contemplatx  speciei  inlegram  perfcclamque 
naturnm,  el  loium  id  quod  cogiiatione  videral,  mente 
conlinuit,  sciens  undc  ei  vcnturum  esset  auxilium, 
dicens,  Vers.  %  :  Unde  veniet  auxiiium  mihi,  Sta- 
timquc  sihi  beala  confessione  respondit  :  AuMiium 
meum  a  Domino,  qui  (ecil  ciBium  et  lerram,  Ad  montes 


ulia  docet,  ct  invisibilia  per  visihilia  deroonsirat; 
sub  pcdis  nominc  moius  menlis  nosirx  incessusque 
significal,  ut  in  boc  codein  propheia  :  Uei  autem 
paulo  minus  moti  sunt  pedes  (Psal.  lxxii,  2).  Utique 
bi  semper  carnales  movcntur  in  corpore  :  et  quo- 
modo  periculi  rcs  csi,  quod  penc  sint  moti ,  qiioruiD 
ut  semper  moveantur  proprium  offlcium  esi^  Sed  et 
in  Evangcliis  Dominus  pedcs  alios  signiflcans,  dex« 
triim  scnndalizantemjus«ilabscindi,  dicens  :  Etsipe$ 
tuus  dexter  scandaiizat  re,  abtcinde  eum  {Matth,  v,  30; 
Marc.  IX,  44 ;  Matlh,  xvni,  8).  Numquid  si  in  pede 
dextro  scandalum  est,  minns  scandalizabit  sinister? 
Aut  qnid  illn  pars  corporis  potcst  tcnlaiionis  afferre , 
cum  ipsa  absque  aliquo  appetitionis  affectu  solum  iQ 


quidem  oculi  elevantur  :  qiiia  per  cos  est  doctrina)  D  re  (j)  babeat  ministerium  necessarix  servituiis?  Ergo 


(a)  Rcgius  codex  cum  Turon.  in  summa  reiigionis, 

(b)  lii  vulgttis,  el  ul  pulo  fieri,  Hwc  ab  liis  qui  spec' 
lafore<,  elc.  ob  viiiosain  intcrpunctionem  non  inielli- 
gilur  qnid  llilarius  sihi  vclit.  Ycrhorum  illius  hic 
naiivus  ordo  :  Sed,  ul  puto,  hwc  ciiiii  sensibilia  gesta 
siiil,  ab  liis  qui  adspeclalores  aderanlf  videbantur  fieri. 
Quxdanr  verba  iminutavimns  nucioritale  inss. 

(c)  In  mss.  reg.  cl  Turon.  in  id,  Forte  hic  prxpo- 
sitione  in  signiflcnnlnr  intuitus  rcrtKm  praesentium, 
sequenii  uuiem  ad  inteliigenlia  rcrum  futurarum 
quas  pr^sentibus  adumbraniur. 

(d)  Turon.  ms.  Daniheium, 

ie)  khesicordis  a  mss.  reg.  et  Turon. 

(0  Soln  editio  Par.  perfeetus  accessus.  Alii  libri, 
ffrofectusaccessus,  escepto  Turon.  ex  quo  reponimus 
frofectui^  adscensus.  Posset  et  hoc  toUun  sicrestitui. 


quia  per  eos^  piita  vel  propheticos  libros,  vel  ange- 
l4)S,  doclrinm  minislerio  profectus  est  adscensus,  meniis 
iiimirnin  nd  supcriora  et  a*leriia. 

(g)  Edili,  ad  personam,  Rectius  ms.  Turon.  tn  per^ 
sona,  scilicct  prophcUc  hic  loqucntis. 

(h)  Itn  in  mss.  Atin  vulgalis,  et  quis  oplavil?  lUe 
utiquc  oplavit,  qui  in  nobis  est  prceter  Deum  aiius  adf 
rocatus:  noii  bcne  sonat  illud  prceter  Deum,  quasi 
Spiriius  sanctus ,  qui  est  advocaius  alius ,  Deus  ikni 
cssei. 

(i)  Bad.  Er.  et  Lips.  mitio,  Par.  miitam,  Praeferi- 
mus  cum  mss.  reg.  ac  Turon.  mitiet  :  quomodo  rur- 
sum  lcgitur  in  Psal.  cxxv,  num.  7. 

0)  t^diii,  in  se,  Yerius  mss.  reg.  ac  Turon.  m  re 
scil.  exsequenda,  non  autem  in  appetCDda. 


«W  TRACTATUS  IN  CXX  PSALMUM.  658 

m  oculimeniis,  ita  el  pcdes  iiilcliigcndi  sunl»  ha- A  demonslrans.  Sed  quis  liicest,  qui  neque  dormitet, 

ncque  dormial  ?  llle  scilicct,  qui  euttodU  ItraeL  Israel 


bertcs  in  sc  ct  intcliigcntia!  visum,  et  volunlatis  mo- 
tionem. 

8.  Deus  in  tilia  non  tradetis  cur  tradere  dicatur,  — 
Non  esl  autem  inlclligcndum ,  quod  ideo  isti  bcne- 
dictio  sit  :  Ne  det  in  commotionem  pedcm  tnum,  inni- 
quam  aliquos  Deus  tradnt  in  vitin,  in  qurc  podilius 
corrupUe  mcnlis  invehimur.  Non  illc  nos  tradit,  scd 
cum  ab  eo  abscedimus  consequiiur  (a),  Nnm  cum 
pedibus  corruptx  mcntis  invcliiumr,  non  illc  nos 
Iradit,  sed  nos  ab  co  pcr  pcccata  dcsclscimus.  Et 
cum  in  peccaloribus  ipse  non  liabitei,  discessionem 
nostram  ab  eo  consequitur  ei  absccssio  ejiis  a  nobis ; 
quia  nos  ab  eo  per  peccaia  discodimus.  Ei  discedente 
eo  a  nobis,  in  omnes  dcliclorum  fovcns  incidimus, 


Genesis  exponit  eum  esse  qui  Deum  viderit  {Gen, 
xxxii).  Jncobenim  pniriarcba  post  luctamy  quam  cura 
Dco  liabiierat ,  boc  nomen  :icccpit.  Ultra  biimanam 
nnliirnm  Dcum  coiiliiens  fiilei  siia;  oculis  ,  dignus  hoc 
noniinu  esl.  Deum  autcm  adeo  vidit ,  nl  benedici  se 
ab  eo  prccarctiir.  Mcminil  el  Pauliis  csse  nunc  in 
plebe  gentiuin,  id  est,  in  populo  Ecclesia;,  Isrnel  di- 
ccns  :  Paxsuper  eum  et  super  hrael  Dei  {Gal.  vi,  16); 
nc  forto  nomcn  lioc  antiqiinc  tantum  illius  plebis  fuisse 
existimnrctur.  Ergo  et  si  illc  non  dorniit  qiii  cuslodit 
Isrnel,  et  proprium  Israel  nomen  esl  Dcum  videntis  ; 
ille  iicce.<isc  e»t  cusiodintiir  ,  qui  elevatis  ad  montes 
ociilis   viilil  ,  ei   dixil  :   Auxilium   meum  a  Domi- 


et  per  amplissinmm  morlis  viam  currimus,  domina-  B  »0  ,   qni  fecit   ccelum  et  terram.   Impcnditur  crgo 


lui  dxmonum  subditi,  quibus  nos  Dci  a  nobis  absccs- 
sio  dcrelinqnit  (V,  litt.  iO,  PsaL  cxviii,  n,  f}  et  6). 
Et  desolatio  cjus  idcirco  Iraditio  esl,  quia  peccatores 
obtinere  dinbolus  nisi  {b)  Dco  nb  bis  abscedente  non 
poterit. 

429  ^  Q"*  dormireet  vigitare,  Sanctus,  et  perverBUs. 
—  Caeterum  nobis  pcncs  eum  mancntibus,  vel  eo  in 
nobis  mancnlc,  pervigil  ciistodin  e<i  el  iiidercssa  mii- 
nilio.  Vcrum  si  pcr  lcporem  fidei  dorminmus ,  dor- 
mil  {e)  ipsc  iii  nobis.  Non  cnim  in  .Tlernn  Virtute 
somnus  aut  re>iiiies  cst ,  cujiis  Angeli  et  nomine  et 
nalura  vigilantes  sunl ;  bncc  enim  sunt  terrenis  cor- 
poribus  ncGCSsaria  :  scd  quin  sccundiiin  fidein  nos- 
tram  aut  vlgilantem  ,  nut  dormienlem  ,  Dei  auxilium 


fiilei  liiiic  coelestis  ciislodia,  et  acternac  vigiliae  muni- 
tionem  confessio  isin  sortitur,  qux  (d)  perfecte  scc- 
tanda  ,  obtinend:i.,  retinenda  est .  nnmquam  cus- 
todia  cjiis  iii  nos  ,  quem  sic  confiiebimur ,  dor- 
micnle. 

430 1  ^  •  Manus  dexterce,  Dextera  quid,  Manus,  — 
Ac  iic  aiiciijus  altcrius  {e)  insomnis  cuslodia  dcmons- 
trari  exisiimaretiir,  siibjicilur :  Dominus  cnslodiet  te  : 
illc  utiqiie,  qiii  feciiccelum  et  terram.  Dehinc  custodiac 
ipsius  ralio  disiinctn  est,  Vers.  5  :  Dominus  protectio 
lua  supra  manum  dextera:  tuas.  Jam  ct  siiperius  diximus^ 
pcr  ea  quc  corporalia  .(^nnt ,  significari  incorporalia. 
Infirinitas  eniin  intelligentise  nostrsc  conscqui  invisi- 
bilia  non  poiest,  nisi  per  visibilium  coniparaiioncm : 


nobiscum  aut  vigilabit ,   :tul  dormiet :  idcirco  Domi-  C  ut  nunc  id  quod  dicitur ,  seiisnm  nostrum  nisi  per 


nus  frequenter  el  vigilans  significaiur,  et  dormicns. 
Quo  exemplb  illud  in  boc  codcm  propliela  dictum  est : 
Cnm  sancto  sanctus  eris  ,  et  cum  perverso  perverterit 
{Ps.  xvn,  26).  Numquid  Dcus  non  semper  sanctus 
cst ,  ul  ctiam  aliqiiando  pcrversus  sit  T  Non  utique. 
Non  enim  qiiidquam  nisi  bonnm  in  eo  et  acternum  est: 
sed  quia  secundurn  nniusonjusquc  mores  ac  studium 
uniciiique  Deusadjacct;  ideirco  et  perversis  aversus, 
et  sanctus  in  sanctis  esi. 

10.  Deus  somni  expers.  Israel  quis,  Cui  invigiUi 
Deus, — Atquc  ut  ostenderct  cx  nostrn  polins  ad  fidcm 
dorinitionc  sonuium  cssc  custodiae,  neque  in  naluram 
cuslodia;  coelcstis  somni  requiem  convenire  ,  quin  in- 
defessa  sit  ct  aeicrnn  ,  statim  connexuit ,  Vers.  4  : 
Ecce  non  dormitabit^  neque  dormiet,  qui  custodit  IsraeL 
Imprecatus  supcrius  ne.dormitnrct,  nunc  neque  dor- 
mitarenequedorinire  ait :  dormiLitionem  superius  ex 
nostraabcodisccssione  significans;  nunc  autcm  neque 
dorroilare  nequedormire,  quia  sit  aeterniuis  indefe.<isa, 

(a)  Hic  subaud.  traditio  :  nisi  malis  cum  mss.  Tu- 
ron.  et  reg.  consequitur  et  absceuio  ejus  a  nobis ;  auia 
nos  ab  fo,  cic,  omissis  quinque  versibus  intermediis. 

{b)  Perperam  hic  apud  Par.  praefixa  est  praepositio 
a  :  cum  hic  verbum  obtinere  possessionem  sonet, 
iion  permissionem.  Porro  obtinet  nos  diabolus  cum 
discedit  Deus.  Discedii  aiitem  Deus  cum  peccamuB. 

(c)  Editi ,  Numquid  dormit  et  ipse  nobiscum  f  /V«- 
quaquam.  Non  enim  ,  etc.  castigantur  auctoritate 
mss.  ^ 

«   {d)  Abest  perfecte  a  mss.  reg.  et  Taron. 


nomen  inanus  et  dexterac  non  adit.  Quaniquam  hic 
contra  natune  inlelligentiam  manus  eldcxtcrn  posita 
slt.  Sic  eniin  dicitur: Dominus  protectio  tua  suprama' 
num{f)dextera!  twe,  Absolulnrcsesset,sidictumcsset 
supra  mnnum  dexlernm  tuam.  At  vero  cum  ita  dica- 
tur,  supra  manum  dexieras  tum;  significari  videtur  dex- 
tera,  Iiabcns  inanum  dcxtcram  et  sinistram.  Hoc  non 
recipit,  ncc  natura  liominis,  nccsensiis.  Vcrum  sem- 
pcr  Scriptura  dexterain  partcm  optimamntqueutilis- 
simam  demonstrat.  Et  quidem  Ev^tngelia  percosqui 
a  dextcra  etsinistra  suiit,  significantiam  intelligentiae 
utriusque  monsirabunt  {Matth.  xxv  ,  53).  Manum 
vero  elTcctum  omnis  operis  accipimus.  Unde  illud 
etiam  ab  hoc  eodem  propheta,  sic  dictum  est :  Lt- 
bera  me  de  ore  leonis  et  de  manu  canis  unieam  metm 
^  {Ps.  xxi,2l , 2!2).  Neque  cnim  in  boc  animal  oblatrans 
et  rabidiim  pars  (g)  liaec  corporis  conveniebat  :  sed 
ab  operibus  se  malitiaeliberari  dcprecatur.  Ergo  quia 
adversantes  nobis  daemonium  viriutes  optima  et  va- 

(e)  Editi,  in  somnis^  diiobns  verbis.  Patet  unicum 
esse  ;  ui  insomms  nunc  dicatur ,  quae  proxime  niim- 
giiam  dormiens  eustodia  nuncupata  est.  Regitis  ms. 
babel  in  somnum  custodia,  Mic.  omnem  custodiam. 
Veram  lectionem  exhibet  Turonensis. 

(/)  Hic  ad  marginem  adscripsit  Erasmus  :  Alqui 
nunc  etiam  Grasei  dixtrah  legunt,  non  deytra.  Non 
(amen  Hilarius  ita  lesii  solus.  Eamdem  Icctionem  se» 
guitur  Augustinus.  Hanc  exhlbent  vetera  psalieria, 
Romanum,  Mediolanum.  Carnutense,  Germanense* 

(g)  Bad.  et  Er.  cum  mss.  hujui  corporit. 


6:.9 


SAIfCTI  HILARII  EPfSCOPI 


Jidissiroa  /idei  nostrac  opera  debilitare  ei  convulne-  A  quilur  deinde  ^   Vers.  7 


GCO 

Dominus  custodiei  te  ab 


rare  contendunt :  idcirco  xupra  manum  dextem  cus- 
todia  Dei  vigilatura  promittitur  :  ut  illibata  in  nobis 
bonse  Toluntaiis  opera  perseverent ,  quibus  manenti- 
JNis  aelerni  illius  ei  beati  temporis  regno ,  absiersa 
omni  infirmitate  corporeae  labis,  (a)  utemur. 

12.  Solit  et  luncB  proprietas.  —  Nam  id  nobis  in 
eo  quod  sequitnr  (b)  Propliefx  spiritus  pollicetur  , 
dicens,  Yers.  6  :  Per  diemsol  non  urette^  nequeluna 
per  noctem,  Elemeniorum  horum  natura  hanc  in  se 
efficicntiam  babct ,  ut  unumquodque  eorum  in  suo 
tempore  humanorum  corporum  vires  per  demutaiio- 
nem  imbecillx  in  nobis  substantioc  infirmet ,  ut  sol 
calore  ,  luna  frigore  adurat :  sitque  per  anni  cursum 
lalis  eorumdem  conversio  ,  ut  biberno  lempore  sol 


omni  malo,  Et  a  quibus  malis  custodiet  Doniinus  T 
Non  opinor  ab  his  qiise  pntantiir  :  hxc  enim  sunt  in- 
firmitati  nostrae  et  corpori  debita  ,  mori ,  infirmari , 
egere  :  quaesi  mala  esseni,  (d)  nec  Abel  niortuus, 
nec  Jobcruciatus  esset,  nec  Petnis  pecunia  quam  iii 
eleemosynam  poscebatur  cguisset.  Ergo  fidelem  ani- 
mam  ab  omni  malo  Domiiius  custodii,  id  esi,  ne  eam 
diaboli  tinea  corrumpat ,  ne  fur  obrepat ,  ne  canis 
oblatret ,  ne  lupus  laceret ,  ne  ursus  desaeviat,  ne 
pardus  insiliat ,  ne  ligris  advolet ,  ne  leo  vasiet.  Uxc 
enim  nunc  sunt  diaboli  ministeria  ,  haec  omnia  ejus 
in  tempore  saeculi  hujus  oflQcia,  vitiis  consumere, 
blandimentis  subrepere,  oblectationibus  lacerare,  aro- 
bitione  insilire,  lasciviis  (e)  advolare,  et  tota  virtutis 


non  adural,  luna  adurente  ,  scd  solvat ;  (c)  rursuro-  B  suae  potestate  vasiare.  Ab  hoc  igitur  omni  maio  Dei 


que  xstivis  mensibus  sol  urat ,  et  luna  dissolvat. 

45.  Psalmi  hi  non  corporaliter  intelligendi,  —  Qui 
itaque  hxc  putant  corporaliier  intelligenda  :  quaero 
quid  asserant  Prophetam  431  c>»  Q^^  ^^  montes  ocu- 
lossuos  elevaverit,  polliceri  in  eo  quod  dicitur  :  Per 
diem  sol  non  uret  te,  neque  tuna  pernoctem  ?  Non  enim 
manente  nalura  corporis  nostri ,  natura  quoque  ele- 
mentorum  demntabilis  fict ;  ut  non  naturae  sux  ia 
naturam  nostram  consuetudiiie  perseverent.  Aut 
numquid  quisquam  audebit  hanc  sibi  in  hoc  sxculo 
flrmitatem  corporis  sperare,  ne  aduri  nocte  ac  die 
possii,  beaio  palriarcha  Jacob  perustum  se  noctis 
frigore  et  calore  diei  conquerenie,  cuni  dicil :  Et  (ui 
diei  perustus  calore^et  gelu  noctis  (Gen,  xxxi,  40). 


expectanda  custodia  est.  Ei  quia  in  animam  niaxime 
saeyiat ;  (f)  nam  debiium  nobis  est,  ut  adversus  euoi 
pugnemus  in  corpore  ,  non  est  enim  nisi  ex  concer- 
talione  victoriu  :  idcirco  subsequitur :  Custodiel  ani- 
mam  tuam  Dominus  :  ne  quid  tot  432  taiitisque  su- 
perius  memoratis  malis  in  eam  sit  potestatis. 

16.  Sinu  AbrahcBjusli  ad  regnum  coslorum  reserffati. 
—  Tenuit  aiitem  propheticus  sermo  oi  diiiem  suum  , 
dicens :  Dominus  custodiet  {g)  exitum  tuum  ei  introitum 
iuum  ex  hoc  et  usque  in  sceculum,  Non  enim  temporis 
hujus  et  sa^culi  est  ista  custodia  ,  non  aduri  sole  ai- 
que  luna  et  ab  omnimalo  conservari ;  sed  futuri  boui 
expectatto  est,cum  exeuntes  de  corpore  ad  introituni 
illum  regni  coelestis  percustodiamDomlni  fidelesom- 


14.  Quietis  aBterna  felicitas.  —  Scd  Propheta  nunc,  C  nesreservabunlur,  insinuscilicelinteriniAbiahscol* 


yel  Spiritus  per  Prophetaro  novit  illam  beatiiudincm 
temporum  in  qua  a  nobis  omnis  demutalio  corporcae 
infirniiiatis  abscedit,  in  qiianon  frigus,  non  calor,  non 
nox  et  demutalio,  sed  xterna  dies  et  beala  tempe- 
ries  sit,  jusltiiae  \n  nos  soledominanle.  Cujus  tcmporis 
requiem  jam  in  deserto  Dominus  prdcformans ,  po- 
pulo  suo  diurnum  calorem  coliimna  nubis  ,  et  noc- 
turnumfrigus  actenebrascolumna  ignis  tcmperabat. 
In  hac  igiiur  a^terna  temporum  et  beaia  lemperie  , 
quisquis  Domini  custodiam  promeruerit ,  permane- 
blt :  ne  natura  corporis  gelu  lunae  ,  et  calore  solis 
nratur ;  Sed  saeculi  hujus  malis  et  injuriis  liberatus  , 
in  xternis  el  beatis  et  temperatis  quiescens  ,  glorifi- 
cati  corporis  sui  sumat  solidam  indemutabilemque 
naturam. 


locati ,  quo  adire  impios  interjectum  chaos  inhibci, 
quo  usque  introeundi  rursura  iu  regnum  coeloruin 
tempus  adveniat  {Luc,  xvi ,  26).  (/i)  Cusiodiet  eif  o 
Doroinusexiium,  dumde  corporeexeuntcs,  secreti  ;ib 
impiis  interjccto  chao  inquiescant.  (t)  Custodiet  iii- 
troitum  Dominus,  in  actcrnum  illudctbeatum  regnuw 
introducens.  Ipse  est  enim  qui  ait:  Ego  sumjanua; 
{Joan.x,  7);et,  Nemo  vadit  ad  Patrem  nisi  per  me 
{Joann.  xiv  ,  6);  id  est,  Dominus  noster  Jesus  Ghris- 
tus,  qui  est  benedictus  in  saecula  saeculorum.  Ainen. 

PSALMUS  GXXI. 

Canticum  graduum  Davld. 
ijtKtaius  sum  in  his  quas  dicta  sunt  mifu  :  /n  domum 
])  Donnni  ibimus.  Siantes  erant  pedes  nostri  in  atriis  Je- 


45.  Mala  putaia.  Mata  vera  vere  cavenda,  —  Se-      rusalem,  Jerusalem  quw  (Bdificatur  ui  civiias  ,  cnjus 


(a)  Edlti»fil«mdpem»r.  Yerius  mss.  niemut.  Quippe 
yerbum  iiii  pro  frui  Hilario  familiare  est ,  ut  videre 
est  inpsal.  II,  n.  15  et  16. 

(b)  in  vulgalis,  prophe^m  spiriius. 

\c)  Auctoritate  mss.  reg.  et  Turon.  removimus 
hinc  verba  luna  avenenie  se  $ole  uratf  qu£  glossctna 
aapinnt. 

(d)  Sic  reg.  ms.  cum  Tnron.  Excusi  vero,  ei  Abet 
mverei. 

(e)  In  vulgaiis  ,  aliieere.  Verlus  In  nlss.  advoiart , 
Juxta  illud  superius,  ne  Hgris  advotet, 

iS)  In  ros.  Turon.  nec  debiium  :  forsitan  Yerins. 
Sed  aliquid  hic  deesse  suspicamur^  pnta,  nee  deiriium 
nobis  est,  ut  adversus  eum  cunodiamur  in  edrpore 
(quia  ut  auperius  dictum  eat :  corpori  delfita  iiml 


mori,  infirmari,  egere)^  sed  iantumut  pugnemus in  em^ 
pore^  etc.  Mox  ex  eodcm  ms.  resiituiinus  cueiodiei^ 
pro  cuilodiat  animam. 

(a)Edili»  eftiirroiftim /tiKm  etexfliim  tuum.  Huiic 
ferborumordinemmuiamus  inss.  auctoriiate :  sicqiie 
pt>stulatsubnexaenarrttio;  curo  prius  sii  nos  exire 
de  corpore,  quaro  in  reg num  fleternuro  introduct. 

{h)  Turonensis  codex  aprtma  manu,  eustodiet  erga 
Dominus  edtum  de  corpore  ui  exeumes  :  secundis  au* 
tem  curis  expuncto  «r,  repositum  eti  dum  Jlixta  ref. 
ras.  In  vulgatis  hic  legitur  cusiodiif  ao  postea  ^nie^- 
tuni, 

(f)  Sic  ms.  Turon.  suffragante  rcgio.  Editi  Tem 

cusiodit  et  tii(roimm|  dum  nos  m  eetemum Aiiro- 

dueit. 


6CI 


TRAGTATUS  IN  GXII  PSALMDM. 


partieipatioenmidiptum.  ///tcfntm (Infraabest  enim)  A  Jenisalem,  quia  eadem  (a/.  quse  eadem)  el  Sion  eit; 


ascendenml  trilmt,  tribut  Domini,  tettimonium  Israel 
ad  con/itendum  nomim  Domini :  quia  illic  tederunt  te- 
det  in  judieio  ,  tedet  tuper  domum  David.  Rogate  quce 
ad  pacem  tunt  Jerutalem :  et  abundantia  diligentibut  le. 
Fial  pax  m  virtute  tua ,  et  abundantia  in  turribut  tuit 
(Hil.  addit  gravibut.)  Propter  fratret  meot  toquebar 
autem  (Hil.  non  habet  autem)  pacem  de  te,  Propter 
donmm  Domini  Dei  nottri  (  Domini  Dei  mei )  quwtitn 
bona  tibi, 

TRACTATUS  PSALMI. 

1.  Calum  anhelanthuncpsalmumcapit.  Spet  notlra. — 
Qui  spe  coelestis  desiderii  dclineiur,  nihil  obscuriiaiis  in 
psalmo  habebit :  ex  suo  enim  sensu  intelligeniiam  pro- 
phelicse  magniloqaenlicc  consequeiur ;  4S3  namque 


per  cujus  incolatum  ,  quia  domus  Dei  est ,  nos  quo* 
que  cives  sanctorum  et  domestici  Dei  sumua.  Hinc 
ergo  laetitia  est,  quod  dictum  sit  in  domum  Domini 
nos  iluros. 

3.  Pedet  in  atriit  tlantet  ApottoU.  »  Sed  qui  isla 
dixerunl,  ne  forte  ignorent,  neve  a  domo  eadem ,  ia 
quam  nos  iluros  nunliant,  peregrinentur ;  sed  dicunl, 
Yers.  2  :  Stantet  erant  pedet  nottri  in  atriit  Jeruio^ 
lem,  Non  iiicerta  nuutiant»  non  incoguita  poltioentufi 
Hanc  domum  desiderabiiem  et  dilectam  a  multis 
agnovimus.  Nam  dicit  Scriplura :  Unam  petii  a  Do* 
mino  ,  hanc  requiram  ,  ut  inhabitem  in  domo  Domini 
omnet  diet  vito!  434  ^^*  >"  videam  (c)  delectationet 
Domini ,  et  vititem  templum  ejut  (  Pt.  xxvi,  A  ),  Et 


{id  ett^  quippe  cuni)  cum  se  meminerit  scriplum  Dei  B  rursum  :  Domine^  dilexi  decorem  domut  tuw^  et  loeum 


coliaeredem  et  consortem  a^ternorum  bonorum,  et  si- 
milem  angelis  ex  resurreciione  renovandum,  et  cor- 
ruptione  deposita  in  gloriam  Dei  ac  Domini  nostri 
Josu  Ghristi  corporis  conrormandum,  fulurumque  in« 
colam  civitatis  coelestis  vivis  lapidibus  exstructa*.  de 
qiia  scriptum  est  in  Evangelio,  cum  Domiiius  jurare  per 
coeluro  inhibuisset,  adjecit ,  diceiis  :  Neque  per  Je- 
rotolgmam^  quia  dvitat  ett  regit  magni  (Malth.  v,  55) ; 
non  utique  eam  significans,  quae  propheias  occidit  el 
lapidat ,  sed  eam  cujus  beatus  Paulus  iia  meininit : 
Vot  ettit  civet  tanctorum  ei  domettici  Dei^  tuperxdi^ 
cati  super  fundamentum  Apottolorum  el  prophetarwn 
[Ephet,  II,  19  et  20) :  ciimque  icgerit,  ea  qux  nunc 
sunt,  ex  parte  esse,  nosque  per  spcculum  interim  et 


(d) habitalionit  gloruB  tuos  {Ps.  xxv,8).  Hsecdomusde- 
siderabilis,  hic  auditus  la^tabilis,  fundamenioduodecim 
vivarum  gemmarum  csse  vivos  lapides  exstructos » 
cxcisos  priinum  ad  opus  aedificationis  a  Moysein 
lcge ,  a  propheiis  in  passionibus  suis,  a  Domino  in 
corpore ,  ab  aposlolis  in  niartyriis ,  a  sanclo  Spirilu 
in  virtuiibus.  Ili  aedificalores ,  hxc  xdificia,  hsec  ci- 
vitas.  (e)  Ili  stantes  pedes  in  ejus  atriis ,  custodea 
scilicct ,  quibus  daUe  sunt  claves  domus  liiijus :  dic- 
tum  est  enim :  Vobis  dabo  claves  regni  ccBlorum. 
Speciem  domus  ignorantibiis  nuntiantes  beaii  pedes, 
et  a  Propheta  meritolaudali :  Quam  pulcherrimi  pedet 
evangelizantium  pacem  {Eta.  lii,  7). 
4.  Jerusatem  ccelestit  in  diet  aidificatur.  —  Ac  no 


ju  aenigmnte  videre ,  perfecto  autem  venienie,  et  C  convenire  qiiiilquam  liorum  in  eam  Jerusalem  qu;c 


qux  nunc  pro  parte  sinl,  destruenda  ,  et  facie  ad  fa- 
ciem,  tamquam  corporali  visu,  ea  (a)  qu.x  nobis  nuuc 
sunt  invisihilia  contemplaiuros  ,  ubi  non  aRgritudo « 
non  mors,  non  moeslitia,  non  terror  sii  (ICor.  xni, 
i2).  Ilaec  cum  quis  annuniiata  ab  angclis,  pru.'rormala 
in  lege,  exposita  a  proplietis,  a  Domino  exemplis 
repraesentata ,  pncdicata  ab  Apostolis ,  ipsi  sibi  liaec 
eadem  per  fidem  possibilia  cognoverit ;  proclamari 
nece.<se  est  exemplo  Propheto;,  Vers.  1  :  ILmtaiut 
tum  in  hit  qua:  dicta  tunt  mihi, 

2.  Lanitia  de  aditu  domut  Dd.  —  Sed  quae  sunt  illa 
quse  dicia  sunt,  ex  quibus  laetitia  suscepta  esi?  Nem- 
pe  id  quod  sequitur  :  /n  domum  Domini  ibimut.  Hinc 
gaudetur,  hinc  exsuUalur,  quia  haec  dicta  siint,  quod 


tcrrena  fuil  exi^liinaretur,  id  consccutum  est ,  Vers. 
5  :  Jerutalem  quce  tedificatur  ut  civitat.  Non  civitas 
sed  ut  civilas ;  quia  illa  terren»  civitatis  aedificaiio , 
et  templi  cxstruciio,  et  tabernaculi  insiitutio,  speciem 
aeterns  illius  et  coelesiis  civiialis  praifigurabat.  fit 
quia  in  omne  tempus,  et  usque  ad  saeculi  consumma- 
tionem,  et  per  omnium  generationum  aelaiem  xdifi- 
catio  coelestis  hujus  civitaiis  explenda  cst ;  ideo  xdi- 
ficari  eam  sine  temporis  definiiiono  significat,  dicens: 
j£dificatur  ut  civitat :  (/)  donec,  ut  Apostolus  ait, 
intret  plenitudo  geniium  ,  et  tunc  quod  esl  reliquuin 
Israel  salvabiiur  (Rom,  xi,  i5  et  26). 

5.  Unitate  ei  tociamur.  —  Sed  quia  unum  Ecclesiaa 
corpus  est ,  non  quadam  corporum  confusionc  per- 


euiidum  in  domum  Domini  sit.  Domus  Doinini  quae  D  mixtum  ,  neque  singulis  in  iiidiscrctum  acervuin  e( 


sit,  psaimo  altero  docuit  dicens :  Quoniam  eiegil  Do- 
minut  5toN,  prtgeiegit  eam  in  habitatiouem  sibi.  Hac 
requiet  mea  (b)  in  tacnlum  swculi ,  hic  hahitabo ,  quo- 
niam  prteelegi  eam  (Ps.  cxxxi,  15)  :  non  ulique,  ut 
diximus  ,  hanc  tcrrenam  et  caducain  et  pocnas  im- 
pieiatis  suae  lueDtem,  sed  illam  liberam,  ct  coeleateio 

(a)  In  mts.  reg.  et  Turon.  qua  tum  nobit  tint  vrsl- 
bilta  contemptaturos.  Lcctio  non  spemenda. 

(b)  Duo  mss.  in  scecula  tceculorum :  non  uliquet  eic. 

(e)  Regius  codex  a  prima  manu,  voluntatem  :  a  se- 
cunda,  dHaetlcnet.  Graec.  Thv  Tf/mvoniToc. 

(d)  Turou.  ms.  cum  reg.  tabernaculi ;  uec  dissidet 


informcm  cumulum  adunatis,  aed  per  fldei  uniuitom, 
per  chariiatis  societatem ,  per  operum  voluntatisque 
concordiam  ,  pcr  sacramenii  unum  in  omnibus  do- 
num,  unum  omnessumus,  in  quod  nos  hortaiur  Pau« 
lus  dicens :  Obteero  vos ,  fratret ,  ict  idiptum  tapiatit 
omnet^  eamdem  charitatem  exercentet  (I  Cor,  i ,  10)  : 

graec.  tov  trw^i^yMw :  ac  postea  aditu$  leetabilit,  ioeo 
auditus  lastabilis. 

(e)  Ua  codex  Turon.  Alii  vero,  hinc  ttantet,  Tum 
Par.  pedibus  in  ejus  atriit.  Subinde  editiones  aiiae  » 
verbo  custode^  omisso,  tciiicei  quibui  oblateB  tunt  c/a- 
vet,  ctc. 

(f)  Vocabulum  donec  abest  a  ms.  reg.  Neque  ex- 
stat  in  Turon.  sed  ejus  iocO|  ut  ticut  Apottofut  at(.j; 


668 


SANCTI  lilLARII  EPISGOPl 


m 


et  cum  fiierit ,  ut  scriptum  est :  Erat  autem  omnhmi  A  confUendum^  inquit,  nominl  Domini,  Tribns  enim  D<h 


qui  eredebanl  cor  et  anima  ( a1.  una )  unum  {Act,  iv, 
32) ;  tonc  erimus  civitas  Dei,  tunc  sancta  Jerusalem : 
quia  Jenisalem  opdificatnr  ut  civitas,  cujus  parlicipatio 
e$t  in  idipsum,  Dissidenles  autem  a  coetu  sanctorum 
et  se  ab  Ecclesix  corpore  {a)  peccatis  prxcipitnntibus 
separantes,  participationem  sanctre  isiins  domus  non 
habent :  quia  participalio  hujus  civitatis  in  idipsuin 
est.  Ex  consortio  enim  perfectGC  civilntis  unnnimes 
{nut,  unianimes)  non  possunt  parlicipationcm  in  di- 
Terso  babere,  sed  in  idipsum,  435  Omncs  igiturqui 
unum  erunt ,  in  ca  erunt ,  ui  testis  e^t  psalmus :  ait 
namque ,  Ybrs.  4  :  lUud  adscenderunt  tribus ,  fn- 
bus :  non  unn,  sed  plures. 
6.  Non  <edificant  nisi  qui  stmt  Domini.  —  Sed  forte 


mini  nomen  Domini  conruenlur.  Hoc  autem  esl  testi- 
monium  (d)  Israel.  llle  l>rael  a  Domino ,  in  Pharao 
▼indicalus  ,  in  mari  (e)  ablutus  ,  in  dcscrto  angelo- 
rum  cibo  pastu; ,  in  lege  cruditus ,  in  prophetis  ob- 
jurgatns,  in  nativitale  n  Domino  pcr  consnrtium  cor- 
poris  siisceptu^ ,  in  crucc  (f)  si  crcdcret  salvaiiis  » in 
resiirrcctione  si  confitoreliir  gldrificaius,  nihil  honim 
suum  credidit ,  nihil  honim  m:merc  siium  voluit. 
llabens  manna  ,  cucumeres  JEgypti  desideravit :  le- 
gem  vitae  a  Deo  exspcctaus ,  vitulum  adoravil ;  pro- 
phetas  audiens  436  occidit.  Virginis  partiim  pro- 
plietatum  sibi  infnmavit,  Dcum  in  cnme  non  credi- 
dil,  peccati  remissorem  {g)  falso  peccati  reum  argnit, 
emit  ad  mortem,  in  crucem  sustnlit.  Testes  resurrec- 


slne  ulla  cxceptione  ab  universis  aedificanda  videbiiiir  B  tionis  ad  silentiiim  comipil :  Aposiolos  mortc  iiiier- 


dvitas,  quod  in  tribnbiiscognominatis  iiulla  fiatexcep- 
tio;  eritque  populisDominum  nescientibus  in  hancdo- 
mum  communis  ingressus?  Sed  intelligi  illud  Scriptiira 
non  patilur  ,  adjiciens  ad  id  qiiod  dixeral ,  Yers.  5  : 
Itluc  adscenderunt  tribus,  tribus  Domini  (6).  Sunt  enini 
qui  non  sunt  Domini,  quibus  diclum  est :  Vos  estis  a 
diabolo  {Joan.  vui,  44):  et  rursum:  Abite  a  memale' 
dieti  in  pnsparalum  ignem  diabolo  el  angelis  ejus 
{Matth.  XXV,  41).  Tribusergo  quae  erunl  Domini  ad- 
scendeni. 

7.  Nihil  hic  carnali  Isroel.  —  Sed  forle  sibi  Israel 
hoc  esse  dcbitum  vindicnvii ,  id  est ,  qui  secundum 
lilteram,  et  non  seciindum  Spiritum  ;  qiii  carnalis  , 
et  non  coelestis  ;  qui  crucifigens  Dominum  ,  non  qui 


fecil.  In  hoc  sceleris  siii  teslimonium,  iribus  Domini 
adscendunt.  Illi  promissum  cst ,  hx  obiinent.  Iliiiis 
(/i)  tcstnmentum ,  sed  liarum  hnereditas  esi.  llunc 
ejus  (i)  cruciarium  ,  Deum  suum  tribus  confitcntur. 
In  hoc  itaque  lestinionio  agnoscit  Israel  queni  com- 
punxil,  et  ab  accessu  ejiis  inhibclur ,  quem  rcsur- 
rexisse  non  credidil.  Hunc  Archnngeli  adorant,  huic 
omnes  coelestes  viriutes  ministrnnt ,  liic  tribus  snas 
conformes  gloriae  corporis  sui  praesiat.  GonGtentur 
ergo  nomini  Domini ,  quia  Dcus  est ,  quia  filiiis  uni- 
genilus  ingcniii  est.  In  hoc  itaque  lesiimonium  Isracl, 
in  domum  Domini  tribus  Domini  conscendunt ,  con- 
fitentes  nomini  Domini. 
9.  Judicium  carnalis    Israel.  Ecclesice  typus. 


adorans  est?  Sed  ab  hac  sperepulsusest.  Illuc  enim  C  Sed  conressio  ista  judiciiim  cst.  Judicatur  enim  pcr 


adscenderunt  iribus^  tribus  Domini,  testimonium  {c)  illi 
itrael.  Non  Iribus  Israel  in  testimonium  genlium  , 
sed  tribus  Domini  in  lestimonium  Isracl.  Tribus 
enim  Domini  sumus,  et  in  domum  Dei  Jacob  inlroi- 
bimus,  et  annuniiabil  nobis  viam  siiam  ,  et  ambula- 
bimus  in  ea.  Tribus  enim  Domini  dixerunt :  Venite^ 
adseendamus  ad  monlem  Domini ,  et  in  domum  Dei 
Jaeob  :  et  annuntiabit  nobis  viam  suam  ,  et  ambutabi' 
mui  in  ea.  Ex  Sion  enim  exiet  tex,  et  verbum  Domini 
ex  Jerusatem  (Esai.  ii,  3).  Ex  Jeriisalem  enim  exieiis 
Tcrbum  Domini ,  venit  ad  gcntes.  Hae  introeunt  in 
sanctam  civitatem,  in  testimonium  Israel. 

8.  IsraetiticcB  plebis  pran^ogaUrtB ;  testimonium  con- 
ira  ejus  scetera.  —  In  quod  tandem  tesiimonium  ?  Ad 


cos ,  quibus  diclum  esl :  Sedebitis  super  duodecim 
thronos ,  judicantes  duodecim  tribus  Israel  (Matth. 
XIX,  28).  Non  solum  hi  (j)  judicahunt ,  sed  et  regina 
Austri  condemnabit ,  ct  Niniviuc  condemnabunt 
(  Matth.  xii ,  41  ff  4!2  ) ;  quia  hi  poBnitenliam  super 
Jonae  praedicalione  egerunt ,  ci  illa  ex  ultimis  icrrac 
partibus  vcniens  sapienlinm  Salomonis  audivit :  in 
quibus  Ecclesia'  prspfigiiratio  esl,  quae  peregrina  et 
incogniia  ,  et  poenitcntiae  credidit ,  ct  sapientiam  de- 
sidcravit  audire. 

10.  Judicii  sedes  ubi.  Chrisius  ut  homo  David  no^ 
minatur.  Prophetce  fntura  enuntiant  ut  gesta.  —  llic 
(k)  igilur  sedes  judicii  eril,  ubi  in  lesiimonium  Isracl 
tribus  Domini  adscendent  ad  nomen  Domini  con- 


{n)  Par.  peccatis ,  fastu ,  titibus  separantes :  specio-  D  prophetis  promissa  sunt  lerrae  bona,  gressu  abtuendo- 
nus  quam  verius.  Praecipilant  peccata,  cum  a  Jerusa- 
lem  quae  sursum  est  separant. 

[b)  Fruslra  hic  subjiciiint  vulgati,  testimonium  Is- 
taet.  Yull  tnntum  Hilarius  non  omncm  trihuin  vcrbis 
PropheUe  significatam  ,  sed  eam  dumiaxnt  quae  sit 
Domtm;  ac  propterea  Scripturnm ,  posiqiiam  dixil 
fribus,  adjecisse  (ri^uiDomirti.  Tum  ne  cnrnalis  Israel, 

2uia  pars  Domini  et  populus  ejus  nuncupaius  cst , 
oc  sibi  aliribuat,  ex  consequcntibus  docet  alium  ab 
eo  intelligendum  esse. 

(c)  In  vulgatis  desiderabatur  itti:  ex  qna  voce  pen- 
4et  subnexorum  intelligenlia. 

{d)  Ex  mss.  reg.  ei  Turon.  huc  revocavimus  ver- 


bnm  Israet^  qiiod  prius  ornissum  erat. 

{e)  Apud  Hincmarum  ut  in  mss.  reg.  et  Turon. 
abtatus :  quam  lectionem  rerulal  illud  Tract.  Ps.  lxv, 
n.  li  :   Pgr  has  enim  Jordanis  agua§  in  ilta  gwB  a 


rum  eorporum  transitum  est,  atque  transitur. 

(f)  Sola  editio  Par.  si  credet ....  51  confitetur. 

{g)Ex  ms.  Turon.  restiliiimus  fa/so,  loco  faisi. 

(h)  In  ms8.  reg.  ct  Mic.  ilti.  ReiinemuscumTuron. 
iilius  ob  hoc  Rom.  ix,  4 :  Quorum  adoptio  est  fHiorum 
et  gloria  et  testamentum. 

(i)  Er.  crudarum.  Lips.  crudatum :  qiiod  et  In 
postremam  ediiioncm  Par.  revocatum  est.  Veriuf 
lamen  Bnd.  cum  mss.  crudarium,  hoc  est,  quem  car- 
nalis  Israel  cruce  dignum  judicavit,  hunc  tribus  con- 
fitentur  Deuin  siiuro. 

(j)  Reg.  ms.  ciim  Tiiron.  judicant. 

(k)  Kditi,  h<ec  igitur.  Mox.  Par.  ascenderunt ,  pro 
adscmdent :  ac  posten  :  Ecclesia  sciticet  sanctorum  in 
dvitatem.  Ediliones  aliae:  in  Ecctesiam  sdtieei  sanet^* 
rum  lapidum  dvitatem.  Sequimur  mss. 


665  TRACTATUS  IN  CXXl  PSALMUM.  €66 

litendum  ,  in  Ecclesla  scilicet ,  sanclorum  lapidum  A  norum  Ecclcsijc  sacramcnlum  ct  pacis  unilas  submi- 


civiiate,  qujB  domus  Domini  esi.  Ait  enim,  Vers.  5: 
Quia  Hlie  tederunl  $edes  (a)  in  judicium  ,  sedet  lu- 
j)er  domum  David.  David  nunc  quoque,  sicut  in  cxte- 
ris  lucis  ,  (b)  Domino  nomcn  cx  corporc  cst.  Scrip- 
tura  eiiim  ubicumquc  mentionem  assuinendi  corporis 
facit ,  David  cum  solita  est  nuncuparc ,  iiomen  ei  ex 
parcnte  carnis  nssumens.  Non  est  auiem  ei  eo  per- 
turbaiio  inielligcntiae  suscipienda ,  quod  quxdam  ex 
praeterilo  prophetx  locuti  sint :  jam  cnim  dc  hoc  eo- 
dem  in  plnrimis  locis  rationem  eirreqiienteredidimus. 
Deo  namqiie  complectenii  in  437  ^^  omnia  ,  (uiura 
pro  factis  sunt.  Et  ciijus  tani  fidclis  (c)  pr^nscicntia 
est,  ut  quae  nondum  gcsta  sunt,  famen  ab  co  jnin  per* 
fecta  et(e/)  pro  prxterilis  habeantiir  et  ge^tis.  Dcni- 


nistrat.  Hoc  autem  sacrnmenium  spei  communis  cor- 
poralium  et  communium  rernro  nominibus  ostensum 
est :  quod  scientcs  intclligent.  Namque  abondanli» 
hujus  el  copiie  idem  Prophcta  psalmo  altero  ineminil, 
dicens  :  Deditti  Uetiliam  in  corde  meo^  a  tempore  (ru- 
menti  et  vini  et  olei  tui  multipUcati  sunt  in  idiptum 
{Psal.  IV,  7  et  8).  Hacc  igilur  abuitdantia  est  in  idip- 
sum.  Pcr  haiic  eniin  pncis  el  sacramentorum  abuii- 
dantiain  ,  benta  illa  pax  ci  iiideflciens  et  xtcrna  bo- 
norum  coelesiium  abundnntia  pru>pnraiur. 

13.  Virtus  domui  Dei  non  est  sine  pace,  —  Dehinc 
sequilur,  Vers.  7  :  Fiat  pax  in  virtute  tua ,  et  abun- 
dantia  in  turribus  gravibus  tuis  (iv  irjpyo^aptfri  o-ou). 


-  .    .  .^     ^-    1«      n    .1^.    j     „  Pax  atque  virius  domus  hujiis  connexa  sibi  sunt. 
que  siatim  rcs  se  futuri  leinpons  loqui  Propiieia  de-  B  ^  ......  .     .^^ 

^  Posse  enim  aliqiiid  nisi  cx  pace  non  poteni;  438 

quia  participaiio  ejus  iii  idipsum  est :  in  idipsum  au- 

tem  esse  pax  soli  consequiiur.  Perrecia  vcro  ac  pa- 

cata  virtus  coruin  (h)  tanium  est ,  qui  congrcgantur 

in  idipsum :  ct  idcirco  ait  :  Fiat  pax  (i)  in  virtute 

tua. 


monstrat. 

il.  Pace  exstruitur  Eccletia. —  Nam  cum  lamquam 
de  praeterito  conimeinorassel ,  adscendisse  illuc  tri- 
bus  Domini ,  et  sedisse  super  sedes  domus  David ; 
niinc  jam  velul  publicae  doclrinx  ct  admonitionis  af- 
fectu ,  commonuit  iii  futurum  diccns  ,  Yers.  6  : 
Rogate  qua  ad  pacem  sunt  Jerusalcm  :  ut  (e)  prx- 
scienti.-c  fidem  in  iis  qu;c  gcsla  dixisset  ostendercl, 
conservaret  vero  icmporum  ordincm  in  gerendis. 
Exsiructio  itaqueejus  in  pacc  cst,  et  pirticipalio  in 
idipsum  est»  et  unius  mcntis  ct  fldei  ct  chnriiatis  do- 
mu8  illa  est.  Discenda  est  ergo  doctrina  pac.is.  Nunc 
enim  rogate  (ipoarrirraxe)  noii  orandi ,    scd  interro- 


14.  Turres  EccUsia^  principes.  llis  abundant  beatitu- 

do.  — Civitateni  auicm  necesse  esi  diverso  apdificio- 

rum  geiiere  consislere.  Noii  enim  omnis  est  niuriis, 

porta  ,  turris ;  neqiie  oinnis  platcae,  porliciis ,  taber- 

nae;  nequc  doinus,  foruin,  toinpla,  palatium  :  sed 

et  differeiitibus  iiiicr  se  doinorutn  mngnilicentiis  dif- 

ferunt  quoque  cohabitaniiiim  digiiilatcs.  In  onini  vcro 

,.  j  genere  civiiatis.nihil  neque  lirmius,  ncque  utilius. 

itandi  secundum  propricutem  graicitatis  esi  scrmo. /^  .....         .   «  ...  o    •  . 

S   .  j.  •         .  .        .      .        ^  nequc  celsius  lurnbus  est.  Solila  vcro  Scri|iinra  esl 

Sed  paccin  discere,  in  voluniate  cst  audienlium  ' 


Cum  enim  dc  pace  ejus  intcrrogavcrint ,  tunc  ixla- 
bnnturdici  sibi :  In  domum  Domini  ibimus. 

!2.  Pacis  fructus.  —  Neque  enim  interrogatse  pa- 
cis  fructus  exiguus  cst :  quia  id  sequitur  :  Et  abun- 
dantia  diligentibus  te.  Perfcctos  rnicius  dilectio  pacis 
ex8pectnt,et  abundantcm  felicium  proventuum  co- 
piain  spcrat.  Qiiod  idipsum  bcncdiclio  in  Jacob  ad 
spem  fiilclium  pr  iTormaia  signilicat  :  benedictus 
enim  iia  est,  fratris  benedictionibus  occupatis :  Ecce 
odor  filii  mei ,  sicut  odor  agri  pleni ,  quem  bcnedixit 
Deus  (Gen.  xxvii ,  27).  Ager  plenuii  el  fertilis ,  red- 
dens  centesimum  fruclum,  (/*)  hnic  (eternis  copiis 
abundabii.  Et  nunc  quidem  interim  beatis  fructibus 


gravia  pro  nrmisetimmobilibus  nuncupare :  siculi  ait : 
In  populogravi  laudabo  te(Ps.  xxxiv,  18).  Nunc  quoqiie 
cnm  de  pace  virtuiis  memorasset,  abundantiain  beaii- 
Indinis  perfecta^  et  setcrnac  civilatis  hiijus  priiicipibus 
lamquam  nrmissimis  (;)  depulnvii ,  diccns  :  Et  abun- 
dantia  in  turribus  gravibus  tuis.  Superius  dixerat :  Et 
abundantia  diligentibus  te  :  non  ergo  omiiium  cst 
abundantin  ,  sed  diligcniinm  Dciim.  Dcinde  adjecit ; 
Fiat  pax  in  virtute  tua.  Pax  enini  Kcclesiae  et  unilas 
virtutem  nohis  firmitatemque  prxstnt  :  secundum 
illud  Apostoli :  (k)  Et  pax  Dei,  qu(c  exauperat  omnem 
scnsum  prudentice ,  (/)  cuttodiet  corda  vatra  in  Chritto 
Jesu  (Phil.  IV,  7).  Nunc  qiioqiic  Iianc  abiindantiam, 
quam  diligentibusspoponderat,propriam  essc  gravium 


abundamns,  quos  nobis  (g)  \n  speciem  fruciuum  »tcr*  D  lurrium  commemorat;  eos  graves  turrcs  significans 


(a)  Ita  ]uxta  graec.  Turonensis  codex.  Alii  vero,  in 
judicio. 

(^)  Jn  vulgatis ,  Domini,  Aiictoritale  mss.  Tnron. 
ei  Rcg.  reponimus  Domino:  adeo  ul  siiperior  vox 
David  in  gignendi  casu  intelligatur.  Porro  Ghristum 

Sropter  corporis  camem  David  nuncupari  nirsuin  ha- 
emus  In  Ps.  cxxxi,  n.  17. 

(c)  In  mss.  pra^sentia  est, 

(d)  Hac  duac  voces,  perfecta  et,  absunl  a  mss.  reg. 
et  Turon.  et  videnlur  superfluere. 

(e)  Apud  Pnr.,  ut  pra:scientia  fidem.  In  edit.  aliis, 
«1  pra^scientiamfidei.  \n  ms.  Mic.  ut  prwsentia^fidem.  In 
edit.  aliiSy  utprmcientiam  fidei.  In  ms.  Mic. ,  ut  pr(r* 
wmaim  fidem.  Pr^cferimus  curo  Tnron.  ct  r(*gi   ui 


praasenti^e  fidem ,  scil.  ostenderet  seu  faceret ,  lioc  csl, 
ut  se  praescium  ostenderet. 

(/)  Bad.,  Er.  et  Lips.  hinc,  Par.  hic.  Rectius  mss. 
huic ,  scil.  Jacob. 

(q)  Editi',  in  spem  :  rcfrngantibiis  mss. 

(/0  Adjecimus  tantum  nuctoriiaie  inss.  Panlo  ante 
in  ms.  Tiiron.  Pacata  vero  virtus,  slnc  perfecta :  qnsi 
vox  exstai  in  Mic,  sed  non  pacata. 

(t)  Edili  hic  tantum,  virtutibus  tuis  :ubi  magis  sibi 
constatms.  Turon.  qiiem  sequimur. 

(j)  In  vulgaiis,  et  gravissimis  :  quod  rectius  abest  a 
mss. 

(k)  Regius  codex  cum  Turon.  et  pax  vestra. 

(/)  Sic  mss.  jiixta  graec.  At  editi ,  custodiat.  Proxi* 
mo  verbo  prudentiw  carent  ross.  reg.  el  Mic. 


667 


SANCTl  HILARII  EPISCOPI 


66S 


esse.quicumquediligcriiil.Perqiiodinlelligcndnmest,  A  pleta  est  anima  nostra,  Opprobrium  abundantilms  ,  ef 


abundantiam  hanc  non  proniiscuam  essc,  ncc  to- 
tius  admodum  civitatis  :  scd  eorum  tantiim  sancio- 
rum  et  fidelium  virorum  ,  qui  cutierx  civiiatis  iiujiis 
acdificationi  tamquam  turrium  firmitate  prspsiiterinl. 
15.  Civitatis  Dei,  ei  domus  Dei  discrimen. —  Sequi- 
tur  deindc  Proplietac  magnus  afTcctus ,  ct  in  omncm 
Iioininem  credenlcm  ,  sollicitudo  pix  admonitionis. 
Ait  cniin,  Yers.  8:  Propter  (ratres  meos  el  proximos  mcos 
loquebar  pacem  de  te :  propter  domum  Domini  Dei  met 
quasivi  bona  tibi.  Mnlliiudiiicin  in  rratribus  snis  pro- 
limisque  hiijus  significat  civiiatis ,  propler  quos  pa- 
cem  de  ea  (scil»  civitate)  locutus  est :  (a)  ut  audien« 
tes  se  ipsos  in  aodificium  coniummandai  hujus  civi* 
tatis  aptarcnl.  Scd  qui  pacem  propier  fratres  et  pro- 


despectio  (Inf.  adspernatio)  superbis. 

TRACTATUS  PSALMI. 
1.  Psalmorum  superiorum  varii  gradus.  —  EITi- 
citur  rcbus,  quod  tilulo  pracscriptum  cst :  graJibus 
enim  cantici  tamquam  de  huroilibus  ad  excel- 
sa  conscenditur.  Namqiie  in  primo  (d)  caniico 
graduum  ad  Dominum  de  tribulationc  clamatum  csL 
Postca  levati  oculi  in  montes  sunt ,  ct  qua^situm  un- 
de  venirci  auxilium.  Dehinc  440  Q"^^  clevanti  ocu- 
los,  et  unde  auxilium  veiiiat  quxrenli,  adescdociri- 
nx  proplieticai  iustituiio ,  in  his  qu»  sibi  suni  dicta 
Ixtatusest.  Nunc  vero  quia  usque  ad  idquod  doclri* 
na  instiiuebat  accessum  est,  de  quodani  quasi  pro- 
fcctus  sui  gradu  cantat  Propheta ,  Yers.  i  :   Ad  u 


pinquos  siios  de  ca  loquitur,  civitaii  eidem  propter  B /^^„.  oculosmeos,  qui  fmbitat  in  «u/o,  iiicremeiitii 


domuin  Dei  bona  quxrit,  dicens,  Yers.  9  :  Propter 
domum  Domini  Dti  meiquassivi  bona  tibi,  Civitati  ergo 
bona  propier  domum  Domini  qua»sitasunt.  Discernens 
eniin  gloriam  4S9  domus  Dei  a  civilatis  unlvertita- 
te ,  quia  necesse  est  ornatum  {b)  donuis  reginp ,  xdUU 
cationi  civitutis  totius  anteferri ;  quxsivitbona  cidein 
civitali.  Primum  enim  fratrcs  et  propinqui  ejus,  pcr 
prxdicatioiiem  pacis  facti  sunt  Domini  civilas.  Sc- 
cundo  vero  civiias  ipsa  jam  cx  propiiiquis  ejus  ct 
fratribusconstituta.audicns  dignitatem  domus  Dei  do- 
mus  (r)  oinnis  Dci  ipsa  esse  properavit.  Ac  sic  civi- 
taii  huic  quassiia  sunt  bona,  dum  ex  civitatc  Doiniui 
in  domuin  Dci  proficit;  sccundum  iliud  Apostoli  : 
Vos  estis  templum  Dei ,  el  Spiritus  Domini  habitat  in 


compctcntibuscontempIandiDeiusus,  tamquain  post 
multam  cx^citatcm,  (e)  per  modica  et  dimensa  nd- 
missa^  sibi  lucis  intervalla ,  ad  consuctudinem  toliiis 
luminis  pra^pnralus.  Deus  enim ,  qui  primum  In  tri- 
bulatione  invocatus  est,  quaesitus  est  a  prophetfs, 
eosquc  propbetix  laetificavit  (/)  atiditu.  Sed  nune 
jam  oculis  nientis  per  fidei  fiduclam  contemplandus 
est  hnbitans  in  coelo. 

i.  Ccelum  visibile  non  est  Dm  habitatio ,  sed  FiHus. 
—  Sed  ccelum  boc ,  quod  vislbus  nostris  |>er  raale- 
rlem  sui  subjacet,  quod  lamqnam  fumus  solidalum 
firmamcnii  et  naturam  ei  nomen  accepil ,  praMeri- 
bit  et  non  crit :  sedes  autem  Domini  manet  fn  aMer- 
num.  Necesse  est  vero,  ut  hnbiiaiio  habitatore 


vobis  (I  Cor.  iii,  46).  Fidelis  enim  est,  qui  ait  :  Pater  C  ^^^^^  jn  .  (^j  n^  corruptibili  loco  id  qnod  inflRiloiii 


pro  liis  te  rogo  ut  oinnes  unuin  simus,  ego  in  illis, 
et  tu  in  me  :  Dominus  nosler  Jesus  Chrisius  ,  qui  e^t 
bcnedictus  in  sa^cula  saeculorum.  Amcn. 

PSALMUS  CXXII. 

Canlicum  graduum. 

Ad  te  levavi  oculos  meos,  qui  habitas  in  ccelo.  Ecce  st- 
cut  oculi  servomm  in  manibus  (Infra  mnnus[  domino^ 
rum  suorum  sicut  (Inf.  etsicut),oculianciHai  in  manibus 
(Jnf.  manus)  domincesuoi:  ita  oculi  nostriad  Dominum 
Deum  nostrum ,  donec  misereatur  nobis.  Miserere  no- 
bis ,  Domine ,  miserere  nobis  :  quia  muUum  repleti  su- 
mus  contemptione  (Inf.  adspernatione) :  quia  multum  re^ 


et  incorruptibile  cst  concludamns ,  dum  Dcum  in  C€&- 
lo  hoc  liabitare  credimus.  Quxramus  ergo  quae  habl- 
latio  Dci  sit.  (h)  Nempe  is  qoi  dixit:  Pater  enim  in 
me ,  et  ego  in  Patre  (Joan.  x ,  38) ;  et  rursnm  :  Eqq 
el  Pater  unum  sumus  (ibid,  30),  et  de  quo  dictum 
est  :  Deus  erat  in  Christo  mundum  reconcilians  sibi 
(II  Cor.  V,  19) :  digno  ct  surficiente  Filio,  in  quo 
Pater  pcr  eamdeinnatura:  habitet  virtntem ;  (i)  Patro 
autem  filiiim,  qiicm  ex  segenuit,  non  separantea 
se  dilTerentia  divinitatis.  Sed  Jion  niinc  de  inscpara- 
bili  virtuie  Patris  et  Filii  sermo  est.  Deus  enim  cx 
Deo  genitus  non  abest  per  naturam  ab  eo»  ex  qao 
gcnitus   confitendus   est   :   et  Deus    iunascibilis , 


(«)  lu  inss.  Reg.  et  Turon.  hic  oinisso  ut,  mox  hnbe-  D  Tiiron  audiiu  (  nempe  la^tificavit  Deus),  sed 


iur  aptare^  pro  apiarent :  et  in  Turon.  audentes  pro 
audUntes. 

(b)  Apud  Par.  ex  ms.  Mic.  domus  Hei  tegios.  Vox 
Dei  ex  inargine  in  lextuin  videtur  irrepsisse  :  quiu 
hic  domus  Dei,  vocabulo  reyia^  reipsa  intelligitur. 

(c)  Bad.,  Er.  ct  Lips.  domum  Dei  ipsa  se pra^paravit 
corriguniur  ex  Par.  etmss.  hoc  tantiiin  dishidentibus, 
quod  alii  properabit ,  alii  liabcant  properavit.  Ilic  vo- 
cabuluin  otmifi  ad  civitatcm  refertur,  nonad  domum. 

(d)  In  mss.  Re^.  et  Turon.  t>i  priitio  cantici »  non 
male  si  post  in  primo ,  subintelliges  psalmo. 

(e)  Regiuscodex  cum  Turon.  per  Donunica  et  dimen- 
sa.  Tum  soliis  Turon.  amissa*.  Nox  Par.  consuetudi' 
ni  totius  luminis  prfuparalur.  Editi  Vi\\\,consuetudine., 
orceparatur,  Corriguntur  juxta  mss.  e  quibus  Turon. 
habet,  est  reparatus* 

(D  In  vulgatis ,  auditus^  et  nunc.  Concionius  ms. 


(g)  Editi,  et  st  corruptibili  loco  ;  et  mox,  et  si  Deum 
in  cceto  hoc,  etc.  Ilorum  cmcndaiioncm  debemns  ms. 
Turon.  Non  displiceret  tamnn  ,  et  corruptibili  ioco 
(proindeindigno)  id  quod  infinitumet  incorruptibile  esi, 
concludamus ,  li  Deum  in  hoc  caUo  habitare  credimus  : 
ouod  habet  ms.  Reg.  excepta  parlicula  ii.  Yid.  Ilb.  i 
de  Trin.  imm.  6. 

(h)  Reg.  ac  Turon.  mss.  ti«mpe  eius  qui  dixit. 

(i)  Sic  mss.  consentiente  Bad.,  ntsi  qiiod  pro  Ptt" 
ire,  mendose  pr?eferat  Pater  :  ex  quo  in  aliis  ediiis 

confectum  esl:  Pattr  autem  FHium non  separat  a 

M,  etc,  minus  bene.  Ilic  enim  mutua  Patris  in  Filio, 
cl  Filii  in  Pntre  hnbilatio  explicatiir.  Ex  habiuiiona 
Patris  in  Filio  utriusoue  SDqualitas  sie  demonstratur 
I.  IV  de  Trin.  n.  38  :  iVoii  etitm  Deus  in  diversa  atqu 
aliemc  a  se  uatura^  habituculo  esl ,  sed  in  suo  aiqua 
ex  se  genito  manett  Deus  in  Deo  :  qula  es  Deo  Den 
ei(« 


669 


TRACTATUS  IN  CXX1I  PSALMUM. 


G70 


uuigenitufn  Dcuni  gigncns ,  manct  in  illo  qucm  ge-  A  geliis  dicium  csl  :  Nemo  retro  reifncieus  (e)  aratrum 


Duit  proprietate  generandi.  Omnis  autcm  spes  in  eo 
nostra  esl .  ut  unigenitum  Deum  noverimus.  Nnm  de 
innascibili  Deo,  nemo  tam  amens  es(,  qui  coelum 
Gontuens  Deum  esse  non  seniiat  (V.  tract,  Psal,  lii  , 
n.  2).  lii  hoc  ergo  coeloDeus  inliabitai,  digno  ma- 
Jeslaiis  susc  et  diyiniiaiis  habitaculo. 

3.  Per  ChrUtum  Deus  in  nobis  habitat,  —  Sed  cst 
et  alia  complaciia  Deo  et  clecta  babitaiio ,  eorum 
scilicet,  de  quibus  dictum  esl :  Ilabitabo  in  hit ,  et 
deambulabo  in  ipsis ,  et  ipsi  mihi  erunt  in  populum ,  el 
ego  iUis  in  Deum  (11  Cor.  vi,  16) ;  de  quibus  ci  Apo- 
siolus  441  ^i^  •  ^^'  ^<'<^  templum  Dei.etSpiritusDei 
habitat  in  vobis  (I  Cor.  iii,  i6).IdemquoqueApostolus 
ait :  Qualis  de  limo,  taies  et  de  limo ;  el  qualis  coslestis^ 


tenens  aptus  esl  regno  eoetorum  {Luc.  ix,  0).  Reliii- 
quenies  eiiim  (einpla,  arns,  cupidilatcs,  lascivias  et 
omnevitiorum  profundum,  convenil  indcresso  obtulu 
invictoque  persisiere.  Si  cniin  genles  errore  sno 
caccae  indcmulabili  pertinacia  fabis  rerigionibus  deti- 
nenlur,  ita  ut  reflecli  a  superstiiioiiibus  suis  (/)  vcri 
raiione  non  possint ,  divcrsis  diis,  ut  vocant,  perse- 
verante  stuliiii.i  scrviciiies,  et  si  aniina  peccantiuui, 
capta  viiioruui  illecebris,  dcvotissimo  servit  tain- 
quam  imperanti  sibi  corpori ;  quanio  nos  magis  con- 
yenit  Deum  conditorem  coeli  ct  terr»  cognoscenies 
(qui  ut  potcns  fuerit  ex  tcrrn  inanimn  animnre  hoinl' 
iicin,  ila  et  potens  sit  boinincm  442  Q^'  l^^  aniina- 
tus  occidcrit ,   in  xlcrnitaiis  coiisortiuin  cxcilare) , 


tales  et  cosiestes  (II  Cor,  xv,  48).  Coelcstis  ergo  est  B  sine  deOcxu  aliquo  ac  dcvii  rcligione  vencrari,  nc- 


secundus  Adani  :  ei  idcirco  coelesiis ,  quia  Verbuin 
caro  factum  est ,  ex  Spiritu  scilicct  et  Dco  homo  nn- 
tus  (a).  In  boc  ergo  Verbo,  non  iitani  soiio  vocis.scd 
in  Deo  Verbo ;  neque  in  dissidenti  a  se  diversaqnc 
siibstaniia ,  sed  (b)  in  Dci  Verbo ,  Deus  tamquain  in 
coelo  babilat ,  in  co  scilicct ,  quod  cx  se  ac  suum  est, 
manens :  per  eum  in  eis  quoque  qui  ca*Iestes  sunt 
Labitans,  sicut  ipse  ad  Patrem  ait  :  Ut  omnes  unum 
amt^  (c)  egd  in  illis ,  et  tu  in  me  (Joan.  xvii,  2i  et  23). 
Ergo  81  qui  in  Adam  linius  rniinus ,  nunc  coelcsies 
sumus  in  Cbristo ,  et  Cbristus  habitator  est  noslri, 
per  habitantcm  Chrisium  in  nobis  eiiam  ille  (  nimi- 
mm  Fater)  qiioque  liabitaior  estnostri,  qui  csilia- 
liitans  in  nobis  Cliiistus  habilalio. 


quc  quoquam  iiitcnlu:  (idei  periinnciam  dcflcciere  ? 

G.  Manus^  opera,  Servi  peccali.  in  qua:  opera  inten- 
</a)i<.— Etdocetpropbeta  lios  incnlis  suu!  oculos  indo- 
mutabili  adDeumesse  scmper  obtutu,dicens,  Vbrs.  2: 
Eece  sicut  oculi  servorum  (g)  in  manus  dominorum 
iuorum  et  sicut  ocuU  ancillie  in  manus  domince  suo! : 
sic  oculi  noslri  ad  Dominum  Deum  nostrum^  donec  mi- 
sereatur  nobis,  Exempii  comparationeni  prophetn  po- 
suit,  ut  sicut  in  maiius  dominoruin  oculi  seryornm 
suiit,  ila  ad  Deum  oculi  (idei  suae  iiitenli  sinl :  quia 
fidcli^  servus  ad  omneui  obedientium  voluniaiis  do- 
minicc  sollicitus  sit ,  indcUexosque  oculos  scinpcr 
intendat.  Sed  si  de  servis  ac  domiuis  corporalibus 
aermo  csset,  diclum  ita  ruerat,  oculos  servorum  in 


4.  Publica  de  Dei  sede  opinio  non  excluditur,  —  Et  G  oculis  vel  in  lingua,  vel  iii  conspectu  essc  dominorum 


qoia  secunduin  corporaleni  intelligentiani  ille  nobis 
fubest  sensus ,  ui  coelum  quod  ulira  (d)  flrmamenii 
liujus  naiuram  est,  Deus  inhabiiare  exisliineiur;  non 
excludiinus  publicam  illam  de  sede  Dei  opinionem  ut 
clcoclum  Goeli  ibronus  sit;  sed  et  illain  dignam  Dco 
habiiationem  in  (Christo)  coeleslis  Adnin  siio  signifi- 
.caiam  essc  credenles.  Eliam  boc  ergo  Deus  coelum 
babitare  iioscendus  esi,  per  eum  quoque  inhabitans, 
quos  in  eo  consiituit  esse  coelesles. 

5.  Ammus  Deo  dediius  non  dislrahendus,  —  Opor- 
tet  autem  eos  qui  ad  Deum  oculos  roentis  erexerint, 
non  rctorqucre  eos  alque  deflcctere»  quia  ut  in  Evan- 

aln  vulgatis,na/us  est :  abundat  Tcrbum  est,  Sc-  D 
us  Adain  idcirco  coelestis,  quia  verbum  crai  in 
ccelis,  priiisquam  caro  fleret  in  lerris.  Alaue  ita,  iit 
Alhaiiasil  verbis,  lib.  de  saliit.  Adventu  J.  C,  p.  647, 
Ulamur,  ecelestis  homo  erat  Dominus,  non  quod  e  coelo 
earnem  secum  aitulerit,  sed  quod  eum  qui  ex  terra  erat 
eoelesUm  reddiderit.  Proximc  illud,  ex  Spiritu  scit,  et 
Deo,  id  csif  ciiin  prius  csset  Spirllus  ac  Deus  :  ubi 
Spiritus  vocabulun)  nibil  aui  prope  nihil  uliiid  signi- 
fiail  quaro  Deut.  Vld.  lib.  x  de  Trinit. ,  n.  16  ct  47. 

(b)  Rursuro  ms.  Tnron.  in  Deo  Verbo. 

(c)  Excusi  ,  sicut  ego  :  dissentientc  sacro  textu, 
necnon  mss. 

(d)  In  ms.  reg.,  firmamenti  coeli.  Vid.  iract.  psal. 
cxixv,  n.  8. 

(e)  Male  in  vulgatis ,  et  aratrum  Unens  :  cum  in 
Evaiigeliis  non  retro  rcspiciat  quisi  simul  et  firatrum 
teneai.  Jam  expuncto  et  aucioriiate  luss.  et  verbo 
lenm  earodem  vim  babeute  ac  cum  /eititeri^,  juj^U) 


aut  nulu  cnim  liis  jubetur,  aut  ore.  Scd  manus  pro 
operibus  Scriplura  rrcqncntcr  signincal.  Sunt  aulcni 
qui  ncque  hominum,  neqiie  Dei  scrvi  suni;  sed  scrvi 
sunt  peccati,  Doinino  dicentc  :  Omnis  qui  facit  pecca- 
tum,  servus  est  peccati  (Joan.  viii,  Z-i).  lli  ergo  servi 
haruiu  spiritalium  nequiiiarum  (h)  iii  coelesiibus ,  in 
opera  eorum  tamquam  in  manus  doniinorum  suorum 
oculis  mentis  sua^  seinper  inlenti  sunl,  viliorum  iii 
id  dcsiderio  alque  adiniratioiic  defixi.  Sunt  autem 
hxc  diabolica,  id  est,  deorum  genliliuin  opera,  quae 
significantur  m  manibus,  venter,  oliuin,  Iuxus,libido, 
aupcrbia,  avaritia,  ambitio  :  in  baec  crgo  (i)  voluii- 

graec.  emCa/uv,  pcrspicua  sunt  sacra  verba. 

([)  Hegius  cudex,  vera  ratione  :  ac  post  pauca  cum 
Turou.  quia  ut  potens  fueril,  non  qni.  Ific  autem  veri 
ratione,  id  &st  quod  siiperius,  p.  i64,  c.  veri  judicio. 
Ilabes  rursnm  veri  rationem  iii  ps.  cxxxvii,  ii.  !2. 

(g)  Editi  bic  ac  dcinccps,  non  inmen  constnnler, 
in  manibus.  At  mss.  hic  et  mox,  in  manu;  in  scquen- 
libus  auiem  in  manus,  quomodo  legcndnm  constan- 
ter  pulamus  juxta  grocc.  «V  x"P*f»  subaudilo  vcrbo 
intenti,  {}ux  scquunlur,  necnoii  duo  irnctatus  sub- 
sequentes,  et  pars  tract.  ps.  cxxv,  desunl  in  inss. 
Turon. 

(h)  Omittit  Regias  codex ,  in  cmlestibus  in  opero 
eorum  tamquam. 

(i)hi  vulgaiis,  voluptatum,  Malumuscum  fcg.  ms. 
^/uNiamm,  scil.  iicquiiinrnm  seu  deoruro  geiitilium, 
quorum  nutibus  parcnt.  Tum  in  eodcm  iiis.  ^oritm 
non  quarum  (sic  supra,  in  opera  eorum)\  et  mox 
more  amiquo  exspectantes  pro  ipectautei. 


671  SANCTI  HILARII  EPISCOPI  «« 

talum,qiiarum  doroinalui  subjacenl,  opera  Apectanlcs  A  belque  infcriori  sui  per  illcccbrarura  fomenta  donji- 


sensus  sui  oculis  inlendunt,  quibus  dii  plures  sunt 
innumerosique  (a)  domini ,  proul  uniusciijusque  slu« 
diuni  cl  naiura  auclorem  sibi  religionis  elegerit. 

7.  Deus  nobis  tmui,  uon  soius.  —  Nobis  auiem 
unus  Deus  est,  non  lamen  per  (6)  unionem  Dei  Do- 
mino  nostro  Jesu  Chii^io  quod  Deus  esi  abnegantes; 
sed  sequentes  Legem  ct  proplietus  et  Evangelia  et 
aposlolos ,  divinitalis  uniiatem  in  innascibili  Deo 
et  in  unigenilo  Deo  sccundiim  proprietatem  atque  na- 
turamcumfidecl  veriiate  profitemur.  Nusquam  enim 
genere  plurali,  nec  deos  neque  doininos  scrmo  pro- 
pbeticus  nuncupavii ;  sed  unumquemquc  suo  ordine. 
443  Cenesis  namqiic  ait  :  £/  pluH  sulphur  et  ignem 
Dominus  a  Domino  {Gen.  xix,  25) ;  et  Prophela  : 


natum  {passive),  [fructus  operum  ejus  inspicient. 
Ergo  ui  bos  servos  et  hanc  ancillam  indcmulabilet 
vitia  sua  detinent,  ut  in  his  quadam  («)  religiosa 
sluliiiinc  sua:  inientione  persistant ;  ita  fidem  {f)^ 
quaj  non  tcmporaria  ac  mobilis  sit ,  neque  emissii 
tcniaiionibus  defatigctur,  sed  nsquc  ad  consumma- 
tioncin  misericordix  Dci  iinmobilis  ct  indemutaU 
permaneat. 

9.  Spes  Propheta:  pertinax. —Ei  idcirco  ProphcU 
periinaciam  spei  suas  usqne  ad  fincm  accipiend» 
misericordix  dcmonstrat,  dicens  :  Ita  oeuU  nostri  ad 
Dominum  Deum  noslrum ,  donec  misereatur  nobis, 
Non  desinii,  non  absisiii,  {g)  tiirdet  licel  ad  lenia- 
tioncm  fidei  misericurdiam  sunn  Dominiis  :  quia  fi- 


Vnxit  te,  Deus,  Deus  tuus  {Ps,  xliv,  8)  ;  et,  Dixit  B  des  constantem  prxstare  debct  nduci3esua!444  ^^* 


Dominus  Domino  meo  {Ps,  cix,  1)  ;  et  Evangelia  :  Et 
Verbum  erat  apud  Deum,  et  Deus  erat  Verbum  {Joan. 
I,  i) ;  et  Apostolus  :  Unus  Deus  ex  quo  omnia^  et  unus 
Dominus  Jesus  per  quem  omnia  (I  Cor.  viii,  6);  et  rur- 
8um  :  Ex  quibus  Christus,  qui  est  super  omnia  Deus 
{Rom.,  IX,  5).  Hoc  ergo  propter  Dominum  diclum 
est  :  ut  inleiligeremus  per  id  quod  unus  innascibilis 
Deus  est,  iion  adlmi  unigenito  Dco  posse  qiiod 
Deus  esi.  Deus  enim  unus  uterqiie  est  :  non  quod 
(ut  Hierax)  unus  divisus  in  diios  sii,  aut  uterque 
ipse  sit  (i>t  Sabellins  sensii),  nt  nuncupatio  sola  fe- 
ceril  palrem  et  filium,  non  nattira  gignendi  :  sed  id- 
circo  Deus  nnus,  quia  neque  dno  innascibiles,  ne- 
quc  unigeniti  duo,  sed  unusex  uno,  etambo  uiiumy 


peclationem.et  desperatio  omnis  diffldentix  coiifessio 
sii.  Sed  Propbeta  non  incertus  est  misericordiae  Dei : 
nam  oculi  ejus  in  eum,  quoad  usque  misereatar»  in- 
tenti  sunt.  fntenii  autem  adco,  ut  intentioni  eoruni 
oratio  gemlnata  subjecia  sit.  Ait  enim  post  haec, 
Vers.  5  :  Miserere  nobis ,  D^mine^  miserere  nobism 
Et  intentus  est,  ct  inienlus  orat :  ca  scilicet  perse- 
veraniia,  qua  viiiorum  servi  in  dominantibus  slbi  vi- 
tiis  demoraniur,  ille  certissima  bonorum  «temorum 
spe,  et  perfeci»  in  se  misericordixfiduciaperscverat. 
10.  Fideles  injuriis  vexati,  de  injuriis  sm$  oc  di 
vexantium  peccatis  dolent.  Levamen  iis  a  soto  Deo.  — 
Sequilur  vero,  ut  snppenumero  cognovimus.  hancfi- 
delium  spem  gravis  iniquorum  obtrectatio,  et  mo* 


non  dissimili  scilicet  aul  differente  a  se  substantia  C  lesta  malignorum  insectatio.  Justitiam  enim  a  nobis 


divinitaiis  in  ulrnquc. 

8.  Cur  plures  servi  ac  domini,  ancilla  ac  domina 
una. — Sequiiur  deinde  :  Et  sicut  oculi  anciUce  in  ma- 
nus  domino!  swe.  Tenuit  vero  eumdem  Propbeta  or- 
dinem,  ut  in  comparaiionis  exemplum  ancillae  qiio- 
que  oculos  in  manus  dominae  csse  commemoraret 
inientos  :  ut  in  operiim  potius  efficieniias  hxc  desi- 
deria  servorum  doceret  inienu.  Sed  cum  plures 
servi  piurium  dominorum  sint  positi  in  exemplum  ; 
quaerendum  cur  ancilla  una  unius  commemoraia  sii 
dominge.  Plures  enim  servi,  ut  superius  diximus, 
plurimorum  sunt  (c)  deorum.  Nuncautem  una  ancilla 
et  una  doinina :  quia  natura  una  est  animae  bumana^, 
sicuti  et  lerrenx  carnis  una  natura  est.  El  quia  nunc 


prxdicari,  iniquus  odit ;  pudiciiiam  si  laiidamus,  im- 
pudicus  offenditur  ;  exsecratur  in  nobis  ebrietas  Je- 
junia.  At  vero  cum  ad  liberaliutem  cohoriamnr,  insi* 
pientiam  nostram  avarus  accusat.  Ciim  Christum 
Deum  pra^dicainus  (A)  crucifixum.  religioncm  Judsus 
ei  omnis  ex  genlibus  perseculor  exprobrai.  Cum  jo- 
dicium  Dei  cxspecUmus,  offenduiitur  sfleculi  rege», 
et  Deum  arbitrum  vitx  ab  unoquoque  actae  recusanl. 
Cum  resurreciionem  annuntiamus,  mortua  curovitiis 
suis  inndeliuin  corpora  conlradicunt.Fidcm  quoque 
nostram  a  Lege  et  Prophetis  et  Evangeliis  et  Aposto* 
lis  suscepiam  omnes  ha^reticorum  falsiiates  eoar- 
guunt.  Cnedimur,  maledicimur,  fiigamur,  necamor 
ferro,  fiammis,  profundo ;  (i)  desxvitur  in  nostram 


de  peccatoribus,  qui  pcccati  servi  sunt,  sermo  est ;  D  verecundiam,  dessvitur  in  corpora  :  dolor  nobiicst 
hxcancillaanimacarnidoininaesuae  dedilaest,((<)per  ex  injuriis  nostris.  Et  quia  injuriae  nostr.x  his  qui 
corporaiium  et  vitiorum  blandimenU  siibjecu  :  ha-     eas  inferunt  mors  est,dolor  nobiscst  ex  miseratioue 


(a)  Editiones,  iina  priore  Par.  excepta,  ei  ntime- 
rosi  Domini ;  renilentibus  mss. 

(b)  Qiiod  gra*cis  fiovoc,  hoc  Hilnrio  est  unio  :  quo 
verbo  non  naiuraruni  taniuin ,  sed  et  personarum 
pluralius  excluditiir. 

(c)  Yulgati,  donunorwn  :  renitentibus  mss.  Et  qiii- 
dem  ad  calcem  iiuni.  6,  servi  ii  indicanlur  quibus  dii 
plures  sunt. 

(d)  In  cxcusis,  et  per  corporalium  vitiorum  blandi^ 
menta  subjecta  est,  Pra^fcrinius  cum  ms.  reg.,  per 
corporatium^  scil.  rcrum,  et  vitiorum,  quo  nomine  so- 
let  Hilarius  intelligere  cariiis  inceniiva,  seu  cariiales 
cupidiutes* 


(e)  Excusi  cum  ms.  reg.  religiosm,  Magis  placet 
cum  Mic.  religiosa. 

(0  Editi  hic  subjiciunt ,  esse  oportere  :  quse  re- 
movimus  auctoriUte  ms.  rog.  Horum  loco  rectioi 
forsitan  subintelligas,  detinet  virtuies,  aut  quid  si- 
miie. 

(a)  Bad.,  Er.  ac  postrema  cditio  Par.  cum.  re|.  ns. 
tradat,  Lips.  tardal  :  castigantur  ex  codice  Micia- 
censi. 

lh)Reg.  ms.crudari. 

(i)  Isthaec,  detcevitur  in  noslram  vereeundkm^ 
omittit  regius  codex. 


OT3  TUACTATUS  IN  CXXIll  PSALMUM.  6U 

perciinlium.  Ideoque  posl  geminam  pre<jaiionem,  qaa  A  inseclationes  regum,  gcnlium ,  Judaporum ,  ha?relico- 

rum,  aiqne  (etiam  sxpe  nostrorum,  facia  liic  quoque 


diieral :  Iffs^m  nobU,  Domine^  miserere  nobis ;  adje- 
cit :  Quia  muUum  repleti  sumus  adspernatione,\ Efis.  4. 
Quia  multum  repleta  est  anima  nostra  :  Deo  solo  ad- 
Tersum  lixc  opitulari  poiente,  ut  ab  adspernatione 
atque  contempiu  eximat  usque  in  flnem  raisericor- 
diae  {subaud.  accipiend;u)  in  se  seniper  inientum.  Et 
(a)  idcirco  donec  sibi  Deus  misereatnr  intentus  est, 
idcirco  gemina  oralione  misericordiam  sibi  Dei  pre- 
catur,  quia  mulium  ipse  atque  anima  sua  repleia  ad- 
spernationesii,  Doo,  ut  diximus,  tantum  poiente  in 
multa  adspernalione  misercri :  neque  solum  in  id 
poteDle,  sed  polenle  cliam  ib)  in  contraversum 
omnia  retorqucre,  ct  quamdam  vicissiiuiliuem  prae- 
stare  paiienii. 


est  evangclica  coiivcrsio,  ul  abundaiitibus  sit  oppro- 
brium,  et  superbis  adspernalio.  Superbia  in  contem- 
ptum,  et  copia  mutatur  in  inopiam  :  rursumque  et 
coniemptus  in  sufiorbijin,  ei  inopia  demulalur  in  co- 
piam',  prophcta  utrumque  isiud  per  verba  eadcm 
monstrante  ,  cuni  dicit :  Opprobrium  abundanlibus,  ei 
adspernalio  superbis ,  sive  quod  modo  opprobrium 
ferant,  qui  posten  (g)  in  regno  Domini  abnndabunt , 
et  quod  nuncin  adspernaiioncsini,  qui  postea  per  fl- 
dei  conGdcntiam  (h)  superbieni  :  sivc  quod  judicii 
tempore  opprobiinm  et  adspernatio  in  eos,  qui  nunc 
in  sseculo  abundent  ac  supcibiaiil,  revcrtaiur. 
15.  UumilUalis  exempla.  —  P;iulus  in  inflrmiiaiibus 


il.  Lazinipauperisct  divitisvicissiludo. — Tcslisno-  B  ^^  >"  angustils  snis  glorialur.  Judiccm  quoque  eligi 


bis  est  et  pauper  in  Abmhx  445  ^i""  quiesccns,  ct 
dives  perustus  in  poeoa.  (c)  Illc  enim  in  nggesiu  fimi 
aDle  diVitis  januain,  fame  labidus,  ulccrum  sanie 
defloens  sederat,  canibus  vulnera  dissoluta  lingcnti- 
bus.  Sed  b»c  erat  mililia  corporis,  bxc  adversiim 
saeculum  pugna.  Inicrius  tamen  anima  cjus  per  fl- 
dem  Invulncrabilis,  et  ad  omne  telum  (d)  voluptatis 
ac  vitia  invia  :  et  idcirco  nb  Angelis  post  carnis  dis- 
solutioncm  beata  in  Abrabx  (e)  sinum  fertur.  llle 
vero  cui  omnis  erat  vestiius  in  purpura,  cui  toiius 
CiYitatis  nobilitas  gravi  dominniu  subdita  famulaba- 
tur,  cui  aeris,  terne,  mnris  copi:c  in  usum  convivii 
congerebantur,  uni  venlri  ejns  oriiciis  clcmcntorum 
omnium  servicniibus,  qui  huic  pauperi  januain  clnii- 


potentium  cx  contcmptibilibus  Ecclcsia^  prxccpit 
(I  Cor.  VI,  4).  Iluiuam  i^ibi  legein  ille  et  Pcirus  in- 
stituunt,  446  u^  nieminisscni  cgcnorum,  eorumque 
curam  facerenl  sollicite.  Minimorum  angcli  Dcum 
quolidie  vident  (i/af/i.  xviii,  10)  ;  humilis  exaltabi- 
tur  (Matth.  xxiii ,  1:2) ;  ct  optimum  sacriflcium  Dco 
est  (t)  cor  contribulatum  (Ps.  l,  19).  Non  crgo  abji- 
ciamus  humilem,  non  coiitcmnamu:;  pauperem,  non 
transeamus  indigentem  :  ne  profuiido  ab  bis  chaose- 
paremus,  ne ,  refrigerare  nos  minimo  digito  suo  de- 
digncntur ,  quia  opprobrium  abundantibus  ,  et  adsper» 
natio  superbis  sit.  Dcmutabilis  cst  isia  convcrsio,  et 
digna  in  bonos  ac  innlos  vicissiludo,  quam  in  Evan- 
geliis  oslendil  dicens  :  Beati  tugentes ,  quoniam  ipsi 


serat  ,   micas  de  mcnsa  excidcntcs  iicgavcrat,  ct  C  consolabuntur  (Mait.  v,  f)) ;  ct  rursum  :   Vw  vobis  qui 

ridetis  ,  quoniam  flebitis  (Luc.  vi,  !2o),  ait  Dominus 
nostcr  Jesus  Cbristiis,  qui  est  bcnedictus  in  sxcula 
sxoulorum.  Amcn. 

PSALMUS  CXXIIl. 
Canlicnm  gradunm  David. 
Nisi  quod  Dominus  erat  in  nobis,  dicat  nune  Israel  f 
nisi  quod  Dominns  eral  in  nobis ;  cum  surgerent  ho* 
mines  in  noi ,  forte  vivos  deglutissenl  nos.  Cum  (Inf.  m 
eo  cum)  irasceretur  animus  eorum  in  nos,  [orsitan  aqua 
absorbuisset  nos.  Torrenlem  pertransivit  anima  nostra : 
forsitan  perlransisset  anima  nostra  aquam  immensam. 
Benedictus  Dominus  Deus  ,  qui  non  dedit  nos  in  captu^ 
ram  dentibus  eorum.  Anima  noslra  sicut  passer  erepta 
est  de  laqueo  venatorum.  Laqueus  conlritus  esty  et  nos 


lamqusm  contumeliam  suam  occursum  cjus  cxpro- 
braverat :  excedcns  hoc  quo  male  usus  erat  corpore, 
impenetrabilis  a  sanctis  cbao  separaiur,  umni  pcc- 
namm  minisierio  cxcipilur,  dolet,  vexatur,  amburi- 
lur,  irrorari  se  ac  rcrrigerari  minimo  digito  requie- 
BCentis  in  sinu  Abrahx  paupcris  deprecniur.  Cui 
Abraham  respondil:Ft/t,  recordare^  quia  recipisti  bona 
invitalua,  et  Lazarus  similiter  mala  :  nunc  autemhic 
eonsolatur^  tu  vero  cruciaris  (Luc.  xvi,  ^).  Fit  altcrna 
conversio  :  ct  demulatur  l.neiilia  in  moerorcm,  ct  inoe- 
ror  in  gaudium.  Et  videamus  an  idipsum  quod 
Evaiigelium  exposuit ,  nunc  quoqiie  Proplicta  si- 
gniflcet. 

12.  Dioitum  eihunutium  seu  egenorum  exitus. 


Ait  namque :  Opprobrium  abundantibus,  et  adspernalio  ^  liberati  sumus.  Adjutorium  nosirum  in  nomine  Domini^ 
superbis.  Post  (f)  soperiores,  quas  commemoravimus,      qui  fecit  ccsium  et  terram. 


(a)  Excusi,  et  quia  donec  sibi,  eic.  Rectius  ros.  rcg. 
etidcirco^  elc. 

(b)  Edili,  intro  versum.  Melius  inss.  tn  conlravcr- 
ium.  In  his  mox  patiendi^  pro  pntienli^  potest  coin- 
mode  referri  ad  eos  qui  snncios  iiijiiria  afflciebant. 

(c)  Reg.  ms.  HUo  enim  posito  in  aggestu  divitiarum 
ad  januam  fame  tabidus  :  quod  et  bal)enl  Cad.,  Er. 
et  Lips.  aduita  voce  pauper  post  tabidus. 

(d)  Ms.  Mic.  ad  voluptatis  vitia,  Rog.  ad  voluntatis 
vilta.  Forte  invulnerabilis  est  ad  omne  talum  (qiiod  in 
animam  nil  poiest)  ad  voluntatis  vitia  invia.  Pro  tiivta 
babentBad.,  Er.  ct  Lips.  invicta. 

(e)  In  reg.  ms.  sinus. 


(0  Ita  regiiis  codex,  favenie  Miciacensi,  in  quoex- 
tat  stipertttf.  Ediii  vero  pneferiint  superbas. 

(g)  Ediii,  t/i  Begno  Dei.  Rectius  mss.  in  regno  Do» 
mini.  Aliunde  notum  est  quod  discrimen  staiuat  Ilila- 
rius  inter  regnum  Dci  et  regnum  Domini ,  et  quo- 
modo  justos  staiim  a  morle  ponat  in  regno  Domini , 
quibus  tamen  regnum  Dei  difTerat. 

(h)  In  vulgatis,  superbianl ;  iii  ms.  Rlic.  superbiunt. 
Cum  reg.  scriberetnus  superbiunt,  si  per  grammaiicos 
liceret,  aut  si  sxpius  idem  verbum  recurreret. 

(i)  Editi,  cor  contriium  et  humiliatum.  Ex  ms.  Reg. 
restituimus  cor  contribulatum ,  post  quam  legimus  in 
Psal.  cxxv,  num.  9  :  Cum  igitur  optimum  Deo  sacri* 
ficium  sit  cor  contriMaium, 


675  SANGTI  HILARII  EPISCOn  ^TG 

TRACTATUS  PSALMI.  A  bilis  serviius?  Numquid  sapiens  gloriabllur,  (b)  in- 

i.  Vox  hrael  ad  exemplum  prophelce. --  Auulil     cerlus  quid  in  momenU  sibi  accidal?  Sed  s\  quid 

magnum  nobis  compendium  psalmus  anlerior  :  ab  eo     borum  sine  moleslisc  alicujus  inlcrpellaiioDC  uti- 


cnim  in  iiunc  scandilur.  Oculi  namque  mcntis  noslrx 
ifilcnli  in  Deum  fucrunl  usque  ad  misericordi;e  fmcm, 
muliis  undique  adspernalionibus  et  opprobriis  cir- 
cumstaniibus.  Post  quac  misericordiam  consecutos  , 
ct  dc  opprobrio  in  abundantia ,  de  adspcrnalione  in 
superbia  collocatos,  quid  agcre  ac  loqui  nos  447 
oportcat,  proplieta  dcmonstrat,  dicens,  Vers.  1  : 
Nisi  quod  Dominus  eral  in  nobit ,  dicat  nunc  Ivracl , 
nisi  quod  Dominus  erat  in  nobii ;  cum  swrgereut  honu" 
nes  in  nos  ,  (orte  vivos  degluiissent  nos,  Et  quidem 
scrmo  ipse  talis  cst,  ut  intelligatur  propbctflc  essc, 
instruentis  quid  dici  a    caeteris  oporteal.  Primum 


mur  ;  (c)  delectamur,  eflferimur.  El  si  ex  aliqua  Iris- 
titia  in  gaudium  reyerUmur,  bujus  ipsius  vix  adcpti 
gaudii  iucapaces  ultra  sensum  humanac  imbeciilitatis 
extolliinur;  immcmores  dicti  hujus:  Nongloriiltir  at- 
piens  in  sapienlia  sua,  n^que  [ortis  in  [ortiludine  448 
iua,  neque  dives  indivUUssuis^  sed  in  eo  glorimr  quijgU' 
riatur^  tntdligere  se  ^  et  cognoscere  quoniam  ego  $um 
Dcminus  {Jerem,  ix,  23,  24).  Ergo  nos  de  consuetn- 
dinis  nostrae  vitio  insolentes ,  quodam  pncscnpto 
confessionis  proplieta  formavit :  et  ad  houoreni  Dco 
reddendum;,  et  in  eo  gioriandum  ((/)  cxeniplo  admo- 
nitionis  edocuit,  diccns  :  JSisi  [quod  Dominus  eral  in 


cnim  rcs  ipsa  dicta  est  :  debinc  qualiter  sit  dicenda  ])  nobist  dicat  nunc  Israel. 


monstratur.  Et  hic  fuii  ordo,  ul  quid  agcndum »  de- 
iiidC  quatenus  agenduin  esset,  ostenderetur.  Ni$i 
quod  Dominus  erat  in  nobis ,  dicat  nunc  Uroil»  Diclum 
cst  crgo  quid  dici  ab  Israel  oporicret.  De  Isracl  fre- 
quenter  adiuonuimus ,  cum  exislimandum  esse  ,  qui 
Deum  mentis  oculis  coniemplalus  sit.  Nunc  ergo  se- 
cundum  propheticam  doctrinam  cogniio  quid  diccre 
dcbeat  Israei,  ioquitur,  Yers.  2  :  Niu  quod  Domi- 
nuserat  in  nobis;  cum  surgerent  kominesinnos,  forte 
vivos  deglutissent  nos.  Uoc  ergo  Israel,  exemplum  ac- 
cipiens  a  propheu ,  dicii :  quia  audivil  :  Nisi  quod 
Donunus  ^rat  in  nobis ,  dicat  nunc  israel, 

2.  Gloriandi  in  se  homini  nulla  causa,  —  Non  est 
autem  leve  mandatum  illud,  quod  neccsse  fuit  prx- 


3.  Deo  a  quo  sunl  bona  omnia  sua  tribuenda,  — ^Au- 
diiis  igiiur  a  proplicta  quse  dicere  nos  oportct,  dica- 
mus  et  nos :  Nisi  quod  Dominus  erat  in  nobis  ;  cum 
insurgerent  hdmines  in  nos,  Yers.  3  ,  forte  vivos  de^ 
glutisseni  nos.  Perpessi  namque  hominum  iusecutio- 
nes«  rcgum  impias  (e)  constitutioncs,  consiliaiurum 
illecebrosas  adhoruiiones,  cum  in  fide  maneainus . 
cum  in  timore  Dei  resideamus,  cum  in  spe  hoaurum 
xternorum  immoremur ,  adjuti  Dei  misericordia, 
scientes  lidelem  cum  qui  dixit :  Ecce  ego  vobiscum 
sum  ommbus  diebus  usque  ad  consummationem  <^ 
cuU  (Matth,  xxvui,  20) ,  ad  hunc  habiUDtem  (/)  in 
nos  gaudia  nostra  referamus  :  huic  si  quid  in  uobis 
cst  debeamus,  a  beato  Paulo  dociinihil  Bostruin  exis- 


eunte  quodam  propbets  pracconio  demonstrari.  In  Q  timandum,  dicente:  Quid  enim  habes,  quod  non  Bece- 


bis  namque  rebus ,  quoe  difficiles  sunt ,  desideratur 
exemplum.  Omnis  cnim  natura  hominum  insoleus  ad 
res  secundas  est ,  et  imbecilliutis  sua^  unmemor,  in- 
consulte  in  prosperis  jacuns  est,  quod  ab  homine 
doctrina  Dei  erudito  abesse  oporlet.  Qiiis  enim  re- 
lictus  est  nobis  gloriandi  locus,  recordantibus  omnia 
ex  Deo  esse  ?  Si  nos  aobis  vium  inseruimus^^a)  de- 
beamus  el  nobis  corporum  speciem  :  si  ipsi  pluvias 
scslusque  moderamur,  ex  nostro  esse  provcntus  fruc- 
tuum  gloriemur  :  si  non  in  omnibus  opus  est  Dei  mi- 
sericordia ,  etiam  omnia  nobis  Umquam  cx  nostro 
sint  vindicemus.  ^Numquid  fortis  fortcin  &e  gloriabi- 
tur,  quemcorporis  aegritudo  efficict  innrmum?Num- 
quid  divcs  in  opibus  gloriabitur,  cui  bscc  omnia  forte 


pisti  ?  Si  autem  accepisti,  quid  gloriaris  quasi  non  aece- 
peris  (I  Cor.  iv,  7)  ?  a  sancto  vero  Jacob  patriar- 
cha  modestiam  referenda)  gratix  cugnosceoles, 
cum  dicit :  Deus  qui  enutrivit  me  a  juventuie  mea,  ei 
angelus  eruene  me  ex  omnibus  maUt  (Gen,  xlviu,  15). 
4.  Vivorum  mors.  —  Non  est  autem  in  usu  homi- 
num,  ut  vivos  alios  vorent ,  neque  usque  ad  cames 
glutiendas  odia  procedunt.  Sed  neque  nunc  de  eruta 
a  morte  corpore  gaudium  est;  sed  de  anima  apecca- 
torum  consoriio  (g)  liberau.  Idcirco  aitforsitan  vifos 
deglutiendos  fuisse,  scilicet  in  corporc  adhuc  posilos 
a  morie  pervasos ,  atque  a  peccato  comestos.  Hxc 
enim  vivorum  mors  cst,  vivere  luxui ,  somno,  sacri- 
legiis ,  adulteriis,  csedibus.  Dco  crgo  grali«  ageudae 


fur ,  prsedo ,  tyrannus  abripiet?  Numquid  nobiliias  D  suut  manenti  in  oes:  quod  per  fidem  ^s  doctrinain- 
gloriabitur,  effecU  nonnumquam  ind^na  et  misera-     que  viventes  non  d^lutimur  ab  istis.  Fit  ergo  bicin 


(a)  Sic  regtus  codex  eleganiius  quam  vulgati, 
debemus,  PiMrro  si  non  oobis  debemus  speciem  cor- 
porum,  quauto  minus  animorum?  Sic  eaim  apprime 
ratiocinaiur  concilium  Miievit.  u ,  c.  4  :  Cum  dicai 
ApoKo/ui,  ScientiainOattCharitas  vero  aedificaA ;  valde 
impium  est  mt  credamus  ad  eam  quas  inflat  noe  habere 
graliam  Christi,  et  ad  eam  qum  esdificat  non  habere  : 
cum  mt  uurumque  donum  Dei,  ttsidre  qmd  faeeredekea- 
mtu,  et  diligere  tu  [adamtu ;  ut  esdificante  chariiate  ^ 
scientia  not  non  pouit  infiare,  lu  lliiarius  ea  etiam  , 
ad  quse  nonnihil  valere  videtur  industrta  uostra ,  os- 
tendens  dona  Dei.esse,  DulkuB  nobts  reUiimiiiflo- 
riandi  locuin ;  ut  optime  coBdudat  omtda  ex  Dieo  4$te 
et  nobis  in  otnnibus  oput  esH  Jki  mimrieotcdia. 


(b)  Reg.  ms.  iticertit :  oec  nova  est  apod  Uilarium 
hujusmodi  loculio  ,  cum  sinceris  et  infhrmit  JMi  m 
recio  casu  viderimus. 

(c)  In  uis.  reg.  a  secundamanu.  Uetamur,  efferimMr: 
a  pnma  tceta  et  [eritmtr.  Forte  legendum,  lastilia  effe- 
rimur.  Hic  enim  arguitur  immoderaU  laetitia. 

(d)  Regius  codex,  exemplario, 

(e)  Ex  ms.  Mic.  prima  edrtio.  Par.  coqHaHwmn. 

([)  Editi  hicMbitantem  in  nobie,  et  nnm.  4,  fimtiifi 
tfi  nobis,  sed  num.  9,  habeot  in  ttos  habitametm^  Con- 
suniem  mss.  lectioNen  trtbos  iliis  lods  retitteflMS. 

(f)  lams.  reg.  teparaia.  liox  udticelincotrfmrtpH 
sitos,  etc,  id  est,  eos  qui  adbuc  in  corpore  fMH  «s» 
scnt,  a  morle  pervasos  esse,  etc. 


«77 


TRAGTATUS  IN  CkXm  1 SALMUU. 


€78 
et  (empcstalis  teir.porari.-c 
torrenles ;  sed  haec  iiUolerabilis  aqua  animam  nmi 
tran«iit ,  in  qua  Deus  habiiat.  Intolcrtbilis  aalem  est 
Deo  vacuis ;  bis  autem  in  quibus  Deus  est,  lorrent 
repeniiiius ,  post  paululum  vero  (c)  ad  transeundi  fa- 
cuUatcm  aridus  et  exliausius. 
[  7.  DiaboH  </eii fe4»«»«Al4|iie  ut  nulius  hic  de  aquis aen- 
sus  essei;  460  consequitur,  Vers.  6 :  Benedkius  Do* 
luUuu^qmno»  dedil  uos  in  (d)  capluram  deni^fui  eorum. 
Et  qui  sunt  honun  torrentium  dentcs  ?  Sunt  plane  ad 
laniandum  apprehendendumque  vchementes,  ira , 
oupidiias»  lascivia»  odium,  gula,  avaritia.  Hi  siuit 
deiites  mali  et  teiiaces.  Per  hasc  enim  in  nos  ctptos 
laniatosque  dominaiitar»  dum  vitaorum  saortim  aut 
niinislros  aut  consorles  cssc  nos  faciunt :  qwbus  nou 

nesis  ita  scripium  est :  (a)  Et  tenebrw  erani  wper  ]|  carnes  nostr»,  sed  anim»,  nisi  Deus  in  nobis  cssci, 

ubfisum ,  el  spiritus  Dei  superferebaiur  super  apum     manderentur. 


gratulatione  ordo,  qui  est  iniquiiatibiis.  Namque  (mj.  A  furentesque  proeursas  , 
nain  qui)  ab  insurgentibus  primum  adversus  nos  dcglu- 
liti  non  crimus;sednepo8teaquidemirascentibuseo- 
riHAanimi8abaqua,proiegeiiteDomino,absorbebimur. 
5.  Aiiuarum  diversa  genera,  Quid  significent,  —  Ail 
eaim,  Yeiis  4 :  /n  eo  cumirasceretur  animus  eorum  ad- 
rtrsus  nos  (orsitan  aqua  abtorbuisset  nos,  443  ^  4^'^ 
hoc  est?  Animihomiiiumirascuntur,eiaqua  nosabsor- 
hei  ?  Numquidad  motus  menlium  incitaiarum  ulirices 
SHiuaB  assisiunt,  aut  ;animales  suni  ut  absorbeaiit? 
Enecari  in  aqua  qui  demersi  sunt  possunt ;  absorbere 
autem  id  quod  inanimale  esl  non  poiesi.  Quscrenduui 
crgo  nobis  est,  quid  hic  inielligi  oporieat.  Et  Memi- 
nisse  eorum  locorum  necessarium  est,  in  quibus 
aqux  factasit  inentio.  Et  quidem  in  exordio  libri  Ge- 


{Gen,  1, 2) ;  et  iteruni :  Dixit  Deus  :  Fial  firmamenum 
in  medio  aqum^et  sil  dividens  (b)  inter  aquam  el  aquam 
{Ibid.  6);  ei  rursum  :  Aqua  qme  superctBlos  est^  laudei 
Dominum  (Pio/.  cxlviu,  5,  6);  et  rorsum  :  Viderunl 
teuqweDeuSt  videruntet  timuerunl  (Psal.  LXtvi,  17). 
£i|i;o  quia  lex  spiritiilis  esl,  et  fides  historiac  uon  pe- 
ridiiatur,  si  rebus  eflectus  iiiesse  et  connexam  sibi 
extrinsecus  signiticaDiiam  existimemus ;  videwus  et 
tquas  esse  super  quas  sit  Spirilus  Dei,  ct  tquas  esse 
qux  suiper  ccclos  siut,  esse  et  qu»  in  terris  sint,  et 
aquas  essc  qu«  laudent ,  et  aquas  esse  qua:  timeanl. 
Pcrquodrectesignilicari  aquaspopulos  inteiJigiinus,  iu 
quibus  sint  spiritales,  sinl  et  tcncbrosse ;  sliitceBlestes, 


8.  Laquei  animarum*  —  Ait  eniin,  Vers.  7  :  Ani^na 
nosira  sictK  passer  erepta  est  de  iaqueo  (e)  9enmorum. 
Liaqucos ,  qui  venantMr,  occuite  et  lialleNtes  praeien» 
duat ,  tot  tbseoBSOS  vallibtts  ^  aut  berbis  contectos , 
aut  ciiMS  (/)  obtitos,  aut  nubibus  concokMres.  £t  kec 
quideuiad  iiestias  atque  aves  Ofieieras:  uobis  vero 
advenus  auiuiam  hiec  parantur.  Est  enim  nobis  la- 
queus  (g)  in  otio,  pecunia,  ainbitioiie,  lasdvia. 
Uxc  proiiendunuir ,  httc  blandiuntar,  haBcfalluni: 
sed  ab  his  omiiibus  volunlas  nostraest  (h)  referenda. 
Omnibus  euim  hi  laquei  prsiensi  sunt ,  siout  scrip- 
lum  est :  iVoii  enim  injuste  in  ierra  pnHenduntur  retiu 
ambus  {Prov.  i,  17,  see.  LXX).  i^rfecta  enim  glo- 


suit  et  lcrestres,  sint  gloriosum  adventum  Domini  lau-  q  ria  est ,  ab  his  iaqueis  qui  prafteusi  sunt  evelare. 


datura^  siiit  et  limentes.  l\9t  crgo  sunt  irepidae ,  ler- 
renx,  tenebrosx,  absorberc  nos  volentes,  aiiimis  in 
ira  coucitaiis ,  ct  toio  diabolici  furoris  impciu  eom- 
notis,  tamquam  maxiina  liiemis  tempestatc  torrcuti- 
bua  et  per  prxceps  rucntibus. 

6.  Diaboli  impetus  quid  Deo  plenis  ,  quid  vacuis  ef' 
pciani,  —  Atque  iia  in  ordine  confessionis  nostrae  ad 
Dominum  adjecit  propheta ,  Vers.  5  :  Torrenlem 
perirandvit  anima  nostra ,  forsilau  pertransiuel  anima 
nestra  aquam  immensam,  Ecce  diaboii  et  siiorum  ir- 
ruentcs  inipeius,  ct  ex  turbidis  motibus  conciiatos 

{a)  Ita  rcg.  ins.  secundum  LXX.  At  excusL  Ei  Spi- 
rfnii  Dei  superferebatur  aquis  :  et  rursum  :  Ecee  tene- 
brm  erunt  super  (aeiem  mbyssi, 

{b)  £diti ,  tnl^r  ^ufuam  quw  est  sub  firmamento ,  et 
inier  aquam  qu4B  est  super  lirmamentum :  casligautur  q 
ez  ms.  r€«i(),  in  quo  lameii  omissuni  erai  et  aquam. 
fu  graeco  LXX  legimas ,  xat  f(7Tc>>  ^iaxtopi^ov  ^a  fJLi- 
ow  v^TOff  Mci  vSaeroc.  Qnod  cum  nosiro  Hilario  ver» 
tere ,  Augustiuus  lib.  imperf.  de  Gen.  ad  litt.  c  3 : 
Et  at  dividens  inter  aquamet  aquam ;  Aiubrosius  lib.  u 
fleiaem.  c.% :  £r  sit  discemens  inter  aquam  €i  aquam. 

(c)  In  reg.  ms.  deest  ad  trmseundi  facuitatem,  Ea 
hac  cxposiiioue  legissc  videtur  tlilarius  aquamintole^ 
rabiUm ,  non  immensam. 

(d)  Regius  codex,  m  captionem,  Mox  ex  inss.  ad- 
jecimus  imum  anle  torrentium, 

(e)  In  vulgatis  liic  ct  infra  venantium :  qiiamvis  in- 
fra  banc  lcctionem  expresse  neget  llftarius ,  ac  de- 
darei  verbiim  venatorum ,  huc  quod  ex  mss.  revoca- 

ias,nassive  intelligendom. 

(f)  na  correxit  LipsiuB ,  comin  prioribus  edit,  ut 


9.  In  Ecelesia  consianier  manendum.  —  Demque 
psalmus  iu  dicit :  Anima  nostra  sicut  paeser  erepiu 
esi  de  laqueo  vemtorum:  non  utique  venantium ,  sed 
corum  quibus  in  venatione  tensi  sunt  laquei.  Non 
enim  cum  quis  iii  laqtteum  inciderit ,  tuiic  fiet  ^ca- 
tor,  sed  cuiu  omnibus  teudaiiturt  (i)  ilie  taiiium  qui 
jam  sit  pcccaioriu  iaqueo  est^sicoiscriptumest :  Ocii- 
ius  ( j)  mcrelricis ,  laqueus  peccatoris.  Engo  a  peccatis 
omnibiis  abstinciidum  est,  ue  incidawus  in  iaqueum. 
Spiritales  enim  sumus»  et  evolamus  ut  passeres.  Pas* 
ser  (k)  avis  domestica  ^  et  ffidificiorum  incoia :  non 

in  ms.  Mic.  legcretur,  cibis  obliueratos.  In  reg.  nis. 
cibos  obiitteratos. 

(q)  Bad.,  Er.  et  ms.  reg.  in  otium  pecunia^  am- 
biiio^  eic  Lips.  deinde  expuncto  in  legii  ofmm,  pecu- 
liin,  ambitio :  ^uod  Undem  odiu  Par,  mutatum  eat 
ex  ms.  Mic. 

(/()Eiiam%icvulgacumerat  re(renanda:  obniten- 
tAius  mss. 

(i)  lla  antiqux  ediliones.  At  Par«  iile  •msiem ;  TOg, 
ms.  illetamen,  Pauio  ante  in  his,  tunc  fiet  peeeator , 
post  tunc  subiiilelligilur  primum.  Vuit  Hilarius  nul- 
lum  osse  in  laqueo  ac  potcsiate  diaboli  nisi  per  pec- 
catum  ,  ac  proiiide  prius-peocatorem  esse,  quam  in 
laqueo.  idipsum  conlirnnat  in  psal.  cxl,  n.  i^. 

(j)  Idcmllle  locus  iisdeni  verbis  deiiuo  ciutus  in 
psal.  Gxxxix,  n.  3,  nusquam  a  uobis.potuit  iuve« 
niri.  \ideiur  tamen  summaiia  quscdam  senlentia^eE 
his  £ccle.  vu,  27,  expressa  verbis :  In»em  aworto- 

rem  morte  mulierem^  qum  laqueus  venaterum  esi 

^tii  autem  peccaior  est ,  capietur  ab  illa, 

.   (k)  Passor  hic  oppouitur  avibusi  que  ad  tempus 


m  SANCTl  niLARlI  EPISCOPl  CM 

momcntanca ,  non  lemporaria ,  sed  sinc  demutatione  A  liAbitaiio  Jorusalem ,  et  monles  circum  eam ,  si  nul- 


uila  aiit  teinporis  observatione  coiisistcns.  Nos  crgo 
sine  vicissitudine  tcmporum  Ecclesiam  incolentcs, 
abstineamus  a  peccatis,  ut  a  laqueis  evolemus.  La- 
queus  cniin  per  Deum  in  nos  habitantem  conteritur: 
quia  ita  sequitur  :  Laqueut  contritus  est,  et  no$ 
Uberati  sumus,  Yers.  8.  Adjutorium  nottrum  451 
in  nomine  Dominif  qui  fedt  ccelum  et  terram,  Uoc 
adjutorio  laqueus  conteritur  ,  hoc  adjutorio  libe- 
ramur ,  in  nomine  Domini  qui  fecit  ccelum  el  terram : 
quod  cst  scilicet  super  omne  nomen ,  in  quo  omne 
genu  flectatur  coelcstium ,  terrestrium  et  inferorum : 
et  omnis  lingua  confltealur,  quia  Dominus  Jesus  in 
gloriacstDei  patris,  qui  est  benedictus  in  saecula 
saeculorum.  Amen. 

PSALMUS  CXXIV. 
Caulicum  graduum. 

Qui  confidunt  in  Domino  ,  sieut  mons  Sion ;  non 
commovebitur  in  wternum  qui  habital  in  Jerusatem. 
Montes  in  circmtu  ejus ,  et  Dominus  in  circuitu  popuU 
sui ,  ex  hoc  nune  et  usque  in  s<BCulum  :  quoniam  non 
derelinquet  virgam  peccatorum  super  sortem  justorum ; 
«I  non  extendant  justi  in  (Infra,  ad)  iniqmtatem  ma- 
nus  suas.  Benefac,  Domine,  bonis  et  rectis  corde.  Decli-' 
nantes  autem  ad  obligationes  adducel  Dominus  cum 
operantibus  iniquitatem  :  pax  super  Israel. 
TRACTATUS  PSALMI. 

1.  Contra  eos  qui  litteram  unice  sectantur,  —  Fa- 
ciunt  nobis  plerique  obscuriiatem ,  volentes  Scriptu- 
ras  propheticas  soio  aurium  judicio  aesiimare,  ct 


lain  interioris  intelligenlia^  habcnt  causam »  inants 
est  psalmus ,  et  mendax  Propbeta  ,  in  quo  Spiritus 
sanctus  locutus  esse  credatur.  Est  enim  moDs  Sion 
civitati  Jerusalem  imminens;  est  eadem  civitas, 
circa  quam  extrinsecus  plures  suntmontes.  Qui  ergo 
conlidit  in  Doroino,  qucm  profectum  babebit,ut  sit 
sicuii  mous  Sion  ?  ex  raiionabili  homitie  fieri  saxum, 
arborem ,  cespiicm ,  et  dc  natura  animali  in  nala- 
ram  inanimalem  referri?  Jam  vero  quoniodo  fldelis 
hic  sermo  sit,  non  commovenduin  eum  in  xternuro, 
qui  habitct  in  Jerusalem?  Nuinquid  Jerusalem  ipsa 
sanctiflcationem  habiiantibus  aflcrebat ,  ut  babiiaiio 
ejus  flrmilas  esset  xteriia :  cuin  {b)  illinc  sacrilega 
caedcs  prophetarum ,  judicium  mortis  in  Deum, 
B  fuga  Apostolorum ,  crucis  scandalum  sit?  Habitanies 
autem  in  ea  quoiiens  captivi,  (c)  quoiiens  perempli  ? 
Ad  ultimum  urbs  ipsa  funditus  dirula  est,  ei  qui  vas- 
lationi  ejus  residui  erant ,  capti  aique  dispersi  sunt : 
propheta  hoc  impieiaii  ejus  excidium  aiitea  ita  uan- 
tianie :  Terra  vestra  deserta  ,  civitates  veslrw  igni  con- 
crematm  regionem  vestram  in  conspectu  vestro  exleri 
comedent ,  et  desolata  et  subversa  a  populis  extrandi 
deretinquetur  filia  Sion  ,  ut  tabemaculum  in  vinea ,  et 
sicut  casa  custodiaria  in  cucumerario  (Esai.  i,  7  el  8). 
Jam  ergo  inanis  est  sermo,  inanis  est  prophelia» 
quae  addiderit :  Montes  in  circuitu  ejus ,  el  Domuiu$ 
in  circuitu  populi  sui  ex  hoc  (d)  nunc  et  usquein  SW' 
eulum.  Jerusalem  eversa  est,  populi  ejus  exslincii 
sunt,  reliquiae  ejus  dissipataesunt:  hodie  in  ea  noa 


non  aliud  in  his  intelligere ,  quam  quod  sub  singulis  G  habitatur ,  non  sacerdos,  iion  propheta ,  non  prin- 


rerum  quarumque  vocabulis  audiatur.  Quod  cum  vo* 
lunt ,  neque  nobis  quod  intelligamus  relinquuut ,  ne- 
que  prophetas  non  dico  coelestia ,  sed  nec  terrena 
quidem  rationabililer  dixisse  constituunt.  Quid  enim 
aut  a  nobis  congrue  tractabitur,  aut  ab  illis  recte 
diclum  exisiimabitur ,  cum  aquas  laudantes ,  viden- 
ies,  timentes,  et  plaudentes  manibus  audiemus, 
nisi  (a)  cx  auctoritatibus  Scripturarum  earumdem , 
sub  aquarum  nomine  aliud  significari  quod  alterius 
sit  generis  monstremus  ?  id  sciiicet  quod  sit  vivum 
ac  sentiens ,  et  ad  rei  uniuscujusque  judicium  suo 
motu  seiisuque  se  permovens :  quod  esse  homo  in- 
telligitur,  laudans,  videns,  timens,  plaudens ,  judi- 
cans.  Haec  enim  humanai  affectionis  genera  in  aquis 


ceps;  sed  ipsa  obtriia,  descrta,  sine  fruciu  esi.  El 
quomodo  habiiator  ejus  noii  comniovebitur  io  acter* 
nuin?  et  Doininus  in  circuiiu  populi  ejus  ex  hoc 
nunc  et  usque  iii  saeculum  ?  Ergo  iion  potest  de  et 
propheiatum  yideri ,  a  qua  propheiix  veriias  disside- 
bit.  Seqiiens  igiiur  est,  utquaeramus  in  qaos  dicto* 
rum  raiio  conveuiat. 

5.  Mons  Domini  Ecclesia.  Christus  qui  exmonlein 
lapidem ,  et  ex  lapide  in  montem.  —  Et  quidem  pri« 
mum  animadvertendum  est,  non  alterius  moulis 
quam  Sion  faclam  meniionem.  Legimus  enim  mon* 
tem  esse  Domini  (e)  et  Chorcb ,  usque  ad  quem  pri- 
mum  Moyses  cum  mulia  obisset,  acccssit  (Exodi 
iit,  1) :  csse  et  montem  Domini  Sina ,  in  quo  populo 


esse  sermo  propheticus  edidit :  quoruin  quia  in  aquas  D  lex  scripia  sit.  Est  et  Sion  mons  superimminens 


naiura  non  convenit,  nec  propheta  de  aquis  452 
dixerit ,  nec  nos  de  aquis  dictum  intelligamus.  Hxc 
propter  ea,  qnae  in  praesenti  psalmo  sunt,  retracUri 
convenit,  qnae  talia  sunl. 

2.  Litterce  sensus  hic  sibi  non  cohoiret,  —  Yers.  I 
et  2.  Qui  confidunt  in  Domino ,  sicut  mons  Sion ; 
non  conmovebitur  in  CBternum  ,  qui  habitat  in  Jerusa- 
Um.  Montes  in  circuitu  ejus.  Nomen  montis  Sion ,  et 

tantum  nostras  regiones  incolunt ,  quales  hirundo , 
oriya,  etc. 

(a)Sicms8.  At  excusi,  ex  auctoribtu. 

(b)  Ediii  ^  ilUe  sacn7e^'a :  emendantur  auclorilate 
mss. 

{c)  Kegius  codex ,  quotiens  redempti. 


Jerusalem.  Sed  qiiia  in  hunc  montem453  prophetia 
nullus  est  fructus  ,videndum  est  quid  in  monte  intelligi 
oporteat.  Et  haberous  opiimuin  iutelligentiae  ducem 
Esaiam.  Nain  cum  supcrius  montem  Domini  excel- 
sumsigniflcasset,  ad  quem  gentes  venturae  cssent 
(Esai.  II ,  2) ,  ait :  Propter  hoc  sie  dicit  Dominus  : 
Ecce  mitto  in  fundamenta  Sion  lapidem  presctarum  , 
eUctum ,  angularem ,  pretiosum  in  fundamenta  ejus  ; 

(d)  In  reg.  ms.  hic  non  exsut  nunc ,  neque  iufra 
nisi  semel  num.  5. 

(e)  Iii  ms.  reg.  et  Horeb.  Supervacanea  vidcliir 
particula ,  el.  Neque  Ilorcb,  aut  secundum  Gra^cos 
Choreb,  in  sacro  textu  vocatur  mons  Dbmini,  sed 
mon$  Dei. 


681  TRACTATUS  IN  CXXIY  FSALMUM.  m 

et   qui  erediderit  in   eum ,    non   confundctur  {E$ai,  A  illst ;  quiu  bxc  illius  forina  cst«  Ex  parte  enim  cogno^ 


XXVIII,  16).  El  noii  ambiguuia  esl  Aposiolum  funda- 
menluin  {a)  Chrisium  sigiiificasse,  per  quod  beaia 
illa  dominici  corporis  Ecclesia  ,  cujus  fuiidainenium 
est  Christus,  significari  videiur  in  monte.  Quam 
idem  Aposlolus  ct  Jerusalem  nuncupai ,  dicens : 
Quatnuncest  Jerusalem,  et  servit  cum  filiissuis;  ea 
autem  quos  sursum  est  Jerusalem  iibera  est ,  quas  est 
mater  nostra  {GaL  iv,  25  e/  26).  Mabemus  crgo 
montcm  Sion  Doinini ,  habcmus  et  civilalem  Dei  Je- 
rusalein :  et  iiominis  Sion  inlerpretaiio  est  specula- 
tio.  Sic  crgo  monteni  Doinini  {b)  in  Dauicle  accipi- 
mus ,  ex  monto  in  lapidem ,  et  rursum  ex  iapide  in 
montem  {Dan.  ii ,  34  et  55) :  cxinanivit  enim  sc  in 
forma  Dei  consiitutus,  ct  formain  servi  accepit,  et 


scimuSf  et  ex  parle  prophetamus,  Ei  nunc  videnms  per 
speculum  in  mnigmate ,  tunc  aulem  facie  ad  faciem 
(1  Cor,  xiii ,  9  et  12).  Sed  et  bicc  ccdlestis ,  et  illa 
coelestis  ;  et  hacc  Jerusalem  (/i)  est,  iila  quidem  ec« 
clesia  angelorum  muhitudinis  frequenliuin  :  sed  est 
ecclesia  primitivorum ,  cst  ct  ecclesia  spirituum  in 
Domino  fuudatorum  {Hebr.  xii,  ^'iet  23).  Fundandi 
ergo  sumusin  spiritu,  el  in  babitantibus  standum 
est,  non  discurrendum,  siculi  Moysi  dictiim  est ,  Tu 
autem  mecum  sta  {Deut,  v,  31).  Non  siinus  (i)  pro- 
cursibus  vagi,  neque  viis  incerti ,  neque  inanis  doc- 
trinx  vento  evolantcs.  In  xternum  enini  niancndiiin 
est,  si  sine  cominolione  slcterimus. 
5.  Montes  in  circuilu  nostro,  Sancti  atque  Angcli, — 


per  passionem  suam  mundo  {c)  cum  supersiiiioiiibus  B  Sed  neque  desunt  slare  voleniibus  sanctorum  cusio- 


suis  terroribusque  prostrato,  in  gloria  Dei  pairis  esl, 
ei  Deus  super  omuia  cst ;  propter  iufirinitalem  car- 
nis  ex  monte  Iii  lapidcm  exinaniius,  propter  gloriam 
passionis  ex  lapide  rursum  effectus  in  montem: 
nions  superimmincns  et  excelsus,  in  quo  ipsi  nosme- 
lipsos  per  assumpiionem  carnis  nostrae  corporisque 
specutamur. 

4.  Resurrectionem  nostram  in  Christo  speculamur, 
Ecclesia  prasens  forma  futuras,  —  In  eo  cnim  su- 
mus  {d)  resurreciionem  nostram  in  resurrectione 
nostri  in  eo  corporis  contemplantes  :  speculatio 
est  cnim  Sion  mons.  {e)  Loquatur  intcrpreiaiioiiem 
hanc  bebraica  lingua ,  qua  dictum  est,  Mons  Sion 
mons  speculaiionis  est,  Loqualur  Paulus,  et  dicat^ 


disc,  neque  Angelorum  munitiones.  Dicilur  cniin, 
Montes  in  circuitu  ejus,  et  Dominus  in  circuitu  populi 
$ui  ex  hoc  nunc  et  usque  in  sceculum,  {j)  Hos  enim  se- 
cundum  superiora  exeinpla  montes  esse  existimabi- 
mus,  humilitatem  terrae  excedenies,  firmos  et  excel- 
80$  et  immobiles.  Cuin  enim  et  moniem  significari 
Ecclesiam ,  id  est ,  Doininum  in  corpore  legimus,  et 
invenimus  montes  Dei  exsultare  atque  laeiari  :  scrip- 
tum  est  enim  ,  Montes  exsuliaverunt  ut  arietes 
{Psal,  cxiii,  4)  :  quoinodo  possumus  montes  non 
eos  sigiiificatos  esse  intelligerc ,  qui  super  terrenam 
naturam  gloriosi  jam  iu  Dei  rebus  exsultant  ? 

6.  Christi  egemus  ope,  Pericula  nostra.  Deus  ubique, 
—  Ac  ne  leve  prxsidium  in  aposlolis,  vel  pairiar- 


Nostra  autem  conversatio  in  ccelis  est ,  unde  et  salvalo-  Q  chis  ac  prophetis ,  vel  potius  in  angelis ,  qui  Eccle- 


rem  nostrum  exspectamus  (/)  Dominum  Jesum  nostrum 
qui  transformabit  corpus  humilitatis  nostras ,  conforma* 
nmcorpori  glorice  su(B{PhU,,  iii,  20  et  21) ;  dicat  ct 
rorsnm,  Et  cum  essemus  mortui  peccatis ,  vivificavit 
nos  simul  cum  Christo,  et  coexcitavit ,  et  collocavit  in 
calestibus  {Ephes,  ii,  5  et  6).  Dicat  ct  Evangelium, 
Quotquot  autem  receperunt  eum^  dedit  eis  potestateni  /!- 
iioi  Dei  fieri  {Joan,  i,  12.)  Dicat  ergo  nunc  et  Pro- 
pheta,  Qui  confidunt  in  Domino ,  454  ^'^"^  ^^^^*  '^'^^> 
non  commovebitur  in  wternum  qui  habitat  in  Jerusalem, 
Sequamur  Apostolum,  sequamur  Evangelium,  sequa- 
murProphctam.Confidamus  in  Domino,  ut  conformes 
corporis  gloriix^  Dei  simus.  Habitemus  nunc  Eccle- 
siam  {g)  coelestem  Jerusalem  ;  ui  non  moveamur  In 


siam  qiiadnm  custodia  circumsepiant ,  crcderemus  ; 
adjectum  esl,  Et  Dominus  in  circuitu  populi  sui  cx  hoe 
nunc  et  usque  in  sceculum,  Sed  forte  aposlolorum  vel 
angelorum  custodia  sufficiens  existimetur.  Yerum  id 
quidein  est ;  sed  et  Moysen  audiamus.  Nainquc  cum 
el  Dominus  dixisset,  Ecce  angelus  meus  antecedet  te 
{Exod,  xxxii,  34) ;  et  ille  rcspondit,  Nisi  tn  mecum 
ambulaturus  ei ,  ne  me  expellas  hinc  { Exod,  xxxiii,  15 ). 
Bonuin  quidem  pr.Bsidium  angeli,  sed  mclius  Doinini. 
Multis  anima  nostra  455  i^qucis  appetilur  ,  multis 
adversus  nos  armis  dimicaiur.  Non  terra ,  non  ma- 
ria,  non  aera  fidei  nosirx  periculo  vacani.  Rapiunt 
oculos  nostros  rarae  incogniii  niaris  gemmae,  occupat 
animuin  terrai  aurum ,  tolis  nostrx  mortis  iliecebris 


scternum.  In  hac  enim  habiunies,  habitabimus  etin  D  spirilales  nequitisc  et  acris  hujus  virtutes  circumvo- 


(a)Bad., Er., Lips.  et  ms. Reg.  Christi,  Rcctius Par. 
ex  ms.  Mic.  Christum  :  respieilur  quippe  illud  Pauli 
I  Cor.  III,  11  :  Fundamenivm  enim  aliud  nemo  po!est 
ponere,  prceter  id  ^uod  positum  est^  quod  esi  Christus, 
Deinde  per  quod^  Id  est,  qunmobrem. 

{b\  Rejgius  codex  ,  in  Danielo  :  cujusmodi  locutio 
constuis  esl  in  ms.  Turon.,  etc. 

ic)In  ms.  Rcg.  cum  substitutionibus  suiserroribusque. 
d)  Ita  ms.  Mic.  Alii  vero  libri,  in  eo  enim  sumus 
raurreetio  in  resurrectione  nostri^  in  eo  nobis  est  cor- 
poris  contemplatione  speculaiiOf  etc. 

(e)  Apud  Bad.,  Er.  et  Lips.  loquitur  :  quod  ct  lia- 
bet  ms.  Reg.  in  quo  deinde,  inlerpretalione  /mnc...., 
mons  Sion  speculalionis  est, 

{f)  Ms.  Reg.  oroisso  Dominum  Jesum  nostrum,  curo 
Mic.  subdit  qui  transfiguravit, 

Patrol.  IX. 


(g)  Qiiod  proxime  sequilur  videtur  postulare  a  cce" 
lesti  J erusalem  ut  non  moveamur,  (}uamqunm  Hilarius, 
qtiia  nunc  ccslestes  sumus  in  Christo  ,  ut  loquiiur  in 
ps.  cxxii,  n.  3,  docere  videiur  iiifra  ,  ut  ei  iii  psal. 
cxxi,  n.  ^.coslestis  Jerusalem  vocahulum  Ecclesias 
miliianii  conveiiire. 

(/i)  Verbuin  est  addimus  ex  ms.  Magis  placeret,  et 
hmc  et  illa  Jerusalem  est.  Mox  edili  habent  muUitudine 
frequentium  :  refragantibus  mss.  Qux  hic  viden- 
tur  inlricata,  confer  cum  verbis  Apostoli  ad  He- 
brseos. 

(i)  Reg.  nis.  proeursores. 

{j)  Iii  vulgntis,  IIos  ergo.  Magis  placot  cuin  niss. 
Hos  enim,  scil.  sanctos  atque  angelos.  Hos  igilur  pu- 
tavil  llilarius  nobis  consulcrc. 

22 


6S3 


SANCTl  HlLARn  Et>ISCOri 


f%l 


Ifini,  per  vttse  fynes^ntis  molestias,  per  aliense  volnn*  A  in  utroqiie  significarts.  Mahift  en!m  Td  pf optcr  ho- 


Utis  moret  atque  (asciviam  inaidianies,  ut  irascaroury 
tti  oderimus  >  m  amemua  :  undique  eitpectamQr  et 
«ppetimur.  Serens  ergo  Dominlis  non  adversus  oar"- 
iiem  et  sangtiikiein  nobis  po(;iiam  efse,  sed  adversw 
wulidi  li^jnl  potenCes  et  nequitka  BpiHta<«s>  ait 
fivanfelia  consumnMins :  Ecee  egovobi§euTn  «um  o^- 
^s  dielms  u$qne  in  camummMhnem  MttcuH  {  M«ie^ 
xxviU)  S6).  Adest^im  :  et  cum  fideliter  invocatin% 
frer  naturam  suam  praesenS  est.  SpiritQS  namque  est 
omnia  penetrans  el  continens.  Non  enim  secundum 
nos  corporalisesti,  ut  cum  alfcnbi  adsft,  at)sH  aiiunde : 
sed  virtute  prssenti,  et  se  quacumque  est  (a)  ali<' 
quid  porrigenti ,  cum  replente  omnia  ^us  spiritu  ni 
omnibus  sit^  tBnrsn  ei^  in  e«m  credftt  adsistit. 
4Nam  et  trfinis  vel  dnolm  i<n  nomtne  mo  congregalil 


minnm  favorem  ,  vel  propter  periculum  et  meium, 
facti  opus  bonum  est.  Verum  nisf  el  voluntate  boni 
fiimus ,  etiamsi  bominibus  bmii  Videblmnr ,  lamen 
f>eo  boni  novi  snrnus  :  quia  perfetia  bonltal  m  recti 
cofdls  consistit  affiBcto. 

9.  Iniifttttati$  opemius  deetHmni  ex  lege.  —  Retri- 
btttfo  ^ntem  ut  bonfs  ade^l,  lia  et  malis  nmi  abest. 
Nam  seqnitur,  Veks.  S  :  Dec/imm/ei  miem  ad  obli- 
gaHonet  adducel  Domirtut  cum  operantibut  iniquilatem. 
Et  bic  quoqne  doplids  significanlitfi  sermoest,  de- 
clinantium  ad  obligatiimes,  et  operanlium  iniquitates. 
Qui  deciinant,  et  altoln  aliud  dectinant,  id  est,  ex 
bonis  operibus  recti  cordis  in  obligationes.  Et  quai 
tsse  obligationes  etisiimabimus  ?  Eas  nempe  quns 
solvi  propbeta  tnonuit,  dicens  ,  Non  tale  jejunium 


erit  praesens  (Mmtih.  xviii,  M)>  ^in  cirMita  pepuK  B  ^d)  eiegi^  dicit  Dominus ;  ttd  solve  omne  vincuium 


tnt- 


iMii  eat  ^  boc  nunc  et  us^ue  in  «lernfim. 

7.  Vtrf«  ^ettaHt  imignt,  TtibuhHmei  ntmtm 
krevet,  Ojms  mt^l  prolnm  et  voluntmifmn.  — «Sed  quid 
•sibi  virit,  lesse  eum  fii  dr^iHm  popu^t  M  «c  koc  nunt 
€t  ntque  m  'seBcntum  t  Vvm.  3.  Quia  iMit  reiinquet  wn. 
^m  pe^entomm  mper  seriem  jusiorum^  ui  non  exte»- 
dent  jutti  ed  iniqmtatem  moKUt  iiia».  In  virga  potes*' 
ifttem  inielligi  eonveiHi ;  Insigiie^nim  potestatis  eet^ 
Tifgam  accepii  Moyses ,  qua  poeset  x^rania  :  fuit  ^ 
virga  Aaron.  Sed  futt  «t  Virga  Pharaonis^  fnft  ft 
vlrga  NabttdKMionosor.  Ergo  in  drcmtu  noe  IKMni- 
Rus  CHstodK  :  ne  super  sorten  nostram  peceatonim 
virga  deteiinqnaiur.  Veniunt  quidem  tribuiatlones, 
aed  non  f^ermanent :  veniunt  persecmiones,  ved  noti 


iTiifVaets,  dinoive  obtigationet  vehemenlium  commutatio- 
nnm  {Etai.  Lvtn,  6).  Si  quis  ergo  se,  a  pwcceptis  Dei 
declittffns,  his  ofbligatlonibus  colligaverit ,  adducetur 
tMi  operantitvs  iniqtiHatem,  in  eamdem  scilicet 
Mmtemidft  pOMisfm,  trangtessfor  et  inlquus  fuiurus. 
Qui  enim  operatur  iniquiiatem,  ab  observatione  legis 
alieiws  eet :  qui  autem  dedfmift  et  tege,  legem  in  qua 
mansltimte,  tnfnsgrefftnr. 

W.  ¥ine^la  fdm  impedientia.^f^an  decHnandum 
fgiHrr  ad  obllgatfOncs  est  :  neque  liberias  nostra'  est 
viexTbns  ssecoM  et  Yntindfalium  negotiorum  vinculis 
Inserenda.  AoVK  l)eaius  Pairios  solutos  Ilgari  non 
o^rtere,  ctrm  dicit,  9(fluttts  et  ab  litore  1  noU  qucs' 
rire  4igati(mfh  <I€or.  W,  1S7).  Et  boc  non  de  crimi- 


persistmit.  Multi  redigenB  iibertatem  fidei  nostr»  in  ^  no^  vmcfik)  «ecessari^  Hgaticfnls  Ita  senslt.  €aie- 

ntm  #fmt  aRa  vincnla,  qti%  -fidem  tinstraYn  hnpeditmt 
«t  oUigani ,  sibtqn^  conmettani :  itnrxime  amgendsfe 
fecimiae  labor ,  et  negotiamdi  Instneerus  profbCfus. 
4ia)c  eiiim  ita  obllgsmt  peccatls,  saerameiitls,  com- 
mercfis ,  «t  slbl  tios  captos  possessosqne  deiineant. 
Ab  bis  ergo  mens,yohintas,  mudlum  solvmitttfm  est : 
-qola  decllnantfes  ad  tMigationes  tma  ^ooentmr  cum 
lypenmtHfiis  inicfBiitfiem. 

41 .  Erk  ooftem  1:^1  facffictis ,  nm  idm^lcta  sn- 

per^  Vlrga  pectiiforfs  :  ^  in  flde  perfecta  nc  spe 

*tema  mftneirs ,  srtriHet  pro  portlone  «fbi  aici,  />a2c 

tuper  lerael.  flle  esi  enim  fax  nottra,  qni  fecit  utra- 

eiuennum{Ephet.  n,  44),  f^Hnis  noster  lem  Chri- 

stut,^«est  benedietusin  sdeeula  safceulfnnm  Amen. 

457  PSALMUS  CXXV. 

Canticum   graduum. 

In{\)cenbertendo  {infru^dnm-aeertit^BtMt^nteap' 


eapti  vitHem  voUmt :  aed  {h)  confisioni  nosir»,  quam  in 
Chrtsto  habemusY  ncmo  dominator.  Non  enim  snper 
M>rtem  flofltrani  peccatoris  virga  ^ereiinqueCOr.  Do- 
ininus  namque  in  cirewitQ  popoli  sni  est  in  tttermmn : 
fievictiet  faiigmi  vifgae  ifin^edo,  ad  iniqifiiatem 
«xtendamns  tnanos  nostres.  Sed  virga  cmn  rnckferrt, 
avibrorur :  et  petoitor  cnm  inci^oerU ,  non  dereSin*' 
qvetur.  ^reve  «at  quidquid  piftlefntir  nb  adversariil 
Dei :  et  habet  victoite  pramium ,  licet  non  bflfbeik 
prxlii  iongi  iaborem.  4)omfnus  adest.  fitiam  Bi  vls 
«itqua  compeHei,  tbsifhieamus  marms  n09fras  tfb  irA^ 
^uitatibus,  Ticm  extendanius  operaYiostrti^npeccata: 
^ttia4>om'mo  tn  ckcuitu  noDiis  comnitot^,  vrrga  pecea- 
toris  non  deTellnquetQrtit*mau<»at. 

456  ^-  (0  ^ost  qusc  conversio  fit  Prophetse,  retri-  ^ 
Mtionem  a  DOmlno  ei  qui  ab  inlqultate  manus  abs- 
Vmuerit   imprecaiitis.     Vcas.  l.  Benefac^  Domine^ 


bonis  ef  r«e(ii  <:ofi(e;fproiiiiaiemetfBcti'etvolfNitatiB     Ifvffafein  $t<m,  facrt  iumutiicui  tentoiaU.  Tune  re- 
(i)  In  avertendo  quod  iterum  babet  Iiber,-ubi  versicultim  repetli. 

(a)  AddinHK  eiiiquid  ex  msa.  in  quibus  deinde 
^irigendi ,  non  porrigenli.  fauk)  anie,  secundum  not 
eorporaiit,  id  M,  nostri  ad  iiistar,  qui  secundum  cor- 
pus  corporalcs  sumus,  ei  secundum  animaiii  corpori 
alligaii.  Quibus  simile  est  illud  tract.  psal.  cxxxiv, 
n.  46  :  £<  lioc  quidem  ita  in  Domino,  qui  non  in  locit 
ni  corporalit,  sed  nbique  adveniens  cemtlur. 

{b)  Vuigafi  eonfesiioni;  castiganlur  ope   mauU- 


scfipti  (teg. 

(c)  Sola  edkio  Par.  .peatfMm;    «lifle^, 
Emeiidanlur  ex  mes. 

{d)  lia  ms.  Reg.  juxia  lxx.  Atexcusi,^^'!  Demi' 
nut.  Tum  Par.  ex  ms.  Mic.,se(f  so/re  omnem  Yiocficai 
(Mic.  ins.  hic  addii  futim)  ftri^^raris.  Edhiones  atix, 
aed  toi^e  emneeineulm.modumiAtqtdttelt  disiolee. 


m  TRACTATUS  IHmV  mUiUH.  M6 

pleUm  4ii  gaudi0  m  ftaKnim,  el  l'm§ua  natra  exsui-  A  gittOfi ;  ted  ei  eo«  qiii  <c)  ^  igfioiabilia  ertnt  fecH 


tatione.  Tune  dicenl  uiier  gentet^  Magnilicamt  DamH 
nut  facere  uMscum  (Infra  magnificaidt  Daminus  faeene 
cum  iUu) :  eumut  { Infra  (acti  9umue  ekut )  ImUmtia* 
Cottveru,  Domime,  caplimitatem  nostram^  sicut  torrem 
in  au$ifo  (  iofra  «on  legxUkvsicut  torref»  in  austr^), 
Qui  smiiumi  in  iacrgmit^  i«  gaudio  matent  (Ijifra  $e* 
ntfjM/...  m£tei),EuM4e$  ibant  et  flebant,  wuttentet  tetuUm 
$ua.  Vemente$  autem  veuient  in  esuUatioue^  porkmteo 
mumpuloe  «kai. 

TJUCTATUS  PSAUII. 

A.  P$diimQru0iiMieiiigentia$piritali$  noquit  proreui 

re$pui.  — ^161  csfieol  iii  ^snloiis  iqnaeduB  lales  pm^ 

j^eiiae,  ut  M  re§  aiqiie  bmineiB  aorm  ietfiporun, 

fiiiluis  ficrifMa  soni  Aon  eonveiHreni ;  profecio  aur 


intclligi.  Iiaque  ab  eo  S|ieranda  iiiieiiigentia  eisi : 
qui  etpiilsaiiiii)U8j(4<)  aperiei,  et  quaefeniai)us  4e» 
oioostrabiif  et  peieoiiJMM  iion  uegalit* 

3.  Captiuitae  carporatia  nan  narrutur  hoc  p$eihm» 
Ptuini  argumenium.  —  ISsm  qiioroodo  kiielligi  |»o- 
terit  liie  psalmiis,  qui  a  remni  gesiamin  hisUNrta 
dissenlii?  Nusquam  enim  captiviias  popuii  liii}ii$ 
«sqiie  Ad  0avid  iempora  aoribii«r :  #ed  ioj»ge  poslea 
quaia  Saloaioa  iilius  ejus  regnuie  ebJinuit,  servivii 
capuis  Israel  Assyriis,  deiiiuc  Juda  Babykeoiis.  Uiio- 
■ledo  ergo  i>avid  ia  eodeai  psalmo  taiiMjuara  capteio 
orai?  AutquonMMloaversa  aftc  eaptiviiaie  liriakBr? 
diceiis,  Yees.  4-5:  <e)  Damm>eriii  DormnuM  eaptiuitu» 
tem  Siou^  facii  $umu$  tatnquam  coneolati.  Tmie  repie- 


dereat  nMdii  Mtiil  in  pseJMis  apiritaliter   dktum  B  tum  e$i  gaudio  o$  tto$irum,  etUu^a  notiraexuUati^uc, 


eiiaimare,  puiareMiique  nos  quasdam  coraBieiiUtiaf 
asserUonee,  ei  emeoiiiias  iiiierpretatioiies  iuquirere» 
qaibtfs  ¥ideremur  aliius  »escio  quid  ac  profundiua 
cxteroruin  sensu  iBlelleitsse  :  perinde  quasi  oas 
seosui  nostro  ca  quj)  scripta  auni  eoaptemus,  e| 
noR  magis  ex  bts  quae  scripta  suni,  sensuoi  dilixeo*- 
iis  ei  soUiciix  inielli^niise  consequamur.  Scriptiira 
eniiB  iegis  maiiet  alqiie  est  anterioribus,  quam 
adesset  Domiuus,  lemperibus  eoasumfnata  a  pro* 
pJietis,  <a)  ediia  a  Judsis,  periractaia  a  regibus» 
siiscepta  a  geetibus ;  aed  ioteUecia  et  probaiaa  Chria- 


2.  Lffii  inteUigetuia  Ciurittiunis  a  Deo  induUa. -^ 
Uoc  lorie  iusolens  ekisiimetttr*  Piaoe  iosoieus  est, 


Tuuc  dicetu  iuter  gentet,  Maguiluami  Dotuiuui  faeero 
eum  00$,  Qttamquam  ainem  religiooum  sii  exislt* 
roare,  foiurae  captiviutis  denMMaCioiiem  seeitfi* 
d«m(i)  proplKti»  seientiam  praenuntiaiam  Imee; 
et  ea  qnse  iediibiiate  eaaeiit  gerenda,  per  iidem  ge» 
reodoroin  eommemorasae  pro  gestis ;  iaineii  diete^ 
rufn<d)  ratio  verberomqoe  virtue  ejw  redituagra* 
Uiiatioiiem,  qui  posicaplivitalem  Babyioni»  iiiduliw 
esi,  oene  oos  intelligere  nen  paiitur :  ewn  pneser* 
tim  eumdem  redstum  gravior  poslea  sit  eonseeiiia 
captiviias,  ei  iiMKgnum  aii  proplieia,  tanqiiam  igao- 
raniem,  <3)  amoto  omni  captiviiatis  opproiirio  gra- 
tulari,  cum  indemutabili  riraom  epprolNrto  caplivitas 
iterau  succeaaerH.  Est  amem  «lecemiiif  iiipsaJmo, 


sa  nobis  liaoe  gloriam  prscsumimus,  si  laniuro  inOr-  C  aieiiti  siogularum  remm  eiposiiioM  moosifabiflMis, 


Biiiaii  nostrae  lieere  voiumus,  Bi  iaaiis  temporibus 
obslrjiso,  tOBiis  bumani  feBoris  obscura  aeiatibus,  io 
quibus  intelligendis  frustra  reges  laJ>oraverinl,  ipai 
dociores  et  magistri  legis  erraverini,  tios  stuiti  6«* 
Cttlo,  ei  purgamenia  muodi,  ei  delkameuia  aapiee^ 
libes  (h)  eorum  inieliigeBtiam  gloriemur.  Scd  iamen 
inielligimus,  quia  non  458  mendax  est  qui  dicit : 
Petite,  et  dabitur  wbis;  quasriU,  et  inveuietis;  puUaie^ 
et  aperietur  vobii(Mat^  vn,  7).  Ei  seriptum  est, 
quia  qtii  dixit,  Qupniam  oportd^at  impieri  omnia 
qucB  tcripta  tunt  in  lege  Moysi,  et  in  propketit^  et 
in  ptalmis  de  me  {Luc.  xxiv,  44  )  ,  tunc  aperuit 
tensum  eorum^ut  intelligerent  Scripturas,  et  dixit  i7/is, 
Huouiam  sic  scriptum  est,  Chritium  pati,  et  returger£ 
( ierHa  die^  ei  prmdicari  iu  mmiue  ^$  pm- 


ex  e^MiviUie  vitiorum   Is    Jibertaiem  eogniiiows 
Dei  rede«niia  amimae  graiuiaiio. 

4.  Gramar  e$t  animm,  4fuam  corpm$  capthtitae.  -— 
£i  quidem  gravis  esi  capiivifas  eorporalis,  qmey 
fure  liberUiis  amtsso,  vieiorum  iloroiiialui  siibdltBr. 
£i  serviuni  luro  qaidem  corpora,  aed  neqasquam 
capiiur  fidelis  animx  libertas.  Tesies  sunt  mihi  ires 
pueri  inier  Uammas  cani;intes  ;  tesiis  Daniei  ie  Umt 
458  leonum,  prophet»  praodio  saiimitus ;  iesiie 
Eleazar  inler  jnra  dominormn,  patriis  suis  legibus 
liber  (II  Machab.  vi)  ;  lesies  (4)  cum  maire  sua  (/} 
Martyres  scpteBi,  Deo  graiiaa  imter  moffu  mortis 
tormenla  referenles  (  /6id.  vii).  At  vero  quanio  in- 
felicior  est  animx  capiivitasl  Si  eam  avariiia  eepe- 

^    ^  rii,  per  corpus  lairocinator  (5)  ac  grassatur  :ai 

fiHentiam  et  remitsionem  pecoatorum  m  omnet  gentm  ^  ilbido  vicerit,  eoBHnunicai  cum  corpore  serviluiem  : 
(/Wd.,  45,  46).  Non  ergo  ex  nobis  est  quod  intein-     si  luxus,  ira,  odium,  .temeriias,  ebrietas,  iavidia 


i)  Propheta. 

^)  Raiio  addtimis  e  libro  nootre. 

5)  Amoto  ejne  ca^ivitatie.  Exinde  cui  pro  (tim, 

^)  Bad.  et  Er.  adita  :  ex  quo  Lipslus  ieeii  audiia^ 
jiOB  male,  si  cum  aueioriUie  feoissei.  Probabiiius 
i9mm  l^  nespioiiBr  ediiio  legis  a  i«xx  Juda^is  jussu 
PioleflMei  regis  auseepta.  Unde  facium  est  ui  per- 
iracUMiur  &  tegibus  ei  a  gefitibas  susciperelur. 

{b)  J^diti,  de  eorum  inielli{fentia :  reuiietiiibus  inaa. 

(c)  Sic  prinia  ediiio  Par.  cuin  msa.  Poairema  " 
Bad.,  £r.  ei  Lipa.  qum  innascibiiia  eraut. 

(d)  RigiBa  codex,  ofuiruit,...  demon$Ufmit. . 
negavit. 


U)  Ctim  anu  tua. 

(5)  Ac  gra$$atur  nonliabet  codex. 

(e)  Ms.  Mie.  in  averiendo  Dominum.  Par.  ift  «4- 
e^ritfiido  Dominu$.  Ediii  alii  bic,  in  eonvertmtdo; 
iofra  auiem,  diHit  averiii  :  quam  leetionem  reiinet 
eonsUnier  ins.  ileg. 

(f)  In  mss.  Vaiic  ac  Beg.  cum  anu  $ua.  Tres  lo- 
guiiiur  Mariyrum  sepiem  matres,  eormii  ad  Btariy- 
rium  liorUiriQes:  sed  hic  Uilarius  MadtabeeorBBi 
Biairem  BaaxiaMB  yideiur  respeiisse.  Pa«lo  ante  aped 
Par.,  uiia  Aag.  flM.  eialjit,  fta$rk  aui  ieg^,  pro 
pairitsjiaf  i^tktf. 


687 


SANCTl  UILAUIl  EHSGOPI 


688 


subegeril;  liis  imperanlibus  sibi  domiiiii  el  anima  A  pla^^^ibilitalem,    ralioncm,   miscricordiam,  bcnigni- 


el  corpus  iii  commune  famulanlur  :  ali|uc  ila  cnpli- 
vilalem  animjc,  el  (1)  corporis  scquilur  capliviias. 
Caileruiii  condilioiicm  corporis  religiosaj  animas 
generosiias  despicii.  Oflicium  (2)  quidcm  durum, 
tamen  bomini  non  omnino  miserabile,  quia  (a)  ser- 
viatur  a  servis  :  ut  vero  animoi  captivitas  quam 
iiirelii  cst! 

5.  Servim  avaritite,  iibidims,  ebrielatis;  aliorum 
vUiorum.  —  Avarus  cariiurus  semetipso  ,  carerc 
limet  pecunia ;  negotiosus,  tristis,  anxios,  siiie  rc- 
quie  uliii,  damni  nieiu  semper  detinetur ;  lionesiatis 
immemor  ,  amicitiarum  iiiobservans ,  humanilatis 
(b)  fugax,  rcligionem  nescit,  bonilatrm  omnino  odit. 
At  vero  cui  libido  domina  est,  in  qiio  coeno  dcde- 


tatem  evolemus  :  disccnlcs  lixc  omnia  a  lcgc  ct  pro- 
plietis,  evaiigcliis  et  nposlotis;  et  caiitantes  cx 
lege :  (e)  Dominus  conteren»  bella,  Dominm  nomen  est 
illi  (Judilh.  xvi,  5 ) ;  cognosccntes  a  propheia  :  Ego 
$um  qni  (eci  cmium  et  lerram  ex  nihiio  {Esaics  XLViiiy 
43) ;  (5)  rcddenlcs  ab  Evangelio  :  In  prineipio  erat 
Verbum,  et  Verbum  erat  apud  Deum^  et  Deus  erat 
Verbum  (Joan.  h  i);  pronuiitiantes  ab  Apostolo  : 
Qui  est  imago  Dei  invisibiiis^  primogenitus  omnis 
creaturce,  quia  in  ipso  constitula  sunt  omnia  in  ccelis  et 
in  terra  (Coioss,  i,  45  e(  16;  :  et  cum  genles  conver- 
sionem  nostram  ex  viiiis  in  virtutcs,  cx  ignorantia 
Dci  in  confessionem  ejus  effectaro  admir.ibunlur; 
tunc  psalmi  prophetiam  a  nobis  (6)  intelligi  posse 


coris  vuluialur !  Pendet  ad   occasiones  adulterio-  B  tesiabimur,  dicentes :  Dum  avertit  Dominus  captivi" 


rum  :  anxius  circa  lasciviae  su»  furia,  ocnlis,  mem- 
le,  corpore  tolus  in  scortis  csi.  Videns  quoiidie 
atque  audiens  humanas  in  adulteros  (c)  legcs,  aduU 
terium  in  ipso  foro  cogitat ;  quod  agit  timet,  ct  quod  ti- 
met  non  fugit.  Quid  vero  inrelicius  ebrietatis  dominatu  ? 
ventri  ultra  capaciiatem  infuiidcre,H5)  officium  suuin 
corpori  inviderCy  scnsui  rationem  adimere,  non  lo- 
qui,  non  nieininisse,  iion  siarc,  ct  moricm  quamdam 
naturae  incolumi  iinperare?  Quam  dedecorosus  au- 
tem  est  fureniium  niutus ,  temeritatis  impeiiis,  odio- 
rum  stimulus,  livoris  anxiclas?  Quanta  ergo  per- 
torbatio  eorum  cst,  quaiita  calamitas,  qui  supra 
memoratis  malis  serviunt! 
6.  Liberatorum  a  viiiis  voces,  —  Vcruin  si  cognita 


tatem  Sion  ,  facti  sumus  sicut  consoiali.  Tunc  reple- 
tum  est  gaudio  os  nostrumt  et  iingua  nostra  exuUa- 
tione.Tuncdicent  inter  gentes^  Magnificavit  Dominus  fa- 
cere  cumiiiis.  AverlitcnimDominuscaptivitalem  nos- 
tram  per  remissionem  percatorum.  A  dominnlu  enim 
vitiorum  animam  liberavit,  aiitcriora  dclict.inon  repu- 
tans,  el  nos  in  viiam  novam  reiiovans,  et  in  novum 
hominem  (f)  lransrormans,constitiiens  nos  in  corpore 
carnis  snac.  Ipse  est  eniin  Ecclesia,  pcr  sacramen- 
tuin  corporis  sui  in  se  (g)  univcrsnm  eam  continens. 
Nou  eratSioiiantc  quain  liberarclur;  scd  Sioii  estqoaR 
liberata  esi.  Nomcn  cum  libertaie  convcnil.  Neque 
enim  inaneniis,  sed  avers;c  capiivitaiis  hoc  nomen  est. 
7.  Nunc  nonnuiia,  sed  non  piena  nobis  consolatio. 


sapientiac  doctiina,  et  Dei  pricdicatione,  ct  rcinissio-  G  -—  Quod  vcro  ail :  Facti  sumus  (7)  sicut  consoiati^ 


ne  (4)  peccaioruni((i),  460  ^^  resurreciione  corpo- 
rum,  ct  acternitatis  consortio,  et  regno  ccelesti,  a 
domlnaniibus  (suppie,  vitiis)  superioribus  de  ava- 
ritia  ad  munificentiam  iranseainus,  dc  libidinibus 
ad  contineiitiam  migremus,  de  cbrieute  ad  jejunia 
revertamur,  de  furore,  lemeriuiie,  odio,  livore  ad 

(1)  1n  aiiteriori  ediiione  crat  mentis ;  quam  diciio- 
nem  Erasmiana  non  liabet,  ei  ut  sermonis  contextui 
miiius  coiisenianeam  ut  nostri  suffragio  rejecinms. 

(2)  Licel.  Deiiide,  quia  et  serviatur. 

(5)  Supplet  codex,  qux  in  anteriori  excideiant : 
oficium  suum  corpori  invidere. 
(4)  Universorum  horum  peccatorum. 


mcmiiiii  et  Aposiolus  iiiterim  tamquam  consolatum 
csse  sc,diccns :  Miser  ego  461  homo,  quis  me  tiberabii 
a  corpore  mortis  hujus  (Rom.  vii,  24)  ?  ct  qui  nunc  pro 
partc  scii,  ei  pro  parte  prophetai  (I  Cor.  xiii,  9),  et 
qui  scit  repositam  iiobis  esse  (h)  Jenisalem  incoelo, 
el  cum  dicit  :  (8)  Dissoivi  me  meiius  est^  et  cum 

(b)  Anlca,  credentes.  Lectioni  codicis  noslri  faveiit 
quai  subseqnuntur,  pronuntiantes,  etc. 

16)  Inteiiigibilem  teslabimur. 
7)  Tamquam  consoiati.  Quod  repetit  UiUrios  Id- 
terprclaiis  tamquam  coMoiatum. 
(8)  Dissoivi  metius  esse. 


(a)  Particulam  «t  apud  Par.,  hic  immissnin  rcmo- D  lxiv,  n.  7,  eam  omnem    Scripluram,  qii.nc  Judaeo 


vimus.  Hoc  iia  potcst  explicari  :  iion  e>i  miserabile 
quod  servi  serviant ;  quibus  subiiitelligendum,  nec 
.  proinde  quod  captiva  sint  corpbra,  qux  scrvire  nata 
suiit :  at  vero  animx  natura  liberae  quam  miserabilis 
captiviias  est  I 

(b)  Heg.  iiis.  fuga. 

(c)  Quainani  sint  illx  leges,  comuiodius  cxpone- 
tur  in  psal.  cxliy,  num.  9. 

(^d)  1(1  vulg:ilis,  universorum  horum  peccatorum. 
Pnora  diio  verba  expunguntur  auctoriiate  ms.  reg. 

(#)  Superius  pag.  10  ,  iiot.  demonsiravimus  ex 
hoc  loco  libruui  Judith  eiiain  inier  lcgis  libros  ab 
Hilario  recenserr.  Lcx  quideiii  proprio  Pcntaicn- 
chuin  vocatur.  At  cum  llilarius  toiani  scripluram 
ia  legem,  prophetas,  cvangelia  et  apostolos  partia- 
tar ;  ut  duobus  priniis  membrfs  vctus  Testamentum, 
novum  autem  duobus  aliis  contineatur  :  maoifeiium 
est  legero  ab  eo  appellari,  qoidquid  ex  veteri  Testa- 
mento  ad  prophetas   non  pcrtinet.  Imo  iii   psal.  • 


populo  tradita  est,  Legem  nuncu|iari  significat,  ubi 
ait :  Non  competit  hasc  oratio  Judaso.  Et  quamvis  hic 
tiber  (puta  Psalinoruin)  Legis  sit^  prophetia  tamen 
non  est  gentis  mius.  Ulii  et  legis  el  prophetiae  no* 
men  psalterio  ad^cripiiim  vides.  Sic  in  psal.  cxviir» 
litt.  17.  num.  5,  Proverbioruin  locuin  memoratonis, 
huiic  Lege  scriptum  siiiipliciter  significat. 

(f)  lla  nis.  reg.  Editi  vero.  reformans. 

(g)  lii  rcg.  ms.  ab  anliqua  manu  secunda,  umversa 
membra  continens  :  iiigeniosius  quam  verius.  Similes 
loquciidi  niodos  plures  jam  vidimus,  ut  cum  in  psal. 
Li,  n.  16,  prxdicaiur  Christus  naturam  in  seuniversm 
carnis  assumpsisse.  Quod  hic  pressius,  ibi  fusius  ei* 
plicaium  videsis.  lia  audiemiis  lib.  ii  de  Trin.,  n. 
25,  Glirislum  assumptione  carnis  unius  intema  «xi- 
vers(e  carnis  incoiere. 

(/i)  Loco  Jerusalem  legendum  videtur  spem^  ex  illo 
Pauli  Coloss.  1, 5,  propier  spem  quas  reposita  esl  vobis 
in  cceiis. 


689  •  tiia<:tatus  in  cxxv  psalmum.  m 

Chrislo  manere  (Phil.  i,  23).  Siimus  niinc  qmdem  A  capliviUs ;  qiiomodo  nunc  ul  a  sc  averlnlw  oral? 


coMSoIati:  quia  Donii:ius  nil :  Blittet  vobis{a)  etalium 
consolatorem  (Joan.  xiv,  IG).  Gum  dicit,  aiium^  su- 
peresse  se  docet.  Superest  cnim  :  exspectat  namque 
omnis  crealura  rcvelaiionom  filiorum  Oci.  Revelatio 
illa,  consummaia  consolaiio  c»l.  C.Ttci  iim  nunc  tam" 
quam  {b)  consolntio  est;  ipsa  iuleiim  noii  carcnles, 
licet  sit  consummationis  su»  nohis  residua  perfeclio. 
8.  Conversio  nostra  Dei  munus.  Conversorum  sta- 
Uis  quam  melior  statu  peccaionnn.  —  Replelur  {c) 
eiiam  gaudio  os  nostrum,  el  liiigua  nostra  exulta- 
tionc  ;  non  enim  sufficieniia  sunt  ad  referendas  Deo 
laudes  lingux  noslrae  atque  oris  officia.  Mutavimus 
crimina  in  innocentiam,  viti:i  in  virtutes,  ignoran> 
tiam  in  cognitioncm,  ihteritum  in  immortalitatem  : 


Sed  in  superioribus  proplieticx  scicntiae  fuii  sermo 
fiiturorum  gaudia  taiviquam  de  prxterito  (1)  nun- 
tiantis  :  nunc  auiem  de  averlendis  {subaud.  malis, 
vel  vitiis  )  communis  est  oralio,  cui  se  propheta 
(2)  tametsi((;)  ipsenoii  eslc^ptusadmisceat,  tamquam 
adhuc  in  iisdcm  se  csse  cognoscai.  Scriptiim  est 
eiiim  :  Justus  in  principio  sermonis  <iit,  ipse  sibi  accu- 
sator  est  {Prov.  xviii,  17)  ;  et  rursum  :  Confitere 
primum  peccata  tua,  ut  justificeris  {Esa.  xliu,  26)  ; 
et :  Beati  Ivgentes,  quoniamipsi  consolabuntur  {Matth. 
V,  5).  Scii  quidom  prophcta  se  liberum  ;  sed  tam- 
quam  captus  Deo  subdilus  est,  sivc  per  propri;c  con- 
fessionis  di<;ciplinam  :  qnia  ubi  peccali  confessio  est, 
ibi  ei  justificntio  a  Dco  est ;  quod   in   piiblicano  6t 


ct  hoc  {d)  a  Deo,  graiiam  faciente  poenitendorum  et  B  pharis.TO  Dominus  lestatiis  est,  cuin   pharisxus  ju- 


n  rvoruni  bonorum  iiiiiia  rcddcnle.  Qiiod  onim  opla- 
Lilius  nobis  esl  tempus?  quo  adulterabamiis,  aut 
qiio  maluissemus  virgines  fnisse  ?  quo  ebrii  eramiis, 
aut  quo  jejuniis  Ixiamur?  quo  pecunio)  serviebamus, 
aut  qiio  pecunia  iiostra  benigniiaiis  est  usus?  quo 
d;cmonia  adorabamus,  {e)  aiii  (^uo  dxmoniis  impera- 
mus?  quo  placcrc  sxculo  gcsiiebamus,  aut  quo  sac- 
culum  vincimus  ?  qiio  Dciim  nesciebnmus,  aut  quo 
bxredes  Deo  prxpara  in  ii  r  ? 

9.  Hanc  spei  nostr.ne  fidem  genies  contemplantes, 
diciint  :  Magnificavit  Dominus  facere  cum  illis.  Ilanc 
in  virtules  vitioriim  demut.itionem  contuentes,  Dei 
iii  nos  magnificentiain  admirantur.  Idipsum  etiam 
ex  sensii  adeptjc  hujiis  beatiiudinis,   nos  qiioque 


stiim  se  gloriaius  est,  publicanus  vero  pro  peccatis 
orasset ,  ait  enim  :  Amen  dico  vobis^  quoniam  magis 
justificatus  est  publiranus  quam  pharisceus  (Luc.  xviii, 
U).  Sive  ei^o  ob  id  propheu  converli  captivita- 
lein  (h)  in  commune  procatur,  seii  quod  populum 
omnem  a  peccaiis  caplum  sciebnt;  et  sicut,  cum 
Apostolo  (juxta  Apostolum),  membro  uni  corpus 
omne  compatitur  (I  Cor.  xii,  26),  ita  et  populo  cap- 
tivo  a  peccaiis  propheta  concaptus  est. 

11.  Saiiones  duas.  — Sed  tamen  orare  pro  caplivi- 
tale  sua  bonum  sibi  esse  demonstrat,  dicens ,  Vers.  5 
el  6  :  Qui  seminat  in  lacrymis^  in  gaudio  metet. 
Euntes  ibant  et  flebanl,  mittentes  semina  sua.  Venienles 
autem  venient  in  exuUatione,  portantes  manipulos  tuos. 


confitemur  in  oris  gaudio  el  linguae  exultatione  :  Ma-  C  Q"^'^  ^ic  ad   Judinos  scrmo  est,  ut  eorum  in  hoc 


gnificavit  Dominus  facere  nobiscum  :  facH  sumus  (f) 
Imtantes.  Laelamur  enim  de  profundo  ac  miserabili 
coeno  nunc  ablutos  nos  fuisse,  et  novos  ex  omnibus 
viix  anteriuris  viliis  constitisse. 

40.  Cur  superiora  in  prastcrilo^  in  futuro  sequeniia. 
—  El  quia  prophcta  lulura?  ^poA  gaiidia  loqucbatur, 
licet  secundum  Scripturac  consiieiudinem  tamquam 
de  pro^tcritis  gratularetur  :  lamen  per  consequentem 
precem  iion  462  ^"^  lemporis  rcs  lias  essc  declarat, 
diccns,  Yers.  4  :  Couverte,  Domine,  caplivilatem 
nostram.  Si  fuit  tnmquam  consolatus  cuin  aversa  est 

(1)  Nuntians. 

(a)  Vocabiilum  pater  w  vulgatis  hic.adjeclum  est,  J) 
quoil  abest  a  mss.  ut  supra  in  ps.  cxx,  n.  6.  Mox 
post  superessCj  expungendum  videtur  se.  Quamquam 
ad  extremum  Christi  adveiitum  hsec  videntur  referri, 
de  qtio  Paulus  Phil.  iii,  20  :  Salvalorem  expectamu$ 
D.  N,  J.  C.  qui  reformabit  corpus  humilttatis  nO' 
itrcB,  etc. 

(6)  Cxcusi,  consolatione  ipsa  :  emendantur  ex  ms8. 
Post  non  carenies,  subintellige  sumus. 

(c)  In  editis,  Repletur  enim :  et  mox,  ad  reddendag 
Deo  taudes.  Tiim  ins.  i^eg.  :  Linguas  enim  nostrw  atque 
orit  officia  muiavimus.  Mutavimus  crimina,  etc.  Idem 
nis.  superiiis  addit  os  nostrum  et  tingua  nostra,  post 
non  enim  sufficientia  sunt. 

(d)  Bad.  a  Dei  gratia  facienie  pcenitendorum.  Tum 
Erasinus  post  verbum  pcetiitendorumj  de  suo  adjecit 
finem ;  atque  hsec  lectio  sic  interpolata  deinceps  obti- 
nuit.  Ex  ms.  reg.  in  qiio  exstat,  a  Deo,  gratia  refe^ 
fente  pcndtendorum^  confici  posset,  a  Deo^  gratia  r<- 


psalmo  videaiur  prophetata  caplivitas  ?  Quse  vero  ad 
communem  hiimani  generis  consuetudinem  ratio  est? 
Quis  enim  umqiiam  serens  flevit?  aut  numquid  hu- 
jus  lamentabilis  sationis  Jiidaeis  usus  ex  lege  est  V 
Nequaquam  igiiur  istud  scriptum  usquam  aut  gestum 
est :  sed  est  prophetia  siiperioribus  dictis  connexa. 
Duns  autem  essc  saliones  sanctus  apostolus  Paulns 
docuit,  cnrnis  ct  spiriius  (Gal.  yi,  8)  :  demonstratis 
et  enumeratis  seminibus  sationis  utriusque,  cum  caro 
adiilteria,  veneficia,  comessationes,ebrietaiem,ayari- 
tiam ,  463  idololatriam,  ei  caeiera  his  similia  sereret 

(2)  Tamquam  et  ipse  sit  captus. 

fmnfe peccatoris  animum  ad  poBmtmdum,  At  lectlo, 
quam  exhibemiis  ex  ms.  Mic.  per  se  absoluta  inte- 
gram  praestat  sententiam  :  eiqtie  prorsus  consentit 
Tiiron.  nisi  quod  pro  faciente  habet  referente.  Dens 
poenitendorum  gratiam  facit,  cum  dimittit  peccaia  : 
quae  ideo  pjatiitenda,  auia  ea  sequi  debet  pcenitentia 
numquam  iutermittenda. 

ie)  Mendose  in  yulgatis ,  m  quo  pecuniis  impe^ 
ramus. 

(f)  In  excusis,  sicut  toflantes.  Non  exstat  sieut  in 
ross.  reg.  ac  Turon.  nec  in  sacro  textu  graeco  et  la- 
tino. 

(g)  Ita  ms.  Turon.  consentiente  regio,  nisi  quod . 
in  hoc  deest  non.  In  editis  autem,  tamquam  et  ipse 
sit  captus  admiscet. 

(h)  In  yolgatis,  communem.  Rectius  in  mss.  reg.  et 
Turon.  m  commune.  Sic  supra,  nune  autem  de  aeer" 
tendis  communis  est  oratio. 


6^ 


SANCTI  HlLARll  ErrSCOPI 


cn 


(GaLVy  49);  spirilus  vero  pacem,  gaudiuin,   conlf- A  tiquitale  non  inferiores^  qui  eoidem  Hilario  Piclarend 


nentiam,  cariiatem,  sobrietatem,  mansnetudinem  et 
qnse  sunt  hts  consequenlia  seininaret  (IHd,  23) ;  et 
9atasua(1)  ono  quoqoe  messoro.  Cum  igilur  opti- 
mom  Deo  sacrificium  sit  cor  contribulatom  (Ps.  l, 
99),  et  beati  sinl  tugentes,  quoniam  ips!  consolabun- 
iur  (Matth,  t.  5),  et  unusquisque  quae  severit  metet, 
operum  snorum  fructas  in  judicium  lamqnam  mani- 
polos  laturus :  seminandum  nobis  est  cum  confesslone 
peccaiorum,  464  ^^^  ^"^^^  corporalis  infirmitatis, 
com  hmentatione  ac  dolore  conscieniiu!  nostroc,  quod 
nequaquam  possimus  digne  Dei  praecepia  secundum 
propositnm  volunlatis  explere.  Tunc  qoac  in  lacryrois 
seterimus,  metemus  in  gaudio  :  euntesque  flentes, 
cum  exoUalione  veniemiis,  repleti  fructibus  noslris. 


attribuunt,  Deinde  $tiU  eorum  a  mterxg  Zenonianit  diS" 
simititudOf  cum  Hilarianis  autem  simililudOf  de  vero 
iUorum  parente  nuUum  dubitandi  (ocum  permittit.  De- 
mum  cum  iUi  nuUo  veterum  testimonid  Zenoni  oiserau^ 
tur,  et  contra  primum  ex  iis  atque  secundum  Bieront^-- 
mus  epist.  cxli  ad  MarceUamy  tefthm  vero  atque 
quartum  Hincmarus  lib.  de  Prasdesl.  c,  25,  Hilario 
adscribantf  nescio  an  tuto  liceat  tantas  auctoritati  non 
cedere, 

Verum  etiam  si  tam  gravia  nobis  deessent  in  gra- 
tiam  Hilarii  testimonia,  in  promptu  esset  idipsum  ro- 
tione  non  minus  certa  atque  evidenti  tvincere.  IIH 
quippe  in  Cantiea  graduum  tractatus,  qualet  apud  Hi- 
larium  exstant,  spectari  nequeunt  velut  disjuncta  qwS" 


et  manipulis  elaboratse  a  nobis  messis  onerali,  conso-  B  dam  Opuscula  minimeque  inter  se  cohcerentia^  quw  et 


lati  per  Chrisium,  qui  est  beoedictus  in  sxcula  saecu- 
lorom.  Amen. 

ADMOOTTK) 

m  QUHfQUE  TRACTATCS  SOBSEQCTENTES. 

Traetatus  proximus^  dempto  exordio,  necnon  quatuor 
iubsequentes  toti  exstant  inter  sermones  saneti  Zenonis 
Veronensis  nomine  vutgatos':  adeoque  de  eorum  auctore 
nonnutU  ambigunt,  quos  inler  Theophilus  Rainaudus 
Erotem.  de  bonis  ac  matis  libris  pag,  {42,  ait :  Explica- 
tio  psal.  cxxvii,  qiiae  apud  sanctum  Hilariuoi  legitur, 
Zenoiii  Teronensi  ab  ali{s  adscribilur,  ubi  et  alias 
quoque  enarraliones  non  advertit  utrique  adscriptas* 
Raphaet  Bagata  tractatus  illos  Zenonis  satis  assertos  pu- 
tat  ex  scripti  codicis  quo  usus  est  antiquitate,  Ca^tirum 


ab  aliis  distrahi^  et  Hilario  adsui  commode  potuerint. 
Unum  omnes  conficiunt  opus  prcefatione  connexum, 
quo  masnme  confutantur  qui  iis  Cantici$  captivitatem 
Babytonicam  et  ab  ea  reditum  prcenuntiari  asurebanl ; 
adeo  ut  <l  ^tn^  Zenoni^  pariter  et  alii  decem  cum 
protogo  ei  haud  dubie  adjudicandi  sint,  Jam  vero  illis 
ita  Zenoni  adjudicatis,  eidem  quoque  adscribenda  erit 
prasfatiogeneratis  iritibrum  psatmorum,  quam  auctor  ha- 
rum  tractaluumprotogi  n,  6  suam  agnoscit,  Erii  proinde 
Zeno  tractatuum  in  ps.  cxviii  auctor  declarandus, 
Qui  enim  ittos  conscripsit^  prasdictam  prcefationem  ge- 
neratem  non  semet  in  iis  memorat  ut  propriam,  Hallu^ 
cinatiu  est  igitur  Cassiodorus^  qui  hanc  prcefation^m 
Hilarii  nomine  taudat.  Erravit  et  Augustinus^  qui  trac- 


ab  aliis  sermonibus  stito  eos  discrepare  non  inficiatur,  G  tatus  in  ps.  cxviii,  totiescum  tib,  de  Nat,  et  (irat.  tum 


Neque  nos  negamus  antiquam  esse  itlam  Zenonis  ser 
monum  coltectionem,  Hanc  in  codicCt  quem  Hincma- 
rus  Hemensis  episcopus  bibtiothecae  sancti  Remigii  dono 
dedit,  vidimus  duos  in  tibros  distributum^  quibus  prwr 
miuiiur :  Sernio  yenergibilis  Coronati  Nolarii  de  viia 
sancii  episcopl  et  confessoris  Zenonis.  Eo  in  sermone 
prcedicatur  Zeno  a  ma^ris  utero  sanctificatus^  ac  posi' 
modum  pastor  ordinatus  in  monasterio  degisse,  donee 
hnperatoris  Gattieni  jussu  quassitus,  ut  unicam  fitiam  a 
dcemone  {iberaret^  Veronam  ingrederetur  ^  ubi  noi) 
mullo  post  recepius  in  pace  est ;  ac  deinde  basilica  in  • 
honorem  Dei  et  ipsiuft  sapoti  SsieQrdoii^  f^u4  irrQcu/ 
a  fiuvio  AthesiSf  obi  nunc  sanctum  ipsius  corpus  re- 
quiMCit,  construeta  of  t.  Huuc  Coronati  urmanem  ex^ 
cipit  hie  tiiutus :  Tractatus  sancii  Zenonis  Yeronensls  D 
epi$copi.  Tm  sequitur  indcx  tractatuumf  qui,  uti  dixi- 
mus.  in  duo%  libros  ac  ton§e  alio  ordine^  quam  m  Mr 
btiothsea  Fatrum  esfstant,  distributi  sunt.  His  obiter 
animadversis^  difficite  admodum  non  est  demonstrare 
prmdictos  tractatus  non  ex  Zenonis  sermorubus  intef 
UiiarH  limltratiQnes^^dexlueHtfrfUiomltm  Hitariiin- 
$er  sermoneti  Zenonie  fuisHtmmisHS. 

Ac  primo  quidem  antiquitati  codicis  eos  Zenoni  ad^ 
eeribentls  opponimus  Rigium  ac  Midacet^m  mstt,  an;* 

(l)  Unumquenufue messurum. 

{i)  Hic  etiam  iii  primo  psalml  yeraleulo,  qul  8o« 
lus  tamquam  tractatus  argumentom  de  roore  prsemil* 
tiiur,  le|;itMr  :  (jedificaverU  siln  dommm.  Tum  in  vanq 


CQtitra  Jutian,  non  ZenoniySed  Hitario  attribHit.  Erra^it 
Hincmarus^  errarunt  et  atii^  quotquot  Hitarii  in  psat- 
mos  testimonio  se  uti  existimarunt^  cum  Zenonis  verba 
in  medium  proferrent.  JEquius  est  ut  ^otteciionem  ser- 
monum  ittorum^  qui  Zenonis  nomine  circumfenuttur^ 
quqmvis  Qntiquamt  Bilarii  tamen  ^vq  posteriorem  esse 
esnstimemus,  Aut  si  quis  contendet  iltQm  ejus  Zenonis 
esse,  qw  Gattieno  imperante  vis^rit,  certi  concedat  ne- 
cesse  est  eam  postmddum  atieniti  opuscutis  auctam^  cum 
non  Hitarii  modo^  sed  et  Bas\tii  tractatibus  atiquot 
constare  prudens  quisque  non  negalurus  sit. 

465  PSALMUS  CXXVI. 

C(wiictim  gffaduum  Sa/oinoiiif. 

(i)  Nm  Domtniii  Q^ificaverU  (lofra,  ^ibi)  domumt 
in  vanum  taboraverunt  qui  esdificant  eam.  Nisi  Domi^ 
nus  custodierit  civitatem ,  fit  vanum  vlgitavit  qui  cnsto^ 
iiet^am  (Iwlv^vigitavermt  qui  eueiQdiunt).ln,vwumest 
vobis  ante  tucem  (infra  dilucuto)  eurgere :  eurgite  post^ 
i/uam  sederiliSy  qtti  mandpcatis  panem  doloris,  Cum  d^ 
4(xit  dilectis  ^uis  sQmmm^  ecce  ha^editas  i>pmini  fitii^ 
meecQs  fritems  mVris.  Sieul  sagiltos  in  mann  potentist 
ita  fitii  excussorum.  Beatus  vir  qui  imptevU  desideHum 

pro  in  vanum,  Salomonis  fipmen  In  in^crlpilon^  titoli 
nqn  apparet,  ot  neqo^  jn  graeco  (ex|ti| ;  sea  ab  ^ll^rio 
leetom  li^uet  ex  his,  quae  de  Salompne  l^bet,  p.  3, 
nempe :  tttulus  atuetatus  au^orom  euni^  e|c- 


m  TRAGTATUS  IN 

lamm  §x  ipm  :  non  eonfundentm  cum  hqtttntw  «ii- 
tutdt  mft  m  pwta. 

TI^CTATUS  PSALMl. 

4.  Ptalmk  kujus  ea  non  e$l  qum  te  oferi  inlelUgen' 
lia,  Pe  lerrena  eaptivkate  eum  hUelHgi  non  vetal  HiUir 
rt|».  —  Raiio  et  lemporum  el  pro|)beli»  intenuai 
adhiberi  ad  praeseiilem  puimum  cogaiiioDis  pottubt 
diiigentiam  :  ne  iorle  nos  ad  inaaeii^  iBtelligentiam 
absolqta  qu^am  yerborum  speeies  el  ipee  ilie  get» 
tonvn  eorpqraliom  ordo  solUdtel  :  maxime  eum 
phires,  inlenores  causas  doeirinae  pvophelicae  noir 
cientes,  sensv  itidaico  (a)  proBterilorom  teu)porom 
propheiiam  contineri  in  his  graduum  oanlicis  opi- 
nentur ;  oi  ea  caplivitas  Jerusalein  prsenunllata  sil» 
quae  sub  JeremisB  dtebus  accideril,  ei  ejusdem  rursus 
depulssD  ca|>liviialis  gralulaiio  (b)  propbeleMir;  silque 
{{)  eorum  (c),  quas  psalmls  his  enunliantur,  aut  ser^ 
vilutis  dolor,  aul  redilus  l^iiia.  Non  improbamos 
hunc  seosum,  neque  eor^im  intelligentiam  coargui- 
mus.  Dignum  esi  enim,  ut  miserabilem  populi  easum, 
el  impieiati  ejus  debium  ponain,  ei  posl  lo/igas  sev* 
viiuiis  sufficientem  peccalis  gravibus  sailsfaclionem, 
et  miserjoordem  in  eos  I>el  indulto  redliu  ▼olunU- 
lem,  secuiidum  providenti»  scientiam  (i)  propbelte 
(d)  splritus  praeloqualur. 

4Q9  ^*  ^terna  in  eo  prmnunliari  contendii.  — 
Verurn  curo  eaptivitatis  illius  rediium  gravtor  sil  ei 
irremissa  capiiviias  consecuu,  e|  sdificstionem  clvl- 
Ulis  re^tse  miserabills  maneal  el  iion  demuianda 
vasUlio,  seianlque  (f.  sclamqiie  )  et  spiritalis  redilus 
gloriam  Israel  reliquo  reservari,  el  oeelesiis  ae  san- 
clae  Jer^isalem  aedlfloationem  usque  ad  beaii  acdoml- 
niei  regiii  tempora  comparari ;  maxiroeque  eum  spes 
illoruin  dierum  atque  res,  omnium  horiiro  psalroerum 
virluies  et  genera  testentur  :  non  intelligo  cur  lanr 
Ittfn  de  cadocis  ac  demuubilibns  malis,  ac  non  etlam 
de  aBterfiis  esse  velint  prophetae  dolorem ;  et  lempo- 
ralium  niagis  gaudioruni ,  et  eorum  quae  gravissimae 
postea  demiiUturaD  essent  ealamiutes,  potius  quam 
indomuubilium  et  asiernorum  intelligant  demonstra- 
Um  esse  lacliliam ;  cum  magnificentiae  propbetlcae 
magis  dignum  sit,  beau  et  aetema  et  coelestia  pray 
dicasse.  (e)  Quamqoam  igitur  psalmi  superiores  cap- 
liviutem  noa  eorporalem  Unluin  et  tcrrenaro,  {f)  si- 


CXm  FSALMUII.  6M 

A  c^li  liberiatem  non  eadueani,  noo  pfttainlom»  «on 
sscuiarem  in  se  demoasirati  siot  eoniittfiN :  Umtft 
eiiam  hio  quoque  psalm^i^  ujhil  iu  se  larienttm,  ailal 
humile^  aibil  praelerltis  lemporihus  oooveniens  ia^ 
lelligiiuc  esse  oomplexus  :  sed  secaadum  prapbeth 
eapa  oi  evangelicam  et  aposiolicam  aue|oraUlem  eaa 
spes  omnes  praenuntiare,  la  quas  se  palriarchanuit 
desiderium,  uactorumexspeetalto,  apostolorum  fidea» 
mariyrum  conressio,  e|  omnium  credcDiium  euraua 
extendit,  id  est,  in  sancU  tempora,  ia  aai^ni^  civin 
Utis  incolatum  atque  cceturo,  in  regnl  dominici  K>ea« 
liludinero,  in  spiriulis  liberUtU  novam  gloriam,  ia 
coDsortium  drvinaa  aeiemiuiis  ei  regni.  Atque  ut  id 
absoluiius  intelligatur,  ipsas  illas  verborum  virluiaa 
proprietalesque  traotemus. 

£  5.  Hmc  Oe  lempk)  Salomom  deetruntda  ac  reilir 
luendo  inlerpretautee  improkanhar.  -r^  ¥aas.  i  at  ftt 
Ni$i  Jkminu»  emtifkaurit  tibi  damum  ,  ia  Pamw{ 
taboraneruni  qui  etdificant  eam.  Atit  Ihmiam  oiM-i 
dierit  dutu/m,  tii  oamim  mgttos^aiU  ^  guttodim^ 
eam.  Jn  vanum  ett  vohit  diiuculo  turgeno*  Volunl  filiH 
res  sanctum  Salomonem ,  aBdlfioaliaiil  oivilaiia  al 
leropli  studentom,  in  eo  ipsp  molitionis  sua  lampaaa 
eversionem  civitatis  ae  templi  ^od  eoadaret  pror 
pbeUsse  :  quia  el  iitulus  ahUlatus  auctorem  aum 
psalmi  liujus  esse  demonstret.  Magais  enim  viribttS 
ei  lotis  regni  sul  opibus  laagnifleiim  aliquid  et  Deo 
digniiro  efficere  487  lentabat.  Nam  ad  eeatum  quin- 
quaginU  millia  virorum,  sicuti  scriptum  esl,  in  dir 
versos  acdificationis  ttSttt  sc  miniiteria  oeeupabaalor 

Q  (II  Farat.  ii,  17).  Bt  qiiamquam,  iasiilula  a  se  eaar 
suetudine,  perfectis  omnibus  maxima  (5)  cusiodte 
civiuUs  ^t  templi  sollicitudo  esset  adhibaada  i  \%f 
roen  cum  non  ignorarei  inaneni  lanii  Uhoris  operar 
tionero  ^iuraro,  civiute  eadero  a  fiabyloaii)  ob  paar 
caU  populi  diruenda,  isU  dixisse :  Niti  jDoauaiN  ai^ 
ficaverit  tt^t  dom^m^  in  cattum  taboraverunl  «(M/ioaar 
tet  eam.  Putanl  autem  propbAtiiini  bapc  eonsummntaiil 
in  ea  tempora  fuisse,  quibus  post  captiviuteio  par 
puli,  Dario  rege  rediium  imperlienu,  otdificau  r-ttir 
sum  per  Zorobabel  et  {g)  Josedech  civius  (uil  {Asym 
II,  3;I£«.v,  4). 

4.  Quoruro  inopem  sensum  ipsa  Hla  possei  eaar 
suroroaiio  aedificationis  arguere.  Nam  per  Aggaeum 
propheUro  ita  ad   hos  eosdero  {k)   restauraior^ 


(I)  Sitqueeorum  temperum^  qum  ptalmit  hit  e/ian-  jv 
tiatur.  ^ 

(g)  pr;ateri|>  illa  lempprD  pqaoupaniur  respeeln 
nostri,  quibus  jam  pr?elerila  est  Babyloiiica  eapiivi- 
las,  vel  poiiiis  per  oppositioiiem  ad  sclernd ,  quae 
nondum  obiineiites  sperarous,  non  aulero  respectu 
propheiiae.  Sive  enim  David*  sive  &:tloroon  hujus 
pNalmiaiictor  asseratur.utriiisque  rc^pectu  futura  erat, 
non  pr^Veriia  •  <1M4)  suU  Jeremia  eontigit  oaptiviisis. 

(^)  F.ir.  profiieaiur  ;  cfJjii  alij  ei  ms.  reg.  ij^aiak- 
^miem  prQfiieatur.  Tttrqn.  pratiteautur  :  cfisiiganior 
ex  Miciacensi, 

{c)  Apud  Pjir.  ifl4i|£ca;^orum.|llud  eorum  adnihil 
elind  referri  potse  videtMr,  nisi  ad  teropora  praeteriU. 

{d)  Mss.  reg.  et  Turoii.  prophetim  tpirilut :  el  in- 
fra,  prophetim  dolorem^ 


(%)  Prophetim  tpiritut.  Infra,  prophetim  dolorem. 
(3)  Cuttodim. 

{e)  Lipsius,  ac  post  eum  Par.  Pf<m  i^u^^  f  t  mox» 
tum  etiam  hic,  pro  tawen  «lioin  /iic  :  fntpus  4>^PTiP9" 

rei,  si  hoc  cum  «iiciQrit^iu  et  pon  r^nimu|l)us  p^ss. 

posuissenl.  ^ 

(f)  In  vulgaiis ,  led  atcaii,  ^w\iw%  m||,  reg.  et 
Tiirdn.  ticuii,  sine  ted. 

ig)  Apiid  Zenonem,  apud  quem  hic  Iracut^^  fl 
priiuis  dumiaiat,  nuro.  S,verbi«  incipit,  hi^  l^ab^^ur, 
tliotue  fiHum  Jotedeck  :  aon  roal^.  draim  Mpep 
textus,  qiiem  llilarius  sequi  splet,  Jmn^  prx  |e  fef(* 
non  Jotue. 

(h)  Edili,  tnalmira(ofei.  Aptiu^  f»\  yw}f^V^  QPO^ 
subsiituiinus  ex  ro^s.  rea.  ei  Turoji.  ip  quilips  pfiox, 
moveo  cmlum,  non  aioii^o,  dissenMeRl^  It^m  f  r^« 


695  SANCTI  HlLARIl  EPISCOPI  69G 

Jerusalem  Dominus  esl  loculus  :  Adhuc  semel,  ego  A  mensa,  (2)  quae  omnia  recii  (d)  :  Aposlolo  iiiipsum 


movebo  ccelum  et  terram^  et  mare  et  aridam  ;  et 
iubveriam  sede$  regum  {Aggan  ii,  7).  Psalmi  ergo 
Tirius  non  in  tempora  tanium  Salomonis,  sed  etiam 
in  Aggaei  intelligenda  est  convenire.  ifidificationis 
enim  utriusque  labor  vanus  est.  iEdificata  namque 
per  Zorobabel  civiias,  solum  hodie  ex  se  conflagra- 
tionis  suse  cinerem,  et  deformium  ruiiiarum  prxbet 
foeditatem.  Et  has  sedes  regum,  quas  se  aedificato- 
res  (1)  (a)  regni  aclerni  gloriam  resiaurare  arbitra- 
baniur,  vastalio  iterata  subvertit,  sede  adliuc  etiam 
cseterorum  subverlenda  regnorum. 

5.  Opera  hominum  inania.  —  Bene  aulem  inania 
bumani  operis  propheia  esse  opera  propheiavit.  Scit 
inuliles  esse  humanarum  custodiarum  vigilias,  scit 


ita  tesianle  :  Deus  qui  fecil  mundum,  et  omma  quw  in 
eo  sunt :  hic  cum  sit  cceli  el  terrm  Dominus^  non  in 
manu  factis  templis  habitat  (Act.  xvii,  24). 

7.  Domns  Dei  quce  vera,  —  Nulla  ergo  Deo  re- 
quies  est,  et  nuUa  iiabitatio?  Et  fortc  nequaquam 
creditur  esse,  qui  nusquam  esl.  Audiamus  ergo  ip- 
sum  de  requie  sua  et  habitatione  (3)  testantem  :  ait 
enim  :  Heec  requies  mea  in  smcula  sceculorum  :  hic  lus' 
bitabOf  quoniam  elegi  eam  (Ps.  cxxxi,  14).  Elegitau- 
tem  Sion  :  sed  iiumquid  eam,  de  qua  praesens  pro- 
phetiae  hujiis  querela  est,  Nisi  Dominus  mdificaverit 
domum,  in  vanum  laboraverunt  qui  tedificant  eamf  Sion 
in  qua  templum  fiierat,  evcrsa  est :  et  ubi  sedes  Do- 
mini  aeterna  7  ubi  requies  sempiterna  ?  qiiod  bibita- 


in  cassum  esse  consurgentium  matuiinas  sollicitu-  B  bile  teinplum?  Nempe  illud,  de  quo  dicium  est,  Vos 


dines.  Civitas  et  a  se  instituia,  et  ab  aliis  restiiuta, 
jam  nulla  est :  non  profecil  asdificatio  vel  prima,  vel 
consequens.  Et  recte  ille  ipse  everiendae  civitaiis  pro- 
pheta  est,  qui  auctor  fnerat  exstruendae.  A  Deo  ergo 
domus  est  aedificanda  quae  maneat :  quia  nisi  quae  a 
Domino  aediflcata  sit,  non  manebit.  A  Deo  civitas  est 
castodienda  ne  pereat :  quia  nisi  a  Deo.  custodita  sit 
civitaSj  diruetur.  Et  primum  quae  domus  Dei  sit,  in- 
telligamus  :  ut  per  id  cognosci  possit,  quatenus  ab 
eo  scdificanda  mansura  sit. 

6.  Domus  Dei  qum  vulgo.  Lods  non  clauditur  Deus. 
—  Domus  est  babitantis  habitalio.  Sermoenim  divi- 
Dus  secundum  intelligentiae  nosirae  consuetudinem 
naturamque  se  temperat,  4G8  communibus  rerum 


estis  templum  Dei,  et  Spiritus  Dei  habitat  in  vobit 
(I  Cor.  111,  46).  Haec  domus  et  hoc  Dei  templum  est, 
docirinis  etvirlulibusDei  plenum,  el  sanctitate  cordis 
divini  capax  incolatus,  de  quo  idem  hic  propheia  iia 
testatus  est :  Sanctum  templum  luum,  mirabiU  in  m* 
quitaie  (Ps.  lxiv,  5  et  6).  Sanctitas,  aequius,  conU- 
neniia  humana,  Deo  templum  esi. 

8.  Domus  Dei  structura.  —  Domus  ergo  haec  aedi- 
ficanda  per  Deum  est.  Humanis  eiiim  operibus  ex- 
strucla  non  permanet,  nec  doctriiiis  saeculi  inslituia 
consistit,  nec  inanis  laboris  et  sollicitudinis  nostrx 
cura  custodietur.  Exstruenda  aiiier  est ,  (e)  custo- 
dienda  aliter  est :  (4)  non  super  terram,  non  super 
fluxam  et  dilabentem  arenam  initianda ;  469  ^ 
vocabulis  ad  significationem  doctrinae  suae  et  institu-  C  Aindamenlum  ejus  super  Propbelas  et  Apostolos  lo- 


tionis  aptatis.  Nobis  enim,  non  sibi  loquitur;  aique 
ideo  nostris  utilur  in  loquendo.  Conventus  quidem 
ecclesiarum,  sive  (b)  tum  lempli,  quos  (c)  ad  secre- 
tam  sacramentorum  religionem  aedifieioriim  septa 
concludunt,  consueindo  nostra  vel  domum  Dei  solita 
est  nuncnpare,  vel  templum.  Scripiura  quoque  vel 
propbetica  vel  apostolica  ad  demonsirationcm  loco- 
rnm  hls  est  usa  nominibus.  Yerum  non  hanc,  quae  a 
nobis  ac  nobiscum  ita  nuncupatur ,  domum  Dei  esse 
ex  ipsius  dictis  docemur.  Ait  enim  :  Ccelum  mihi  sedes 
esl,  terra  autem  scabellum  pedum  meorum  :  quam  do- 
mum  mihi  cedificabitiSf  aut  quis  locui  requietionis  mece? 
Nonne  hoBc  omnia  fecit  manus  mea  (Esaiw  lxvi,  1  et 
9)  ?  Non  concluditur  ergo  aedificiorum  domibus  infi- 


candum  est.  Lapidibiis  vivis  augenda  esi,  angulari 
lapide  (5)  continenda,  et  mutu»  connexionis  aug- 
mentis  in  viruin  consummatum  et  in  mensuram  Chri- 
sti  corporis  exstruenda ,  specic  quoque  ac  decore 
graiiarum  spiritalium  adornanda.  Haec  ita  a  Deo,  id 
est,  doctriiiis  ejus  aedificanda,  noii  concidet.  Hujos 
domus  aedificationem  nunc  Israel  captivus  post  ple- 
nitudinem  geniium  conseqiielur.  Ilsec  domus  in  do- 
mos  plures  diversis  fidelium  aedificaiionibus  in  ono< 
quoque  nostrnm  ad  ornatum  et  (0  amplitodinem 
beatae  illius  civitatis  excrescet. 

9.  Ut  ei  prospiciat  ab  initio  Dominus.  —  Cujos  ci- 
viiatis  jam  diu  Dominus  vigil  custos  est,  com  Abra- 
ham  peregrinum  tuetur,   cum  immolandum   Isaac 


nitus  Deus,  nec  locls  in  aliquo  continelur  virtus  im-  D  reservat,  cum  Jacob  servientem  diui,  cum  iEgypto 


(i)  Adregm. 

(2)  Qum  omnia  est, 

(3)  Testatum.  Iia  et  in  editione  Zenonis  nostri. 
Exinde,  m  smculum  smculi. 

(A)  Verba,  non  super  terram,  neque  in  codice  ha- 

(a)  Editi  hic  praefigunt  praepositionem  ad,  qoae 
elegantius  abest  a  mss.  reg.,  Turon.  et  apud  Ze- 
nonem. 

(b)  Particulam  mm,  quae  in  vulgatis  deerat,  huc 
revocamus  ex  scriptis,  eaque  significat  Hilarius,  id 
qood  modo  apud  nos  Ecclesia  appellatur,  tum  tem- 
plom  dici  solere,  cum  hic  psalmus  scribebatur. 

(c)  Regius  ros.  cum  Turon.  ad  sacratam. 

(a)  In  duobus  praedictis  mss.  quce  omnia  ett :  qoi« 
bus  apud  Zenon.  (lubjicitur  operata. 


bentur,  neqne  apud  S.  Zenonem. 

(5)  Continenda  est^  mutuw^  eic.  mox  otapod  Ze- 
nonem  extruenda  e$t ;  quae  repeiitio  Hilario  perquam 
familiaris. 

^)  Verba,  euitotUendaaliter  est,  abaunt  a  msa.  reg . 
et  Turon.  neque  videntur  necesaaria. 

(f)  Vaticanus  codex  cum  reg.  et  plenitudinem. 
Eadem  ratione  hic  una  et  plures  Dei  domus  pnaedi- 
cantur,  qua  in  ps.  xiv,  n.  3,  una  simul  el  piores  Ec- 
clesia; :  quia  etsi  in  orbe  Ecclesia  una  sit,  tamen  una- 
qucnque  urbs  ecclesiam  suam  obtinet  :  et  una  m  om- 
nibus  est :  cum  tamen  plures  sint ;  quia  una  kabetur 
ht  pluribus. 


697 


TRACTATUS  IN  CXXVI  PSALMUM. 


G9a 


Josepb  Ycnditum  prieficii,  cum  Moysen  adversus  A  omnibus,  quac  in  lucem  vencrint,  sil  constituta  cor- 


Pbarao  confirmal,  cum  ducem  beliis  Jesum  deligit, 
cum  David  oinnibus  pcricuiis  liberat,  cum  Salo- 
roonem  dono  sapieniioQ  muneratur,  cum  prophetis 
adest,  cum  Eliam  rapit,  cum  Eliseum  eligit,  cum 
Danielem  pascit,  cum  in  camino  pueros  irroral, 
cum  tribus  quartus  assistit ,  cum  (1)  gignendo  (a) 
se  ex  virgine  Joseph  pcr  Angelum  instruit,  Ma- 
riam  conflrmat,  Joannem  praemittit,  Apostolos 
eligit,  Patrem  precaiur,  dicens  :  Pater  sancie,  serva 
eos ;  cum  essem  cum  his,  cuslodiebam  eos  (b)  in  no- 
mine  ino  (  ioan,  xvii,  11  et  12  ) :  cum  dcnique  ipse 
ille  post  passionem  aelerna^  in  nos  custodix  suai 
vigilias  pollicetur,  diccns  :  Ecce  ego  vobiscum  sum 
omnibus  diebus  usque  in  consummalionem  sceculi  (Matth, 


poribus :  lamen  ea  quae  non  fucrint  xdiGcaia  per 
Dominum,  nequaquam  eam,  qua;  in  Domino  ex  mor- 
tuis  resurgciite  jam  coepla  est,  matutinoi  resurrec- 
tionis  gloriam  consequenlur. 

12.  Quam  hic  nuUus  de  terrena  adi/ieatione  sermo» 
—  Ac  ne  aliquam  psalmus  opinionem  inteliigcntiai 
in  se  terrenae  et  corporalis  admitteret;  perfectionis 
istius  tempus,  el  aedificandorum  significationem  ipso 
dictorum  suorum  ordine  docet.  Nam  humanis  xdU 
ficaiionibus,  et  terreniscustodiis,  et  matutinis  (f)  eo- 
rum  surrectionibus  improbatis ,  ait :  SurgiU  post^ 
quam  sederiiis,  qui  manducatis  panem  doloris,  Cum 
dederit  dilectis  suis  somnum,  ecce  heereditas  Domini 
fitiiy  merces  fructus  ventris.   Nullus  relictus  est  in  his 


xxviii,  20 ).  Ilacc  civitatis  illius  beatae  atque  sancue  B  dictis  anibigendi  locus  :    intelligentix  tantum  fides 


aetema  custodia  est,  quae  ex  muliis  in  unum  conve- 
nientibus  et  in  unoquoque  nostrum  Deo  civitas  est. 
Est  enim  haec  sancii  corporis  et  fidelis  animae  ei 
placiia  possessio. 

10.  ii  Domino  esl  wdificanda,  —  (c)  Quam  autem 
per  Dominum  aedificanda  sit,  ipse  in  Evangelio  tes- 
tatur,  dicens  :  Amen  dico  vobis^  non  consummabitis  ci' 
vitates  Israel^  donecveniatfilius  hominis  (Matih,  x,  23). 
Et  hiijus  quidem  temporis  et  ffidificationis  beatus 
Apostolus  meminit,  dicens :  Cum  autem  intraverit 
plenitudo  gentium^  tum  quod  reliquum  est  Israel  sa/- 
vabitur  (Rom.  xi,  25  et  26  ).  (d)  W^  igilur  civitales, 
iil  est,  sancti  ciijiisquc  corporis  atque  animse  D^o 
placitus  incolatus  etcoetus,  470  ''""^  unum  iiabent 


necessaria  est ;  reni  enlm  verba  eloquuntur.  Nain 
propheiiae  veritatcm  gesia  deinceps  consnmmant : 
cogniiionem  verogestorum  doctrina  evangelica  aique 
apostolica  subministrat.  Civiias  ergo  a  Deo  est  aedi- 
ficanda  quae  maneat ;  quia  humana  xdificatio  infirma 
sit  et  caduca.  Ac  ne  lapides,  cxmenta,  ligna  civiia« 
tem  hanc  essc  exisiimaremus ;  quas  haec  esset ,  et 
qiiando  essei  perfecta  clvitas  ,  docet  dicens  :  Surgite 
postquam  sederitis,  Scssio  qiiiescentium  requies  est : 
a  qua  surgere  jubentur,  qui  ad  perfectain  hanc  civi- 
talem  sint  comparandi. 

13.  Panem  doloris  edunt,  qui  sciunt  bonum^  nee 
nisusuo  vatent  conseqtu,^  Et  qui  landem  sunt  isti» 
qui  sargere  postquam  sederint  jubentur  ?  Nempe  qui 


perfeclae  hujus  (2)  aedificationis  (e)  artificem.  ^di-  G  (g)  manducatis  panem  doloris.  Panem  doloris  man- 


ficanda  ergo  per  Dominiim  est  hicc  civitas,  ut  in 
augmenium  consummationis  suae  crescat.  Non  enim 
jam  aedificatio  coepta  perfectio  est :  sed  per  asdifi- 
eationem  perfectionis  consummatio  comparatiir. 

11.  Ars  humana  hic  deficit,  —  Caeleruin  in  aedifi- 
candis  his  domibus  corporum  et  animarum  civita- 
libus,  huinansc  artes  vacant.  Inanes  enini  sunt  om- 
nes  philosophorum  vigiliae,  ct  oiiosae  sollicitiidines  , 
etfrustraiiiin  in  invesiigandis  naturae  secrciis  et  per- 
scrutandis  mundi  laboribus  slndium.  Sed  lapsuram 
ciio  domum  operaiio  talis  aedificai.  Inanis  quoqiie 
erit  matutina  eorum  resurreciio  :  qnx  quamquam 

(1)  Gignendus. 

(2)  Vocem  beatitudinis  expunximus,  noslri,  alio- 

(a)  Apud  Par.  ex  ms.  Mic.  gignens  se,  In  codice 
Vatic.  gignendus,  In  aliis,  gignendo  se^  boc  est  nas- 
citnro  se. 

(b\  lii  rcg.  ms.  deest  tfi  nomine  tno. 

ic)  Bad.,  Er.  et  Lips.  Quam  domum  CBdificandam 
ipsein  Evangetio:  perperam,  cum  jnm  nondedomo,  sed 
de  civiiatc  sit  sermo.  Par.  cx  ins.  Mic.  quce  auiem^ 
oinisso  deinde  sit,  Apud  Zenonem,  quod  autem,  In 
nis.  reg.  seciindis  curis,  quando  autem^  cui  lectioni 
favenl  proxime  subjecla.  Reiinemus  tamen  quod  in 
eodem  ms.  a  primn  iiianu,  ut  iii  Turon.  exstat,  quam 
aulem.  Scopus  eiiiin  hujus  iiumeri  est  Christum  os- 
lendere  civilaiis  hiijus  artificem  atque  consumma- 
torem,  ntquc  ex  occasione  tempus  quo  id  operis  con- 
summandum  sit  declaratur. 

(d)  Par.  ex  ms.  Mic.  Hic  igiiur  civitatis,  et  mox, 
fli?tnni  httbet,  Verius  nlii  libri :  Hof  igiiur  civilateSf  de 


ducat,  quisquis  sc  bominem  in  vitiis  naium  ac  vivere 
meminit.  Cum  enim  voliintas  noslra  471  P^^  ^^' 
meiuin  (h)  et  spem  aeternorum  ad  perfecta  innocen- 
tlae  opera  contendat ;  et  contra  naluralis  quaedam  noa 
coiisuetudo  vitioruni  in  ipsis  illis,  e  quibus  emergere 
nilimur,  demoretur  :*viue  dolorem  (f)  per  infirmi- 
talem  deslitutxvoluntatisaccipimus  ,  secundiim  dic- 
tum  prophctac  :  Qui  apponit  scientiamy  apponit  dotorem 
(Eccie,  I,  18).  Cumcnim  vcritatis  cogiiitio  voluntatem 
nostram  ad  profectum  consequendae  utilitatis  in- 
stiget,  et  naturac  consuetudo  voluiitatein  scieniem  se 
proficere  oporlere  detinent ;  profectus  scientise ,  pro- 

rumque  coJicum,  Zenonisque  editionis  suffragio. 

J)  quibus  nimirum  modo  dictum  erat,  non  consumma' 
bitis  civitates. 

(e)  Mss.  reg.  elTuron.  perfectas  hujus  osdificationis 
artificem, 

(f)  In  ms.  Turon.  manus  aequalis  bic  super- 
scripsit,  eariim. 

(g)  Slcinss.  reg.  el  Turon.  Alii  vero  libri,  qniman" 
ducant,  Videndus  Hieronynius  epist.  cxLi  ad  Mar- 
cellam,  ubi  allaiis  varlis  lectionibiis,  exquinlaedi- 
lione  et  Theodotioiie  panem  idotorum  videlur  prae- 
ferre ,  non  panem   dotoris, 

(h)  Reg.  ins.  ciiin  Turon.  ad  spem  mternorum  ac 
perfectie  innocenlias  opera. 

(i)  In  inox  diclis  mss.  et  infirmitatem.  Magis  no-  r 
bis  proharetur  ex  infirmitnte,  Hic  diserte  docet  Hila- 
rius  non  solam  ad  |[)erficiendum  opus  bonum  sufli- 
cerc  vcritatis  cognitioncm. 


m 


SANCTI  HILARII  EMSGOM 


700 


fecms  doloris  esl :  cum  in  lanlum  se  per  n«lttP»m  A  et  Aposlolus  de  resurreclaris  ail  :   Quoniam  not  qui 


doleat  delineri,  In  qiiantum  naluram  ailM  per  c<k 
gniliOHcm  intelligal  relinquendam.  Hino  ergo  diilor 
Tlt^  est,  liine  panis  doloria  eat.  Cuju»  vitse  et  do- 
loris  bic  idem  proplieii  meminit ,  dicens :  Cibahit 
no8  pane  ietcrffmarum,  el  potum  4aki$  nobk  htr^ma- 
rum  in  mensura  {  P$,  lxxix,  6).  Tendendum  aulem 
eftt  aemper,  non  eiiam  desinendum  :  neque  idciroe 
ad  perrecium  non  eontendendum,  quh  doleamus  id 
quo  tendiiur  non  posse  eoniingi.  Sed  in  ipsa  con« 
tendeiidi  periinacia,  doiendum  est  non  conlingere  no» 
poBse  quo  lendimus.  Doloris  hujus  Dominus  m&-i 
minit,  dieens  :  Beati  lu^Htet^  ^uoniam  if$i  eonttia^ 
kuntur  ( Ma$Ui,  ¥,  5  ) ;  boalitudinem  consolalionis 
ob  iucium  ei  dolorem  non  adepi»  coAsunma« 
tionis  iftipertieoi. 


14.  Oh  pirapkeiiiB  oerlitudineui  prafertwr  m  ptetteHti 
quod  tpandatur  in  ^lurum.  —  Propheticam  au|em 
virlulem  Ipao  ille  dispoaiiua  in  tampora  verbopiim 
ordo  servavil,  dkeus  ;  Sufgita  patlquum  tedefiti^. 
Quorum  altemim  in  prsasena  est,  id  ealy  turffiitj  no 
lidea  tamqnam  de  incertis  ei  dubiis  ambigeret :  eum 
Teluli  prseseolem  efncienliam  veriiaa  propbetica 
adinonilionis  aiJRsrret,  et  vivisnobisflduciamspeinoii' 
(a)  cunotaniis  insereret.  Tempus  autem  bujui,  quo4 
prcBsena  est,  mandaii  disiulit  in  futurum  in  eo  quod 
ait,  cum  $ederitis,  In  non  arobigendis  ergo  mandalli 
preesentis  esl  veriias ;  in  conaequendii  autem  cx- 
speclandi  temporls  dispensaiio  reservalur. 
15.  Re$urreclioni$  lemput^  moft  u^ofum  |OM»Mi« 


vhimus  non  prcBveniemut  eos  qui  dormierunt  (I  The$$, 
IV,  \A ).  Plenltudine  itaque  geniium  (i)  post  somnum 
morlis  reccpta,  et  fsracl  reliquo  salvato,  tunc  post 
hanc  sessionem  atque  somnum,  resurrectionis  esl 
tempus.  Et  quia  dum  temporum  pleniludo  con- 
ctudilur,  gentium  quoque  credilurarum,  secundum 
Aposlolum,  consummabilur  pleniiudo  (  Ront.  xi,  25 
el  26),  idcirco  ait :  Cum  dederit  dilectis  $ui$  $omnum : 
boc  surgcndi  (d)  sedentium,  quod  et  dnndi  dileciis 
somni  lempus  esse  dcmonstrans,  id  est,  omni  ple- 
nHudino  jam  recepta. 

16.  Hereditas  Domini  et  merce$  gente$  qua$  in  ^lios 
generat,  —  Vers.  5.  Qui  nutem  sint  dormientes  (e)  di- 
lecti,  et  resurrecturi  sedenles,  continuo  cum  quadam 
'  signiflcatione   rei   prseseniis  oslendit,  dicens  :  Kcee 


heredita$  Domini,  S-jncli  scilicct  dormieiites,  cl  re- 
surrecturi  scdenles  heredilas  Domini  est  :  non  ii^e 
carualis  Jacob,  neque,  terrenus  Israel,  raclui  ei 
divisione  gentium  porlio  et  (3)  funicuhis  lieredin 
latis,  secundum  Moyscn  dicenlem  :  Cum  dhi$r$$et 
Eseeltus  gentes  $ecundum  numerum  angehrum  Dei , 
et  facta  e$t  portio  Domini  Jacob^  funiculut  hereditatit 
hreel  (  Deut,  iixit,  8  ).  El  quia  jam  hic  Isracl  ob 
impietatem  suam  esse  non  meretur  herediias  ;  qus 
hereditas  esset  ostendi,  dicens  :  Ecce  hereditat  Da- 
niini  filH  (u2o2)  mercet  fruetnt  ventris,  Ba  ergo  in 
fllils  Domini  herediias  esl,  quam  ex  mercede  fniclus 
ventris  acceperit.  Non  cnim  innnis  hic  fnictus  cst 
(4)  cum  (f)  ex  virginaii  venlre  innnens  anlea    Dcui 


--Utautem,  quandosibisurgendumesieieiimicdQ.  C  nascitur.  Nam   merces  ejus   heredltns  esl,    (5)  el 


pint,  scianl ;  lemporis  ipsius  demonsiraia  ei|  (fr)  ple* 
nitudo  :  dum  dederit,  inquit,  47S  ^^^  <»^<  9^n^ 
num,  Ifortem  sanctoru^n  Dcui  somnum  IVeqiicn- 
lissime  nuncupat  i  (c)  ut  ad  hunc  eumdem  David  i 
Cttni  dormierit^  el  requieverit  eum  patrikut  hH$,  lune 
excilaho  de  temine  Itio,  qui  mihi  erit  in  filium^  {{)  e$ 
ego  ero  ei  in  patrem  ( II  Reg,  vii,  12  «l  teqq,  ) ;  el 
Domlnuj  de  Lazaro  :  Lataru$  dwmil  (Joan,  xi,  II )) 

(1)  £|  eui  era  tn  palr<^iii« 

(2)  In  ^omnum» 

(3)  Funiculum,  neulro  genere  consianter. 

!a)  Apiid  Zenon.  non  cunctanter,  D 

\k)  In  mss.  reg.  ei  Turon.  taiituda :  quod  poloii 
crri  ad  vim  surgcndi. 

(c)  Apud  Zenonem,  ut  ad  prophetam  David  :  tolli- 
lur  dirflcolias  nala  ex  his  vcrbis  ad  huno  etmdmqi 
David,  iis  enim  Dnvid  hujus  auclor  psalml  iignl* 
iicalur,  qul  lamen  ex  regulis  prsoAitionis  nnm.  S, 
diceiidus  esset  Snlomoiiis,  cujus  nonien  in  ti|ulo 
praRScribitur.  Attaroen  supra  num.  13,  oonsentien- 
libiis  Zenonis  cxemplnribiis,  rursum  babelur  i  Cujut 
viliB  ei  doiorit  hic  idem  propheta  meminit ,  etc. 
Tnnta  vis  est  consuetuduiis,  qiia  psalmi  llli  David 
generatiin  dici  consueveranl,  ut  traditas  de  psaimo- 
rum  niicloribusregiilas  suas  Hilarius  nosler  iiiierdum 
oblitus  sit  :  si  tnmen  Iiic  ol)litus  dici  pessit,  qiii 
num.  5  meminit  quod  titulu$  antelatu$  Salomonem 
auctorem  psatmi  huju$  esse  demonstrei, 

(d)  Tiironensis  codex,  $urgendi  a  $edend;  Reg. 
surgendi  sedendum. 

(e)  In  niss.  reg  eiTufon.  omittnntur  verba  dilecHM 
remrrecturisedentes^  quae  ex  lenoiiiiexemplaribuieJ^ 


hereditas  fllii  sunt.  Quotquot,  inquil,  eum  recepe- 
runt ,  dedit  ei$  polestaiem  fHio$  Dei  fieri  (  Joan. 
!,]  12 ),  et  riirsum  :  FiHoli,  adhuc  pusilium  vobiscum 
sum  (  Joan,  xiii,  55 ).  Hi  ergo  fllii  heredilas  cst,  el 
haec  hcreditas  merccs  (6)  fruclu$  ventris.  Esl  ergo 
Dominus  fVuctus  veniris,  quem  (g)  cx  se  in  vitae 
473  nostrac  fructum  pariens  Virgo  progenuil.  Et 
hcec  cjus  merces  est ,    qui    ex  Virglne    nascendo 


(*) 


110  ear. 


Quo 

(5)  }^t  hacc  h^redi\a$' 

(6)  Fructu$  est^  ut  apud  Zenonem. 


prcssimus,.  cum  antea  legcreiur,  dilecti  et  tetsuri  re» 
$urqente$, 

(f)  In  vulgatis,  eiiam  Zcnonls,  qno  cum,  Rectiiis 
(^bcst  quq  a  m$s.  Reg.  ac  Turofi.  Deinde  moiieiif 
antea  De^$^  id  est^  exsisiens  nni^.  Verbum  mane$ 
amal  Hilartiis  ad  significnndam  Det  exsistentlam,  qivt; 
iniiiiim  et  flnem  pullum  hnbucril.  Locum  hunc  illus- 
trati(  h$c  yu1(;nti  Hieronymi :  tp$e  Don^nu$  notp$  ex 
Virgine  factu$^$ttructus  ventris  :  cujus  a$$umpta  hu* 
mani{as  hanc  auepxt  mercedftp,  ut  gentet  vocatce  i^ 
p^iis  ^im  h<Bredita$  ejus. 

(g)  Illud  ex  te  ad  Yerbum,  non  ad  Virginero  rcr 
(^rn  sundenl  mului  lib.  x  d^  Triu.  quale  esl  liof 
pum*  45 :  Quod  $i  OASumpta  sibi  per$e  ex  Virgine  cant^ 
ipse  ^(ki  e\  ex  s^  aniiiiaiii  ^oncep^  perte  coruarit  coapr 
tqvii ;  ev  post  paticsi :  t^  ^on  potente  Verho  Deo  e^ 
$e  et  earnem  ipira  Vtrgt^^i  auunure,  Expre$se  autefli 
no^ai  Vcrbiim  ex  sc  dc  Virginis  ulero  coiieepiui|[ii 
ui  osieud:U  conceptuni  ^bsque  viri  oper^.  M(ix  in  ms. 
Tucon.  fru^iu$  vetttri$  ^  vqlvt. 


701  TRACTATOS  IN 

fiiietufii  venlris  c>se  se  voluii :  ul  ei  genl^t,  qwia 
iii  fiiies  per  fidem  generftrel,  kaeredius  sii. 

17.  Menedem  tneruU  qma  fi^ctus  kmno.  ^  Qttod 
(1)  amem,  quia  fnieiiis  ventris  effeclos  sil, 
hsne  mereedem  luerediutis  acceperil;  psatmus 
aHfis  lestetur,  dicens  :  Posc^  a  mo^  ei  daka  fi^t 
gentt9  kenreditalem  tuam ,  el  pa8»e$»ionem  tuam  te»- 
fninoi  $erreB{Peal,  ii,  8);  lesUtur  el  Aposlolus ,  di- 
cens  :  fiiit  eum  fn  forma  Dei  (a)  esiet,  non  rapinam  or- 
biiratue  est  esse  se  eeifuaieni  Deo  :  sed  se  evtnaiifvtf , 
formam  seni  aceipiens ,  in  simitUudinem  hominum  fae' 
tus  ,  et  kakitH  reperlus  ut  homo;  humiliawt  se  ,  factm 
obedieus  us^e  ad  martem,  mortem  autem  crucis ;  prap* 
ter  quod  exaltawi  iitum  Deus ,  et  donavit  HH  nomen 
quod  est  super  omne  nomen  ,  ut  in  nomino  Jesu  omne 
genn  ftectatinr^  ccelestium  et  tenestrium  et  tnfomofum , 
et  omms  tingua  eonfileatur,  quoniam  Domrnus  Jesus  tn 
gtoria  est  Dei  patris  (Phii.  ii,6els^.)  Htco ergo mcr- 
ces  fmctus  venlris  est ,  quoe  donatiir  iii  nomiiie,  qutt 
dererlur  hi  honore,  qua^  praeslatur  in  gloria.  Ei  hanc 
bnbel  retrfbuiionem  ab  immortsli  ejus  nstura  huma- 
nx  fnfirmiUtis  suscepla  nalivtlas  :  ut  quia  fruclus 
Tentris  faclns  (!i)  ipse  esl ,  merees  quoque  ejus  gen- 
lium  flat  haeredlUs  ,  el  hsereditas  ipsa  sinl  Alii. 

18.  Sagittas  doctrtnie  prophetiea  et  apostotieee.  — 
Dehiuc  seqoitur,  Yers.  4  :  Sicut  sagiita  in  numu 
potentis^  ita  Hlii  excussorum.  Sagitiarum  hic  usos  esl, 
ut  cmlssae  eeleri  volatu  feraiitur,  el  ad  destinau 
quxque  indeflexa  linea  diriganlur.  Esse  aulem  sagil- 
tas ,  quibus  Dominus  ulatur ,  ila  leglmus  ciim  ail : 
Misit  sagiltas  suas ,  et  dissipaifil  eos  {Ps.  ivii ,  15). 
1n  Esaia  quoque  iia  scripium  esl ,  qnod  eliam  de  ipso 
Domino  (3)  dlctum  {b)  esse  possit  inlelligl  :  Et  po- 
iuit  me  tanufuam  sagiltam  electam ,  el  in  pharelra  sua 
abscondit  me,  et  dixit  mihi^  Magnum  libi  est  hoe  vo^ 
eari  te  jmerum  meum  {Esa.  xlii,  2).  Sunt  474  ^*^ 

(\\  Cum  autem, 

(i)  J^hesi  ipse,  eiiam  a  Zenonis  cditlone, 


(a)  Reg.  et  Turon.  mss.  esset  eonstitulus. 

(b^  h\  mss.  Vaiio,  el  Mic  fortedictum.  Eadem  verha 
de  DoininQ  ahsoiMie  iuierpreiainr  Hilarius  in  Ps.  qim, 
n.  SiSa^iltam  autem  ipsum  Dominum  nuncupatum  in 
eodem  Esaia  meminimus  hoe  modo  :  Et  posuit  me  lam- 
quam  sagittam. 

(c)  U»  el  apud  Zenonctu  ct  in  pn&s.  reg.  ac  Taron* 
In  ajiis  vero  libris,  jaclti.  Quid  silii  velit  ictu  fiaeteti  > 
his  postrcnils  numeri  subsequentis  verbis  exponitur, 
in/idelia  corda  doctrinm  telo  uuinerantes,  eic. 

(d)  Hieroiiymiis  episl.  cii.it  9d  M^rccHiim  pMt^vit 
hunc  locum  ab  Hilario  allaium ,  ui  ex  eo  aposioli  os-  *. 
leiidereiitur  filn  excussorum,  quia  nimiruni  jussi  sint  ^ 
pulverem  c  pcdibus  excuiere.  Quam  inlerpretationem 
cum  non  proliarei,  ouia  hoc  raiione  excutieqie^  seu 
excussores  poiius  auairent  aposioli ,  quain  excussi ; 
cuin  eliam  Hilarlum  prse  reverenlia  reprehendere 
iion  auderet,  lapsuni  rejecit  in  presbylerum  lleliodo- 
rum,  quo,  inquit,  Hilarius  fainiriariter  utebatur;  adee 
ut  ilie  ah  Hilario  consultus ,  nec  habena  ex  Origenf 
qiiid  respiMideret ,  opinioneiu  ma^is  inslniiare  suam , 

3iiam  iiiscitiam  voluerit  confileri,  At  pace  tapii  vlri 
ixcrimus ,  vocabulum  excttssorum  nou  intelllgit  Hi- 
larius  active,  sed  passivc  :  eiqne  (Ifii  excussoxum  pe- 
rjnde  cs|  ac  fUi  maledictorum ,  beu  eorum  qu i  supt 
vnaledicii.  Aa  hoc  autem  dumtaxat  pr^eniisll  locum 


CIXVI PSALMUM.  702 

A  i&ihM  modi  Deistgittae  volalu  cilai!,  (e)  iciu  fideiea  : 
quM  t  quanittB)  ratio  spiriulis  demon&trat ,  signi- 
ftcare  doeiriima  prophetieas  atqiie  Aposlolicaa,  in 
quibus  Dei  yerbum  osl,  oporiel  inteliigt,  uhiqve 
nissas ;  compungentes,  arguenies,  voianles. 

19.  Exeussorum  /i/ii,  propheteo  seu  aposloli.  «r- 
Quamciuam  plurtmis  locis  memmerimos  esae  el  mof- 
liferas  ei  lethales  sagittas,  de  qnibus  scribllur  :  Sa- 
fiMM  suas  eytmrta  operatus  esi  (Ps.  vii ,  \k).  Verum 
h|C  de  ttilrieibua  sagiltis  dici  aiiquid ,  inleiligi  non 
poiesl !  q«ia  nunc  neut  sagiltce  in  manu  potentis ,  ita 
fHU  exoussofum,  Pharao  in  mari  RiibrQ  in  inleriium 
oberimen  impieutis  exoussus  est  (Ps.  cixxv,  15). 
(d)  Exeussum  queqiie  aposiolicis  pedibns  pulverem» 
scimus  seiiteutiam  es^o  maiedtcti(ilf«iiA«x,  H).  Et 

B  quia  sive  (4)  propliei»  ipsi,  qui  excussorum,*id  esi, 
peceatomm  el  maiediciorum  ilii ,  tamquam  volanies 
e|  lideles  sagiitae  doctrinas  ccelestis  cmissi  sunt  :  vei 
aposieli  ecciesiarumque  doctores  de  excussis  per 
impieialem  suam  in  maledielum  genlibus  (e)  ereili- 
deninl :  ideireo  ail  i  Tatn^iMmi  sagitma  in  manu  pe- 
fMfts,  ita  ^m  excussofum  :  erhem  lerrfe  voialu  por- 
agranles ,  iiifldelia  eoriia  docirinjo  lelo  vulnerantes, 
ei  peeeaioruin  omiiiom  incepliva  salulari  jaouio  pui- 
gentes. 

ilO.  Alque  ut  id  ex  his  diclnm  inielligi  posset , 
quos  Deus  de  exoussorum  filiis  ad  doelrinam  sahiiis 
modo  emilteret  sngiturum ;  id  consecuium  in  diolis 
est ,  Vers.  5  :  Beatus  vir  gui  impievit  denderium 
asmm  ese  ipsis ;  non  eoufundentur ,  cntii  loquentur  ini- 

C  micis  suis  in  porta,  Beatus  ergo  ille  esl,  qui  ex  ip«is 
desidcrinm  suum  poiuerit  implere  ,  id  est ,  vel  de 
sagittis,  vel  de  fliiis  excussoruio;  dcsiderabilibiis 
sescilwjcl  dpctrinw  YerW*  replerci,,  ^t  4q  {()  pra- 
dieaiis  fniQiihws  (u(uror»tu  baqomm  exspecta^isqiie 
ss^Mar^^  A^\te  H(  Hoa  ct  Pei  doqtrina  vdificaiorcs 

(5)  Forte  dictum. 
(i)  Profetm  ipsius. 

^  mussQ  pulvere ,  sicut  et  de  excusso  Piiaraone  , 
ut  inde  ostenderet  verbum  excusst^s  in  Scripiuris  mn- 
ledictionem  sonare.  Demum  Hilarii  interpreiatio  ca 
ipsa  esl ,  qi^»  Hieronymo  in  praedicla  epislola  tanto- 
pere  arridet,  Si^  eoim  post  varia:^  ei^  liebraeo  inler- 
pretaiiones  suhjicil  :  Legi  et  cujusdam  librum,  et  ele-' 
gwicm  tn  #4  in^dim  v^P^i  %  e^c^ssos  Judaos  dici  a 
templo  (l  le^  et  gratia  Domini ,  pro  eo  quod  est ,  re- 
probos  ;  et  eorum  esse  fitios  apostolos  ,  qui  ex  ipsorum 
semine  prooreentup,  et  in  similitudinem  sagitiarnm 
vMtnu  Domw  caniiueankur.  Sed  h«cc,  i|l  ait  ipsc,  fur- 
tivis  operis  scribcns ,  et  gravi  stoniaclii  doiorc  prcs- 
sus ,  non  satis  altendil  quld  hoc  loco  iioniiihil  pcr- 
plexo  Hiinrins  senliret. 

(e)  (lic  subinielligllur  noti  :  adeoque  siiperius  vo- 
cabulum  apostoH  iion  significat  soios  duodecim  ,  qui 
de  gentibus  nati  non  sunt,  sed  viros  apostoliciis  et 
ecclesiarum  doctores ,  qui  fldcm  Glirisii  longe  Intc- 
que  prxdicarinl ;  qua  raiioiie  inteltigendun)  est  idem 
YOCSiDulum  in  P^al.  xiv  >  n.  3  ,  ^bi  dicunlur  apostoli 
per  omnes  orbis  tertarttm  parles,  quoecuntque  adiri  pos-  . 
Stmt^  quin  etiam  in  Oceant  insulis  habilationes  Deo  pln- 
rimas  naravis^e.  Ant  certe  si  ad  duodecini  refcratur; 
illud  ae  excus$is  gentibus^  id  esl  de  popiilis  ac  naiio- 
Qibu^  maledic^is. 
"  (f)  Editi ,  iperaris.  Yatlc.  ms.  cum  reg.  pre^atis. 


7(3 


SANCTI  HILARU  EnSCOPI 


704 


essc    illiiis,   qiiam  supcrius   memoravit ,  civitatis  A  sumroaiionem  riiici  :  scd  siibjici  muUa,  aut  anie* 


oslendcret ;  idcirco  ita  clansil :  Ex  ipsu  non  confun- 
denlur ,  cum  loquenlur  immici$  475  *^^^  "*  porla. 
Quod  ait,  ex  ipsis ,  sive  ad  beatum  virum  perli- 
net,  qui  desiderium  suum  implevit  ex  ipsis  :  vel 
ipsis  filiis  excussorum  erit  proprium  ,  quia  ex  ipsis 
non  confundantur,  cum  iu  poria  inimicis  suis  lo- 
qunntur. 

21.  Juilorum  fiducia  adversus  inimicos.  —  Neque 
aiiibiguum  est,  qui  in  poria  loquentursedificat»  per 
prxdicalionem  suam  a  Domiiio  civiiatis.  Memini- 
mus  autem  psalmo  aliero  dictum  :  Qui  exalias  me  de 
poriis  mortis,  ut  annuntiem  omnes  laudes  tuas  in  portis 
filiai  Sion  {Ps.  ix,  15).  El  hic  quidem  plures  portae 
sunt ,  in  quibus  propheia  a  portis  inorlis  exaltatus 


ferri ,  ex  quibus  timoris  Domini  rnlio  et  perfectio  in- 
telligatur  :  ut  cognoscimus  ex  co  quod  per  Salomo- 
nem  (c)  in  Prooeiniis  dicium  est :  Si  enim  sapienliam 
invoceSf  et  inlelleclui  des  vocem  /tiom,  et  exquiras  eam 
tamquam-argenlum  ^  el  lamquam  thesauros  investiges 
eam,  tinte  inlelliges  limorem  Domini  (Prov.  ii,5el 
seq.),  Yidcmus  cnim  quaiitis  usquc  ad  limorem  Do- 
miiii  gradibus  pervenlunt  sir.  Anle  enim  invocanda 
sapientia  est,  et  omne  legendi  officium  inielleclui 
est  deputandum,  et  exqairciida  oc  pervesiiganda  sa- 
pientin  :  et  lunc  linior  Domini  intelligendus.  Sed 
quanlum  ad  communem  humanx  opinionis  periinet 
sensum,  non  ita  de  timore  senlitur.  Timor  est  enim 
humanae  imbecillilaiis  ircpidatio,  mciuciitis  id  per- 


omncs  Dei  laudes  praedicat  :  sed  scimus  unam  esse  B  P^ii»  quod  sibi  nolit  accidere.  Existit  auleni  et  com- 


portam  regiam,  dominicam,  coeiestem,  de  quadictnm 
est  :  H(Bc  est  porta  Domini^justi  intrabunt  {\)  per 
eam{Ps.  gxvii, 20).Et cum non confundcntur (a) hi ex- 
ctissorumfilii  in  poria  ininiicis  suis  loquentes;  necesse 
est  ut  his  inimicissuis  loquentes  non  confundanlur,  qui 
cum  justis  non  merebuniiirintrare;  exprobrantes  illis 
impietnicin  in  Deum,  inobedientiam  in  prxdicantes, 
infidelitatem  in  seterna  promissa,  odia  in  innocentes, 
et  in  ipsa  Ilcclcsix  membra  sxvitiam  :  ipsi  confi- 
deiiies,  et  niillafidei  sute  ac  religionis  ainbiguitate 
trepidanies,  scd  hos  inimicos  suos  nb  ejus  adilu  in- 
gressuquc  prohibentes ,  qui  ait  :  Nemo  vadit  ad  pa- 
trem  nisi  per  me  {Joan.  xiv  ,  6),  {b)  Dominus  noster 
Jesus  Chrislus,  qui  est  benedictus  in  sxcula  saeculo- 
riim.  Amen. 

psALMus  cxxvn. 

Canticum  graduum. 
heati  omnesqui  timent  Dominum,  qui  ambulant  in 
viis  ejus.  Labores  fructuum  tucrum  mandueabis  :  bea^ 
tus  es ,  et  bene  tibi  erit.  Uxor  tua  sicut  vitis  abundans 
in  laleribus  domus  tuw.  Filii  lui  sicut  novella  olivarum 
in  circuitu  mensas  luce.  Ecce  sic  betiedicetur  omnis 
homo  t]ui  timet  Domiuum.  Benedicat  le  Dominus  ex 
Sion  :  et  videas  qum  sunt  bona  (Infra  videas  bona)  Je- 
rusalem  omnibiis  diebus  vitte  tuw.  Et  videas  filios  filio- 
rum  tuorum :  pax  (liifra  Et  videas  pacem)super  Israel. 

476  TtiACTATUS  PSALMI. 
i.  Timoris  Dei  ac  timoris  humani  discrimen. — Quo- 


inovetur  iii  iiobis  dc  reatus  conscicntia ,  de  jure  po- 
lioris,  dc  impetu  fortioris,  de  a^ritudinis  (d)  casu» 
de  ferse  occursu,  el  de  omnis  mali  passione.  Hic  crgo 
timor  non  docetur;  sed  ex  iiatiira  iufirmiiatis  oe- 
currit.  Neqiie  quid  liineiidum  sit  discimus;  sed  ter- 
rorem  suum  ipsa  illa  nobis  injiciunt  qux  timentur. 
i.  Timor  Dci  naluralis  non  est.  Situs  est  in  obe' 
dientia  et  amore.  —  At  vcro  de  timore  Domini  ita 
scriptum  esi  :  Venite^  filii ,  audile  me ,  iimorem  Do- 
mini  docebo  vos  {Ps.  xxxiii,  12).  Disceiidus  ergo  Dei 
timor  est,  quia  docelur.  Non  enim  in  terrore,  scd 
in  ratione  doclrina!  cst  :  neque  ex  trepidatione  na- 
turae,  sed  pnBcepiorum  dbservantia  et  operibus  vilae 
innoceniis  et  cogniiione  veriiatis  ineundus  est.  Nam 
G  si  idcirco  Deus  timendus  est ,  quia  plura  rulininibus 
arserint ,  tonilru  prostrata  sini ,  terrs  nunc  mota 
conciderint,  nunc  biatu  recepta  siut;  nullum  Odeiroe- 
ritum  in  limore  est,  qui  ex  terrore  accidentium  com- 
movelur.  Nobis  autem  timor  Dei  omnis  iii  amore  est : 
metum  ejus  dilectio  perfecia  consummat.  Dilectiouis 
auleni  noslrae  iii  eum  hoc  proprium  officiuni  est  pa- 
rere  monitis,  siatuiis  obiemperare,  pollicitis  confi- 
dere.  Audiamus  ergo  Scripturam  diccntem  :  Et  mmc^ 
Israel ,  ^tiid  Dominus  Deus  477  ^^^*  postulat  a  te , 
nisi  ut  limeas  Dominum  Deum  luum ,  ef  ambules  in 
omnibus  viis  ejus^  et  diligas  eiim,  et  custodias  prmeepta 
ejus  ex  tolo  corde  tuo^  et  ex  tota  anima  tua^  «1  bene  sit 
libi  {Deut.  x,\^et  45)?  Quibus  dictis  convenientia 
et  congrua  propheta  in  exordio  psalmi  locntus  est. 


licnscumqiie  de  timore  Domini  in  Scripturis  est  D  dicens ,  Vbrs.  i  :  Biati  omnes  qm  timent  Doimniim, 
sermo,  nnimadvertenduui  est,  numquam  cum  soli-      qui  ambulant  m  viis  e)m  :  ostendens  non  ex  irepida* 
larium  relinqui ,  taniquam  surficientem  nobis  ad  con-      tione  nosira,  quia  haec  timoris  auctor  est  {e)  in  cs- 
{\)  In  eam,  cum  graeco. 


Revocamiis  ex  Zenonis  excmplnribus  et  ex  ms.  Tii- 
ron.  praidicatis ,  puta  ah  apostolis  ac  propheiis ,  qui 
filii  exctissorum  superius  iniellecti  sunt. 

(a)  Apud  Zenon.  non  confundentur  hic,  non  /if. 
Mcix  in  reg.  iiis.  obliileraiuni  est  noii  aiiie  confun^ 
dantur.  Rctinenduui  est  illud  non^  ut  supra  Ai.  Sic 
onim  raiiocinalur  Hilarins  :  Cum  noii  de  portis  in 
plurnli ,  sed  de  porta  in  singuliri  incniio  nat ;  ne- 
cessc  est  ui  sermo  ille  de  ca  poria  iutelligaiur  ,  per 
quam  justi  iniratmiit,  ac  de  iis  ininiicis ,  qui  cum 
conriisioiie  ab  ejiisdem  porlx  ndiiu  rcpellcniur. 

{b)  lui  ms.  Tuioii.  Alii  vero  libri,  id  ett  per  Domi- 


num  nostrum,  etc. 

(c)  Ediii ,  in  Proverbiis  :  renilentibns  mss.  qQi 
magno  consensu  habent,  m  ProoBmiis  :  ex  quo  in  P«- 
rasniiis  restitueiidum  ducimus,  maxiiiie  cum  apud 
Cyprianum  lib.  iii  ad  Quirin.  passim  citetur  Salomon 
in  paroemiis ,  ac  vocis  cjusdem  iisum  asserat  Tenul- 
lianus  de  Pudicit.  n.  18,  ubi  ail :  In  ProverbHsSaiO' 
moii,  qu<B  Parmmias  didmus. 

{d)  Par.  causa.  Mox  in  mss.  reg.  et  Turon.  re* 
eurrtt^  pro  occurrit. 

{e)  Re^iiis  codex  cum  Turon.  in  terris.  Retinen- 
duiii  omnino  in  cieteris  :  lioc  est « timoris  alianiro  re* 


705 


TI^ACTATUS  IN  CXXVII  PSALMUM. 


706 


tcris  ;  neque  ex  lerrorc  ejus ,  qui  terribUis  sit,  bca-  A  vilx  conversationc,  qui  inanducnnt,  biborum  suorum 


tos  esse  qui  limeant ;  sed  ex  eo  quod  in  viis  Dei  in- 
cedant.  Tiroor  enini ,  ul  diximus,  non  in  metu,  sed 
in  obedieniia  esl  :  et  timoris  (esiimoniuin  est  obse- 
quela.  Ga.'terum  si  quis  tiineat,  neque  pareat;erit 
quidem  timens  ex  irepidalione  naturse,  scd  iion  erit 
beatus  ex  limoris  oniciis. 

3.  Vias  Domtni  mulicB^  et  una,  —  Muiiae  sunt  autem 
yiae  Domini;  cum  ipse  tameu  via  sit  ( V.  Utt.  Ps. 
cxvui,  n.  40).  Sed cum de  se  loquitur,  viam  ipse  se 
nuncupat,et  rationem  cur  se  viam  nuncupasset, 
ostendit  dicens  :  Nemo  enim  polest  ad  patrem  venire 
luii  per  me  {Joan.  xiv,  6).  Veruin  cum  de  propbeiis 
ac  scriptis  eorum ,  quibus  ad  Cliristuin  pcrgitur , 
sermo  est;  lunc  vix  plures  sunt  in  unam  viam  un- 


frucius  manducant,  ex  proveniibus  elaborati  operis 
sumenles.  At  vero  propheia  ait  (a)  labores  fruc- 
tuuin  (2)  manducandos..Non  consequilur  sensus  bu- 
manus  dicti  bujus  intelligenliam.  Ex  iaboribus  enim 
frucius  esl,  non  ex  fructibus  iabor.  Deinde  labor 
ministerium  corporis  est  :  fructus  vero  merces  labo- 
ris.  Ministerium  autem  (b)  corporis  incorporale  csi , 
licet  corpore  (it.  Nihil  vero  edere ,  nisi  quod  corpo- 
raie  est ,  possumua. 

6.  Cibus  animas  hic  labor ,  poit  fructus.  —  Sed 
propheta  iiihil  dc  terrenis  et  prxsenlibus  traclat  : 
de  beaiiiudine  enim  limeniium  Dominum ,  et  in  viis 
ejus  ambulantium  ei  sermo  est.  Qui  enim  in  viis  Do- 
miiii  ainbulabunt ,   illi    labores   fructuum  suorum 


dique  congruentes  :  quod  uirutnque  eodem  per  Je-  g  manducabunt.  Non  cnim  hic  mandiicaiio  corporalis 


rcmiam  prophetam  loco  significalum  est  dicentem  : 
State  in  viis  Domini ,  et  inlerrogate  semitas  Dei  astet' 
nateSf  et  videle  qnce  est  via  bona ,  et  ambulate  in  ea 
(Jerem,  vi ,  46).  Mullx  itaque  viai  inierrogandsB  sunt, 
et  in  mullis  insistcndum  esi;  ut  unam  qux  bona  est 
luveniamus,  per  muliorum  scilicet  doctrinam ,  viam 
onam  vitae  xternne  reperturi.  Viae  enim  in  lege  ,  vix 
in  prophetis,  vix  in  evangeliis,  vix  in  npostolis  sunt : 
viae  quoque"in  diversis  prxcepiorum  operibus  sunt , 
in  quibus  per  limorcm  Dei  ambulantes  beati  sunt , 
quibus  dicilur. 

4.  Omnes  in  Christo  unum,  —  Vkrs.  2.  Labores 
fructuum  tuorum  manducabis,  Sermoad  plures  coetitiis, 
ad  unum  refertur,  docens  (4)  nos  omnes  qui  in  Chri- 


est ;  quia  neque  id  quod  manducandum  est  corporale 
sii,  Sed  habemus  hic  cibum  spiriialem ,  animam  nos- 
iram  (c)  in  viiam  alentem,  bona  scilicet  opcra,  boiii- 
tatis,  castitaiis,  misericordise,  paiientise,  tranquilli- 
tatis,  in  quibus  nobis  contra  corporum  nostrorum  vi- 
tia  laborandum  esi.  Ilorum  laborum  fructus  in  setcr- 
nitaie  est :  sed  labor  hic  acternorum  fructuum  anie 
comedendus  esl,  (d)  eoque  in  vita  hac  corporali  ani- 
ma  nosira  alenda  est,  (e)  per  cibum  horum  laborum 
obtinentes  panem  vivum ,  panem  coelestem ,  ab  eo 
qui  dixit :  Ego  sum  parus  vivus  (f)  de  coelo  (Joan,  vi, 
4i)  :  quem  qui  iiidigne  secunduin  mandatum  Apo* 
sloli  acceperit ,  judicium  sibi  acquirit  (1  Cor,  xi,  29). 
Ili  suiit  ergo  labores  fructiium  manducandi ,  eorum 


sto  crediderinius  unum  esse,  Apostolo  iia  confir-  q  scilicet  frucluum,  qui  in  coelis  metentur.  Nunc  dum 
inanle  :  Omnes  enim  vos  unum  esiis  in  Christo  Jcsu  : 
(Gai,  in,28).  478  ^*^^  ^■'S^  ^^'  unum,  sive  ad 
plures  loquelur ;  in  uno  id  erii  significantix ,  quod 
ID  pluribus. 

5.  Labores  fructuum  comedi  non  solent,  —  Esi  au- 
leni  contuendum ,  propheiicum  hunc  scrmonem  ab 
Qsu  commiinis  opiniouis  discrepare.  In  hac  ciiim 


(I)  /Vas,  omnes  qui  in  Christo  crediderint ,  ila  et 
in  Zeiionis  exemplaribus. 

ruma  Deo,  causa  -est  irepidalio.  Mox  iidem  mss. 
Hon  in  metu  obedienliie  ,  sed  timoris  teslimonium ,  ctc. 
Neqiie  hic  quidquam  mutandum.  Tanlum  posl  in  obe' 
dienUa ,  siibintellige  non  sota ,  sed  in  obedientia  dilec- 
tionis  :  quia,  ut  habetur  siipra  pag.  594  :  opera- 
tioni  obedieniias  prosstat  dilectionis  operatio.  Obedientia 
tnim  sota  pterumque  terroris  est,  eic. 

(a)  Rursuin  llieroiiymus  eadem  epist.  cxli  ad  Mar« 
celiain,  hunc  Hilarii  locum  carpit ,  quod  praelulerit 
labores  fructuum^  pro  tubores  manuum  :  iterumque 
errali  invidiam  confert  in  Heliodorum.  Nulla  tamen 
subost  causa  cur  Heliodorus  ea  in  re  ab  Hilario  coii- 
sullus  fuisse,  nediim  peccasse,  judicandus  sit.  Ilila- 
riiis  versionem  novam  non  susceperat,  sed  latiiium 
iuterpreiabatur  codicem.  Latfm  autcin,  ut  ipse  loco 
memorato  observat  llicronyinus ,  de  grceci  verbi  am' 
biguitate  decepti^  xa/s7roOf  fructus  magis  quam  manus 
inlerpretati  sunt^  cum  napnoi  manus  quoque  dican- 
tur.  Re  ipsa  tabores  fructuum  cum  iiosiro  ilitario  Ic- 
gunt  Augustinus  et  qui  apud  Hieronymum  psalmos 
exposiiit  :  nec  aliam  leclionem  exhibent  vetera  psal- 
leria  Romana ,  Mediolanense ,  Germanense ,  Carnu- 
tense,  etc.  Quamqiiam  Bieronymo /a6orei  mantttim 
praeferenii  iiou  refragamur. 


in  lerra  sumus,  opera  sumenda  sunt.  H;ec  eniin 
nunc  animam  saturant ,  hxc  iii  coelum  suis  fructi- 
bus  (g)  prosequeniur.  Denique  479  ^equenti  versu 
ulriusque  hujus  temporis  beatitudincm  propheta  de- 
monslrat,  dicens,  Beatus  esy  et  bene  tibi  erit,  Quo- 
rum  alierum  in  prxsens  obiineiur ,  quod  beatus  es  : 
quod  vero  bene  tibi  erit^  reposiium  est  in  futurum  » 

(2)  Munducabitis. 

(b)  Mss.  reg.  et  Turon.  corporis  corporale  est^ 
quod  (Turon.  <7iio)  ii(t  possumus,  Sed  prophela  eic* 
refuiantur  ex  subscquentibus. 

(c)  Editi ,  in  vita,  Magis  placel  cum  mss.  reg.  et 
Turon.  in  vitam^  quo  siffiiilicetur  hoc  cibo  vitam  ani- 
mx  foveri.  Ubi  enim  infra  vii;c  hiijiis  tempus  indica- 

D  lur ,  legere  est  in  vita  hac  corporali.  Ex  regio  mox 
adjeciinus  vocabulum  castitatis, 

(d)  Apud  Zenonem,  eo  quod  :  inale. 

(e)  Sola  editio  Par.  per  cibum  bonorum  laborum. 
Tum  apud  Zenonem  obtinens,  Sic  ponit  Hilarius 
oblinetHes^  quasi  prius  legisset,  yitam  nosiram  alere 
debeinus.  Ilic  verbum  obiinentes,  non  pessessioiiem , 
sed  meriluin  significat.  Subindc  enim  panem  vivum 
vocat  eum  quem  in  coelis  gustaturi  suinus;  et  cujus 
in  Eucharisiiae  sacrnmenlo  pignus  accipimus,  quam- 
vis  ad  lioc  veiierabile  sacramenium  dciiide  sermonein 
convertat,  ubi  ait,  quem  qui  indigne,  etc,  quia  nimi* 
rum  unus  et  idein  est  Chrislus,  uuus  panis  quem  iu 
terris  ffustamus  et  in  coelis. 

(f)  In  ms.  Mic.  qui  de  cmlo  descendi, 

(g)  Ita  mss.  reg.  et  Turou.  At  editi ,  prosequun* 
tur :  minus  apte  ad  mentem  Hilarii ,  bonorum  opo- 
rum  praeseutesac  futuros  fructus  explicauiis. 


707  6ANCT1  HIUIUI  ETlSCOrf  7118 

quia  (a)  inl^lm  labor  fulurorum  fructuum  «uudu-  A  Cuiu  iiaque  in  Sfitnlalibuf  ti  toAtMiM  {§)  bencilici 

86  osVtndsd ,  iperfeeta  illa  saoctonifn  bealHude  Doa 


ceiur. 

7.  Benedictio  temporaria  u<m  promtttilur  jiutit.  -* 
Vers.  3  ei  4.  Uxor  lua  ticui  vUis  abundaus  in  lateribui 
domu$  tum.  FiiU  lui  sicta  noveUa  oluMrmm  in  circuku 
meiisw  lum,  Ecce  »c  benediceiur  onmis  kerno  ^  timei 
Dominum.  MuUis  forie  serin«  iste  hi  pr»se&ii«  bene-- 
diaionis  gaiuliiuD  aplus  videbiiiir  :  ut  ex  misencojr- 
dia  Dei  S4if)petal  (i)  fiacificA  et  «itilis  iu  ^atuQ  cotk» 
jugis  (b)  salus ,  el  dulcissimus  circiun  coBvivian  oaa- 
tus  iiliorum.  Sed  si  baec  perDecta  boAa  fuiaseBl,  qvse 
cum  sint  bona ,  noa  taneii  ccelestia  tiona  imtt  : 
tiuuen  (c}si  iu  bis  beatitudo  iMnoris  DeicoasAkisiet^ 
obiinuisset  utique  princeps  fidei  et  limoris  Dei  Abra- 
bam,  cui  «xor  diu  sierilis  bisabre^  «st;  filiuseK 


io  bis  lerrenls  et  cor^eis  esse  speraiida  est :  sed 
poiius  inteliifenduaiest,  per  €or|)oraliiiifi  et  terre- 
uomm  nuacupacioaem ,  ^Melestium  bouanun  csse  mr 
leUigeotiafn  coaseqaeodafli.  Numquid  cam  Dommm 
secundum  Evangelia  sponsus  est,  el  seeuadhni 
JesMem  babet  sponsam  {MaUh.  ix ,  15 ;  Jon.  ar, 
29),  de  sponsif  4erreiiift  el  cerporaiibus  sisttificari 
exisiimaBdum  esi?  Non  ulique :  eed  fer  biuacser- 
roonis  ooosueiudiaem  doeemur  eura  esse,  i|ui  feo- 
raisstis  sii  geatibiis,  cuiqiie  a  Pitre  Ecdesiae  kauedi' 
USy  (k)  per  adopiioAcm  corporie  qued  cx  vii^iae 
prsesumftluriis  essei,  despo&sa  sit. 
9.  Uxar  juelorum ,  eapienlia.  PraD&rlmm  ^uid.  — 


promissioae  (d)  unus  efferxi  m  bosiiam  jyssas,  ei  sa*  B  Ut  antem  «imc  cof; noscamus  ^id  $^  «xoris  iiiimcu- 


palieae  intelligi  oporteat;  contueadam  est  qiii4  ei 
aitbi  sub  boe  eoiiem  «xAris  aojnine  irftdelar.  (i)  Se- 
kMnen  itoqttcait :  Qutnivi  asptAnitma  t|Mtam  (j)  ad- 
ducere  mUd  i^  (Sap.  w,  i).  Ei  qutiqui  apaMsam 
veqiiirii,  dlivilem  quaerit;  Im^  s^sae  mim  opes 
memorai  ,  ^iceas  :  BaneskUem  ^lorifieal^  cemneium 
Bei  luAens^  el  omiium  Domiuus  dilexk  emn{ikid^  3^ 
et  si  OMiiiam  quis  eogaiiionem  desiderai,  ia#fit  d 
qom  e  pnnci^o  emit,  et  qiiae  fotara  sont  «Mttpieit 
(Md.  8).  £t  item  :  €xorem  tirHem  ^s  vmemmf  Fre- 
tiosior  est  aulem  (apidibus  (2)  multi  preiii  (k)  siliicf 
waodi  (Prov,  xxxi ,  40).  -E^  bsec  ia  Preverbias  dicla 
sant :  <|uia  preverbium  aon  Ime  4faoi  ^wbii  ooaal 
cxplicat ,  sed  4ic(ontm  virtuiem  ex 


criiicio  admoius  iniulit  mrbiiatis  dolorem.  Ipsi  4ielnde 

Isaac  4uo  fiiii  dissideaics ,  et  usque  ad  odiMOi  oEiortii 

inimici.  Jacob  autem  iguoratae  uxoris  ioopiaatiis  «la- 

rimsy  et  <ad  ftii(itias  alias  lirlso  coaclus,  et  vivealis 

funus  parricidaii  frainim  meadacio  plangeiis,  caniil 

timeNlium  Deum  beaedictkHMiws.  £t  apad  qiios,  ei 

a  quibus  fides  eat,  jifud  eos  fidei  smietificoiio  aoa 

rcperieiur.  Ouaoios  a^item  (e)  peccaierom  tidemus 

florere  domo,  conjii0e,  liberis  i  im  vere  beaedictiiH 

uibus  Dei  privabiiur  feiix  iila  et  bcftU  virginilasY 

cftiisam  sibi  tmaiitudiiiis  iumi  reiiaqoens  :  et  idttllliid 

eait  Paoii ,  VtUem  aulem  otnnes  kotmimes  eme  eicuU e$ 

ne  (I  Cor.  vii ,  7  )  ?  Et  nescio  quomodo  propheta 

per£ectam  eam  iieatiludinem  coHstitueril,  quse  oe- 

gttia  sanctis  esl»  peccatoribus  usitata,  ooa  aperaada  G  communium    fNintiai.    Docet    oaiem  Boniiaas  ia 

¥ifginibtts  sit. 

8.  Spirilatiu  §uni  eis  promisau.  Qui  Ckmlue  spo»- 
suL  —  firgo  quia  secundum  humanam  intelligeiKlamv 
propriam  et  iperfectam  beatitudioem  dicii  tmjos  ser« 
mo  non  explicat ;  erigendae  suAi  ia  spirHalem  dec- 
Hiaam  mentes  alque  aiifes.  Lex  enim  (f)  omais,  se- 
cundom  Apostolum,  sfNriialis  cst^fiom.  vu,  14): 
cl  ipse  non  bumilem  nec  lerrenam  beaiitudiaem,sed 
spiritalem  seculus  est ,  dicens  :  Benedictus  pater  Do- 
mini  nostri  Jesu  Ckristifqui  beaedixit  nos  in  onuu  480 
bene<Uciione    ^Nrtioit    «a  ^leetibui  {E^m.  i,  3). 

(i)  Pueifcm. 

(i)  Pr«(iorii.  Mox,  qufai  proverbia,  mapiid  Iem>- 

(a)  Ita  emendamos  tf%  mss.  et  ex  f  enoms  exem-  B 
plaribus :  cum  prius  (^inerei,  tfuia  iieram  fobor  ftt' 
turorum  fruciuum  mandvcabitur. 

(b)  Apud  Zenonem,  conjnnx,  sdivus  et  duldssi' 
nrns,  eic. 

(c)  Pro  tamen^  ab  Erasmo  positam  est  tum  :  tjnod 
prima  edidene  Par.  imitatam ,  postrema  repositaro 
est  obnriientibns  mss. 

(d)  Apnd  Zenonem  ,  tnoTms :  qood  posset  ferrl , 
nisi  sequeretorin  hostiam.  In  aliis  antem  edit.  uni- 

€US. 

(^  flic  strbintelligftur  de  immero.  Qanmquam 
Qpun  Zenonem  legere  est  peceatores. 

(/)  In  reg.  ms.  bic  oiiiissa  'voce  irnmts,  mox  sabjj- 
cilur,  nec  terrenam  beaiitudinem  secutus  eit,  fai  Vati- 
cano  autem  ,  Toron.  ut  et  arpud  Kenonem ,  nec  Imtc- 
nam  beatitudinis  spem  secutns  est, 

(g)  Regiascedex,  tenediei  eos  ostendat. 


Evangeliis;  ifaid  proverbia  inieilif eada  eini,  dii 
9^i?iiiel  hora,  ut  jam  uon  ta  proHrtms  ioquar  oekitf 
§ed  palam  de  PaHjfe  atmunliem  ookis  {Joau.  um ,  ft5). 
Ergo  secundum  proverbiorum  raiionem  uxerem  Tiii» 
lem  nosse  debemus,  eam  «empe  4|Qam  stbi  Salomon 
epoosam  eptavii  assumene :  de  ^a  ei  mrsam  aii : 
ludicam  iffilur  kane  udducere  (/)  ad  oomsmeudum 
jmecumjet  amator  factus Man  pulchritudinis  ejus  {Sap. 
VIII ,  9).  Hacc  igitur  tamquam  usor  aaairaapla  aa|iea- 
tia  virilis  est,  perficieas  omnia»  ei  sibi  subdens,  el 
111  labore  utiliiim  opevam  valida.  ipsa  Oee  plycila^  al 

nem  tom  coliasrenter  fxptieartt  et  ituntiafti. 

(h)  In  prius  virig.  per  odepiionem.  ¥er9iM  apod 
Zenon.  in  reg.  et  Taron.  mss.  -per  adopHonem  :  ea 
fere  irftclltgenti^,  qaa  tib.  ii  de  Trin.  n.  27,  legiams, 
Potesiafis  dignitas  non  amtlirf ar,  dum  earms  JumUitm 
adoptatkr,  boc  est ,  propter  assimipiioiiem  corporis : 
ut  quiafmctus  ventris  factus  ipse  est,  merem  qnofKS 
ejusgentium  fiatkmedUas^  ot  habemas  Iraetala  sa- 
periori  n.  17. 

(t)  Editi ,  a  SaUmone  ita^  Hma  qummi  ^  tASiigao- 
lur  ex  ms.  Titron.  favente  regio. 

(j)  lia  apud  Zeiion.  et  in  mss.  soffraganle  gnNO 
c(y(xys(TBou.  At  in  edltionfbus  Hilarii,  accipere. 

(k)  Verbum  istiusfnodi  refertiir  ad  mulierem  insMi 
gmcc.  troXuTg^Mv  xi  Towev-m.  Male  aotem  tu  ^afgalis 
postponebaiur  vocuKs  Ee  /ktc  proiime  aeqaenttbas. 

-(/)  Apud  Zenonem  iit  ip  reg.  ms.  od  ceawsaa- 
dum  :  quod  graeco  textu  ths  ffVfx^toMty  fioe  mimn  'TO- 
felliiur,  quam  lalino. 


760 


TRACTATUS  IN  CXXVUI  PSAUiUM. 


710 


pcr  doc(ii«am  «jus digii«, ei  pragleriloriiai  sciemia  et  A  Si4m, etwdM$  qm  Mini hotm  Jsrusalem.  f^  Jerysaleui 


fttluroniu)  cngniiione  perfeeiii. 

481  iO.  Sapieuim  fiUii^  id  tU,  b§nii  operibui^  eit 
fecuHda,  —  Hxc  liiueniis  Doum  uxor  ioUs  domvs  Mie 
laieribus  diffusa,  (ocuiMl;e  vius  mo4o»  se  |^  omiua 
aperum  nostrorum  lalera  «xiendiu  J>omum  a«(6m 
«nn  auibigiiur  hoc  animx  nostrae  esao  domiciJwm, 
^uod  sibi  iiHUsqiiisquet  per  limorem  l^  ol  vias  ^«s_ 
ineundo^  ad  habiiaiionem  SapieaUae  emundau  £k 
hac  igiiur  lilti  qui  erunt,  lamquam  «oveila  elivanim 
in  circuiiu  mensae  nostrae  erunt.  Non  in  circuUu  con- 
vivii  ruturos  ait  esse,  sed  menuB.  (a)  Mensa  eaim 
Doinini  est,  ex  qua  cibum  sumimus,  panis  scilicet 
vivi :  cujus  baec  virlus  est,  ut  ipse  vivens  cos  qoi  se 
qvoque  accipiant  vivilicec.  (1)  Cst  et  mensa  iec4io 


et  Sion  jam  in  superionbus  psalntis  frequeoter  suiuus 
ieeuti  :  ex  quiinis  vel  i«  quibus  boBonitt  ommuifi 
eoiisiiimnaiio  eperan^  esl.  Nuiic  enim  quainvts  boais 
482  coelesiibns  perfruamur,  tamea  mjera  iiebis  in 
Sion  et  Jerusalem  icmporibus  spe  reservantur.  Hoc 
enim  sxculum  promissorum  bonorum  capax  non  est. 
¥sc  eaim  fHHic  muMb  e  eomidaiii  {Mmk,  xviii,  7), 
¥k  fue  et  xisaMe  ^iabekis  eupereerit^  m  q«o  regio 
eat  oerriiptionis«  ei  loonsimqeitaCis,  eicon?allis  pio- 
Miioms  in  q»e  nHia^ipeleiiies  eoni  iianmi  ienebra- 
JNK».  Sed  bebemve  inierim  promisaorum  nobis  booe- 
f«im  lumeii,  in  quo  {e)  lamquem  per  specvbim  ei  in 
Migmate  feiiciiMi  rarum  imaginem  coaiiienMN* :  twic 
liK^  ed  lioiem  viMHri,  neii  inlerpesiu  ebscuriiails 


iwm  doroinicanim,  inqua  spiriiaiis  doctrin»  cibo  ali-  Bnube^  eui  «peceii  «lebwte  epieiidem,  sed  vera  ct 


rour.<fr)Sed  qui  docirinam  Dei  oonseotantur  ^de  qua 
in  psalmo  alio  scripium  esi,  Fiat  tneuia  eorum  cw4m 
ipiii  in  laqueum  et  iu  caplioneitt  et  in  retribution^  et  in 
scandatum  (Pi.  lxviii,  ^);  in  captienem  enim  illis 
ct  in  scandalum  omnis  inteUect»  ipeius  proipbeUm 
Jeciio  prolicil) ;  (c)  sed  qui  doctrinam  Dei  coneeciau- 
tur,  nisi  in  operum  bononim  minisierio  versenimr, 
miensx  iilius  cibo  non  proficient.  Nam  sicut  ex  oen- 
jugc  liheri,  iia  ex  sapienlia  bonae  volumaiis  €^pera 
procreaniur.  Ikec  igitur  lemquam  iiovelia  oUvarum 
mensam  nosiram  circumibunt,  id  esi ,  doclrinae  nos- 
Irae  cognitionem  opUmorum  i|uasi  ramorum  frucii- 
bus  obmnbrabunt.  Servavii  autem  eiiam  haec  pro- 
4ibela  raiionem,  ut  neophyiameliiiHm)4icerei,ideat, 


oeMpieabih'  beaAiiudinis  nosine  eeiMempieiieiieiieilt- 
bim4N%  eperam  neetreruMi  frectus  eoiHlieiiies,  et 
4Rercede«  viitt  imioeeniis  viilentes.  Kam  «i  opera 
ex  eapietttie  fignmilfir,  Ita  ex  «iperJbM  retribviio 
•escitur.  £ei  ergo  «apieiiiia  inaooente  «leier  :  et 
ranBMi  ifmeoentia  ^ractos  netHbuiiome  parii.  iles 
-eife  eenaeqiiemur  diebo&e  •coniriie,  ^K^uleo  «loitls 
retuto,  ei  onuii  prtncipe  ec  peletlaie  4M|fos  «meli 
«emple^ieam  jem  pax  in  nebis  «it  beste  vicie  «i 
ferempie  :  efmd  propbeie  psaitiii  ipek»  oowclieiewe 
tesMer,  4iceei«  Vbrs  3  et  6  :  Meneiihai  U  Dommi 
ex  Sioe, •M  mdeoiiheeui  Jerm$eim  rnnMm  4iehm  wm 
timt  -ei  vktem  fiiiof  ^Uenm  iuorm^  el  «MfMt  paeem 
mpmr  UraeL  ^fcremiseffgo  bona  leraaaiem  oflBlestis, 


Duper  plaiilaiam  *.  quia  per  sapionUam,  tamquaai  C  ^  Sien  MoniK^  «i  {laois  Isreel  (Plfe/>  Lxtv,  9) :  qoia 


^njugem  assumptam,  cujus  liUt  suut  opora  ^idelia, 
ba^c  endem  in  hac  terra  nostri  corperis  (2)  phHMa- 
tur.  Uaec  igitur  uxor  est  modo  viiie  ebundaniis  in 
domus  nostr»  lateribus  dilfusa  :  bi  iUii,  id  esi,  ex 
tali  conjuge  opera  procreala,  tamquam  plantat»  oli- 
vae  in  mens«  nosirie  circuiiu  (d)  assisieni.  £t  ^uia 
baec  timentlum  Dcum  l>eatitudo  est ;  proplieta  sufaje- 
cii,  Ecce  ik  benedicetur  omnii  homo  f  nt  Umet  Do» 
^ninum. 

i  {,Bealiludo  non  at  liujui  itecuU;  qwenam  intenmno' 
bii  concedatur,  Sapientia  innocesUim^innocenUabeatilU'' 
dinii  parem.  —  Jungitur  ad  timentis  uierituni  eUam 
prophetse  volum  dicentis  :  Benedicat  te  Dominui  ex 

(i)  Sed  eu  el. 


4ecu8  .Deeaini  iu  f^aea  eet,  bi  Domtno  noslpe  4e9u 
Cbr»le,  qm  eei  benoAioms  bi  eocela  smouiorem. 
•Amee. 

48S  VSALMUS  €XX\m. 
CanKiciim  graduum. 

Seepe  in^)u§Hatferu9a  me  a  iuumiuic  mm^  4imt  nunc 
liraet.  ^espe  in^gnaoerml  me  u  juemmte  msa  ^-eie- 
mm  nou  peierMut  tnU^.  Super  doimm  emmn  fabrica' 
iterunl  {\U\.  {abricabam)  peceak»ei  :  ptfoimigaierunt 
4Mquitatemeuam,  Deminui  jmlui  coneidei(iVi\.concidii) 
£erviceesorum(&'i\.  peeeMrum^ ;  4onfmdmlur^^em' 
reanlur  retronum  omnei  qui  oderunt  Sion.  Fiant  iicut 

(2)  Plantantur. 


(tt)  Notaiu  dignimi  esi  primo  quod  men^a  DanHnii)  cipiotn  EcdcBia  cetebpantar.  A^^ud  Zenonem  aiitem 

> ./..-• iiii»-:-.  — ««^  *.  aM^«>  «:.».  «*      pefperym  omissa  sunt  hoec  veAa,  ied  gui  doctrinam 

Vei  consecianrur  ;post  quae  IrojprudenUori  ausu  adje- 
cit  Lipsjus,  ac  i^tinult  Par.  Sed  eit  menia^  quasi 
verba  sequentia,  He  qua  in  pialmo  atio  icrimum  eit^ 
Fiatf  ctc ,  ad  lertlam  quamaam  mensam  referantur, 
ei  non  ad  eamdem  mensam  lectionum  dominicarum, 
seu  ad  jnensam  doctrinae«  quam  in  allato  psafaniHoco 
slgnificnri,  Aposiolo  auctore  ftom.  xi«  v«  ostendit 
Bnarios  in  T^^al.  Ltvnt,  n.  W* 

lc)  Turoueusis  jns.  oaret  verbij^  eed  gui  dogrinmn 
Dct  couiectauiur.  JSon  male  temeu  repetuniur  ob  in- 
ierposiiam  parontbesim, 
4tf)  Apud  AeDenem,«siJii#ifliii. 

(e)  'fidiUones  'fiilafil,  ramum  yer  speevtum  ?  emen- 
daifturexmss. 


txynensa  tacriliciarum  Hilario  unom  etidem  sint,  nt 
fiquct  ex  his  tract.  Ps.  Lxvin,  n.  19  :  Eiie  mcmam 
^crificiorum  (ui  de  lege  quoi  irt  se  fuXari  est  ipeciem 
tomplexa  taceamut)  Aposlolui  lestatus  est  dicem  :  Son 
pote^s  memtB  Domini  participes  eae ,  ei  mensce  d<e- 
mornorum  :  deinde  quod  mensam  dominicam  eam 
itttelligat,  ex  qua  cibum  iuminmi  panii  vfvi :  posiremo 
quod  paiHS  ilie  vivus  ab  co  appetletur,  non  modo 
quia  ea  illi  virlus  est,  tit  eoi  qui  ie  accipianl  vivificet'; 
sed  poiias  quia  ipie  vivem  sit,  atque  ex  viia  qoam 
hi  sc  habel,  virtntem  habeat  Jtlios  vivificandi. 

(b)  Par.  alimur,  qui  doclrinam  Dei  comectamur,  ad 
imitationemscil.  Lipsii,  qiii  privaia  auctoriiate  r^po- 
sueral ,  a/immr,  qui  doctrinam  Dei  comectantur.  'Ilic 
posi  inensam  sacrificn  'Domiiri,  memopaftur  mensa 
lectiomim  domuticarum,  qu»  ejusttem  sacrifldiprin- 


711 


SANCTI  IIILAUll  EPISCOPI 


711 


fcenum  adificwrumj   quod  priusquam  evellaiur  ares-  A  tiir,  noii  eosdem  liabent  auciores,  qiios  habeiit  mi 
cet  (\\\\.  aruit)  :  dequo  twnimpUbltmanum  suamqtd 
metet,  et  $inum  iuum  qui  manipuloi  colliyel.  Et  non 
dixerunt  qui  prasteribant^  Benedictio  Domini  snper  vos^ 
benedicamui  vos  in  nomine  Domini, 


TRACTATUS  PSALMI. 

1.  Paiientiam  docet  Mc  psalmus.  Piis  frequens  est  et 
a  uneris  annis  pugna.  —  Insliluimur  diclis  proplie- 
Ucis  ad  toleranliam  pnBsenlium  passionum  :  ei  na- 
lurae  noslrse  inCrmitas  adversus  san^uli  injurias  sem- 
per  impaliens,  suscipii  (a)  palienlise  docirinam  ab  eo, 
qui  in  prsesenli  psalmo  ait,  Scepe  impugnaverunt  me  a 
juventute  mea.  Non  oiiosa  {b)  aelas  religiosi  \iri  est, 
neque  quieum  exigit  viiam.  Impugnaiur  jam  ab  ipsis 


nistros.  Cxecuiio  quidem  hominum  esl  :  sed  diaboli 
inslinctus  est.  Ei  hujus  nobis  iulelligenliae  Apostolus 
auctor  est ,  dicens  :  Non  enim  nobis  cerlamen  est  ad" 
versus  carnem  et  sanguinem^  sed  adversus  (f)  potestalei 
mundi  hujus  potenles^  harum  tenebrarumy  sfriritatis  ne- 
quitiain  coeleslibus  {Ephes,  vi,  li)  ;  ct  rnrsum  :  S«- 
cundum  principem  aeris  hujus,  spiritus  qui  nune  ope-- 
ratur  in  fHiis  inobedientias  {Ephes.  ii ,  3).  Operantor 
ergohse  spiriiales  nequiliae  in  his,  qui  inobcdientei 
Dci  legi  sunt,  quos  vohintatis  suac  tamquam  opcra- 
rios  eiigunl,  in  res  suas  aliena;  inlercessionis  miiiiste- 
rio  usuri  {Bil.  usurae). 

5.  Neque  solum  id  ex  ApostoU  dictis  inielligimos, 
sed  etiam  ex  libro  Job  docemur.  Cum  enim  diabolus 


juvenlutis  sua;  annis,  et  impugnatur  scepe.  Non  no-  B  potestaiem  teniandi  Job  postulasset  {Job.  i) ,  per  di- 


velia  itaque,  neque  rara  impugnnntium  odia  suiit; 
sed  ea  saepe  etiam  ab  ipsis  initiis  xtalis  infesta  sunt. 
Ei  idcirco  haec  sunt  qua;  fidem  probant,  quas  patien- 
tiam  testantur,  quac  invictac  virtutis  coronam  meren- 
tur.  Novit  bealus  apostolus  Paulus  hanclongl  praelii 
coronam,  dicens  :  Nemo  coronatur,  nisi  qui  legitime 
certaveril.  Certamen  tantum  non  sufficit  ad  coro- 
nam  :  legitime  certandum  est,  id  est ,  omnia  passio- 
num  beila  peragenda  sunt;  non  sufficit  semel  neque 
unius  certaminis  bello  militasse.  Etaudiainus*(l)  hoc 
ipsum  legitimum  certamen  (c),  484  <^um  dicit  de 
se :  In  laboribui  copiosius,  in  pjagis  abundantius,  in 
custodiis  eminentius,  in  mortibus  frequenter  :  a  Judaat 
quinquies  quadraginta  (d)  una  minus  aceepi ,  ter  virgii 


reptionem  substantia;  ejus  priinum  (g)  desaeviturof, 
homines  ad  pastorum  c(cdem ,  et  ad  direpiionem  pe- 
cudum  excitavit,  eosque  in  hanc  voluntniem  latrod- 
nii  accendit.  Egit  ergo  quod  volebat  per  humanas 
operationis  officium.  Judas  quoque  in  passione  Do- 
mini  ministerium  diaboli  fuit ,  et  per  eum  cffectum 
voluntatis  propriae  esi  cxsecutus,  cvangelisia  les- 
tante  ita  :  Intravit,  inquit,  satanai  in  Judam  qui  cognO" 
minalur  Scariotha  (Luc.  xxii,  3). 

4.  Injurias  inferens  miseralione  dignus,  non  ira.  — 
Iii  omni  igitur  quam  pcrpctimur  injuria,  alterius 
opus,  alterius  instinctus  est :  et  non  sibi  eflicit,  quis- 
quis  aliquid  per  turbulciitae  voluntatis  impetum  gerit. 
Non  ergo  his  485  irascendum  est ,  a  quibus  aliqa 


C(jeiUiium,iemellapidatussum^{e)ternaufragavi^noctem  C  perpetimur,  sed  (h)  quotiens  per  contumelias  ad  ira 


etdiem  tit  profundo  feci  (II  Cor.  xi,  24).  Merilo  iste 
(ot  et  tantis  prxliis  perfunctus  dicere  ausus  est :  De 
cmterojam  superest  mihi  coronajustitia!{\l  Tim.  iv,  8) : 
quia  nemo  nisi  qui  legitime  certaverit  coronatur. 

2.  Injuriarum  humanarum  auctor  diabolus,  minister 
homo. — Huic  etiam  vox  hacc  propbetica  competil,  Vers. 
i :  Scepeimpugnaverunlmeajuventulemea.  Coufidentiae 
maximae  gratulatio  est ,  tantorum  et  tam  numeroso- 
rum  bellorum  recordari :  sed  nuiic  taciio  impugnan- 
tium  nomine,  iropugnaiio  sola  memoratur.  Et  causa 
noscenda  est,  ciir  auctores  impugnationis  sileniur. 
Omnes  huminae  injurias,  quae  religiosis  viris  inferun- 

(1)  Bunc  ipsum  legitime  certantem. 

[   (a)  Apud  Par.  et  Zenon.  sapientio!  doctrinam.         J) 

(b)  Apud  Zenon.  virius  :  non  probaiur;  nam  par- 
ticula  non,  quae  prxcedii,  perinde  intelligenda  est  ac 
nutla.  Mox  apud  eumdem,  imiiis,  pro  anms. 

(c)  Ita  mss.  reg.,Turon.  et  apua  Zenon.  At  in  aliis 
edit.  Bunc  ipsum  legitime  certantem. 

(d)  In  mss.  reg.  et  Turoii.  minus  unam.  Graec. 
noipu  uiov. 

(e)  Hilarianae  editiones,  ter  naufragium  feci,  noctem 
et  diem  in  profundo  maris  fui,  Aliornm  librorum  lec- 
tionein  pra;ferimus  magis  conseniicntem  graeco,  rplg 
cvccuoTiQara,  vux^fACpov  ev  r&  QxiBSi  TrcTroiioxa. 

(f)  Bad.,Er,,Lips.  ut  apua  Zeiion.  polestates  mundi 
hujus,  poteitales  harum  tenebrarum,  Par.  ex  ms.  Mic. 
potestates  mundi,  potentes  harum  tenebrarum.  Saepius 
quidem  legit  Hilarius  mundipotentei  uno  verbo,  ex 
grapco  Trjooc  xoo^pioxpaTO/sac ;  ut  in  his  traclatus  supe- 
riorib  n.  11,  t/i  quo  mundipotentei  iunt  harum  tenebra- 


cundiam  provocaniur,  quotiens  per  convicia  ad  lites 
excitamur,  quoticns  ad  doiorem  ac  impiam  damol 
querelam  per  rapinas  et  furta  compellimur,  aut  iii 
corporis  voluplates  (t)  blandae  adhoriationis  soUid- 
tanmr  insiinciu;  agnoscendus  est  hostis  iile,  per 
quem  hacc  operum  ac  dictorum  incentiya  pracbentur. 
Neque  irascenduin  est  hominibus  alienx  instigationis 
operariis  (Reg,  nn,  operis) :  sed  potius  in  his  detes* 
tandi  officii  intercessio  foeda  miseranda  est,  quod 
sint  vasa  diaboli,  satanae  miniSieriuin,  et  latrocinan- 
tium  tela,  et  alienae  militiae  ac  nequitiac  (2)  portito- 
res  (j).  Ob  hanc  ergo  cof^nitionem  propheta  sine 

(i)  Paritorei. 

rum.  Aliquando  tamen  divisim  idem  verbum  expri- 
mit  *  ejusque  rei  exeinplum  habemus  in  psal.  cxxiv, 
n.  6 :  Non  advenui  carnem  et  sanguinem  uobis  pu- 
gnam  esse,  sed  adversus  mundi  hujus  potentes  et  nt- 
quitiai  spiritates.  Idcirco  verior  vera  est  leclio  mss. 
re^.  et  Turon.  qux  duas  superiores  conciliat,  cum 
prima  habeiis  mundi  hujus^  cum  aitera  potentei.  V. 
lilt.  15,  Psalm.  cxviii,  n.  5.  Tuin  loco  spiritalii  n^ 
quiticB,  in  ms.  Turon.  superscriptum  est  spiriiales  ii^ 
quitiai. 

(g)  Apud  Zenonem  deservituros  homines, 

(h)  In  mss.  reg.  ei  Turon.  constanter,  quotiensque^ 
iion  quoiiens.  Eadem  vox  iniiio  tractatus  supcriori^ 
habeiur  pro  quotienscumque, 

(i)  Apud  Zenonem  alendas^  loco  blandas. 

(j)  Ita  regius  codex  cum  Turon.  In  vulgatis  aulem« 
paritores,  quod  vocabulum  si  latine  usiialiiui  esset, 
non  iminuiasscnius ;  sive  enini  a  pareo^  sivc  a  pario 


713 


THACTATUS  IN  CXXVlll  PSALMUM. 


714 


distinclione  nomiiiis  tanlum  impugnantium  roeminit,  A  cui  quoiidie  supra  dorsum  fabricabanlur  bella,  cur» 
de  bis  atque  illis  indiscrete  locuius  :  quia  per  horoi-     rente. 

7.  Funis  peccatorum.  —  Atque  bauc  pertlnacem 
infesiantium  iniquiutem  sequens  versus  absolvil : 
Prolongaverunt  ({)  imquilatem  (e)  suam.  Esaix  pro- 
pbetia  est,  dicentis  :  V<e  qui  trahunt  peccata  sua  tom^ 
quam  (unem  longum  (EsaL  v,  18).  Non  desinunt  enim 
peccatis  peccata  conneclere,  (2)  ei  lamquam  funem 
longum  ea  implexa  semper  cxtendere.  Sancto  enim 
currente,  ei  peccaioribus  in  dorsum  fabricantibus, 
cum  buic  ad  destinaium  currendi,  illis  semper  fabri- 
candi  modus  nullus  sit;  fit  peccaiorum  prolixa  scries 
et  multlplex  longitudo. 

8.  Dei  patientia.  Cervix  dura  contumaciam  ditignat. 


nes  in  se  id  quod  spiritalium  nequitiarum  est  gere- 
batur. 

5.  Crebrius  sed  ftustra  impugnatos  quid  dicere  de^ 
ceai.  —  Coepit  itaque  lamquam  ex  persona  sua  Pro- 
phela  ;  sed  quid  a  nobis  dici  oporteret,  quodam  ipse 
confessionis  exeniplo  anie  praeloquitur.  Talis  enim 
ordo  diciorum  est :  Scepe  impugnaverunt  me  ajuven- 
lute  mea^  dicat  nunc  hrael.  Ante  ergo  docetur  Israel 
quod  dicere  debeat :  tiim  deinde  tamquain  docius,  et 
exemplo  propheticae  confessionis  imbutus  Israel  ipse 
jam  loquitur,  Vers.  2  :  Scepeimpugnaverunt  meajuven- 
tuUmea :  etenim  nonpoterantmihi.  Talis  religiosorum 
llebel  esse  confessio.  Et  haec  vera  fidei  probatio  est, 


ulqui  saepe  et  a  juventute  impugnanl,  numquam  u-  b  ""  ^^  ^"*^  ^^tidem  hanc  iniquiiatuni  longitudinem 


men  eorum  quos  et  saepe  ei  pridem  (a)  impugnave- 
riut,  pra^poientes  sinl.  Adversus  autem  vafidiores  el 
longum  et  frequens  est  praelium  :  et  idcirco  inimics 
spiriulesque  virtutes  firmos  fide  el  timore  Dei  viros 
et  diu  el  saepe  perieutant ;  quia  iterari  necesse  est, 
quod  et  diu  geritur,  el  numquam  obtinetur.  Ma- 
neamus  ergo,  ut  sacpe  impugnemiir  :  et  saepe  im- 
pognati,  habeamus  hanc  gloriam,  ne  aliquando 
cedamus;  el  hlnc  sit  impugnationis  nostrae  assi- 
duius,  quia  non  sit  impiignanlium  praepotens  forti- 
iudo. 

6.  Uis  dorso  jugiier  insuUantur  adversarii.  —  Mos 
autem  est  eorum,  qui  nequaquam  longis  atque  assi- 
duis  pr»liis  praevalent,  ut  victorem  exercitum  et  fir 


maneat,  noscendum  est.  Sequitur  enim  ,  Vers.  4 
Dominus  justus  (3)  conddet  (f)  cervices  peccatorum. 
Justus  Dominus,  patiens  scilicet  in  ultionem ,  dissi- 
mulator  ad  poenitentias  tempus,  non  inter  exordia 
humanae  iniquiutis  promptus  ad  poenam,  sed  desi- 
nendi  a  criminibus  (g)  seram  licel  voluntalem  pecca- 
toris  exspecuns,  lum  cervices  concidel,  cum  sine 
aliquo  desinendi  modo  fabricatur,  cum  in  longiim 
peccata  tenduntur,  cum  jam  omne  patientis  miseri- 
cordiae  tempus  exclusum  est.  Exprobrari  autem  sem- 
per  contumacibus  legis  meminimiis,  quod  dura  cer- 
vice  sint :  cum  cervicosum  populum  esse  Moyses  ad 
Deum  arguit  (Exod.  xxxii,  9) ;  cum  propheta  filiabus' 
Sion  exprobrat,  quod  alta  cervice  incedant  (Esai,  iii. 


mis  agminibus  incedentem  486  »  lergo  adeant,  el  C  *^^ '  ^®"*'''^®  ^^"'^®*  ^^  Jwg"m  dedignante,  ope- 

ribus  fidei  insolenie ,  patientia  Dei  ad  producendam 
peccatorum  longitudinem  abutenle.  Siibmiltenda  au- 
lem  cervix  est  jugo  suavi,  ad  quod  Dominus  inviUI, 
dicens  :  Toltite  juguni  meum  super  vo<,  et  discite  a 
me  quia  mitis  sum  et  humilis  corde  (Matth.  xi,  29). 
Non  concidenda  cervix  est,  huic  se  jugo  subdens.  Est 
enim  boc  humilitatis  et  mansuetudinis  jugum,  non 
semper  impugnans,  non  in  dorso  fabricans,  non  pec- 
cata  prolongans,  sed  humilitate  et  patientia  cervicein 
subdilam  fovens,  superba  illa  insolentique  cervice 
justi  judicii  concidenda  decreto. 


dorso  sicubi  (6)  jam  praetereat  iiisidias  machinentur, 
illic  dolos  fabricentur,  illic  omnia  insidiarum  arli- 
ficia  exerceant.  lu  et  peccatores,  tenuios  in  cassnm 
lldeles  viros  euotes  jam  in  veriiaiis  via  dorso  adeunt, 
dorso  insidianlur,  dorso  dolos  concinnant.  £t  idcirco 
ail»  Vebs.  3  :  Supra  dorsum  meum  fabricabant 
peccatores.  Curril  Apostolus  (Phil.  lu,  13) ,  ea  quae 
retro  sunt  obliviscens,  seque  iii  ca  quse  priora  sunt 
extendens.  Lex  (c)  ad  fideles  iu  locuta  est :  Perse- 
quentur  te  inimici  tui,  et  non  comprebendeot.  Non 
eomprehendisseautem  eos  docet,  cum  ait,  fabricabant : 
indefiniti  enim  lemporis  significatio  est.  Fabricabanl 
enim  semper,   numquam  fabricationis   sux  eflec- 


9. Sionmons.  Speculatio  interpretatur.  CorpusChrisli 
gloriosum  significat.  Corpus  Christi  Ecclesia,  tianc  qui 


!■ 


luoi  consequentes ,  indefesso  fidei  cursu  (d)  eo  ,  d  odit  Christum  otUt.  Criminis  ^HBita.— Dehinc  sequitur . 

per  extendere.  '^ 
(3)  Conddit.  mox,  in  ullione. 

(e)  In  mss.  reg.  ac  Turon.  iniquitatem  ipsorum  : 
hellenismus. 

(f)  In  ms.  reff.  hic  et  mox,  conctdti,suffraganlegrae- 
co  (revcxo^cv.  Favet  et  vul^atus  HierfMi]|rmus,  qui  no^ 
Uns  in  haebraco  pro  cerviabus  haberi  vincula,  psalmi 
verba  sic  interpretalur  :  llli  qui  me  suis  insidiis  hinc 
inde  vatlaverant^  eliam  vinctum  tenebant  :  sed.  auxi- 
liante  Domino  omnes  nexus  soluti  sunt.  Non  ail  solven" 
tur,  sed  soluti  sunt,  Viilgnum  t.imen  lectionem  hubel 
ms.  Turoii.  et  coiilirmnrc  videniur  siibnexn. 

(g)  Ediiiones  llilariaiia;,  sernm  scilicet :  castigantur 
ex  mss.  Zenone  vulgato  ei  Hincmaro,  qui  hunc  lo« 
cum  lib.  de  Pra;d.  c.  25,  llilarii  nomine  laudat.  Er- 
ratum  simile  supra  jain  correximus. 

23 


i^  Iniquitalem  ipsoruni. 

t)  Et  tanquam  funis  modo  in  longum  implexa  Mm- 

originem  duceret ,  ab  Hilarii  sententia  minime  ab- 
horreret. 

(a)  In  editionibus  Hilarii  hic  et  infra  post  pridem 
frustra  adjicitur  a  juventute. 

(b)  Iii  ms.  Turoii.  <tcii6t  viam  pratereat. 

(c)  Sola  editio  Par.  ad  infideles.  Vide  Deul. 
xxviii,  7. 

(d)  Apud  Zenon.  hicomisso£o,deinde  habeiur  cur- 
rentium  pro  currente  :  male.  Nec  inelius  iii  aliis  edit. 
eo  ul  adverbium  loci  noUtur,  ac  deiiidc  apud  Bad. 
Er.  et  Lips.  quo  quotidie.  Seiitcniia  ita  per  se  clara 
esl  :   eo  currente,  cm  quotidie,  etc.  Quaniquam  in 

ms.  Turon,  legitur,  eo  cui fabricabalur^beUa  cur- 

rente. 

Patrol.  IX. 


US 


SANGTl  HlLABli  EPISGOPI 


7t€ 


VcRS.  5 :  Confundanlur  et  (a)  revertantur  retrorsum  om-  A  serit,  carnalia  metoi  {GaL  yi,  8).  Efgo  qui  saepe  d 


nes,  qui  oderuntSion.  Frequenlcr  admonuimus  Sion 
moniem  csse  Jerusalem  proximum.  Sed  cum  rex 
SioB,  eum  filia  Sion,  cumport»  Sion  a  prophelis  nun- 
€upantur :  primum  ipso  nomine  intelligi  oporlet  aliud 
siib  Sion  signifieatioae  monsirari.  Slon  enim  specu- 
lationis  iiilerpretatio  est  :  quod  enim  nobiscum  spe- 
culatio ,  id  bebraice  Sion  dicitur.  Tum  deinde  dicti 
aposlolici  meminisse  nos  convenit,  ad  montem  Sion 
et  Jerusatem  coeleslem  accessisse  nos,  in  Dominum 
nostrum  Jesum  Chrislum  credcntes  {Meb,  xn,  22)  :* 
Hk  cujus  gloriflcato  corporc,  quod  iii  coelestem  glo- 
f  iam  irsinsrormatom  est ,  spei  nostrae  honorem 
speculamur,  Immilitatis  nosirx  corpore  in  glo- 
ri^^u  (^ocporis  sui  confornMuuto.  EcelMiMii  auiem 


prulcm  impugnabaut,  qui  super  dorsuro  (a4rieabaiii« 
qui  proiongaveruui  iaiquitatft»»  quoffutt  cofttidttmMr 
cervices,  qui  oderunt  Sion,  lii  sicut  foenum  asdifr- 
cioruni  eruia  {d)  iuuliks,.  et  cocporeae  bi^u»  prac»n- 
tisque  vitai  fructuia  cas&ujm  inaneiaque  refereolek 
i£di(icia  enim  atque  lecta,  sficundum  eiangeliCMi 
comi^aralionea^  humaiui  sunt  corpora»  aol  fide  firao., 
aul  inlidelliate  ruilura.  Ab  boc  etiam  aidiniii  icGio 
iflbtaote  persccutione»  Domiuus  unuiaq.uttiiique  veittil 
descendere*  diceus  :  Et  qui  super  tectmn  ul^  non  d#- 
icendal  totlere  de  dama  aliquid  {MaUiu  &x*v,  iiy 
Gecte  in  peraecuiiooe-  liugiAudum  e&i'  :  %k  (|ttoaioda 
de  tecU)  iuhibuii  descendcru ,.  (^)  nisi.  wsiA  QM^^oaA 
derelicta^  quia  auper  tectura  insisteus^  id  osi»  aupei 


^^6»o  corpuft^  Cbristi,  euius  ioviceat  mombra  swmi»,  B  terrenam  naturam  maaens,  bumilia.  repeiere  et  do- 


ApA)Siobi&  tesiis  csi  (£^^.  i,  ^),  (^  qn»  ipe»  si» 
$44^  il»ou«  Domini,  regift  fiiia,  civita»  saocMs  titjo 
lApidJibus  in  fundamento  propbeiavuni  et  Apostolomfi» 
^ififiata.  Banc  ecgo  Sion  quisqaio  odil),  oditevmciH 
^& et  corpus  esi :  esi enim  specialoadiiersua  fidoloo 
i^fidelium  odium.  Goofundendi  ergo^  evunt  qni  Sio» 
Odof U0&,  aeirorsum  reverleniur,  iion  iii>  eeBtefiia  eur^ 
nea(es>  iiequeadfutum  lendentes,  sed  ad  teFroii»  swr 
ct  origi^ialia  revertentes ;  pudorem  imquiiaiis  et*  inA» 
delitaliis  suae  judicii  tampore  sentieiiies,  el  in  |K»- 
m^m  eorpovum  seasum,  amissa  resurroclioiii8.dom4r- 
tatiooeredeunie$. 

iO.  Inanes  impiorum  taboret^  mdifkia  aUtt  fifma^ 
qlia  in/irma*  —  Idipsum  autem  psaJmi  consequentio 


scendere  ad  inferiora  probibetur  ?  Yeruiii  iiajHisdifi- 
ciorum  fioeoum.  sunt,  inania  enim  suveruiitr :  ol  Smn 
num  etiam  anteqjuam  evellatur  arescenSp  do  qnotna^ 
qu&  maoum  suam  messor  (%)  impiebii  (f^  ms^  sir 
nuffl  maaipulos^colieciurus  onerabit^  noui  pnnieiieoi 
fructum  g^aiulationo  beoedixit»  Lanes-  aunl^  ?oeiii 
suni,.  inuiiles  sunl :  iaania  enim  ei  inuiiliik  sevoraoi» 
0  inrelices  labore&,  ei.  iufruciuosa.  caroia  opeia».  i»- 
frMauoso^aadificiorom  tnno  comparaia,  ei  a« 
eMelbiBiur  airida,  id  esi|  aiii&  ipsum  inuiiiis 
messis  tempus  emortua. 

ii».  Opemm  ae  bonm^  vaUmtatie.  diserinmn*  — 8ed 
quia  hocttm  aedificiorim  £oaiiuBi  carnalivm  opeHM 
frucius  esfio  isacia.vimu6';  considerandum  eai  qMi 


docent.  Vebs.  6-8.:  Fiant  sieaU  fcenHm  adificioruM^  C  diffeceiiiiasiiiikcoqwLi«iplelmaniuttoi  qftHnaaip»» 

los  sinii  colIigiL  Nonenim  idemest>ueqiM:S€rifilfiai 
ccs»casdem  iierare  geminis  clooiUiouibiM  soyiA.eili; 
plua  est  euim  suiu  coiligero,  qmuii  maaiioi-  repUMi 
£i  quidem  qui  inanum  repleni,  fruouiai*  peoifMHi 
refiio  gestorum  videnuir  :  quia  io  maBibuosotnord»* 
viousopora480«ignifioai4.in  sijMi  vero,  coMOientMi 
etfideiet  perfeetai  vokiniaiia.  domoostoaiuA-j 
Plus  enim  metii  conscieniia^  quam  gesla. 
que.manuni  repleni,.  manipulos  ^'ero  iUai(4^  ooUigili. 
Duos  denarioa  vidu»  ioopis  accepliores  DomiM 
habei.copiosis  diviium  nummis  (Luc.  sxi^.S^  TmHo 
pKcstaioperibus  voluuias.  (h)  Ki  opera  qaidem-  mtr 
num  impient  (5.)  :  sed  sinua.  maoipulis  suai  oapaceik 
Ergo  lioc  aediiicii  foenum  neque  meteniio  monumy 


qftod  priusquam  evellalur  oricil  ;  de  quo  non  implebit 
manum  tuam  qui  metet ,  el  wium  suum  qui  manipuloa 
eoUi^.  Et  non  dixerunt  qui  praleribantf  Benedictio 
Ifomini  super  vm.  Nulluro,  ui  arbitfor,  secundumcoi>- 
p^raleoi  inteiligeniiam  Ij/flQdddUiiUimiM  fesnum  est : 
esi^autem  agri,  ejusdemque  fructuosissimi.  6rgo  iii>> 
hil  hic  s^uiidum  aurium  sensum  Lracuudum*  aiquo 
opioandum  est*  Suni  auiem  secundum>  Seripturoi 
aueioritaiein  todificia  firmav,  sunt  et  iofirma.  Firma 
suut,  qu%  fundamentis  fidclibus  supra  peiram  jacio, 
fluviis,  ventis,  inundatioaibus  non  inoventur  (Mattiu 
\ii,  25).  Sunl  et  iiinrma ,  quai  arenoso  xdilicata 
fQndamine,  cum  lempestnies  orixerunt,efriciuni  iii- 
gent^m  (c)  ruinam  (Ib.,  27).  Sunt  et  sationes  duac  se- 


cundum  Apostolum,  spiriius  atque  carnis  :  et  qui '''nequemanipuloscolligeniis  sinum  replebit 


spiiitalia  (1)  serit,  spiritalia  metet;  et  qui  camolui. 

(I)  Severit  iterato,  mox,  impugnant,  ut  apud  Zeno- 
nem. 

(a)  Sic  apuU  Zenon.  ei  in  ms.  Turon*  sub)oc- 
ta  eiiarratione  suflragante.  In  aliis  auteinJibris  rtfv«- 
reantur. 

(b)  \n  prius  vulgatis  Hilarii  hic  adjicitur  dicens; 
moxque  omisso  verbo  sit,  i>ost  asdificata  siibjicilur 
est:  quasi  Pauli  sinl  verlia  subsequeniia,  quw  insa^  etc.». 
ad  qu;i!  rcferatur  illud,  Apostolus  leelis  est,  Horum  e. 
niss.  inteiligenlia  cst :  Apostotus  autem  (tiph.  i,  22  ei 
25)  tesiis  est  Eccleiiam  esse  corpus  Christij  cujHs  in- 
vicem  menibra  sumus^  qua  (ininus  bene  apud  Zenon* 
quia)  ipsasit  Sion^  etc. 

(c)  Mss.  reg.  et  Turon.  ingentes  rmnas» 


12.  Transeuntes,  supra  terrena  antmo-eiaHi  —  Sed 

(2)  Implevit...  oneravit  etc,  exinde,  fructuum. 
(5)  itfiiiitt  implentur» 

(d)  In  ips.  Toron;  tfiiiii/t«  el  eorporeim, 

(e)  In  vulgaiis,  niit  quod  corow  expanxiims  qwod^ 
auctoritate  iiiSi  l^uron*  coiisentienlibas  eiiam  Zaio^ 
nisexeinplaribuft. 

(f)  Ita  apnd  Zeuon.  ut  in  mss.  reg.  ac  Twoii.-  Rr 
aliis  autem  libris,fiftp/ewl...  otierovili..  fwpfimm ora* 
ltt/ii/fon6. 

(g)  In  priiis  vulgatis,  ftmc  colligit.  RectHis  abesC 
sinu  a  mss.  reg.  Turon.  et  .niNid  Zenon. 

(/})  In  ms.  reg.  et  apud  Zenon.  et  opera  qmdem 
manu  implmtur.  lu  Turon.  et  opera  qmdem 
implenlur. 


117  TRACTATCS  m 

jicque  pnetcrenntesdicent:  Benedieiio  Domini  super 
99S,  Cl  qiii  Buiit  prxtcreunics ,  nisi  qtri  (a)  pere- 
grinamles  corponttis  viia^  sseeulnin  iranseunt ;  non 
manenies  in  iiis  qusn  nulla  sunt ,  sed  ad  aelema  ten- 
dentes ;  neque  his  qnsc  conspecloi  sobjacent  Immo- 
ranies ,  sed  ad  inTtsibilia  pergenies?  Ut  autem  pe- 
niios  qni  (i)  snnt  iransennies  intellignmos;  audiamns 
Ifeysen,  com  rn  robo  ignem  conspexit  sine  damno  rubi 
in  qno  cotiAagrabal  ardentem.  Ail  cnim  :  Trannbo , 
ei  tidebo  twomem  hanc  {Exo4.  iit,  5).  Qui«l  est  isiud , 
Iraiisibo?  Nnlla  eiim  locomm  intefv»lta  (2)  discrere- 
ranl»  codem  m  k)CO  et  loqnhur  et  videi:  quid  ergo 
traDsii?  Transit  phine  corporales  camfalesqoe  enras : 
et  soee ri  siri  ores  pascens ,  in  ccelesiem  cogniiionem 
feHetis  terrenis  operibos  cxccdil.  Venim  et  ipse  per- 
transit ,  qoi  m  superiore  psaimo  ait :  fidi  impHm  tU" 
peretaUatum,et  eievatum  iieut  eedroi  Ubanl:  oi  tram- 
ift,  et  eeee  non  eral  (  P$aL  xixti,  55  et  36 ).  Quera 
admiratns  in  succuli  reiras  esi,  qiiem  (b)  in  corporcis 
operibus  mancns  excelsum  elatnmquc  conspexil ; 
hune  iransiens,  id  est,  peregrimis  sseculo  faetos, 
et  in  coelestem  ac  spiritalcm  cogoiiionem  de  lerre- 
Bis  ct  cadneis  rebtts  excodens,  hune  (c)  nibilnm  ha- 
kuit,  etiam  non  esse  dixit,  et  morloum  deputavit. 
Negant  ergo  ^etlificiomm  focno  prasicreontes  Dei  be- 
ffedicitonem  ^  fruciibus  aridrs  et  caducis  scientes  gra- 
iiam  drrini  inunerts  denegandam. 

15.  hnprecatione  vaeal  Propheta,  —  Sed  Propheta; 
^ta  dura  alque  aspera  esse  credentnr :  tolus  enim 
ejUB  sermo  lamqnam  optantis  ruil,  cum  ait:  Fiant 
oknt  femtm  wdificiorum,  Sed  absii  isf nd  ut  Proplieia 
tmprecaius  esse  credatur.  Prophetali  auiem  scientla 
Inec  loeufus  est ;  et  eogniiionis  fuit  sermo  iste,  non 
foH :  simol  ot  peccaioribus  lerror  fngruerel,  l^2ni- 
fatcm  rmcttium  suomm  arcseenfium  cogniturfs. 

40044.  Pomitejttibui  orai  benedieiionem, — Porro 
mHefnr  votorom  suorum  osiemlit  affectum,  dicens:  0e- 
mdieamus  {d)vos  in  nomine  DomM,  Prompta  benedic- 
fio  esi ,  si  hi  qni  serebant  xdiflciofmn  roenom,  {e)  se- 
mt  indpiani  qnod  messoris  mannm  et  eolligentis 
■iflnipfilos  sinimt  repleal.  Aridis  ergo  operlbus  emor- 
1000  fractos  suos  in  foeno  ajdificiorom  Prophefa  mons- 
Iratii ,  bencdiciiones  negando :  ma  antem  sna  erga 
pocnitenlium  saluteni  pro  rcdiiu  botirc  opcrationis  os- 
tendit,  benedictioiies  rursum  quas  negavii  optnndo. 
Seramus  ergo  utiliier,  et  laborcs  nostros  in  replendis 

f  1)  Sini,  Paulo  post ,  Moysen  loquentem. 
(2)  Diicrepaverant, 

{a)  \n  priiis  vulgaiis,  ton^iiom  peregrinantes.  Tum 
ki  OMS.  Turon.  eorporali$  nw. 

{b)  Ita  regius  codex  cum  Toron.  Ediii  vero,  in 
tOfporeis  rebus ,  qua;  verba  ad  eum  qai  conspicil , 
Mn  ad  enm  qoi  conspiciiur,  refcrenda.  Paulo  aiiie 
fll  fM.  TurOn.  superallatum,  pro  superexaliatum. 

{c)  Apud  Zcnoii.  pro  nihib^  etc.  In  vulgalis  nos- 
tris,  m  nihilum  habuit  etjam.  Praeferimus  citm  mss. 
nihitum  habuit,  cum  respicialur  illud,  et  ecce  non 
eral,  Pressiits  eadem  psalmi  verba  ad  menlcm  Hi- 
larii  sic  inlerpreialurvulgaiusHieronymus:  Non  eos 
benedixerunt  sancti  Dei ,  qui  pro  nihilo  habentes  muM- 


MXIX  PSALMUll.  9« 

Amanibus  ac  sinibus  pra^paremus :  ut  benedtctionum 

Dei  partif  ipes  simus  in  Domino  nostro  Jesu  Christo, 

qui  est  benedictus  in  ssccula  si^eculomm.  Amen. 

rSALMUS    CXXIX. 

Cantieum  graduum, 

De  profundis  clamatn  ad  te  Domine ,  Domine  exaudi 

eoeem  meam,  Fiant  aures  tuo!  intendentes  in  vocem 

mrationis  meoe,  Si  iniqtdtofes  observes  {observabis)  Do  - 

niffve,  quis  sUstinebh  te  {Damine^  otnisso  te)?  Quo- 

niam  apttd  le  propitiatio  est ,  et  propter  tegem  tuam 

sustinui  te,  Doniinc,  Sustinuil  anima  mea  in  verbum 

iuum :  speravit  anima  mea  m  Domino,  A  custodia  ma- 

fnfmff  ifi^tK;  in  noctem  speret  fsrael  in  Domino :  qnia 

apud  Dominum  misericordia ,  et  copiosa  apud  eum  re- 

demptio,  Et  ipse  redimet  Israel  ex  omnibus  mf^/off- 

B  bns  eorum. 

TRACTATUS  PSALMI. 
i,  Dei  seertta  homo  non  penetrat:  quatenus  ea  servh 
lari  pfum  sit,  —  Inter  multa  prscelara ,  qme  ad  Ro- 
matios  Apostolus  scribit ,  enm  de  Hde  genifnm  et 
fnftdelitaie  Judaeomm  lociUus  essei ,  ef  multa  (3)  de 
Judicils  Dei  decretisque  tractasset,  ait:  Oprofundun 
divitiarum  sapientias  et  sdenlioi  Dei,  quam  sunt  {f)  fn- 
icrutabilia  judida  ejus,  et  investigabiles  491  das  ejvs  f 
Quis  enim  cognovit  $ensum  Domini,  aut  quis  consitiarius 
ejus  fuit?  aut  quis  anle  dedit  ei ,  ct  retribuetur  itli? 
Quia  ex  ipso,  et  per  ipsum,  et  in  ipea  sunt  omnia:  ip$i 
ctarila$  in  $oecula  $ceeulorum  { Rom,  xi ,  33  et  $eqq. ). 
numanac  Infirmiiaiis  religiosa  confesslo  est ,  ex  Deo 
hoc  solum  nosse  quod  Deus  cst.  Caeterum  secreta  illa 

C  et  profunda  imperspicabilis  jiidicii  decreta  mens  ter- 
rena  non  peneirai.  Invesligare  quidem  ea  perscrii- 
larlque  pinm  esi ,  sed  inscrutabilia  ea  esse  et  inves- 
ligabilia  confitenda  sunt :  qiioruro  est  altcrum  reli- 
giosse  volitntaiis,  alierum  imperspicabilis  natufrse. 
Quis  enim  causas  nalnrasque  coeli  et  hujus  ct  supe- 
rioris  et  caetcrorum  sciel?  Quis  angelorum  et  poles* 
tatum  et  dominaluum  et  thronorum  et  principatuum 
officia  raiionesque  perceperit?  Quis  Cherubim  et  Se- 
rnphiin  perpctuas  voces  seternasque  intelliget?  quis 
laudanles  Deum  supcr  ccelum  aquas  cognoscct?  quis 
solis ,  luiiac  et  astrorum  lumina  coraperta  sibi  esse 
gloriabiliir?  quis  hanc  inanis  nobis,  ut  {g)  puumus, 
aeris  plenitudinem,  metietur?  Jam  vero  quis  aut  dis- 
posiiionem  orbis  terraram ,  aut  elemenloriim  vtrtu- 

D  tes  aut  tempomm  mutationes,  aut  flumimim  cursus, 

(3)  Superjudicii;  delnde,  «nea»crate6l/tc. 


dum  pertransierunt  ad  eotteetia  ei  eetema, 

Jd)  Antiqnae  editiones  cum  mss.  reg.  et  Toron.  be^ 
icam  vos, 

(e)  R^.  ms.  cum  Turon.  ferre  incipiant,  Vul^atae 
lectioni  fivei  illud  apud  Hieronymiim ,  Benedixmus 
vobis :  ut  retictis  infructuosis  aridi$que  operibu$,  ea  $e^ 
ratis ,  quas  et  messorum  manum  et  eottigeniium  mani-' 
pulo$  repleant  $inum. 
(/)  Turoncnsis  codex  hic  el  infra,  inex$crutabilia. 

{g)  Reroovimus  hiiie  fo/to,  juma  mss.  el  Zenonis 
editionem.  Mox  vocabulum  ^tiit  ex  ms.  Turon.  sup^ 
plevimus ,  cum  antea  deessct. 


719  SANCTI  HILARII  EPISCOPl  720 

aul  maris  Gnes,  aul  Oceani  vicissiludines ,  aul  ven-  A  cedii.  El  hoc  ex  Scripluris  docemur,  cum  dicitur : 


lorum  flalus»  aui  naturas  animalium ,  aut  rabies  bcs- 
tiarum,  aut  genera  arborum,  aul  virluies  radicum, 
el  origines  animarum,  el  incremenla  corporum,  et 
infanlium  mortcs,  et  senum  vilam  et  labores  saiculi, 
et  sanctorum  gloriosas  calamitates,  ct  irreligiosorum 
inrelices  beaiiludines,  el  legis  et  propUetarum  et  evan- 
geliorum  et  apostolorum  (a)  arcano  coelesli  libros  con- 
secratos  ,  plense  cognilionis  scienlia  consequelur? 

2.  Vox  aut  netcientii  aut  palUnth ,  aut  precaniig.  — 
lii  his  igilur  omnibus  hxrens  ac  detentus  Prophela , 
ex  interno  cordis  sui  secreto,  secundum  Aposloli  vo- 
cem  et  ipse  (1)  clamat,  dicens,  Vers.  t :  De  profun- 
di$  elamavi  ad  le  ,  Domine,  Poiie  illum ,  secundum 
Apostohim,  in  profundo  divitiarum  Dei  imperscruta- 


Ego  ium  Deui  appropiam,  et  tion  de  longe  {Jer.  ixiti, 
23) ;  et  rursuin :  Quoniam  in  ipio  vivimus,  et  movemur^ 
et  sumui  {Act,  xvii,  28).  Virtus  ergo  Dei,  quae  aequa- 
lis  (2)  et  indiscreia  est,  ofGciorum  ac  membronim 
|iabel  nomina :  ut  virlus  qua  videt,  oculi  sint;  virtus 
qua  audil,  aures  sint;  virtus  qua  efGcit,  manus  sint; 
virius  qua  adest,  pedes  siiit:  ufGcioruro  diversiiates 
virtutis  hiijus  poiestate  peragente.  Deus  ergo  ubique 
est,  et  ubique  adest,  audit,  videt,  efGcit :  sed  oran- 
dus  a  nobis  est,  ut  secundum  precem  nosiram  adsit, 
audiat,  videat,  efGciat.  Naiune  suae  est  ut  audiat; 
sed  Gdei  nostrae  est  ut  precemur  audiri.  Audit  con- 
viciantes,  audil  maledicentes,  audit  etiam  inlra  se- 
crcta  cordis  loquenles :  sed  Gdes  ofGcium  suum  exse- 


biliiim  et  investigabilium  demorantem  {Rom,  xi,  55),  B  quiiur,  ut  Dei  auditionem  roget;  ut  qui  per  naturaiB 


statue  illum  de  profundo  humanariim  calamilatum 
aestu  precanlero,  secundum  eam  Doinini  qux  iii  anie- 
riore  psalmo  est  vocem :  Veni  in  profundmn  marii^  et 
tempeitai  demenit  me  {Pial.  i  xiii ,  5) ;  exisliina  illum 
non  labiis ,  sed  secreto,  ut  jussum  est ,  cordis  orare 
(  Matth.  VI ,  6  ) :  apta  aut  ignoraiioni ,  aut  passioni , 
aut  orationi  vox  isla  dicentis  est :  De  profundii  c/a- 
mavi  ad  te^  Domine;  dum  aut  nescit,  aut  patitur,  aut 
precalur.  Rt  quia  de  profundis  claiiiat ;  conGdcnier 
ait :  Domine  exaudi  vocem  meam ,  Vers.  2 :  fiant  aure$ 
tWB  inlendenlei  492  <n  vocem  orationii  nim. 

3.  Deum  audire ,  et  aurei  in  precem  inlendere  quid 
di/feranl.  Deo  incorporeo  quid  membra  adicripla.  — 
Sed  quxrendum  est  an  idipsum  sit,  exaudivocemmeam; 


suam  audit ,  per  oraniis  preccm  dlgnetur  audire. 

4.  Contra  Anthropomorphitas.  Homo  conttal  corpare 
et  anima.  Deui  non  eit  compoti'u8.  — Quod  si  qui  forte 
corporeum  Deum  et  conformabilem  ct  inembris  di- 
versuro,  quia  non  idem  oculus  qiiod  ei  manus  est,  ob 
id  esse  exisliniabit  qiiod  dictum  est:  Faciamus  Aomt- 
nem  ad  imaginem  et  similitudinem  nostram  {Gen.  i,  26): 
primum  memiiiisse  debet  homiiium  (5)  institutionem 
naluris  duabus  conlineri,  animx  scilicet  et  corporis, 
quarum  alia  spiritalis,  alia  terrena  est ;  et  inferioren 
haiic  inateriam  {corpui)  in  efGcientiam  atque  opera- 
tioncm  naturse  illius  fuisse  poiioris  {animcp)  aptatam. 
Ergo  quisquis  ita  volet  credere,  ut  corporaiis  Deus  sit, 
quia  ad.imaginem  ejus  homo  factiis  est;  compositom 


et,VERS.  2: /ianlatfrei  tum  intendentei  invocem  oratio'  C  csse  Deum  statuel,  ex  potiore  scilicel ioferiorique  oa- 


tui  mem.  De  profundis  enim  orat,  et  profuiidum  est 
quidquid  orat.  Ac  primum  inielligendum  est ,  Deum 
incorporalem  esse,  ncque  ex  pariibus  quibusdam 
atque  ofGciis  membrorum ,  ex  quibus  unum  corpus 
efGcitur,  consisiere.  Legimus  enim  in  EvangeliOy 
Quoniam  Deus  spiritus  cst  {Joan.  iv,  24 ) ,  invisibilis 
scilicet  et  immensa  aique  intra  se  manens  et  seierna 
natura.  Scriptum  quoque  est :  Quoniam  ipiritug  car* 
nem  et  oisa  non  habet  {Luc.  xxiv,  Zd).  Ex  his  enim 
corporis  membra  consistunt,  quibus  substantia  Dei 
non  eget.  Dcus  autem ,  qui  et  ubique  et  in  omnibus 
est,  lotus  audil,  totus  videt,  totus  cfGcit,  totus  in- 

!1^  Proclamaty  cum  Zenone. 
2)  jEquabiliSf  pariier  cum  Zenone. 

(a)  Apud  Zenon.  arcana  ccelesli  libro  consecrala : 
nobis  non  probatiir. 

(6)  Ila  Vaticanus  codex.  Al  apud  Zenoncni,  quo 
comparalur.  Iit  edilionibus  aliis ,  quo  comjwnalur,  In 
ms.  Turon.  comparatorum  auo  maneai.  In  reg.  quo 
comparalorum  maneat.  Ex  hac  lectione  posset  con- 
iici ,  quo  comparal ,  seu  adipiscitiir,  iit  loium  maneat, 
aut  p6tius,  quo  corporatum  maneai.  Composiiionem 
autein  a  Deo  sic  abigil  Grcgorius  Nazianz.  Or.  5i , 
n.  13:  Compoiitio  quippe  pugnm  initium  est^  pugna 
autem  dissidii ,  dissidium  solutionis.  Soluiio  porro 
nullo  modo  in  Deum  ac  primam  illam  naturam  cadit. 

(c)  Id  est.  ut  aliai;  osiendimiis,  divinae,  vel  etiam 
spirilalis  naturae.  Ilac  posteriore  intelligentia  inox 
praedicatur  bomo  compc^itus  ex  humiU  natura  cceiesr 
tique,  anima  videlicet  et  corpore.  Neqiie  necei^sc  est 
moneamus,  aiiimae  coelestem  naturam  praedicari,  non 


tura ,  quia  de  lalibus  bomo  constat.  Quidquid  autem 
composiiuin  est,  necesse  est  non  fueritaeternum ;  quia 
composilio  babel  initium  (6)  quo  corporatur  ut  ^M 
mancat.  Sed  hxc  inGdelitatis  deiiramenia  sunt ,  duB 
pcr  (c)  coelestis  naturae  ignorationem ,  intra  has  opi- 
nionis  angustias  vitio  ingenii  degeneris  coarctator. 
5.  Hominem  condendo  iria  egit.  —  Deus  aateni 
semper  et  in  omnibtis  manens  ubicumque  idem,  et 
ipse  nusquaro  non  totus,  cum  pulcberrimam  opos 
perfecto  jam  mundo  inchoarci,  hominem  scilicet  ad 
imagiiiem  sui  faciens,  eum  ex  bumili  natura  coelesti- 
que  composuit,  anima  videlicet  et  corpore.  (<0  E( 

(5)  Instiluliones ,  itidem. 

D  quod  ex  (|uadam  coelesti  materia  condiia  sit  (qnam 
Hilarius  in  se  assumplag  aliunde  alterius  naturm  origi* 
nem  non  habere  diserle  docei  iii  psal.  cxviii,  num.  7, 
ac  proinde  iieque  ex  terrena  neque  ex  coelesti  mMt^ 
ria  consiare),  sed  quod  soli  Dei  in  coelis  babiianlis 
virtuii  originem  siiam  debeat. 

{d)  Quae  supcrsunl  ex  hoc  numero ,  oroitlnntar 
aptid  Zunonem  :  huud  dubie  quia  qui  illis  Hilarti 
Tracialiims  in  cjeteris  subscripsit,  in  singularem  il- 
liiis  de  primi  bominis  institutione  senientiam  abii« 
noluerit.  An  re  ipsa  animae  et  corporis  conditionen 
et  utriiisnue  conjunctionem  distinctis  temporam  in- 
tervallis  factam  senseril,  an  vero  tantum  ex  Moysi 
verbis  quemdam  Dei  in  homine  condendo  operauo- 
num  aut  ^uasi  operationum  ordinem  indicare  voloe» 
rii,  qu;eri  potest.  Certe  sUre  iiequit  animadversi» 
Scuiteti,  qui  inter  singulares  llilarii  sontentias  re- 


721  TRAGTATUS  IN  CXXIX  PSALMUM.  m 

prius  quidein  nnimnm  divinn  illo  ei  iiicomprehensi-  A  Dem  nan  eget,  sed  no«.-^Ct  quamquam  liiec  iia  se  ut 


biii  nobis  virlulis  sua;  opere  consUluii.  Non  enim 
eum  ad  imaginem  Dei  iiominein  fecit,  lunc  el  cor- 
pus  eflecit.  Genesis  docei  longe  postea,  quam  ad 
imaginem  Dei  liomo  erat  faclus  (Gen,  n,  7),  pulvc- 
rem  sumptum,  formatumque  corpus  (Ibidem) ;  de- 
binc  rursum  in  animam  viveniem  per  inspiraiionem 
Dei  factum,  naluram  hanc  scilicei  terrenam  ntque 
ecelestem  quodam  inspirationis  foedere  copulatam. 

6.  Imago  Dei  in  homine  hecundum  animam.  —  Scit 
se  beatus  apostolus  Paulus  per  interiorem  et  exte- 
riorem  bominem  dissidcre.  Per  interiorem  quidem 
liomineno  delectalur  (a)  lege,  pcr  exteriorem  vero 
boc  quod  non  vult  agit :  cum  inierior  liomo  spiriius 
opera  desiderat,  exterior  voluptates  corporis  concu- 


dicta  sunt  habeant ;  tamen  meminimiis  esse  plures 
spiritales  virtuies,  qtiibus  angelornm  est  nomen,  vel 
ecclesiis  praesidenies.  Sunt  enim,  secundum  Joan- 
nem,  Asianis  ecclesiis  angeli  {Apoc.  i,  20).  Sunt  et, 
Moyse  teslanie,  secimdum  numerum  angelorum 
fines  geniinm  Ad.-e  flliis  constituti  (Deut,  xxxii,  8). 
Sunt  ct,  Domino  docente,  pusillorum  angeli  quolidie 
Deum  videntes  (Matth,  xviii,  10).  Sunt,  secundum 
Rapliael  ad  Tobiam  loqueniem  (Tob.  xii,  15),  angeli 
assistentes  ante  clariiatem  Dei,  et  orationes  depre- 
cantiiim  ad  Deum  deferentes  (Ibid,^  12).  Hoc  ideo 
commemoratum  sii,  ut  si  forte  hos  esse  oculos,  vel 
aures,  vel  maniis,  vel  pedes  Dei  inlelligere  volueri- 
mus;  habeamiis  non  improhabilis  inlelligentiae  auc- 


piscit  (Hom,  vii,  ^  et  23).  Ergo  ad  imaginem  Dei  B  toritatem  :  inaxime  cuni  scriptum  sit :  SiUnt  enim  «f- 


bomo  interior  elTectus  est  raiionabilis,  mobilis,  mo- 
Tcns,  ciius,  incorporeus,  subtilis,  arternus.  Quanlum 
in  se  est,  speciem  naturae  (dmmB)  principalis  imita- 
lur,  dum  iranscuriii,  dum  circumvobt,  et  dicto  ci- 
tius  nunc  ultra  occanum  esl,  nunc  in  coelos  evoiat, 
Dunc  in  abyssis  esi,  nuiic  orionlem  occidenlemqne 
perlustrat,  dum  numquain  ut  noii  sit  aboletur  (na- 
tura  quidcm  Dei  in  his  omnibus  est),  ncque  ut  alibi 
idsit,  dccedil  aliunde.  Sed  anioia  huinana  in  hac 
sensus  sui  mobilitate  ad  imaginem  opificis  sui  facta 
est  (Duo  m$s.  animus  humanus...  .facius  esi),  dum 
naturam  Dei  mobilitns  aniinae  perennis  iinitaiur 
(subaudi  dum,  nisi  malis  cwn  Turon.  ms,  b:ibens), 
nihil  in  se  habet  corporale,  nihil  terrenum,   nihil 


ficientes  SfrirituSf  in  ministerimn  missi  propter  eo$  qui 
fuereditabunt  salutem  (Ueb.  i,  14).  Intercessione  ita- 
que  horum  non  nntura  Dei  eget,  sed  infirmitas  nos- 
Ira.Missi  enim  suni  propter  eos  qui  ha^rediiabnnt  sa- 
luiem  :  Deo  nitiil  ex  his  quae  agimus  ignorante,  sed 
infirmilate  iiosira  ad  rogandum  et  promerenduin 
spiritalis  intercessionis  minislerio  indigente. 

8.  Peccati  et  iniquitatis  discrimen.  —  Dehinc  se- 
quitur,  Vers.  3:St  iniquitates  observabis  (1)  Do- 
mine ,  Domine  quis  sustinebit  ?  Non  negligenter  dicli 
hujus  ratio  tracianda  est.  Non  enim  ait :  Si  pec- 
cata  observabis  ,  (i)  sed  :  Si  iniquitates  observabis  (c) . 
Diflerl  enim  iniquiias  a  peccaio.  Numquid  Deus  pec- 
cata  non  observabii,  et  criminum  memoria  non  erit? 


grave,  nihil  caducum.  Et  audiainus  adhuc  Paulum  G  Erit  cerlc  :  {d)qu\(t  etiam  de  otioso  verbo  rationem 


boc  ila  docentem  :  Exspolianles  veterem  hominem 
€um  geslis  ejus,  et  induentes  novum,  qui  renovatur  in 
cognitionem  secundum  imaginem  Crealoris  (Cotoss.  iii, 
9  et  10).  Numquid  aliquid  corporale  induimiis,  cum 
in  494  ^'^^^i<»^6''i  i'^'^^^^^"^"^  •  Nihil,  ut  opiiior.  In- 
duimus  autein  ngnilionem  Doi,  fldcm  scternilatis, 
innocentioi  sinceriiaiem,  et  boniiatis  mores.  Hscc 
enim  animx  magis  siint  indumenta,  quam  corporis, 
quas  omnia  Deo  propria  suiit.  Hicc,  (b)  iii  agnitionem 
Dovi,  induimus  :  ut  in  omni  miiiislcrio  aniinx  nos- 
irsc,  simus  seciindum  imnginem  Crcaloris,  bonilatis 
et  sanctilaiis  ci  chariiaiis  agiiiiionc  perfecti.  Hxc 
propier  aures  Dei,  nc  corporalis  existimaretur,  trac- 
tata  brevibus  sunt. 


unusquisque  prastabit  (Matlh,  xii,  36),  et  oninis  in 
carcerem  missus  reddet  novissimum  qiiadraniem 
(Matih.  V,  26).  Diflierrc  autem  iniquitatem  et  pecca- 
tum  docemur,  cum  dicittir  :  Beati  quorum  485  ^^' 
nussw  sunt  iniquitatesy  et  quorum  tecta  sunt  peccala 
(Psal.  XXXI,  1)  :  ct  rursum  :  Iniquitatem  meam  ego> 
(e)  agnovi^  et  peccatum  meum  non  abscondi  (Ibid.j  5). 
Iniquiias  enim  omnis,  iran^gressio  legis  Dei  est,  qusc 
est  gravior  pcccato.  Quod  idipstim  Apostolus  abso- 
lutissime  distinxit,  dicens  :  Qui  enim  (f)  inique  pec- 
caverunl,  inique  peribunt  :  qui  autem  per  legem  peeca- 
verunt,  per  legem  judicabuntur  (Rom,  ii,  li).  Ergo 
peccatum  iniquiiatis  jam  periil,  cxterum  peccatum 
legis  judicabilur.  Peccniiim   aiilem  iniquitalis  est. 


7,  Membra  Dei  dici  possunt  angelicce  virtuies.  His  D  quidquid  exlra  legem  delinquilur,  ut  gentilium  (Dico 


(1)  Vox  Domine  non  iteratur  in  nostro,  quod  gneco 
consentit. 

fert,  quod  senseril  animam  Adas  prius  [uisse  forma^ 
tam  quam  corpus^  et  Deum  omnia  simul  et  semel  creasse» 
Si  eiiim  vel  Adam  siinul  ac  semel  creatum  iion  sen- 
8it,  non  sensit  omnia  simul  et  semel  a  Deo  creata. 
Videsis  psal.  cxviii,  n.  6. 

(a)  DeCdt  apud  Zenon.  lege.  In  aliis  edil.  exslat, 
conaeleetatur  legi.  Reponimus  ex  mss.  delectalur  lege^ 
tnb  niidita  pariiculj  in,  qiix  in  psal.  cxviii,  nuni.8, 
eliam  exprimitur. 

(b)  lu  apud  Zenon.  ut  in  mss.  hoc  esl,  in  dgni- 
Honem  renovati,  seciindum  superiora  Pauli  verba, 
qm  renovatur  in  cognitionem^  etc.,  adeoque  inalean- 
l€4  Bumiciebatur  vocabuliim  hominis  post  novf. 


(2)  Noster  quoque  rejicit,  sed  si  iniquiiala  obser^ 
vaois, 

(c)  Haecverba,  sed  si  iniquilales  observabis^  apud 
Zeiion.  omittuntur  ut  in  niss.  reg.  ac  Turon. 

(d)  Regiuscodex  cum  Turon.  quia  etiam. 

(e)  Sola  edilio  Par.  cognosco.  Graec.  iyviipurK.  Post 
verbum  abscondi.  mss.  reg.  ac  Tnron.  subjiciunt, 
quod  idipsum  Aposlolus^  aliis  oinissis. 

([)  Hilarianae  edit.  qtu  enim  sine  lege  oeecaverunt^ 
iine  ttge  peribunt^  nihil  prae  se  ferunt  unde  peccatiet 
iniquitaiis  discrimen  sutuatiir.  Verior  itaque^est  lec- 
tio  quam  ex  mss.  exhibemus,  licet  graecum,  oo^oc  yap 
M/A6>c  iQjxocpTov,  «v6fi6>c  Yffi  «TroXouvToiCy  utramquo  per- 
miitai. 


713 


SllNCTf  HfLABIl  EMSGOPI 


7i4 


nus.  genliuin)  criiuina  6unl,  qu»  jaitt  cuw  i^  legik  A  li*  qui«l«in  lcgis  officia  Proplieia  exsequiter,  scHtcct 


iguoraliooe  daouuiia  6unt.  (a)  Legis  amem  peocaia 
judicanda  &mi  i  <|uia  licet  peccata  sunt,  laoieii  im 
lege  peccata  sunt.  Eifo  si  Deus  iiHquitatuiB  recorde- 
tur,  quis  siiatinebit  furia,  caedes,  falsa  lesiimonia, 
fitupra»  perjuria?  liec  enim  crimina  Bunt,  qu»  iiii« 
que,  id  e&t,  exlra  legem  Dei  geruiitiir,  qu«que  nova 
generaiioais  Sacrameato  abluuutur. 

9.  Filiut  noslra  redempUff^  qm  etm  Paire  vnum  nU 
—  Sed  horum  piane  jam  Deus  non  recordator  :  H 
cur  non  recordetur,  iii  sequeiiti  versu  Propheu  de- 
moiisiraty  dicens,  Yers.  4  :  Qwa  apud  le  proj^tiaUo 
e$i,  E&t  enim  luiigeiiittts  Dei  lilius  Deus  Yerbum  re- 
dewpiio  nostra,  pax  iiostra,  .in  cujus  sanguine  re- 
cettciliati  Ueo  sumus.  liic  est,  qui  venit  toUere  pec- 
cita  muiidiy  qui  cruci  cUirographum  legls  {b)  atfi- 
gens,  «diciiim  damnaiionis  veieris  delevii  {Colou.  ii, 
14).  Sive  Igiiur  ad  Patrem,  sive  ad  Filiua  oratio 
Propheic  ease  eKisUmabilM'  {  unum  enim  ainbo 
suAt :  ot  qiH  vidii  Fiiittm,  vidii  et  Patrem  ,  quia  Pa* 
ter  in  FiiiOy  ei  Filiiis  in  Patre  esi.  Ex  similitudiiio 
glorise  alier  in  altero  gloriosus  esi ;  gioriosus  Filiiis, 
quia  digiitts  eonsortio  Pauris  sit ;  gieriosus  Pater,  <i) 
(c)  ^if^  ooDSorlio  Fiiii  ],  (4)  reeie  ad  qiien  voles, 
Pr«)|)heU  diKlsee  eredetur  :  Qiita  apud  u  proftiiiaih 
eu ;  q«ia  io  Patre  secun^m  oimiiiiiidiBeiii  glorta 
FiUus  esi;  ot  Filiiis  ipse  pro  peccatis  Dostris  et  pro* 
piiiatio  ei  redempiio  ei  depreeaiio  est,  iaiquiiatim 
iiosiranim,  quia  ipse  eanira  propiiiaiio  sit,  noa  rc- 
eordaus. 


sacrtficiorfim  et  holocaustomatttm  et  neomeiiiarinfi 
el  sabbaioroiii,  quae  omnia  umbra  soiii  fuiurorufii : 
sed  anima  ejiis  sustinuii  in  verbum  Det.  Fropierle- 
gem  ipse  susiinet,  id  est,  tii  diii,  corporaliier  ofllGHi 
legis  gerit.  Iii  verbom  autem  Dei  anf roa  smi  eostinel : 
scilicei  filii  Dei  adventttm,  qoi  et  Yerbttm  Dei,  ei 
Deus  Yerbum  est,  spiriiali  ftde  esspeeuit.  Qualiier 
auiem  exspectet,  demonsirai  dicens,  Vehs.  5  ei  6  : 
SperaeU  anima  mea  in  Dommwm,  a  twlodia  m«m- 
lifia  usque  in  nociem,  Recordemotr  evangdtcae  compa- 
ralioiiis  lenorem,  et  memfnenimis  qimtfiim  opera- 
nos  vine»  omnem  diera  in  labore  irsn!^re.  A  an^ 
todia  wmtutiim  ueque  in  noctem  Pfopbeta  sperat : 
noHum  tempus  habet  vaciram,  totios  diei  iridefessiis 
B  operaritts  est. 

4i.  Nec  desperandmn  et,  ^t  non  omn^iii  diem  in 
spe  Dowmi  exept.  —  Sed  quid  tandem  erit  spei!  Non 
(3)  omnis  ita  ^em  sairoi  {e)  in  spe  Domini  eiigit ; 
Sttni  enim  operarii  horae  lertiae,  snnt  sexi»,  suiit 
noDCy  soiK  ei  «ndecimae :  et  vtdetttr  Ih^opheia,  qeia 
ciisaodia  natotlna  usqae  in  noctem  speravit,  spem 
nohis  evangelictt  mercedis  abicindere.  Non  al>scm- 
dii  plane.  Ait  enim  :  Sperei  Israet  in  Domno.  Sine 
praefiniiione  temperis  spei  adhortaiio  est.  Ble  qof' 
dem,  ut  perfeettts  operarias,  a  eosiodia  maitttma 
usqiie  in  nociem  ^sperav^t.  Sed  ad  spem  omne  lem- 
pos  esi  libemm  :  et  mereedem  non  operfs,  sed  nA- 
sericordise,  nndecim»  horae  operiirii  conseqoeniar 
(Mmh.  XX,  9).  Iia  etiim  ait :  ^perH  isroH  in  Do^ 


10.  Le§em  oUenmui  Prophetm  spes  tsl  CtmsiHS,  Q  mind,  Yers.  7  et  8  :  <2»te  apud  Dominum  miserieor* 


etkoctoia  vUa.  —  Scit  autem  Propheia  ifigenUs  pe- 
riettJi  486  ^^  ^^*  iiiiqiie,  id  est,  sine  lege  pec- 
care  quia  peccato  sine  iege  (i)  perdiiio  est,  peoeaio 
autem  io  lege  jiidieiuoi  esi.  £i  idcirco  ait :  Propier 
U§em  iuam  <iif<iAiu  le,  Domine.  Lex  aatem  soucta  01 
spiriiolis  est,  oi  io  oa  verba  vitas  suuiy  et  legis  fkmit 
GbrisUis  esi :  ot  Ikic  sequenti  versu  oslondiiur.  Aii 
enim  :  SmiaiiiiioiiiMa  moa  in  verbum  iuum.  Corpora* 

(i)  Godicis  nostri  leciionem,  ut  caeteris  praesian* 
iiorem  in  textom  revocavimus.  Erai  In  anteriori  edi- 
iione,  digno  consortio  suo  FHio. 

(i)  PerdiUo  eu  peecaiori^  glossema»  ui  videtor. 
lioc  fortasseest,  quod  legamus  in  Zenonis  exem  • 


Sedhj 


(a)  Ita  in  mss.  reg.  Turon.  etapud  Zenou.;  in  aliis  D 
autem  libris,  Peccaia  OHiem  in  legt  non  pereuni^  sed 
judicanda  sunl, 

(b)  Gttjus  iegis,  dedaratur  lib.  ix  de  Trin.  n.  10, 
ubi  habemus  :  Delens  chirographum  legis  peccaii^ 
quod  per  senlenlias  anieriores  contrarium  nobis  erat, 

(e)  In  prius  vuigaiis,  dignus  eonsortio  fiiii  sui: 
quod  non  sapii  phrasim  iiilarii,  qui  Filii  mquailia- 
letn  iis  verbis  ueri  solei.  quai  paiernain  noii  deUe- 
ceantdigniiaieni  :qui  modus  tnaxiine  servalur  in  hac 
mss.  reg.  acTuron.  lectione,  digno,  eic,  hoc  est, 
gloriosus  Paler,  quod  dignuin  consortlo  suo  filium 
habeai.  Qua  loquendi  ratione  in  psal.  cxxit,  n.  f,  do- 
cet  Patretn  esse  In  Filio,  di^MO  et  suffieiente  Filio,  in 
quo  Pater  pir  eamdom  naiurw  hubiiei  virtutem.  Nee 
displicet  quud  in  ms.  Yatic.  et  auud  Zeiion.,  Giorio* 
%us  Pater  digni  eonsorHo  suo  Ftm. 

(d)  Heg.  ms.  euin  Turou.  ad  quem  Pater  reeie  vo^ 
lens  per  fropheiam  di^tHe  criditun  quam  ieciiooeta 


diOy  m  oopiooa  apud  eum  redempHio,  £(  ipse  redimet 
Israei  e%  omtiifrtM  tftt^iii(arfMfi  fonmi.  Bonns  est  in 
qoem  speratiir  :  et  sperandQm  m  eo  esi,  qnia  mise- 
rieors  est,  quia  copiosa  apud  eum  redempiio  esi, 
q«ia  (4)  redemii  ab  omnibas  ini(|aitatibas  (SV  sois 
universos.  Hora  undecinia  est,  conclfisa  soni  diri 
tempora  :  cttframos  omnes,  fesiinemus  ne  nox  adsit, 
(f)  ite  hora  pnctereat.  Senes  sunios,  nox  mortis  in- 

plaribus  :  nam  perditio  eti  peccatori;  peccatori  auim 
in  legeni  judicimn  esi. 

(3)  iVon  omnium  vila  diem  suam ;  tum,  exegh.  Aptid 
Zenouem  quoque. 

(4)  Redimet;  tum,  ab  imqwtaiibus. 

Bad.,  Er.  et  Lips.  secuti  sunt  dempta  prima  voce,  ad 
auem,  Par.  ex  nis.  Mlc.  Paier  recte  ad  quem  tolens 
Propliela  dixisse  credilur,  His  nilidior  csi  tectio,  qiiam 
ex  Zenonls  exemplaribus  huc  revocavinias. 

(e)  Ms.  Mic.  ut  apud  Zenonem,  non  omnium  vita^ 
reg.  non  omni  vita, 

(f)  Reg.  nis.  cuiu  Turon.  ne  opera  ptwtereant,  To- 
tus  hlc  numerus  esi  in  comniendatiokie  openini. 
Erasmus  tamen  paulo  superius  ad  marginem  adscrip- 
sit,  Ubi  bona  opera  N.  Ecmondani  ?  fion  curanius 
quid  dixerit  Cciiiondanus:  sed  ne  male  intelligatnr 
Uilarius.  Quamvis  enlm  dlcat,  mercedemnon  operis^ 
sed  miterieordim  undevimai  horcs  operariiconsequenlur; 
non  negat  tamen  eorum  opera  esse  bona ,  sed  tan- 
tum  jus  mercedis  exigendx.  Quia  enlin  denarium 
opera  eorum  neque  per  se  mereniur ,  neque  ex  pacto 
patris  familias;  huncex  ipsius  dumtaxai  misericor^ 
dia  lis  expeclandum  dicii.  Aliis  vero  operarils,  qui- 
btts  luerces  conilicia  est « e|u8  esig^d^s  ex  pacio  jQS 


7^  TRACtATOS  IN  CtXX  PSALttUM.  m 

sistit,  tiU  ii  ohdecihldm  saltem  vilse  nmt1r9&  tion»»!  A  niqne  m  nifira^flibus  np^  me.  M^tf^  t^^l^iculi  f^C^  ^st. 


(a)  procedimus.  Beaius  (juidem  ^oi  ^  mane  \i1k|!le  ad 
noctem  laborans^  pacluro  d«n«rittiii  lamquam  debi- 
tum  posiulat :  sed  quia  bonus  est  Dominus,  quia 
roisericors  est,  speremus  in  eum ;  ut  undecimae  licet 
horae  operarii,  diurni  laboris  denariuni  conseqnamur 
per  Dominum  nostrum  Jesum  Ghristum,  qui  est  be- 
nedictus  in  saecula  Sieculorum.  Amen. 

PSALMUS  CXXX. 

Canticum  graduum, 

Domine ,  non  esl  exalialum  cor  meum  ,  neque  ekli 
sunt  oculi  mei,  Neque  ambulavi  in  magnis ,  neque  Dt 
mirahilibus  super  me.  Si  noti  huMiler  senliebam ,  sed 
exaltavi  animam  meam,  Sieut  ablactalum  super  ma- 


si  iti  modicis  amfoutamus,  n  si  non  in  mir^bililHii 
demoramur.  Magna  eioqui^  Dei  smit ,  ipse  mirabilis 
in  eiccelsis  est:  et  quomodo  tamquam  foOn\m)  opus  rltft 
se  t^pheta  praefert ,  quod  in  magnis  et  mirabilibds 
non  ambulei?  Sed  cum  addidit ,  super  me ;  in  his  non 
ambulat ,  {d)  quae  hoiDintim  mirabilia  et  m^gna  cre- 
duntur.  David  enim  et  prophet^  et  rex ,  erat  humili^ 
antea  et  abjectus ,  netjue  convivio  patris  sul  dignus : 
sedDeocomplacuit,  unctus  ih  regem  est,  ^dspira- 
tus  est  in  prophetam.  Non  insolescit  in  regho,  non 
odiis  commovetur :  (i)  perseqitentem  se  amat,  ini- 
micornm  mortes  honorat ,  incesitiosis  et  parKcidali- 
bus  Gliis  parcii.  imperator  contemniiur ,  pnterlsRdi- 
tur,  propheta  Texatur  :  uliionem  non  ut  propheta 


trem  iuam,  sic  retribues  ifi  animam  meam.  Speret^^^^^^  vindictam  non  ul  patef  sumit,  coniumeliam 
Israel  in  Domino,  ex  hoc  nunc  et  Usque  in  s(Bculum.     „on  ul  imperator  exsequitur.  In  his  ergo  qti3B  Super 
TRACTATUS  PSALML 

i.  Psalmi  hujus  doctrina,  Humililas  maximum  fidei 
nostras  opus.  —  Brevis  psnhnus  est ,  et  disiinctione 
niagis  quam  Traciatu  explicandils  :  ad  huinilitatem 
nos  et  mansuetudinem  (b)  docens.  Et  quia  plurimis 
aliislocis  nonnulla  de  humililaie  iractavimus ,  oiio- 
8um  est  eadem  rSpeiere.  Cerlc  meniinisse  debemus 
niaximum  fidei  nostrop,  opus  esse  humiliiaiem :  cum 
hanc  pro  optimi  operis'Conscientia  prophela  com'> 
inemoret ,  dicens,  I/ers.  i:  Domine ,  non  est  exal- 
laium  cor  meum,  Opiinium  enim  sacrificium  Deo, 
cor  conlribulalum  {Ps,  l,  29).  Non  ergo  cor  secun- 
dis  rebus  efferendum  est :  sed  Dei  inetu  intria  man- 
suetudinis  (ines  humilitate  cohibendum. 

4S6  ^*  ^^^^^  ^^  Deum ,  non  ad  atiud  efferendt, 
—  Neque  eiaii  sunt  oculi  mei.  Alia  islud  proprielale 
grxcitas  elocuta  est ,  dicens  :  ovSe  ijjLiTscopiaOn^TOL^t  oi 
ofQukitoi  /xov,  id  est,  non  ex  alio  in  aiiud  elaii  sunt. 
Elevandi  autem  oculi  secundum  dicia  proplieix  sunl, 
Elevale  oculos  veslros ,  el  videie  qHus  ostendii  hcec  om- 
nia  {Esa.  xl,  2t>).  Et  Dominiis  in  Evangelio  aii : 
Elevaie  oculos  vesiros ,  et  conspicile  regiones :  quia 
oihee  sunt  ad  messem  {Joan.  iv ,  55).  liilevandi  ergO 
sunt  oculi ;  sed  noii  rursum  (c)  ia  aliud  elevandi :  ut 
semel  in  id  quod  elaji  sunt  perseverent. 

3.  Erectm  in  Deum  David ,  de  gloria  sua  non  tn<o- 
iescit.  —  Deliinc  sequitur :  Neque  ambulavi  in  magnis^ 


se  magha  et  mirdbitia  sunt ,  non  amfottldt. 

4.  Corde  humilisesty  non  sensu.  —  Sed  vldeamhS 
quae  sequunlur.  Vsrs.  2.  Si  non  humiliier  sentie' 
bam  j  sed  exaltnvi  animam  meam.  Quae  prophetiB  isla 
diversitas  esl?  Noh  i^x&liat  coi^  :  exaltat  animam. 
Non  in  roagnis  et  mirabilibus  superse  anibulat:  sed 
non  htimiliter  sentit.  Excelsus  aniroo  est,etcorde 
submissus.  HuHTiiis  in  suis  est ;  sed  non  huniilis  iu 
sensu  est.  Sensus  enim  ejus  in  coelo  est  (Jftc.  ms, 
in  coclum)i  anima  ejus  ett  in  excelsis.  (2)  Corde  au- 
lcm  (ex  quo  secundum  Evangeliuui  excunlcogitalio- 
nes  malx,  liomicidia,  adulteria,  fornicaiiones -, 
furta  ,  faisa  tesliiiionia,  blasphcmiaB  {Maith,  xv,  \dl 

C  humilis  est ,  sunvi  illi  roanstietudinis  480  J^go  sub- 
ditus  est.  Tenendus  ergo  humililalis  ei  altiliidinis 
modus  est :  ut  corde  huniiles  ,  seiisu  vero  el  aninia 
simus  cxcelsi. 

5.  Panem  vivum  esurit.  —  Dehinc  sequiiur :  Sicut 
ablactaium  supcr  mqtreni  suam  ,  sic  retribues  in  ani- 
mam  meum.  Ablacialo  Isaac,  accepimus  Abtahanj 
fecisse  ccenani  (Gen.  xxi ,  8) :  quod  abiactatus ,  jam 
puerili  (e)  .xtali  proximus  (5)  cibum  laclis  exccdereL 
Et  Aposiolus  omnes  (f)  rudis  (idei,  el  inrantilia 
adhuc  in  Dei  rcbus  scientia; ,  lacte  potat  (Hebr.  v, 
12).  Ergo  profectus  roaximus  est,  jam  lacienoii  iit- 
digere.  Ad  fortiorem  enim  cibum  transisse  fllium 
suum  Abrahami  etiam  convivii  Ixtiiiu  testatus  est: 

(3)  Cibum  iactis  deerat  priUs  vehbum  iit  editis. 


ii^  Persequentes  amai. 
i)  Cor  autem;  exinde ,  humiie  est.,..  subditum  est. 

esse  innuit  t  ac  prbinde  eain  hon  e*  mera  miseri-  d  Rectlus  imss.  ut  apud  ienonem  ,  quas  hominum  ,  \m 


cordia  exspectandam.  Quamquam  quia  ex  misericor- 
dia  Dei  nobis  promissu  est  vit£  xiern.i;  mcrces ,  eo 
respectu  non  scmel  tradit  iliiarius  illani  otunibus  ex 
misericordiA  Dei  indhlgeri. 

{d)  Apud  Zehonem ,  procedamnt. 

(6)  Ita  anud  Zenon.  et  in  mss.  quomodo  el  infra 
t^saltho  stlb^ej.  n.  i,  noi  ad  cojnilioncin  fitii  Dei 
edocet ,  et  allas  saepissime.  In  aliiS  Vero  tibt^is ,  tndu- 
ceM. 

(c)  In  edit.  HilarlBnis  ex  alio  in  aliud  ,  abiindat  ex 
edh :  neque  cxstat  apud  tehonem ,  aht  in  mds. 

(d)  HilaHanse  edlt.  quas  homini  magna,  etc. .  per- 
fer^e:  Itoroitii  quippe  mirabilia  et  niagtia  Videntur 
^iviua  I  in  qvibus  ambulare  Propheta  noit  hegatur. 


est,  qux  in  liominibus.  llaque  verba  superme,  iiou 
intelligit  llilarius  qiiac  supra  me,  sed  quae  iit  nie 
suni:  ui  dicat  David  ,  Magna  el  mirabilis  in  me  vi- 
detur  potesias  regis ,  prophetae ,  eic. ,  sed  hac  cgo 
potestate  iion  sum  usus.  Clarius  eadem  expositio  rui- 
sum  apud  Zcnon.  per  modum  concionis  ad  populum 
habitx  traciata ,  pro  quai  hominum  magna,  etc.|  liabet 
quas  magna  ab  hominibus  hoc  puianiur  in  sceculo. 

ie)  Apud  Bad.,  Er. ,  Zenon.  et  in  mss.  rc%.  et 
MiC.  puerili  cciaie.  Tum  in  rrg.  a  prima  manu  et 
dpud  Zeiion.  proximum.  Fortc ,  jam  piieriii  anate  po- 
tum  lactis  excederel.  . 

(f)  i"  vnlgails  ,  rudcs  fidei,  ei  infantites.  Magis  pla- 
cetcura  Turon.  ms.  rudis  fidel  ei  infuntitis,  scil, 
sdentiw.  Uaiiet  etiabi  rcf.  ei  fnfotiil/i«. 


m  SANCTI  IIILAKU  KPISCOW  728 

€l  Apostolus  carnalibusel  parvulis  in  Christo  panem  A  Ininticoi  ejus  induam  coiifusione:  super  ipsum  autem 
negat  ( I  Cor.  iii ,  2).  Proplieta  ilaque  orat,  quia  nou      floreai  {fioriei)  sanciificaiio  mea. 


exaliaverit  cor  suum  ,  quia  non  in  magnis  et  mira- 
bilibus  suis  anibulaverit ,  quia  non  humilia  seuse- 
rit,  sed  exaliaverit  animam  suam,  uti  tamquam 
ablacialo  super  matrem  suam  relribualur  animas 
ejus :  scilicei  perfecii  et  coelesiis  et  viventis  panis 
rclributione  sit  digniis ,  quia  per  supertora  qu»  com- 
memoravit  opera,  cibum  jam  laciis  excesserii. 

6.  Sed  neque  sibi  lantum  hunc  vivum  e  coelis  pa- 
nem  precatur ;  universos  auiem  ad  ejus  spem  adhor- 
tatur,  dicens,  Vers.  3  :  Speret  hrael  in  Domino , 
ex  hoc  nunc  et  usque  in  swculum  sceculi.  Spem  nos- 
tram  nuUo  Giie  temporum  claudit,  iu  immensum 
expectaiionis  nostrae  fldem  teiidii.  In  saeculum  so; 


TRACTATUS  PSALMI. 

i.  Chrislum  canit  hic  psalmus.  Ad  David  perperam 
a  Judasis  refertur.  Eorum  erga  sacros  libros  religio.  — 
Omnes  quidcm  anlcriorcs  ps^lmi  graduum  iii  profec- 
tum  nos  spei  cclsioris  extollunt:  et  perdoctrinam  fi- 
dei,  spei,  confessionis,  humililntis,  (b)  operationis  in 
siiblimegradibussuls  provehunt.Sed  hic  praecipaepsal- 
mus  (c)  nos  ad  cogniiionem  filii  Dei  edocet,  et  sacra- 
mento  assumpiae  ab  co  curnis  insruuiLCcepitenim  ita, 
Vers.  1  :  Memento  Domine  David ,  et  omnis  mansue» 
tudinis  ejus.  Audent  Judsei  adventum  Domini  nosiri, 
quo  in  corpore  salutem  humand  generi  reddidit,  ab- 


culi  sperandum  est:  {1)quia  (u)  per  spem  prajseutis  b  "««••"^^^'  hunc  psalmum  ad  David  referre,  ut  in 


saeculi ,  spem  fuiuri  s;ecuU  consequemur ,  In  Domiiio 
nosiro  Jesu  Chrisio ,  qui  est  beaedictus  in  saecula 
saeculorum.  Amen. 

PSALMUS  CXXXl. 

Canticum  graduum. 

Memento  Domine  David^  et  omms  manntetudinis 
ejus.  Sicut  juravit  Domino  ,  votum  vovit  Deo  Jacob. 
Si  intrabo  in  tabemaculum  domus  mecB :  si  adscendero 
in  lectum  stratus  (Hil.  strati)  mei.  Si  dedero  somnum 
cculis  meis ,  et  palpebris  meis  dormiiationem  ,  donec 
inveniam  locum  Domino,  tabernaculum  Deo  Jacob. 
Ecce  audivimus  eam  in  Ephratam  (Ephrata)  ,  inve- 
nimus  eam  in  campis  silvcB.  Intravimus  (Hil.  introibi- 
mus)  in  tabemacula  ejus :  500  adorabimus  in  loco 
ubi  steterunt  pedes  ejus.  Surge  (exsurge),  Domine,  in 
requiem  tuam  ,  tu  et  arca  sanctificationis  tuce.  Sacer- 
dotes  tui  induantur  justitiam ,  et  sancti  tui  exsultent 
(lastentur).  Propter  David  servum  tuum^  non(ne)aver^ 
tas  faciem  Christi  tui.  Juravit  Dominus  David  verita' 
tem ,  et  non  frustrabitur  eum :  De  fructu  ventris  tui  po- 
namsuper  sedem  tuam  (UW.  meam).  Si  custodierint 
fiUi  tui  testamentum  meum ,  et  testimonia  mea  hcec  qum 
docebo  eos ;  et  ftlii  eorum  usque  in  sarculum  sedebunt 
super  sedem  tuam  :  quoniam  elegit  Dominus  Sion , 
frcsdegit  eam  in  habitationem  sibi.  Hcec  requies  mea 
inscecuium  sffculi:  fiic  habitabo ,  quoniam  praelegi 
eam.  Viduam  ejus  benedicens  benedicam:  pauperes 
ejus  saturabo  panibus.  Sacerdotes  ejus  induam  ta/ti- 


passione  Domini  impii,  ita  el  in  prophctiae  sdenlia 
Imperiti;  legentesct  non  inlelligentes,  (d)  babentes 
ei  iiescienies ,  vener.inies  et  non  obedientes.  Qua 
enim  religionis  simulatione  prophelarum  libros  ve- 
nerentur,  multis  cognitum  est.  Coutreclare  legentes 
manu  non  audent ,  lintco  substernunt ,  ad  fidem  sa- 
cramenti  lestes  eos  adhibeiit :  et  hoc  eo  prolicit ,  ut 
majore  irreligiositaiis  crimine  501  corum ,  quibus 
tantus  honos  debetur,  dicla  aut  contemnant«  aot 
dissiinulent,  aut  nesciant.  Iloc  eo  dictum  esl,  quia 
ciim  in  prophctis  longe  postea ,  qtiain  David  corpore 
excesserat ,  scriptum  habeant  in  Jeremia  ita  :  In  illa 
die  y  dicit  Dominus,  contribulabo  jitgum  a  cervia 
eorum  ,  et  vincula  eorum  di$rump'm  ,  et  uon  opera' 
p  buntur  ipsi  adhuc  aliis  diis  ,  et  operabuntur  Domino 
Deo  «tto,  et  David  regem  ipsorum  suscilabo  illis  {Je^ 
rem.  xxx,ap»dLXX,  xxxvii,8  £(9);ct  rursum  :  SiiS' 
citabo  illis  David  regeni ,  orientem ,  justum  ,  et  regna* 
bit  rex^  et  intelliget ,  ct  faciet  jusiiiiam  et  judieium  m- 
per  terram:  (e)  in  diebus  ejus  saivabilur  Judai,  et  Is' 
raei  commorabitur  fidens  (Jer.  xxiii,  5);  item  la 
Esaia :  (f)  Et  excilabo  super  cos  paslorem  unum  aitum^ 
pascet  eos  servus  metts  David :  ei  erit  liis  pastor ,  el 
ego  ero  iliis  in  Deum ,  et  David  princeps  in  medio 
eorum  ,  ego  Dominus  iocutus  sum ,  et  disponam  ad  Da- 
vid  teslamenlum  pads  (Exech.  xxxiv,  23  et  seqq.)  ino- 
lunt  crederc  quod  docenlur,  neque  his  fidem  habent 
(g)  quibus  deberi  venerationein  conlitentiir.  Et  reh- 
giosi  quomodo  erunt ,  auctoritatem  abncgantes  reli- 
gioni  ? 


tari :  etsanctiejus  exsuitatione  exsuitabunt.  liiuc  pro-  ®     2.  David  verus,  Christus.  —  David  cum  patribus 
dueam  cornu  David  :  paravi  lucemam  Christo  meo.      quiescebat,  ipse  testamentum  dalae  pcr  Moysen  legis 

(1)  Abest  ^ttta  etiam  a  Veronensl. 


(a)  Abest  ^ttta  a  mss.  et  apiid  Zenon.  apud  quem 
deinde  consequendam ,  in  mss.  autem  consequentes  , 
non  consequemur. 

(b)  Sola  editio  Par.  orationis. 

(c)  In  vulgatis  ,  nos  et  cognitionem :  pravus  effici- 
tur  sensus,  quasi  nos  quoque  caneret  hic  psalmus. 
Rectius  mss.  ad;  quomodo  superiiis,  n.  i,  psalmus 
dicilur  ad  humilitatem  nos  et  mansuetudinem  docens : 
et  in  Ps.  cxviii ,  num.  i,  quo  ad  perfectam  Dei  cogni- 
tionem  atque  obeditionem  edocemur,  eic. 

(d)  In  mss.  Turon.  et  reg.  desideratur,  habentes  et 


nescientes ,  venerantes  et  non  obedientes.  Post  pauca  in 
solo  Turon.  exstat ,  iintea  substemunt :  at  mox  in 
utroque ,  testes  adhibent ,  omisso  eos. 

(e)  Ita  mss.  conseniienie  grseco.  At  editi,  in  diebm 
iilis  salvabitur  Juda. 

(f)  Hunc  locum  in  Esaia  frustra  quaesiiutn  in  Eie 
chiele  reperimus,  in  quo  posi  unum  non  exsiat  a//inn 
eiiam  aptidLXX,  qiiicum  VuIgaiasubjiciunt,eljMKd 
eos,  servum  meum  David^  non  servus  meus. 

(g)  Solus  codex  regius,  quibus  de  brevi  vemratimii 
confiientur. 


720  TRACTATUS  IN 

cognoverat :  tanto  poslea  Deus  per  proplietas  locutus 
est  David  exciuindum,  pastorero,  regem,  orienlcro, 
justuro,  in  cujus  diebus  salus  Israel  sit,  ad  quem 
Deus  lesiaroentum  pacis  disponit.  Ergo  est  David, 
non  hic  Jesse  rilius  psalrooruro  ex  parte  conscriptor  : 
sed  David  ob  cuslodiaro  gregis  sui  paslor ;  Pastor 
enim  bonus  pro  ovibus  suis  aniroaro  ponit  (Joan.  x, 
il) :  ob  xteriii  regni  gloriaro  rex,  cui  dicium  est : 
Rabbi^  lu  es  rex  Israel  (Joan.  i,  49) ;  (a)  ob  judicium 
justiis  :  PiUer  enim  wm  judicat  quemquam,  $ed  omiie 
judicium  dedil  Filio  (Joan,  v ,  i2 ) ;  ob  luroen  mundi 
orieiis  :  Erat  enim  lux  vera,  quos  (1)  (b)  iUuminai 
omnem  hominem  venienlem  in  Uunc  mundum  (Joan.  i, 
9):  ob  ftlii  dignilalein  tesiaroenti  pacis  liaeres :  Omnia 
emm  mihi  data  sunt  in  ceclo  et  in  terra  (Malth.  xiviii, 
48) ;  et ,  Pacem  meam  relinquo  vobis  (Joan.  xiv,  27). 
Confitenntur  ergo  neccssc  est  Judxi,  longe  post  tero- 
pora  David  h:cc  esse  prxdicala.  Est  autero  David  isle 
qui  nomen  pareniis  secuiidum  originem  carnis  acce- 
pit :  nomen  sumens  ejus,  cujus  ex  genere  suroebat  et 
corpus.  Omnia  autem,  qua^psalmo  contineiitur,  eta 
gestis  propbeiae  David,  et  a  natiira  huinanx  infirmi- 
tatis,  el  (2)  (c)  ab  a;latis  tempk)nbus  Jiversa  suiit.  Et 
502  <iul&  ei  non  res,  iion  conditio,  iion  lempus  ap- 
tatur,  el  in  eum  David  qiiem  postea  Deus  per  prophe* 
ta^  pollicitus  est  conveniunt;  non  cst  ainbiguum  quin 
etiam  (5)  bic  proplieia  egrcgiusct  niagnus  de  eo  Da- 
vjd,  qui  postea  exiiiit ,  Dei  spiritu,  prophetx  ofDcio 
sit  loculus. 

3.  Christi  oratio  suo  homini  Dei  memoriam  precantis. 
— Ait  cnim  :  Memento^Domine^  Da»id,et  omnis  man- 
iuetudinis  ejus.  Non  ait:  Mcrociiloinei;  sed  :  Memento, 
Domine,  David:u{  nlteriimqui  loqueretiir  ostenderet. 
Oraiionem  autero  oinncm  lianc  esscunigeniti  Dei  filii 
per  (d)  Prophetnm  loquentis  exisiiinari  necesse  est , 
memoriam  Dei  Palris*erga  euin  sibi  quem  as^umptiirus 
erat  boininem  deprcoantis.  Est  enini  nunc  Jcsus,  se- 
cundum  Apostoliiro,  in  gloria  Dci  pairis  (Pful.  ii,  i1); 
et  ei  omite  coelesiiuro  et  terrestriiiro  et  inreriiorum 
genu  fleciiiur.  Crgo  se  primogeiiilus  Dei  filius  Deus 
Yerbuui  jam  David  nuncupat,  per  Prophelain  ejus  sibi 
lioininis  nomen  assuinens,  qui  secunduro  divinitalis 
sux  privilcgiuro  una  secum  esset  in  Patris  gloria  col- 
locindus.  Memenio,  Domine^  David^  et  onmis  mansue- 

(i)  Lucifical.  ] 

""'  A  beatis. 

Hic  qui  prophela...  et  magnus  csl, 

(a)  In  vulgaiiri,  ob  judicium  Dei.  Yox  Dei  expuncla 
est  aiictoritate  mss. 

(b)  Rcgius  ros.  ac  Turon.  lucificat  :  sicqiie  lcgere 
est  in  Psal.  cxvin,  n.  1,  et  in  cxxxviii,  n.  55.  Legi- 
mus  autem  illuminal,  lib.  i,  de  Triii.  n.  iO. 

(c)  Cdiii,  ab  ejus.  Ms»  reg.  a  beatis.  In  marginc 
Toron.  adscriplum  esi  habeatis^  in  lexlu  autem  a 
iransactis.  Resiiluimiis  ex  Mic.  ab  mtatis  :  quod  intel- 
ligendum  ex  his  num.  20  :  Non  prastentis  mtatis  est 
sermo^  etc. 

(d)  Regiiis  codex  cum  Turon.  per  Prophetas, 

{e)  Editi,  aninue  m€(E :  corriguntiir  ex  ross.  et 
grseco  f cV  w  fvdoxrjo-cv  ri  ^u;^i3  /iaov. 

..  (0  lia  inss.  yaiic..eiMic.  ubi  in  vulgatisac  ross. 
reg.  et  Tiirbrl.  sacramento  rellyiQnis^ 


CXXIi  PSALMUM.  750 

Jiludims  ejus  ;  ait eniro  ipse,  Quia  mansuelus  et  humilii 
eorde  sum  (Matth,  xi,  29).  Ct  testiroonium  de  eo 
Palris  est :  Ecce  puer  meus  quem  elegi^  dilectus  meus 
tn  quo  complacuit  (e)  anhna  mea  :  ponam  spiritum 
meum  super  eum^  et  judicium  gentibus  nuntiabil.  Non 
eontendet,  neque  clamabil,  neque  audiet  aliquis  in  pla- 
teis  vocemejus  (Maith.  xn,  18,  19).  Ul  oronis  ergo 
ejus  roansuetudinis  Pater  ineminerit  deprecatur,  per 
cujus  mansuetudinis  roodestiani  Dco  patri  officiuro 
huroilitalis  sux  voverit. 

4.  Jurassedicitur^  quia  ita  implevit  omnia^  quasiju* 
rassel.  Petri  prterogaiivas.  —  Vers.  2.  Sicut^  iiiquit, 
juravit  Domino,  votum  vovit  Deo  Jacob,  Sacramenti 
inentio  ad  professionem  voluntatis  assuroitur.  Et  ne^ 
scio  an  Unigeiiitus  juraverit.  Certe  ita  et  gessil  et  lo- 

B  cutus  est  oinnia,  (fj  ut  sacramenti  religioni  satisfacere 
videretur.  Namque  cum  qiixdam  de  passione  sua 
locutus  ad  discipulos  suos  ruisset,  et  Petrus  tamquaro 
indignuro  boc  Dei  filio  detesiatus  esset;  Petruro  cui 
superius  daves  regni  coeloruro  dederat,  super  quero 
Ecclesiaro  aedificaturus  crat  adversus  quaro  port»  in- 
ferni  (4)  iiihil  prosvalereni,  qut  ipiae  in  tcrris  solvisset 
vel  ligasset,  ea  in  coelis  vel  soluta  persisterent  vel  li« 
gata,  hunc  itaque  tali  convicio,  detestantero  hoc  sa- 
cramentum  passionis,  cxcepit :  (5)  Vadepostme  503 
Satana,  seandalum  mihi  es  (Blatth.  xvi,  23  ).  Tanta 
eniin  (g)  ei  religio  fuit  pro  humaiii  geiieris  saluie  pa* 
tiendi,ut  Petrumpriiiium  filii  Deiconressorcm,  Eccie- 
siae  fundamentuin,  coelesiis  rcgui  janitorero,  et  tn 
terreno  jndicio  judicero  coeli,  Sataiiae  convicio  nuncu- 

C  paret.  Quin  eti.iro  in  tumullu  co,  quo  se  dedenduro 
passioiii  praebuerai,  cum  idcni  Potrus  scrvo  sacerdo* 
tis  gladio  aurem  ahscidisset,  aii  :  Reconde  gladium 
tuum  in  thecam :  ealicem  quem  dedit  mihi  Pater^  non 
bibam  illum  (Joan^  xviii,  ii)?  impiuin  el  profanum 
doceiis  esse,  si  non  omnia,  qiiui  erga  huiiianam  sa- 
lutem  (6)  Pairi  vovissel ,  expleret.  Absolute  aulem 
in  eo  ostendit  (h)  devotaro  passionis  sux  reiigionem, 
curo  post  aceli  poculum  esset  spiriium  traditurus  : 
perfeciis  enim  omnibus  ait :  Consummatum  est,  et  in- 
elinans  caput  tradidit  spiritum  (Joan.  xix,  50).  Per- 
cucurrerat  enim  omnia  sacraincnti  oflicia  :  et  ubi 
consiiroroatioiie  gaudelur,  ibi  in  suscepti  opcris  per- 
fectioiie  iaetitia  est.  Ergo  quia  secundum  hanc  gefr- 


i4)  Nihil  valerent ;  tum,  vel  solvisset. 
5)  Vaderetro. 


(6)  Pati  voluisset. 

(g)  Abest  enim  a  mss.  reg.  et  Turon.  Notatu  di- 

fnum  esl,  quod  Hilarius  non  hic  laniuro.  sed  et  in 
sal.  Gxxxviii,  n.  6,  Petruin  Salame  convido  nuncu* 
Catum  diserie  asserai.  Cum  igiiur  in  Maiih.  cap.  xvi, 
a>c  eadem  Chrisli  verba  iu  Satanam  ipsum  dicia  in- 
nuit,  secum  poiesi,  imroo  etiaiii  debet  sic  conciliari, 
quod  Chrislus  increpassedicatur  in  pnvdicio  quidero 
Coromentario  Satauam  ipsuin  ut  infidelitatis  Petri 
aiictorero,  nunc  vero  Petruin  tamquam  Satanse  siig- 
gestioni  consentientem  ;  qiii  ideo  Satanas,  quia  pcr 
Satanam  iiifidelis  fiierit.  Ut  enim  docetur  in  Psal. 
Gxui,  n.  2,  eorum  noroen  quisque  accipit,  per  quos 
esl  talis. 
(h)  In  reg.  ros.  dedil4m»  lii  Turon«  dekitam. 


751  saNcti  rtiLMMi  ErtscoM  rA 

toram  devt)iioi^em  iln  omniii  acin  suht,  ut  vSdeaftuir  A  cos  Domin6,  et  tnbemactilom  Deo  Jacob  sit  reperiniii. 


studiose  pro  relt^ione,  (a)  qoia  jiirata  sunt  ha^c,  ess^ 
perf^ta  :  seiluens  est  ut  videattir  T|iiid  sit,  quod  Dd- 
vid  isle  «l  juraVUei  Vovit. 

5.  H(e  mn  tUnt  tocts  /tomims,  cui  hteejurnre  non  (f- 
cenl :  cni  ntr  dfgrttnn  Deo  iocum  invenfre  tf ^—  VteM. 
5-5.  Si  intrabo  in  tatrernacnlum  tlowfus  mek^  li  flrf* 
scendero  in  hclnm  strati  met,  si  dedero  somnntn  ocnfH 
tneist  el  paipebris  meit  dormitationm ,  tt  requiem 
lemporibtu  mtis,  donec  (1)  (b)  cum  invenitm  iocuM 
Domino^  t&hernacAtum  Deo  Jacob.  HumnAtc  nalurae 
voia  esse  ista  non  possunt :  et  condillo  sdclramentf 
inftrtniialem  lerrctiae  necessiiaiis  excedit.  Adtoundtim 
tnl)6rnaculum  dorous  non  est,  strato  lecii  nbsiineH- 
dDlh  est,  somntls  oculis,  et  pnlpebris  doirmliatio,  et 


tf .  Christi  opus  digMtm  Dei  habitatione  kominem  ef* 
ficere.  Qni  Deus  hom^nem  habitet.  —  Domino  nosirl» 
Jesu  Christo  unigenito  Dei  filio,  qoi  omnla  homanm 
salutis  sacrnm^nta  tamquam  jnratus  explevit,  et 
qttem  ti  prophetis  David  slgniflcatum  docuimus,  boe 
opns  mnximyim  fuit,  ut  liominem  ad  sclentiam  dfvl- 
nnm  enidiiVim  dign^m  (e)  babitactiib  Dei  reilderet. 
Et  csse  hominem  fiedetn  Atque  habitationem  Dei  ilt 
docemnr,  D^  ipn»  per  prophetam  loqnchte,  Quia  (4) 
habiti^o  in  Ats,  ei  in  iUi§  ambHiabo,  et  ero  Hlorum  Dtn$i 
et  ipsi  erunl  mihi  popuius{Lev»  xxvi,  ii;  II  Car.  Vi, 
16) :  et  rursum  :  In  ceternum  exuitabuntt  et  tit/Mf* 
Htbo  in  his  ( Ps.  T^  12 ).  Domitius  autem  ipse  Iti 
Evaiigelio  ait  :  Si  qnis  diti^H  me ,  verffum  fttelrtft 


reqtiles  lemporibus  non  danda  est,  donec  cum  invc-  B  sertmbif,  {()  et  Pnter  meus  diliget  «ifh,  el  gd  e^m 


niamr  Domino  locus,  et  labernnculum  Dco  Jncob. 
Siandum  erjgo  et*it  (2)  nocie  dicque  sub  coeio,  el 
ntiibqiiam  in  rcquie  cot^s  jAct^bll :  6culi  auiem  Sem^ 
i)cr  Vigiles  labotrabunt,  et  i^e  ipsls  quidetn  palpebtis 
(c)  connivendo  dormltationi  permiitetnr  obductio. 
Tempora  vtro,  qua;  makime  toto  in  capite  ei  corport 
injuriis  viglllarUmet  stationls  obnotia  sunt,  reqUicm 
noil  habebnnt.  Homo  isln  de  se  (d)  }urare  hon  sinittir; 
clidimsi  mitxime  nolit,  conditloncm  tamen  vt^tl  hnjiis 
pro  504  ^P^^  i^aiuDc  sU£  necessitate  vfohbli.  Yigi- 
let  licei  animus,  et  corpus  in  siatione  conilueat ;  tift» 
men  necesse  est  inlirmiiaiis  domiHnhti&  niiitirA,  ci 
procidat,  et  dormiat,  et  requiescat  invltt».  Dehint 
quem  locum  Dco  homo  invetilet?  Incompi*ehehsibiicm 
iiifinitamque  nnturam  quali  tabernacuio  contincbilT  C 
cum  de  se  Ipsc  per  prophctam  Deos  (3)  locutus  esl^ 
diccns  :  Cceium  mihi  thronus  est,  terta  nutem  ste^it^ 
pedum  meorum  :  qnam  domum  tedilicabiifs  mihi,  nrtt 
^itfs  iocus  reqnieiionis  mete  ?  Omnia  ^im  htec  fetit 
mnnus  mea^  ei  mta  suni  omnia  fitec  {Etal.  Ltvt,  1  et 
2).  Non  ignarus  aulem  biijus  divinai  voci^  ProphelA 
est,  et  scit  humnn»  et  terren»  operationis  domum 
Deo  esse  iton  posse,  idipsnm  psatmo  anteriore  con- 
teltans,  cum  ait :  iVtii  Domifitfi  tedificaverii  domum^ 
in  vanum  ialmaverunt  qui  mdifictmt  eam  { Pt.  cxxvi, 
1).  Et^o  si  neque  naiura  hominis  condliionem  voti 
istius  recipiet,  neque  locute  et  tabernaculum  Deo 
humana  requiret  (f.  repcriet)  operaiio;  cOgnoscien* 
duni  est  per  coeiestium  Scripturarum  aucioriiatein, 


venlemus,  et  mansionem  npud  eum  facitnwt  {iMk. 
XIV,  13).  Aposloltts  quoque  ait,  Vos  eifii  fempt«iil 
Dei ,  et  Spiritut  Dei  halritat  in  Vobit  ( 1  Cor.  iii » 
16).  li&bliat  atitem  Deos  l^liglosonim  mcntes,  iioii 
corporali  aditU,  ncqne  naturae  gravioris  ibgriessu; 
ut  {g)  aliunde  decedens,  illic  tantum  quo  se  iiitUlcHut 
insistat :  sed  spiritali  Virtule  in  vacua  se  terrenis  la-% 
bibUs  corda  505  permiitit,  sescque  luminiii  moite 
in  {h)  patenies  innocenti^  foiibus  menies  illuinliltl- 
tul*us  inrundit.  Assumpio  igitur  corpore  ti^ilgcititai 
Deus  (3),  neque  antc  se  cum  homincsuo  iiigressortim 
tabemacnlum  dotnus  stias  jurni,  id  est,  In  coelesiem 
bnbitaiioiiem  siiam  esse  rediiurum,  quam  \\:x^  reli- 
giosi  pectoris  loca  Donlino  invenint. 

7.  Non  requiem  retumpturns,  niti  honto  Dei  tedet  tit 
effecius,  —  Sed  nequc  stratum  lccti  sui  nsccnsunim 
sd  esse  vovil.  Siratnin  requics  humniionim  l.ibomili 
esl,  et  ressoriim  corporum  rcreciio.  Sed  (t)  quia  In 
coslo  semper  quicsciiur,  et  quia  inderessd  llln  naiitra  la- 
lM>rem  ncsclt ;  semper  in  straio,  id  esi,  seinper  cst  ih 
quiete-  Dominus  nostcrin  forma  Del  mnnens  rorin^m 
servi  acceplt ,  ei  obediens  usqiie  ad  mortcm  fuit ,  et 
morteni  Crucis  ;  ut  plus  nescio  quid  niorie  (;)  pate- 
retur.  Ob  Id  autem  innium  obcdicns  usqiic  ad  crocit 
mortem  esi,  iit  nos  habilalione  Dei  dignos  esse  pray 
staret.  Mori  igitnr  voluil,  qui  viiresl,et  eftici  se  mdc- 
fessa  virius  ad  habilatioiiem  corporis  non  itcusavit 
infirmam^  ut  in  fbrma  Dei  mahcn»  Ibrmam  servi  acd* 
peret.  Excessit  ergo  ex  illo  a^iernai  beaiitiidinis  tox 


quod  sil  hoc  votum,  per  cujus  salisfactionem  io*0strato.   Et  lestis  nobis  quadragcsimus  psaliuus  est, 


I 

(3) 


Abest  cum, 
Noetu  dUt^e. 
I  Ucuiut  tff . 


is 


Inhabitabo,  jyoixi^o-u. 
Dei. 


(a)  Turoh.  ms.  cum  Reg.  fiui  jurmta  tunt^  omi^Sd 
deinde.Aa». 

(b)  ParticulA  cnm  in  vulgntls  oinissa,  adjicitur  blo 
et  iiifra  auctoriiaie  mss.  Sicet  in  Matth.  c.  xvil,  h.  5, 
lcgere  esl,  donec  cuma  mortuit  resurgtret.  liuic  si* 
milis  est  pleonasmus  cttm  quando  Hiiario  valde  fli* 
miliarls. 

(r)  Sic  mss.  reg.  et  Tuton.  Edlti  vero^  conhfr^mfi 
{ii  dormfiaftofte. 

(d)  In  diiobus  mss.orare. 

(c)  Ktcu!(l,  hnbitaeutum  Deo.  Post  p^aca  ihl.  Tu- 
ron.  inter  iilot  ambuiabOf  qou  tn  t7^'i« 


(f)  Turori.  codei :  Pater  meitt  diliget  eum^  et  venie' 
mus  et  mansionem^  etc. 

{g)  Gdili,  ut  aiibi  non  ieyens :  bot^rigdntut*  auctori- 
iate  liiss. 

(h)  Yulgnti,  fii  pa/enlJ6tii.  Concinnius  mss.  in  pa- 
tentes ,  scil.  mentes  se  infundit.  Quomodo  VerUun 
nnlli  se  iipffel,  nisi  qui  sibi  aditum  negavei  it,  pariter 
solts  simililudine  illustratur  in  Psal.  cxviii,  n.  5. 

(f)  Abesl  quia  a  mss.  reg.  etTuron. 

(j)  Puu ,  qttla  crut  non  mortem  ttiitttni|9cd  eiiam 
tormeDta  etignommiam  iDUiiil* 


753  TRACTATUS  IN 

qm  ex  fereona  l^oDmii  omne  sammentiiffi  fMssionte 
ehiqiiHur,  dicens  :  Universufn  siraium  iuufn  v^rsoH  tn 
tR/lmitiafe  ejus  (Ps.  xl  ,  4).  Cirm  perobedieiitiafn 
volwntadispMernae  exOeo  liomo,  ex  poiente  indrmfis, 
c«  viviftcanie  merlniis,  ex  (4)  (a)  setemo  5«culorum 
jodieecrneis  rens  dicitur ;  lum  stratum  ejus  (b)  in  in« 
fimtiute  convertitnr.  In  illud  igitur  «lernde  et  beatae 
qnietis  tlratiim  vovit ,  nisi  reperto  Dei  tabcrnaculo  , 
iMNi  redire  :  Bed  nec  ante  somnum  oculis  suis  dnre. 

t.  Praphetia  Jacab  de  Ckrislo  n<miine  Judm.  Leo  m- 
cums  in  somno,  Chrisius  Deus  intrepidns  in  morte,  — 
Quis  est  iste  somnus  ?  Nempe  ille ,  dequo  nii :  Kgo 
dormivi,  et  somnum  tcepi  et  turrexi  ifwmiam  Dominus 
susdfriet  me  ( Psal.  iii,  6).  Mortis  hic  somtiUB  cst > 
qucm  non  ante  oculls  suis  dabii,  quam  Kfcirai  bniii* 
taiiemis  inveitiat.  Hujus  etiam  somiii  beains  patriar- 
dia  Jacob  in  benedictione  Judse,  qui  prinveps  fcniis 
istius  exiittt,  memitiii,  dicens :  Cafu/ui  letmisJudOy  ts 
frutfct  /Miiw  tneiis  ,  procidens  dormisU  utleo^  tt  skat 
ceifulus  ieenis.  Quis  suscitebit  eum  (Cen.  \lix,9)?  Et 
superior  el  consequens  benedictio  nec  setati  Jud;» 
ncc  gcstts  convcnit ;  sed  ei  qui  ex  Jodae  frntice  siculi 
ex  rUke  Je«sc  est,  qui  et  catnius  ieotiis  est ,  et  Ja- 
eob  crit  filivs.  Ex  liac  enim  Judae  tribu  Maria  est , 
qQae(2)  Domino  «lostro  secundumcarnenigOS'^^^^ 
Aiit.  Hic  crgo  procidens  dorniivii  nt  leo.  Leo  terroris 
cst  fel^is  omnibus ,  et  veluti  domiiiaiis  e^t  caeterarum 
hcsitarum  :  et  faic  8x>lus  pcr  eonfidentiam  ei  securi- 
talem  dormii  intrcpidus.  Terror  omnium  vigilans  csc 
ifd  esf ,  cum  vigilat) ;  ipsc  autem  securto  in  suiniio 
est.  fitidcirco  addidit:  Quis  suacitabit  eum,qutain- 
irepidie  et  praepotentis  iiatura)  accuritaieira  nulia  ex'> 
terni  terroris  timiditas  inquietct.  Ne  ergo  qnidq^m 
hnmilc  atque  passibile  impassibiiem  nnfgeniti  Dd 
tiibstnntiam  perpessam  existttnarcmus  (c)  in  ca  mnrte 
quam  subiit;  ferse  htijus  intrepidc  dornuenlis  cxein- 
plam  ad  secunc  mortis  intelligentiain  cst  relatum  : 
Qt  extra  biimani  terroris  csse  in  somud  illo  inquietu- 
dincm  docerelur  ,  qui  pergeneris  sui  naturaeque  vir* 
tatem  ,  dormiens  licet,  timere  non  posset.  ServatA 
autem  diligentissime  ea  ratio  est  ut  in  unigenito  Dco 
aetemi  et  gignentis  eum  Dei  gloria  (d)  nosceretur,  cum 
dicitur  ,  Sicut  leo ,  el  mul  catuius  leonis.  Ad  id 
cnim  quod  cx  Deo  ipse  subsistit ,  catulus  est  leonis  t 
ad  id  vero  quod  lco  est,  paternae  in  eo  majesiatisin- 
difiTercns  getierositas  praedicaiur.  Ut  unutn  nmbo  sint| 
Hk>  est :  ne  unns  atqitc  ip^c  ni  ^  taiulus  cst  leonis. 

9.  Quam  non  Chrislus  ut  Deus  mortuus  sil.  —  Id  ip- 
sum  autein  etiam  psalmi  consequemia  (e)  docent.  Ne 
enim  indcressa  illu  virlus  et  impassibilis  uiiigeniti 
0ei  natura  niortis  sorono  dormitatura  existtinare- 

(i)  jEternorum;  deinde,  ininfirmitakm. 

(a)  Reg.  ins.  cum  Turon.  aHernorum. 

{h)  Ediii,  in  in/irmitatem.  Magis  placel  cum  mss.  in 
infirmitate:  tuin  quia  respicitur  illud,ver5ai<tfnin/fr- 
tnitofe  :  tum  v|uia  biiic  tollitur  suspicio  ,  ne  mutatio- 
nls  expers  Dei  nalura  coiiversionetti  f^rpessa  t^rtc- 
dicetur. 

(e)  Regius  codcx  nectioH  Turon.  a  mqrte.  Vtdes, 
ubtcuuique  Christus  impassibilis  prxdicatMr,  id  de  e4 


CIXX!  I>SALHUM.  751 

A  tur ;  rem  «imiem  «d  t^fftciQin  crjrporis,  cni  dlsces- 
sio  immorialis  animac  mors  est ,  retiilii  diccns  :  Si 
dedero  somtium  ocnlis  meis,  et  patpefms  meis  domi' 
Mionem ;  et  requiem  temporibus  meiSy  donec  invefiiam 
bcum  DominOy  tabemaculum  Deo  Jacob.  Tempoil- 
bos  secundum  translationis  fidein ,  non  aetatis  spa- 
liis  ,  sed  capitrs  pfcrtibns  requiem  negat.  Ei  bfe 
affeciiones  B«iit  corporales ,  quas  labor  longus  el  vita» 
anxietas  exaigitant.Quievii  auiem  1llc,cui  mors  som- 
mis  cst  :^l  M  quod  nobis pcenalis  demutaiio  est,  utii- 
genito  el  in  corpore  manenti  Dcorequies  fuii. 

iO.  fiiii  per  Christum  homines  Dei  domns  evasertnt. 
—  Scd  amc  banc  requicm  et  Aposioll  eliguniur ,  ct 
soi\*cmli  ac  ligandi  ei  in  icrra  et  in  coeU)  jus  sOrliuii- 
tur  ,  ci  potcstateAi  adversns  viriulem  oiimem  advcr- 

S  sananisumoM,  ci  tcwpfnm  Dei  snnl ;  eiipai  cxlegc 
ve«iieiitcs,  dignnm  Deo  Jacob  tabernaculiiin  sunt  re- 
pertl.  Ac  ne  fcric  nos  per  multiplicem  bumani  ingc- 
nii  inteWlgentiam,  vim  wiiaii  afferrc  quidamailu- 
trenlur  ;  ul  qiiod  ex  David  persona  dictuin  sil ,  id  nd 
Dominum  snlvatorertiqu*  ^ffj  nostrum  muU^mmlis 
translationmn  subtilitatibns  transfcranius;  coiUuenda 
aant  quse  scqnwitur  nt  cx  his  N-etntatcm  iiiviiis  licct  cl 
renitentibus  ingcramns.  Aitenim,  Vem.  6  ct  7 :  Ecce 
uudivimui  eam  in  Ephrata  ,  tnvenimtf»  eam  in  campis 
sfivee  ;  introibimus  in  tabernacuh  ejus^,  adorabiinn^ 
in  toco  ubi  steterunt  pedes  ejus.  Superius  ubi  juraiur 
ac  vovciur,  voti  sacramentum  nontonvenirehuman-jc 
naturae  docuimus  ,  quia  tdnii  temporls  vigilias  labor 
lerrcni  corporis  rccusarei.  btnunc  Ubi  loca  ipsa  co- 

Q  mmque  nomiiia  commemorautur  ,  ne  qnid  In  David 
referri  possit,  veritas  ipsa  ei  exstaniis  bodie  regionis 
fidcs  coniradicit.  David  ci)itn  dispersum  populuin 
in  regno  sqo  habens ,  cul  nuila  religionis  ^edes  esso, 
areani  in  Jemsalem  tocmll  ad  locuin  teinpli ,  ut  11- 
luc  ad  explenda  legis  solemniu  cunvcnirelur  [Wheg. 
XXIV,  i4).  Sedtemplum  boc  (iliusejus  Saloinon  anli- 
ficavit ,  omavit  et  religionibus  initiavil. 

li.  Judesi  kopc  de  David ,  non  de  Christo  dicXa  intcU 
lifentes  confntantur.  —  Volutit  ergo  Judasi  DavSdarcnc 
httjus  coemptomm,  pen^gHnationem  a  doino,  etvlgi- 
liaruin  injnriain  ,  et  laborem  corporis  ,  donec  cum 
bunc  locum  et  hoc  labernaculumDeo  Jacobposselin- 
veiiirc,  vovisse.  Sed  hoc  nequc  bistoria  Rognoruni  aut 
PraHerilorbiti  ii^  quibus  David  gesta  coiiiineniur, 

0  ioquityr  ;  neque  psalmus  admittil.  Et  cur  noii  ad- 
mittnt,  in  absolutb  est.  Dnvid  aream  cocUiit :  locus 
templilocus  nrex  ruil,ubi  frugcs  congestue,  ubi  trit;p, 
ubi  et  paiex  a  triiico  separaudae  sunt.  Rcquies  autem 
DomiuiinEpbrataest:etpriusauditaiuEpbraiacsitCt 
pbstea  in  campis  (Osylvae  repeirla.  Et  quid  comtnuue 

(2)  Domini  nostri. 

tantuin  secundum  divinam  ipsius  naiurnm  asseri ; 
quod  ex  liis  maxime  et  ex  primis  subseqiieulis  mi« 
meri  verbls  liquei. 

(d)  In  ms.  reg.  nasceretur. 

(e)  In  duobus  mss.  demonstrat, 

(/)  Vocabulum  sylm  liic  adjjcimus  ex  ms.  Turon. 
qui  paulo  «lilc  babei|  poleiji  tritxco  upatattB  $unt. 


75d  SANGTI  HlLARll  EPISCOPI  736 

Jerasalem  ad  Ephrala  ?  quid  areaead  sylvae  campos?  A  principei  Juda  ;  ex  le  enim  exiet  qui  (I)  reget  populim 


Niliil  hic  conveniens  e8i,nihil  non  dissonans.  Aream, 
in  qua  requievisse  Deus  Jacob  existimatur,  uovissi- 
mis  lemporibus  ventilabro  Dominus  emundat  :  Iriti- 
cum  ejus  horreis  condit  ,  paleas  autem  inexiinguibili 
igne  ur\i(MaUh.  ni,  12).  Probatos  legis  viros  apoihe- 
cis  dignos  habet  :  inuliles  et  inrruciuosos  igni  judicii 
depuiat.  Templum  illud  hodie  jam  iiuUum  est ,  in- 
censum  est ,  dirutum  est ,  informe  ruinis  est  :  et 
ubi  ergo  Dei  requies  est  ?  MentitusPropheu  esi,  et  ir- 
ritum  sacramenti  ipsius  voium  est  ?  Deus  eleiiim  re- 
quiem,  qiiam  ei  se  jiiratus  reperiuruin  voverat,  ami- 
8it?Itaque  quia  nequc  Dei  dignitati,  neque  naturae 
liominis,  neque  locorum  veritaii ,  neque  lemporum 
demulationi  hxc  irreligiosarum  opinionum  figmenta 


meum  hrael  ( Math.  ii,  6 ).  lllic  eniin  priinum  Dei  re- 
quies  audiiiir  ,  ubi  primum  unigenitus  Dcus  corpus 
humanas  carnis  habitavit  :  et  quod  in  Ephrata  audi- 
tur,  in  campis  syU-JH  inveniiiir.  Initium  itaque  Eccle- 
s\x  in  Bethlehem  auditur;  esse  enim  coepit  a  Chri&lo : 
sed  in  gentibus  reperitur ,  qiix  sunt  (6)  ex  sylvis 
cainpi,  ex  horrentibus  nilidxs  ex  sterilibusfructuotx, 
ex  ignis  pnbulo  vitalis  cihi  rcgio,  ex  ferarum  cubiii- 
bus  Dei  requies,  doinus,  teinplum  aique  possessio. 
Quod  auiem  gentes  tamquam  sylvtc  cubile  diaboli 
fueriut,  psaliims  nobis  septuagesimus  nonuserit  tes^ 
tis,  dicens :  Deta$tavU  eam  aper  de  iyba^  tt  slnguUan$ 
ferui  depaitut  est  eam  (Fs.  lxxix  ,  14).  Illic  enim  de 
vinea  sermo  est ,   id  est  de  Dei  ,  ut  tunc  puubatur  , 


eouveniunt;  exipsisnunc  (A^esf  nunc  a  duobui  mn.)  B  populo,  quem  iiifidelem  etimpium  diabolus  genies 


Scripturarum  coelestium  auctoritatibus  demoiistran- 
dum  esi,  ad  personam  Domini  nosiri  Jesu  Christi  et 
ad  Ecclesiae  sanctificalionem  psalmum  esse  refe- 
rendum. 

506  ^^*  C<"*  iuperior  in  singulari.  modo  in  plurali 
iit  termo.  —  Dixiums  superius  ,  etiam  hunc  prophe- 
tam  de  David  iliojusto,  pastore  ,  rege,  oriente ,  in 
psalmo  islD  prophetasse,  et  ex  persona  eju's  locutum 
0sse  ;  cum  dixit :  Si  intrabo  in  tabernaculum  domug 
mea,  u  aicenderoin  lectumHrafi  mei,  ii  dedero  iom- 
num  oculis  meii  et  palpebrii  meii  dormiiationem^  et  re- 
quiem  lemporibui  meii  donee  inveniamlocum  Domino^ 
tabemaculum  Deo  Jacob.  Nunc  vcro  ut  se  voti  liujiis 
non  ignarum  neque  imperitum  esse  Propheta  osten- 


inhabitans  vastaverat.  In  his  ergo  campis  sylvas  Dei 
rcquies  ,  qusc  in  EphraU  audila  est,  invenitur. 

{J^.Beatitudo  non  hic  niiiipe.  Eccleiia  unaeimMllw. 
Eccleiias  itatui  immobilii. — ServaU  autcm  temporum 
ratio  est,  ut  quod  eiaudivimui  et  invenimui,  praetcri- 
tam  significet  aetatem ;  id  autem  quod  deinceps  con- 
sequitur spem  fuluri  lemporis  doceat,  cum  ait,  Vees.7: 
Intrabimui  in  tabernacula  ejuiy  adorabimuiin  loco  uH 
iteterunt  pedeiejui.  Corporali  (c)istud  vitae  praesen- 
tis  officio  Propheta  509  desperans  »  fide  et  spirita 
prajsumit  ut  Uiberiiaciila  requiei  Dei,quia  caei  vidit 
et  audivit ,  iiitrocat.  Sed  superius  super  uno  lanlum 
tabernaculo  juratumcst ;  nunc  autem  mulU  Uber- 
nacula  introibunt.  Sunt  enim  (rf)  ex  uiia  Apostolorom 


deret,  expersona  sua  loquitur  ,  dicens  :  Ecce  atidivi'  C  Ecclesia  ,  de  qua  superius  votum  est,  plurcs  cccle- 


mui  eam  in  Ephrata  ,  invenimm  eam  in  campii  sylvas. 
Superius  ubi  sacramenti  religio  conimeinoratur,  unus 
juravit  ac  vovit.  Unus  enim  in  forma  Dei  manens  for- 
mam  servi  accepit :  et  uniis  Dominus  Jesus  Christus 
est  perquem  otnnia,  (a)  uno  Deo  patre  ex  quo  omnia 
(I  Cor,  viii,  6).  Nunc  autem  ubi  scientine  propheticae 
cognitio  osteiiditur,  ex  persona  plurimorum  dicitur : 
Audivimui  eam  in  Ephrata  ,  invenimui  eam  in  eampii 
iylvo!,  quia  a  pluribus  requies  Domini  propbeubaiur. 
15.  Ecciesiain  Bethlehemcoepta,  in  gentibuireperUur, 
^  Auditur  iiaque  in  Ephrau.  EphraU  eadem  est 
quae  Bethlehem  ,  in  qiia  Dominus  natus  ex  Maria  est. 
Testis  nobis  est  Propheu,  dicens :  Ettu  Bethlehemdo^. 
mui  Ephrata  ,  non  ei  minima  ut  ii$  in  mitlibus  Juda ; 


siae  et  mulu  ubernacula  :  sed  eadem  Dei  requies 
in  pluribus  esl.  Haec  ergo  requiei  Dei  tabernacula  in- 
troibunt.  Neque  solum  introibuiit ,  sed  ctiam  ado- 
rabunl  ubi  sieterunt  pedes  ejus.  Cum  sUtur  uno  in 
loco  ,  ex  quo  decedi  (c)  non  oportenl ,  consistilur: 
ubi  vero  pedibus  sUtur  ,  iliic  loto  corporis  oCOcio 
insisiitur.  Lex  prceteriit ,  prophetia  clausa  cst,  finis 
eorum  Christus  est,  dcmuUtianis  alterius  locus  nnl- 
lus  est:  in  hoc  iii  aslernum  standum  cst,  ubi  jam  de- 
cursu  legis  et  prophetarum  Dominus  insistit.  Diicnr- 
rit  quidcm  per  Apostolos  praedicatio ,  quos  freqoea- 
ter  pedes  significatos  meminimus :  sed  in  Evangeiiii 
consisiitur.  lllic  ergo  adorabitur  ,  ubi  Domini  pedes, 
id  esl,  (f)  praedicalionis  novissima  sine  demuUliOBts 


ex  te  enim  exiet  qui  erit  rex  Itraet  {Mich.  v,  2) ;  et  D  alicujus  {g)  transgressione  constiterint. 

rursum  :  Et  lu  Bethlehem  Judte  non  et  minima  inter         15.  Detiderium  Dei.  —  Et  quia  in  Evangeliis  legi- 


(0  Regat. 

{a)  Excusl,  unui  Dent  Pater  :  minus  nd  rem  et  re- 
liicUntibiis  mss.  Ilinc  Christus  ostenditur  unus,  qdia 
ab  uno  patre. 

(6)  Iii  vulgatis,  ex  tylvm  campit.  At  in  mss.  reg.  et 
Turoii.  extylvii  campi,  ad  ostendendamGentiumcou- 
versioneni  longe  aptius. 

{c)  Editi ,  istiui  vitce.  Kecliiis  mss.  ittud  ,  scil. 
benenciuin  intrandi  in  labernacula  Dei.  Paulo  ante 
in  reg.  et  Turon.  adoratimut  ubi  sine  verbis  in 
loco. 

{d)  Decst  npud  Pap.  praepositio  ex.  Ih  alils  autem 


edit.desideranturverba,itt/iientmex  una,  etc.,  usqoe 
tedeadem.  De  Ecctesia  in  pliiribus  una  videsisTract. 
Ps.  XIV,  n.  3. 

(e)  Mss.  reg.  et  Turon.  non  poterat. 

{()  lii  vulgatis,  prwdicalionet  novistima.  Restiluimos 
ex  mss.  prcedicationit  novittima ;  iit  qiiomodo  pedei 
sunt  partes  iiovissiinae  corporis,  iia  Evangelia  prcdi- 
c;itionis.  Hinc  superiori  voce  Apottolot ,  quolquot  ad 
praedicandum  Dei  verbuin  ctiaiii  aiile  Cliristi  adven- 
tum  a  Deo  missi  sinl,  iiilelligendos  puianius. 

{g)  Reg.  ms.  cumTuron.  et  antiquis  edit.  Ihmietfi 
$lone. 


757     ^  TRACTATUS  IN  CXXX^PSALMUM.  758 

mus  diclum  :  Mulii  propheta  el  futti  cufrierunl  videre  A  vil  Paler  (Joan.  vi,  27)  ]  in  rcquiem  exsurgat ,  Pro- 

pheta  onat.  Caeterum  arca  illa  terrena  ct  frequenter 


quas  vos  videiiSt  el  audire  quas  audilis(MaUh.  xin,  17) ; 
sanctus  Propheia  dcsiderii  hujus  impaiiens  est.  Post 
quam  enim  requiem  Dei  audivit  et  reperit,  post  quam 
introiturum  se  adoraturiimque  credidit ;  spei  tantae 
lieri  jam  particeps  deprecatur  ,  dicens,  Vers.  8  : 
Exiurge^  Domine,  in  requiem  tuam,  quam  reperlurum 
86  David  tuus  vovil,  quam  nos  in  Ephrala  audivimus, 
quam  iii  campis  sylvac  invcnimus ,  in  cujus  taberna- 
cula  inlroibimus »  adoraluri  illic  ubi  pedes  tui  steie- 
runt.  Exsurge  igilur  in  eam  requiem  ,  qu»  voti  sa- 
cramento  quxsila  est,  qux  propheii»  scientia  in 
loco  audila  est,  qux  (a)  geniium  cullii  friigirero  re- 
perla  est,  510  <1"^  (^)  introeuniibusfrequcnlabilis 
esi,  qux  loco  itideinuiabilis  esl,  quac  adoranlium  reli- 
gione  vencrabilis  esl. 

16.  Arca  $anclificalionis ,  Christug.  —  Sed  non  so- 
luni  lu,  Domine,  exsurge  in  requiem  tuam,  scd  et  tu 
et  arca  sanctificationis  tuos.  Noii  arca  tesiamenti,  noii 
arca  legis,  sed  arca  sancijficationis  tuce.  £t  quiJem  esse 
arcam  lesiamenii  mcminimus,  intus  ac  Toris  auream, 
ubi  tabulae  lapiduin  ,  ubi  sanctx  litlcrae  ,  ubi  liber 
Testamenti,  ubi  gomor  mannae.  Sed  lisec  omnia  ejus, 
quod  Dominus  assompsii,  corporis  species  est,  omne 
in  se  sacramenlum  conti'iens  legis.  (b)  Nunc  et  dei- 
latis  spiriiu  et  origine  carnis  (c)  uniium,  intusscilicet 
ac  foris  nureum  esl ;  est  enim  Dominus  nosler  Jesus 
Cbristus  in  gloria  Dei  pairis.  (d)  Manna  in  se  coii- 
tinens  aeternum ;  ipse  enim  panis  est  vivus.  Tesla- 
inenli  inira  se  tabulas  ei  legis  librum  conservans ; 


et  ab  allophylis  capia  est ,  et  polluta  a  regibus  :  ct 
hodie  templo  aique  urbe  subversa  jam  nulla  est.  Et 
videamus  quid  sequitur. 

17.  Cur  sanctis  lastitia  ^  et  sacerdotibus  induenda 
justitia,  —  Vers.  9  et  10.  Ait  enim  :  Sacerdotes  tui 
induantur  justitiam  ,  et  sancti  tm  Itetentur.  Induunlnr 
Deo,  et,  arca  sanciiticaiionis  ejus  in  requiem  rcsur- 
gente ,  justitia  sacerdotes,  validissimo  ut  Apostolus 
ait  thorace ;  induentcs  thoracein  justiiisc  (Ephes.  vi, 
14 ) ,  quo  inimici  jacula  excipiant ,  quo  ([)  terrenum 
liominem  communiant :  sancti  aulem  lacientur.  Et 
videamus  causam  ,  cur  et  sacerdotes  justitiam  in- 
duant,  ct  sancli  Ixtenlur.  Ait  enim  :  Propter 
B  David  servum  luum  ne  avertas  faciem  Christi  tui, 
Christum  ad  deitatis  spiritum  retulit,  David  (g)  ad 
corporis  511  camem.  Formam  cnim  servi  qui  in  Dei 
forma  manebat  accepit.  Ne  igiiur  avertat  a  sacerdo- 
tibus  atque  sanctis  Christi  faciem,  rogat :  ut  eos  di- 
Tinitatis  suse  gloria,  qui  propier  David,  id  est,  prop- 
ter  assumpii  ab  eo  corporis  sacramentum  Ixiantur , 
iiluminet. 

18.  Uasc  ad  liileram  inteltigi  nequeunt.  —  Vers* 
11-14.  Et  cur  propler  David  servum  suuin  (h)  ne 
faciem  Christi  sui  avertat ,  ostendit  dicens  :  Juravii 
Dominus  David  veritatemy  et  non  fmstrabitur  eum. 
Dominus  jurat ,  et  jurat  veriialcm ,  et  dicti  «ui  fidem 
etiam  sacrameiito  ne  ambigainus  afGrmat.  Non  frau- 
dabit  igitur   David  suum  veritate  jurata.   Et  quid 


sunt  enim  in  eo  verba  viiac.  Ut  igitur  cum  Domino  G  «i  juraverit,  digiium  est  contucri.  De  fructu  ventrig 
etiam  haec  sancliOcationis  arca  [  (e)  hiinc  eniin  Do-  tui  ponam  super  (i)  sedem  meam  :  Si  custodierint 
muium  secundum  Evangelia  et  sanclificavitetsigna-      filiitui  testamentum  meum^  et  testimonia  mea  hwe 


(1)  Ineuntibus. 

{a)  Editi ,  in  gentium  fructu  frugifero :  castigantur 
ex  niss.  reg.  et  Turon.  flujus  scriptor  frugifera  lc- 
gendum  csse  conjeciabat. 

(b)  Pro  nunc,  habet  ms.Turon.  nam  hoc. 
c)  Regius  codex  cum  Turon.  et  vulgaiis,  munitum. 
Rectius  Miciacensts  ac  Vaticanus  ,  unitum :  hoc  est , 
Christum  jam  carne  ut  divinitale  gloriosuin,  intus  ac 
foris  aoreiim  esse,  dum  homo  et  Deus  jam  Deus  totum 
esl ,  ut  loquitur  Hilarius,   lib.  xi  deTrin.  ,  n.  41. 
Hanc  ipsius  loquendi  rationeni  fusius  alibi  explicui- 
mos.  Observare  hic  sufficiat,  Chrisli  corpus,  seu  po- 
tias  Christum  ipsum  ,  humana  diviiiaque  natura  uni- 
tum  tunc  tanlum  ab  eo  dici,  ciim  post  resurrectionem 
gloriam  quam  ante  saecula  liabuerat  recepit :  nuia 
nimirnm  ante  gloriam  carnis,  humilis  et  ingloriA  lor- 
ma  servi  quodam  inodo  dissidebal  a  gloriosa  forma 
Dei :  atque  catenus  Christus  amiserat  naturce  Dei  le- 
cundum  assumplum  hominem  unitatem  :  nec  rediit  in 
naturce  palernce  etiam  secundum  hominem  unitalem 
Verbum  caro  facjum,  nisi  cum  ijtoriam  Verbi  caro  as- 
tumpta  tenuit,  ul  ipse  explicat  lib.  ix,  de  Trin.  n.  58. 
Neque  hiiic  censeri  debet  abolitionem  corporis  prdc- 
dicasse  ,  qiiasi  jam  in  Cliristo  iiihil  sit ,  nisi  aurum 
divinitatis.  Nihil  qiiidem  aliud  videtur  esse,  sed  ta- 
men  aliud  est.  Unde  Cyrillus  apud  Facundum  Her- 
mian.,  lib.  xi ,  c.  7 :  Ornabatur  quidem  lignum  auri 
deeore :  sed  tamen  lignum  esse  non  desiit.  Hoc  ille  de 
arca,  de  qua  subjicit :  Quod  vero  arca  in  Christi  acct- 
piatur  imagine,  pluribus  possit  probationibus  declarari. 
(d)  In  mss.  mannam  in  se  continens  cetemamf  leciio 
forsitan  sincerior :  qua  rationc  in  Psal.  cxxxu,  n.  12, 


D 


legimus  pascham  prceveniat  quce.  Qiiamquam  in  Psal. 
cxxxiv,  II.  24,  exstat  manna  in  quarto  casu. 

(e)  Ita  ms.  Turon.  At  Bad.  ciiin  ms.  Reg.,  Hunc 
enim  Dominus.  Erasmus  autera  pro  hunc  enim,  posuit 
hanc  enim  sublaia  voce  sequcnti  Dominus  :  quae 
deinde  lectio  obtinuil.  Iti  ms.  Mic:  Hune  enim  ut 
Deus,  etc. 

(f)  Edit.  m  CBternum  hominem;  quod  immutamus 
mss.  auctoritate. 

(a)  Nomen  scil.  ei  ex  parente  earnis  assumens ,  ut 
habetur  in  Ps.  cxxi ,  n.  9.  Retinenda  huc  nominis 
Christi  notiiia.  Hujus  ope  agnoscetur  Hilarius  pluri- 
bus  in  locis,  in  quibus  Christum  absoluie  impassibi- 
lem  praedicasse  putabatur ,  eum  tantuin  secundum 
divinam  natoram  a  doloris  sensu  vindicasse.  Hanc 
nominis  Christi  noliiiam  conlirmare  est  ex  Juslino 
sub  initium  Apolog.  1,  ubi  ait :  Christus  quidem  ex  eo 
dicilur  quod  Deus  per  eum  et  inunxit  et  ornavit  omnia  ; 
quod  etiam  nomen  ignotam  habet  significationem,  quem" 
admodum  Dei  ....  Jesus  porro  hominis  ,  Servato^ 
risque  nomen  et  significationem  complectitur. 

(h)  In  prima  edit.  Par.  ne  faciem  Christi  sui  non  aver* 
lat.  Cum  bac  caeiera;  consentiunt,  nisi  quod  particu- 
lain  ne  non  babent.  Eam  habent  mss.  siiie  tioti :  hoc 
est,  et  cur  orat  ne  propter  David  faciem  Chrisli  sui 
avertal.  Mox  iii  mss.  reg.  et  Tur.  non  frustrabit  pro 
iton  fmslrabitur. 

(i)  Editi ,  sedem  tuam :  emendantur  ope  mss.  ciim 
iliorum  lectionem  manireste  rcfutet  num.  22.  Horum 
e  regione  annotavitErasmus :  Ut  ubique  sensum  histo- 
rictmt  demolitur.  lu  qitidem  spiritalem  persequitur , 


75)  SANCn  HILARn  EPISCOPI  7W 

qitw  docebo  eos;  ei  filii  eorum  usqne  in  sieeulum  A  seqq,).  ¥rommionis\%{9lhiVi&elti8tiBin%,  q\i\  i^drcr' 


sedebunt  super  sedetn  tuam :  quoniam  elegit  Donii- 
nus  Sion,  ffrtBelegit  eam  in  habitationem  iibi.  Hcec  re- 
guies  mea  in  soscula  steculorum  :  kic  hnbitabo ,  guo^ 
viam  prceelegi  eam,  Quid  hic  quod  David  sH  propriuin 
coniinelur  ?  Url>8  illa  ,  quae  generis  ejus  fail  r^ia  , 
capia  a  Babyloniis,  et  eveisa  regni  dignilatem 
sub  (1)  dominaniiam  jare  non  lenait :  posl  etiam  a 
Romanis  capia  etiuceusa,  jara  nnlla  est.  Et  abi  Dei 
reqniea  in  aelernam  esi  ?  ubi  ex  rruciu  ventris  ejos  in 
sede  Dei  reges  sunl?  Serviunt  enim  hodie,  exsQlea , 
pairia  careniesy  tolo  in  orbe  dispersi.  El  ubi  illaqnaB 
jurnta  est  verilas  ?  ubi  iUud  quod  non  rractandnf  est 
veritaie  ?  Et  ubr  filiis  David  regni  aetemi  sedes  sem- 
piterna  ?  Quse  electa  Sion  dicitur,  horret  ruinis,  Ta- 


sus  potentem  adjuior  elcclns  esC ,  cujits  tif  mari  ma- 
nas  est ,  enjus  in  flifminibns  dextera  est ,  qni  iraiicif- 
pare  Deum  pnirem  audet ,  qaia  est :  quf  tpse  pnmo- 
geniius  est ,  qni  exeeliius  super  reges  terne ,  eajos 
semen  in  s^ecnlum  soeculi  est ,  cai  qtxx  sunt  dieia , 
non  irriia  sunf ,  cai  semel  slne  mendacio  juratof  fia 
sancto ,  eujns  sedes  (4)  sicnt  sol  in  conspectv  IM 
est ,  et  permanet  ut  Inna  fieri^ta  in  «temum.  Et 
hujus  tgitur  teniris  rroetu  soper  sedem  Dei  coilbea- 
bunlur. 

20.  Filii  Dei  in  sede  Dei  cottoeaniii,  —  Quomodo 
aiitcm  ex  fructn  siinus  veniris  ejus ,  audiamas  pro- 
pbetam  Jercmiam  docentem  :  Si  itmfiie  andistis  ha*  ^ 
jiismodi,  si  pepcrit  masculus  {Jer.  xxx,  6).  Pirtott 


cua  iiicolis  est :  ei  quomodo  Dei  requies  est  m  seeeukt  B  ^^^^^  i^l^  "^n  recipit ;  sed  gencr«itio  (e)  qnx  a  Deo 


swculorum  f  Gurruni  lempora,  et  hoc  viue  nostrac  sse- 
cnlum  (a)  manet :  Dcus  ergo  sme  requfe  est. 

19.  Simiti  loco  elucidaniur. —  Sed  qui  hsec  infelicis 
erroris  opiuione  sic  crcdunt,  audiant  cui  David  jura- 
tiiin  sil.  Nempe  ilii,  de  quo  dicium  est:  Posui  adjU' 
lorium  meum  super  potentem ,  et  exattavi  etcctum  de 
plebe  mea.  Inveni  David  servum  meumf  (2)  oteo  saneto 
meo  tinivieum.  Manus  enim  mea  auxHioHtur  ef «  et 
brachium  meum  confortabit  cum.  Nihit  profidet  tnf- 
mieus  in  eo^  et  fiiius  iniguilatis  non  adfidet  noeereeum, 
Et  eoneidam  inimicos  ejus  a  faeie  ipsius,  etefdienteseum 
in  fugam  converiam.  5|2  Et  veritas  mett  et  misericor" 
dia  mea  eum  ipso^  et  in  nomine  meo  exatiabitur  cornu 
ejus.  Et  ponam  in  mari  manum  eJNS^  et  in  fluminitfus 


est  parius  insiar  obtlnuit.  Audiamus  et  PaaYnnr  par- 
turientem  in  filits  procrcandi:! ,  cnm  dtcit:  FUH  mti^ 
tfuo»  iterum  partnrio  (Gal.  iv,  19).  Esse  aoCem  om- 
nes  noa  sibi  filios  ipse  Dominns  in  Etangerio  tesia- 
tnr,  dicens :  Fiti^  remiesa  suni  tibi  peeeata  (Mattk.  ix, 
2) :  et  iterum  :  (5)  Ft/t/,  adhue  vobiscum  mn  (Joan. 
xni,  35).  Ftlii  iiaque  ipsius  sont  in  sed^  Domini 
collocandl. 

613  ^*  •  0"^  M^i  ^  *P^  eondiHo.^^Eisspe^cmiil' 
lio  prseponitur :  Si,  inquit,  eustodierint  fitii  Hti  ieelm^ 
tnm  meum  et  testimonia  mea  htec  queederebo  eof .  Hoyses 
legem  scripsil  in  qua  lestimonia  Dei  continenlilr,  pro- 
pheia  hie  idem  tnius  diversatur  iif  leff^  :  et  quomo^o 
adliuc   fiiii  illius   David  in  lestiiikorfiis  siknt  #oM- 


dexteram  ejus.  Ipse  invocabit  me  :  Pater  meus  estUfCi  di  ?  Non  prsesentis  aetatis  est  sermo ,  ieif  Ms  pro- 


Deus  meuSf  et  susceptor  saiutismece.  Et  ego  primog^ 
nitum  ponam  illum,  exeetsum  (5)  (b)  super  reges  terrm. 
In  cettrnum  servabo  illi  misericordiam  meam^  ct  testa- 
mentum  meum  fidele  ipsi.  El  ponam  in  saculum  scecuti 
semen  ejus ,  et  thronum  ejus  sicut  dies  eceli.  Si  tierelh' 
querint  filn  ejus  tegem  meam^  et  m  judieiis  meis  no» 
wnbutaverint,  si  (c)  juslifieationes  meas  profanaverint, 
et  mandata  mea  non  custodierint ;  visitabo  in  virga  in^ 
justitias  eorum^  et  in  verberibus  peccata  eorum :  mieeri* 
cordiam  vero  meam  non  dispergam  ab  eo ,  neqUe  ded- 
piam  in  veritate  mea ,  neque  profanabo  testamentum 
meum ,  et  quce  procedunt  de  labiis  meis  non  fadam 
irrita,  Semeljuravi  in  saneto  meo  ,  «t  David  mentiar , 
fem^fi  ejus  in  aitemum  manebit :  et  scdes  ejus  stcut  sot 


prius  de  quibus  dictum  est :  Confitebor  IIH,  Dmhte 
pater  eali  et  terro!,  quia  abscondisti  hese  a  iupfetiHH» 
ei  prudeniibus,  et  revetasti  ea  parvutis  {Matth,  xi,  25). 
Sed  docti  et  manenles  in  liis  quae  docebunlur,  qaid 
consequenlur  ?  Vsque  in  seecutumt  inquit,  eedehmi 
enper  sedem  turnn.  Et  qui  isti  sunf  qni  sedebHnt7flenpe 
de  quibus  dicium  est :  Et  vos  sedibitis  super  duodecm 
tlironoif  judicantes  duodedm  tribus  hrael  (Mailk.  xix, 
28). 

22.  Patris  et  Fltii  sedei  uaa,  ^ufd  una  snbitautlM.'^ 
Non  negligendum  e&t  auiem  id  qiiod  soperius  oi  inlo- 
riusdicitur.  Saperiuseniro  dicldmest  :  Ftmumettpn 
eedem  meam;  nnnc  aniem  dlcilur  :  Sedebunt  euper 
tedem  tuam.  Ei  lioc  quid  erh  ?  Ncmpe  id  quod  didtiir: 


1«  conspectumeo ,  et  dcut  luna  perfuta  (d)  manel  in  j)  Omnia  quee  Patri»  sunt,  mea  $unt  (  Jaon.,  xti,  I5>. 
aternum ,  et  testis  in  cmto  fiddis  (Ps.  lxxxviii  ,  20  et      Sedes  Ipsa  Patrls  ct  mii  sedcs  cst :  quia,  Ego  et  Peter 


i)  St6t  tn  dominantium. 

2j  In  oieo.  Tum,  awAlialintur  ilti. 

3)  PriB  regei. 

ut  historiam  videalur  rejicere.  At  cum  multis  loeiSi 
tuin  proximo  tractalu  Ps.  cxxxiv,  n.  i3  et  18,  diserie 
declarnt  hisioriae  se  libenier  concedere  veritatem  , 
scd  eam  tamen  iis  verbis  exprimi ,  qnse  rebus  gestis 
noii  saiis  coiiveuiant ;  ut  iis  spiritalia  significari  ad- 
niuneainur.  Neque  inlicias  ierit  Erasmus  terba ,  qiiae 
pvSi  manibus  sunt,  nd  Ghrisium  maximo  et  E^cle* 
siain  perlincrc. 

(a)  Yaiicanus  codex ,  non  manet^  speciem  taabot 
veriialis,  sed  falsam.  Eadem  delnsus  Lipsius  pro 
manet,  posuerat  mmutl:  quod  verbuffl  an  aspHnn 


(4)  Sicut  dies  cwti  est,  et  permanet. 

(5)  FitioH.  iaxta  gr»cam  nrvix. 


apud  Hilariom  reperias  dobitamns.  Hoe , 
aapimus ,  hic  sibi  vult :  Manei  lantum  pneS^M  ledi- 
pus ,  pra^ieriia  aiitem  non  manent :  deest  igitar  Deo 
requies,  qnas  in  ssecula  saecolomm  extendator. 


(b)  Reg.  ms.  cum  Turon.  prw  reges. 
... 


Sic  regius  codex  ,  consentieote  ^xca  voee 
T0C  ($txai6>fAaT6(.  Alii  vero,  jusiitias. 

(^d)  Yerbum  mtfttei  deest  in  reg.  ms.  qoi  eibai 
deinde  cum  Turon.  omittit,  et  teeHs  m  cesia  fuiiiU. 

(e)  Excusi « tmm  ab  eo  e$t:  emendaftUif  ox  ^eHptb» 


7if  TRACTATUS  l^  »XXI  PMLMUM.  742 

uttum  imnm  {Joan.  x,  30)*  Ai  qfimnodo  inielligltiir,  i  tis  prohabilibiiff|tie  re^iesesti ;  nbi  nulta  «ffeiwfonnm 

ntptr     demutatio,  sed  in  Meulwm  smcttii,  id  est  in  xiern» 


Ponam  $upef  tedem  meam ,  el  :  SedelntfH 
eedem  tuam  :  nm  fsod  por  concnrdem  eb  iioii 
dissimilem  a  se  innascibilis  unigeniiiqiie  mfiifaiii 
el  PateriAFili^,  et Filins  m  Patre  est,  deiutio  in  ftro- 
§ ne  nec  ge«er6  nee  voluni»tedissldei>io  (a)  substmili^r; 
<UHi  poternas  m;»jcstalis  gioria  Unlgeniio  congeniCi 
sil»?  Alque  ob  id  sedem  Fiiii,  sodem  suom^  Pater  niiir> 
eopai  :  (|uia  et  ei  ae  el  in  gloria  indeHHitebiii«  divi« 
Bitati»  ama  unigenilns  et  veras  Deus  naiu»  sil^  nee 
ooiMumeiiamii  commHnicatarum  cum  eo  sediiHa  sen- 
liai,  cui  01  se  genito  in  nalurae  similiuidine  (b)  nuilt 
diverailaa  eai. 

95.  Qmw  Sian  nra  Dei  reqHiee,  — ^  Dignilao  dbinde 
eefnm  (f«ii  in  sesculum  super  sedem  seseupi  smtc^ 
ilfli  osteiiditur  :  QMonfem  elegit  Domint»  iSfoifv  prme- 
kgii  ettm  in  fiainiationem  iibk  Hase  reqwe»  maa  in 
meeuium  steculi  :  hic  habitabo,  qaonianh  jnrofeieffi 
eam.  Non  inonlem  scilicct  Sion  deserlum  ei  inutilem 
[^I4^eiegit>  neque  civitatem  dirulam  eieversam.  Lo- 
cis  eoim  Deus  non  coniinetur;  neque  omnipoteiieei 
aelprna^  subatantia,  aul  in  deseriie  montiiMn  solitndi* 
Btbue  aut  iii  (c)  nomiiiibus  urbium  ruinis  jnm  derop* 
miiim  eonquiesdu  Sed  elegil  eorum  renniem  de  qiif* 
line  Deniinus  in  Evangelio  ait  :  iVeiiio  venii  ad  rtie  niei 
Paler  quimermieit  adducat  iUum  (Joan,y  vi,  44).  Illom 
Slon  sflmoiam  ei  ccelesiem  Jerusiilem  elegit,  concor- 
dteni'  scilicel  Adeliuro  coetum,  el  saneliflcaim  saer»- 
jneiilis  Ecclesi»  animas,  inquibus  tenqiiam  ra(ional>iK 
61'  inteiligemt  el  emundai»  el  seiema  per  resurrectio* 
IH8  gloriem  domo^  rationaJiilisetinlelligcns  ot  Un\io\'  ^ 
iMi  el  «terua  inenorrabilis  diviniMis  natiirar  requies- 
<(al.  NOR  quod  cx  ea  in  qua  est  (d)  infinilas  suav  im* 
Mtale  desistai,  ut  Uutnanariim meniiem  angestiis 
eleiur ;  sed  quia  per  digni  se  babilaculi  sedem 
i  (e)  uUique  el  rdem  et  lotus  et  semper  est,  iii  sanc' 


!1)  Benediclio, 
±)  Si  ante  moriatur, 

(a)  Reg.  ms.  $ubslantia  cum  paterna  et  majestatie 
glarta  wdgeniio  cognita  sii :  ma4e.  Tiiron.  cirm  ni6- 
Uantia  paterm  ei  majestatisgtoria  unigenito  cognitasit: 
noA- iu  mala  verborum  constructione ,  sed  minus 
sincera. 

(b)  In  vulgalis  hncc  cum  sequenlibus  ila  connee- 
twiiur  :  nulia  diversitas  est  dignitati»,  Deinde  eorum 
lia^alioqui  in  scecuium^  etc.,  reluctantibus  inss.  Ha- 
bes-quidein  liic  ofAocouireov,  seu  naturse  simililudinemw 
Neque  vero  hoc  vocabulum  respiiendum ,  sed  cauiis- 
siftte  praBdii^duin  censebai  H4tarius  nibil  inleresse 
evislimans  utrum  qui6Consubslantiali(ateHi,an  oinni-  n 
nodam  siiniiitudinem  praedicaret,  uti  fidem  facient 
l|bri  de  Synodis  et  in  Constantium.  Milu  quidem^  in- 
quit  lib.  in  Constant*  n.  ^nmiiitudo^neuniomdetur 
occasio^  sanctaest, 

(c)  Yocem  nominibus  hic  omissam  revocanRi»  ex 
mss.  Mic.  et  Vatic.  Hac  significanlur  urbes,  qnae 
eXf  pristino  splendoro  nihil  nisi  nomina  reiineanl. 
Pnulo  ante  regius  codex  liabet  m  discretie,  non  tn 
deeertis, 

(d)  Edili,  tM/fntlolii*  swb,  Goneimiius  msSi.  reg. 
et  Turon.  ex  ea  (setl.  imnwnilate desietal)^  inquaeH 
infimtas  sua.  HujuB  loci  inteHlgeniia  repeiemNi  esi^ev- 
imel.  .peai'.  cxxu,  n.  %  el  5^  ubf  doeetur  Pitimi»  qni- 
dem  solum  per  se  dignum  esse  Dei  habitacuium,  sed 


tempora  d'gnn  ct  placcns  habiietiosit  e!eet»w 

S4.  Ineransiationum  variefate  prafermnur  LXX.  Y't- 
dnarim  dignitm.  Yidna  legit  EccUska,  ^  Dehlnc  se- 
qnitur,  Veiis.  \}Sf :  Viduam  ejns  benedicene  hnedicam. 
Oaidam  ir.Tnskrtoraffl  inierpretaine  esse  ha  reperins 
esl^  Capiimiem  ejm  benedkent  benedfeam;  tanqosrm 
vonatorlbot  et  pi9catorHni8  Itominum  e#$ctiB  irposto- 
K«,  b^c  eonrni  benedieta  sitcffpiio,  maiime  <fnod 
ieilisaida  ex  qaa  apostoK  sunt,  per  interpreta^onem 
Kififu»  bebvaicvy  domii»  tenantiimi  mmenpetur.  Sed 
nobiB  seqoend»  eet  priint'  iiln  et  snb  Judaeomm  tenr- 
popibetafHe  Domini  adventiinr  ad  Ecclesiu;  doctrinam 
eonsignala  translalioms  audoritas  :  (f)  Viduam  ejus 

B  benedieene  benedkmn,  Qnanta  vtduann»  dignMa»  est 
el  konesl»  mnx»  thori  eenseientia,  el  feiicis  eonti- 
nenti;»  indemutata  constanlla  ?  Ihrc  eniui  benedicitnr 
ei  benedieeMdo  benedieitur  :  ei  jndieie  scilicci  be- 
nedicentis  (1)  benediciione  fit  digna.  Sed  Apostoliis 
gemimn  deetor  boriatiir  nos  ei  aliud-  de  vidua  qux 
benedicendft  eet  aentire.  Lege  enim  non  per  virtutem 
ef^iialis  eAicienlic^y  WUi  ^  P^'^  iinem  observan- 
litt  eins  emoKua,  viduam  eam  csse  cpi»  ex  Synagoga 
effecla  Eecle»ia  sil,  docel  dieens  :  An  ignaratit,  fra-- 
Wee  (eeianlibue  enim  iegem  ioquor),  qnoniam  iex  dom^ 
naUtr  Iwmini  in^  quantum  temporis  viwitl  Qum  enim  sub 
marita'  eei  muHeff  vivo  marito  (g)  vtnette  mt  iegi.  Si 
auiem  mortuue  fuerHmaritus^ewieuata  e$t  a  iege  mariti. 
Ergo  ekfente  mariio  aehsitera  voca^tur  it  jmgalur  alii 

[•  viro.  (%)  Si  autem  moriatur  maritue  ejuSf  iiberata 
eet  a  tegej  ne  adullera  tenealur  conjuncta  aiii  tnro.  lia^ 
que^  fratre»  met,  et  vos  mertifieati  eitii'  iegi  per  corpus 
Slmsti :  ttt  et  ipei  titis  aileritt»,  ejuv  qui  a  mortui»  re- 
mtrrexit,  GonYparatione  vidii»  ^  qiia!  mortuo  marito 
Hberaqiribus  volet  (3)  mij^its  (h)  jungitur^  desineiile 

(3)  Nuptiis  sit. 


hoc  tamcn  sanciis  etiam  concedi  per  Filium  in  ipsis 
liabiUinCem* 

*  (e)  Edill,  ^tti  et  ub^ne :  et  mox,  ubi  ftniia  offensio^ 
nmiademutaHo.  Metiiis  mss.  qni  ubique,  sine  et;  ac 
deinde  Turon.  ti6i  nuiia  offensionum  demutatio,  cfood 
in  reg.  sic  mendese  expressiim  est,  ubi  nuUa  ofensio 
non  demulaiio,  Lectionem  Turon.  ms.  priefereiiidam 
liquet  cx  iract.  psal.  lii.  n.  ii,  ubi  vocum  inversione 
Ililarro  fiamtliari  l^ere  cst,  increpitis  demutatiomim 
offemie,  In  quo  avtemi  consittat  illn  otffemnonmn  de- 
mutatio ,  cui  nuuc  obnoxii  sumus ,  er  #  qoa  post 
Inino  viiam  liberabimur ,  doeet  idenr  tractatus  , 
nwn.  \\. 

if)  Haud  dnbie  Septimginta,  qoamvis  eos  Hpoc^ 
Imoere'  tradat  apud  Hiefoi|ifymom  aoctor  commenta^ 
rif"  in  Psalnios,  qni  el  sobficlt :  Sed  propter  nomtatem 
verbi  pauiatim  obtinuit ,  ut  pro  HfM  iegeretw  x^p^  % 
nmxtiMB  qwa  in  sequenti  vermcuio  pauperes  Hqwebantur, 
Addit  Sy mmacliura  et  Aquiiaiii  inierpretatos  esse  e^ 
baria^  qood' vooe  hebraica  significari  testis  est  Hiero^ 
nymus  qosest.  in  Oen.  c.  45,  ubi  et  in  muitis  exein- 
plaribus  grascis  x^pay  viduam  exstare  memorat.  In 
psalterio  tamcn  ipse  vertit  t^emilionrm. 

(g)  In  volgalis,  junetateet.  Reciius  mss.  vhkktest, 
jttxtegrjec.  atdcrai.  Tum  ref .  et  Turooi  ^ «ntem 
morfinis  fHsrirvtf  ejus. 

(h)  Loco  verbi  jungiturt  habent  vuigati  sit. 


745 


SANGTl  HILARll  EPISCOPI 


7U 


jam  lcge  viduam  legis  Ecclesiam  esse  demonstrat,  A  cxsultnlio,  qux  demutari  solet  velcasu,vei  infirmita- 


Ctirisio  legilime  copulandam.  Hanc  ergo  legis  viduam 
benedicendo  benedicet. 

^  25.  Pauperei  sattwai  ChrisiuSy  dum  ad  eos  satU" 
andos  invilaL  —  Deinde  ait,  Pauperes  ejus  salurabo 
panibus.  Bonum  esl  in  Ecclesia  pauperes  uon  esurire : 
quia  cum  inops  pascilur,  aut  siliens  potatur ;  aut 
nudus  vestitur,  aut  infirmus  visitatur,  aut  carcere 
clausus  requiriiur ;  ei  hasc  ofnciorum  obsequia  defe- 
runtur,  qui  in  singulis  nobis  esurit,  et  siiit,  ei  alget, 
et  infirmalur,  et  clauditur  :  quique  ait :  (1)  Am^n, 
amtn  dico  vobis,  quia  quce  fecislis  uni  ex  minimis  istiSf 
mihi  fuistis  {Matih,  xxv,  40).  Per  hanc  ergo  dicto- 
rum  ejus  fidelem  (a)  professionem  pauperes  ejus 
panibus  saturat.  Saturat  autem  et  eos  panibuj,  qui 


te,  vel  tempore :  (e)  at  vero  hxc  sanctorum  exsuliatio 
est,  ut  exsultatione  consummat»  in  se  exsuitationis 
exsultent. 

27.  Regnum  Chrisli.  —  Causa  auiem  exsultalionis 
ostenditur,  Vers.  17 :  Illic  producam  comu  Damd. 
Cornuregni  (/)insigne  est :  per  lioc  eiiim  unguentum 
regium  regnaturis  infundebatur.  lllic  cum  dicitur , 
requies  significatur  ,  de  qua  dictum  esi ,  Hasc  requieg 
mea  in  s(Bculum  swculi.  In  bac  igitur  requies  cornu  Da- 
vid,  idest,  regnum  illius  de  quo  (g)  propheiatur  David, 
Deus  (4)  producit :  nou  illud  humanum,  nec  corrup- 
tibile ,  nec  caducum ,  sed  illud  quod  {h)  secundum 
requiem  Dei  in  s:eculum  soeculi  est.  Et  quorum  erit 
regnum  ccelorum  ?  Nempe  de  quibus  dictum  esl :  Beaii 


per  humilitatem  cordis  coniemptumque  saeculi  se  ip-  B  pauperes  spirilu^  quoniam  ipsorum  est  regnum  ccelormn 


sos  in  Qauperlate  coiistituunt,  quos  cibo  vitae  peren- 
nis  expiebit,  sicut  loco  alio  dictum  est :  Disites  egue* 
runt  et  esurierunt ;  inquirenles  autem  Donunum  non 
minuentur  omni  bono. 

26.  Sacerdotum  gloria,  et  sanctorum  ketitia  perfecta. 
—  Dehincsequitur,  Vers.  16:  Sacerdotes  ejus  induam 
(2)  salutari^  et  sancti  ejus  exmllatione  exsultabunt,  Sa- 
cerdotes  superius  justitia  induuntur,  sed  profectum 
honoris  sui  sumunt :  salutari  scilicet  induuntur,  con- 
formes  effecti  gloriae  (b)  salutaris :  quia ,  secundum 
Apostolum,  de  coelis  salvificatorem  nostrum  exspec- 
tamus,  qui  516  potens  esi,  secundum  operationem 
efficienti»  sux,  corpus  humlliiatis  nostrae  confor- 
mare  corpori  glorise  suae  (Phil.  m,  20,  21).  Hoc 


(Matth.  V,  5),  id  est,  (t)  in  quos  ;elernus  rex,  et  cujus 
secundum  Danielem  regni  fiiiis  nuilus  est,  rpgnabit 
(Dan.  VII,  27). 

28.  Non  latet.  Prophetia  om)ii«,  lucerna  Chrisli.  — - 
Non  occultus  igitur  hic  rex  cst :  liunc  Lex  pr;Bdicaty 
hunc  Prophetas  pollicentur,  hunc  Joannes  poeniten- 
tiae  praedicator  ostendit.  lUe  est  enim,  secundum 
Domini  in  Evangelio  dictum,  lucerna  ardens,  Chrl« 
stum  lenebris  mundi  liujus  ostendens  (Joan.  v,  55). 
Omnis  Igitur  de  eo  prophetia,  lucerna  est  ejus,  %no- 
raniiac  nustrae  nocti  scieniiae  lumen  ostendens,  infi- 
deles  atque  impios  veritaiis  luce  confundens ,  et  in 
Unigenito  paternae  majestatis  gloriam  docens.  Et  hoc 
illud  est  qiiod  sequitur  :  Paravi  lucemam  Christo  meo. 


ergo  salutari  sacerdotes  (3)  induuntur;  sed  et  sancti  Q  Vers.  i^.lnimicos  ejusinduam  eonfuiione:ntperipsum 


exsultatione  exsuliabunt.  Superius  exsultabunt  tan- 
tum,  adhuc  (c)  in  humiliiatis  corpore  positi ,  et  spe 
tantummodo  seterniiatis  laeti :  caeterum  (d)  nunc  per- 
fecta  exsultatione  exsultantes,  non  spe,  sed  veritatey 
non  in  imagine,  sed  corpore.  Est  eniin  plerumque 


autem  (j)  fioriet  sanctificatio  mea.  Parata  lucerna  est, 
ne  ad  cognosccndum  eum  nox  ignorationis  (k)  obsisle- 
ret.  Inimici5l7^Jus^nfi>s'ioii6  induentur;  videhoDl 
eiiim  filium  hominis  in  majestaie  Patris  sui :  et  noQ 
salute,  sed  confusione  indueiiiiir ,  (/)  terreni  sdUeet 


iii 


Amen  semel  tantnm. 

Salutare.  Mox,  exultatione  ejus  exultabunt. 


s 


Induentur. 
Producet. 


(a)  Apud  Bad.  Er.  et  Lips.  promissionem.  Retinen- 
duin  cum  Par.  et  mss.  professionem ,  qua  niinirum 
Chrisius  quod  pauperibus,  lioc  sibi  praestitum  de- 
nuntiai. 

(b)  Id  est,  Salvatarii^  nec  debuit  apud  Par.  sub- 
stitui  la/tt/ort,  refraganiibus  aliis  libris.  Mox  a  mss. 
reg.  et  Turon.  abest  de  ccelis. 

(c)  Perperam  apud  Par.  in  hwnHitate  corporis^ 
cum  respiciatur  iliud  Pauli,  reformabit  corpus  humi- 
litatis  nostra. 

(d)  In  vulgatis  tunc.  Legendum  cum  mss.  reg.  et 
Turoii.  nunc,  hoc  est,  in  versu  qui  modo  enarratur: 
quae  particula  opponitur  voci  superius,  versuni  nonum 
indicanti.  Hoc  sibi  vult :  Versu  9  habemus,  sancti  tui 
Uetentur,  sed  nonadjicitur /ir^ida,  adeoqiie  exprimitur 
laetitia  inchoata  sanctorum  iii  hoc  saeculo  spe  tantum 
gaudeniium  :  nunc  autem  non  legimus  tantum  exsul- 
tabunt^  sed  cum  hac  accessione  scil.  exsultatione, 
sanctorum  qiia  consummata  laetitia  significatur. 

{$)  Excusi,  ad  hoc  vero  hmc  sanctorum  exsultatio  ea 
e$t :  castigantur  ex  inss. 

ifj  In  mss.  insignium  est. 
g)  In  vulgatis ,  prophetat.  Magis  placet  cum  mss. 
prophetatur :  nam  siilwequens  vox  David  est  in  se- 
ciindo  casu  ,  pula  ,  regnum  illius  David  de  quo  pro» 
phetatur. 


[h)  Sic  mss.  ubi  in  vulgniis ,  secundum  regnum 
Da. 

(i)  Ms.  reg.  cum  Turon.  in  quo.  In  hoc  Danielis 
vocabulum  constanter  exprimitur  ut  supra  notatan 
est. 

(;)  Bad.  Er.  et  Lips.  ftorebit.  Apud  Par.  juxla  mss. 
fidem  restitutum  est  floriet,  quo  de  verbo  notum  est 
illud  Augustini  lib.  u  de  doctrina  Chrisi.  c.  13 :  Quai 
jam  auferre  non  possumus  de  ore  cantaittium  popuU- 

j^rum.  Super  ipsum  autem  floriet  sanctificaiio  mea; 

*^  nihil  profecto  sententias  detrahit :  auditor  lamen  peri- 
tior  mallet  hoc  carrigi^  ut  non  floriet,  ud  florehit  i^ 
ceretur.  In  veiere  qiioque  psalterio,  quo  S.  Germa- 
num  Paris.  usum  fuisse  ferunt,  floriet  legere  est. 
(k)  Ita  mss.  At  editi,  existeret. 

(/)  Bad.  Er.  et  Lips.  terreno  scilicet  et  indecoro  cer- 
pore.  Par.  ex  ms.  Mic.  terreni  sciiicet  et  indedecm 
corpore.  Reg.  ac  Turon.  I^rrent  scilicet  dedecoris  cer- 
pore.  Ex  his  duabus  lectionibus  vera  conficitur.  Porro 
impii  posi  resurreciionem  nuncupnniur  lerreni ,  quia 
niroirum  non  immuiabuiiiur ,  adeoque  ut  antea  pe^ 
linebunt  ad  primum  hominem  de  quo  Apostolus.PH- 
mus  hpmo  de  terra  ierrenus.  Dicuntur  etiam  in  dede- 
coris  corpore ;  quia  corpori  gloriae  Christi  non  cuufi- 
guraii. 


745  TRACTATUS  IN 

et  in  dedecoris  corporc  resiirgcnles  :  $uper  ipsum  au- 
lem  floriel  sanclificatio  tnea,  ExaltavU,  inqiiil,  eum 
Deus,  et  domvit  ilU  nomen^  quod  e$t  super  omne  no- 
men  :  ut  in  nomine  Jesu  omne  genu  ftectatur  ca!lettium, 
e(  terrestrium,  et  infernorum,  et  omnis  lingua  confHea- 
tur,  quia  Dominut  Jesu$  in  gloria  est  Dei  Patris 
{Philip.  11,  9  ei  10),  qui  esl  benedictus  iu  saecula  sx- 
culorum.  Amen.  (i) 

PSALMUS   CXXXIl. 

Canticum  graduum. 

Ecce  quam  bonum  et  quam  jucundum  habitare  fratres 
in  unum.  Sicut  unguentum  in  capite^  quod  descendit  in 
barbam  Aaron;quod  descmdit  in  oram  vestimenti  ejus ; 
ticut  ros  Hermon,  qui  descendit  in  montem  Sion  : 
quoniam  illic  mandavit  Dominus  benedictionem^  et  vitam 
usque  in  scecula. 

TRACTATUS  PSALMf. 

i.  Bona  multa  non  jucunda,  et  jucunda  non  bona, — 
Peromnemdoctrinccordinemgradibusscandilur;  nam 
per  gradus  ad  superiora  proveliimur.  In  eo  enim  quod 
ilacoepilProphcla,VERS.  i  :  Ecce  quam  bonum  etquam 
jucundum ,  docemur  quid  bonum  atque  jucundum  sit : 
ut  per  cognitionem  eorum,  in  bonis  jucundisque  ma- 
neanius.  Servaia  autem  scienier  ea  raiio  a  Propheta 
est,  ut  bonum  jucundumque  sociaret :  quia  non  omne 
quod  bonum  est,  jucundum  est,  neque  omne  quod  ju- 
cundum  est,  bonum  esi.  Jucundus  est  luxus,  scd  bo- 
nus  non  est;  est  enim  in  ipsa  illa  corporalis  lasciviae 
amoeniiate  detrimentum  et  salutis  et  famx.  Bona  est 
toleranlia  injuriac,  maxime  cum  ad  irreligiosiiaiem 
compellimur  poenis  famis,  sitis,  frigoris,  vigiliarum, 
contumeliarum,  dolorum  ;  sed  jucunda  non  est :  illic 
enim  injuriosum  perfeclx  virtulis  oflicium  est.  Et 
ita  per  hxc  nonnumquam  et  bonum  jucundltate , 
518  ct  jucundilas  solet  eocarere  quod  bonum  est. 

2.  Bonum  jucundum ,  fraterna  unitas ;  ubi  vera,  — 
Videamus  quid  sit  illud  quod  bonum  et  jucundum  esse 
Prophelademonslral,  scilicet  habitare  fratres  in  unum. 
Non  humanas  cohabilationes,  nec  lerrenarum  domo- 
mm  communionem  propheta  David  dicit.  Nam  fra- 
tres  (a)  sub  hscc  ipsa  tectorum  consortia  dissidentes 
videmus,  et  inimicos  sa^pe  ejusdem  domicilii  habita- 
tio  continet  :  et  nonnumquam  incrementum  odiis 
ipsa  illa  coliabitandi  indignatio  subministrat.  Sed  no- 
vit  esse  Apostolus  communem  ei  religiosam  domum, 
dicens  :  Vt  scias  quemadmodum  te  oporteat  in  domq 
Dei  (b)  diversariy  quoe  est  Ecctesia  Dei  vtvt,  columna  et 

(i)  Hujus  Psalmi  enarrationi  sic  finem  impo- 
nii  .^  Explicil  Psalmus  cxxxi.  Et  hic  loci  deseril 
nos  suh  tot   sxculorum  pondere  fatiscens   codex 

(a\  Ediii,  ob  hosc  :  emendanlur  ex  Turon.  ms. 

\b)  Par.  mendose,  conservari.  In  aliis  edit.  conver- 
$ari.  Reponimus  ex  mss.  diversari :  sicque  in  ps.  lxiv, 
D.  6,  et  alibi  leffit  Hilarius. 

{c)  Sic  mss.  Edili  vero,  conventum  Ecclesice  congre- 

{d)  Sola  ediiio  Par.  dis$onante$.  In  hac  ut  in  alns 
hic  viiiosa  est  interpunctio. 

(e)  Editi,  et$i  eaterorum  natura  non  habeat^  etc, 
quod  etiam  habet  ms.  Turon.  Magis  nobis  probalur 

Patrol.  IX. 


CXXXH  PSALMUM.  74G 

A  firmamentum  veritatis  (I  Tim.  ni,  i5 ).  Ilaque  bonum 
el  jucundum  est  in  uniim  habiiare  frntres.  Cum  in 
unum  habitant,  {c)  conventu  Ecclesise  congregantur  : 
cum  Tratres  nuncupantur,  unicoe  voluntatis  cbaritate 
concordes  sunt. 

Z.  Vnanimitatis  indoles.  —  Ad  primam  enim  apo- 
stolorum  praedicationem  hoc  prsecipuum  fuisse  cre^ 
denlium  prxconium  Icgimus ,  quod  dicitur  :  Erat 
enim  omuium  eredentium  cor  et  anima  nna,  as$en$u  ea- 
dem^  voluntate  non  (d)  dis$onan$ ,  fide  socia,  amoris  ac 
sententiw  unanimitate  perfecta  (Acl,  iv,  32).  Et  hoc 
testniur  iile  gentium  Doctor  dicens  :  Ut  sitis  omnes 
perfecli^  eodem  $ensu,eadem  seutentia  ( I  Cor.  i,  iO). 
Et  rursum  :  Implele  gaudium  meumt  ut  idipsum  ^apia- 
lis,  eamdem  charitalem  habentes,  unanimes^  unum  sen- 

B  Uenlcs,  nihil  per  annutationem  sive  per  inanem  gtoriam 
agentes ,  sed  in  humititate  invicem  arbitrantes  prcecel^ 
lere  super  invicem ,  non  sua ,  sed  aliorum  unusquisque 
vestrum  contemplantes  (PhiL  ii,  2  et  seqq.).  Hoc 
Apostoli  gaudium  est ,  idipsum  nos  sapere ,  amore 
eodem  conliueri,  per  unius  scnsus  sententiam  unani* 
mes  permanere,  non  per  semulationem  separari,  ne- 
que  per  inanis  glorise  studium  dissidere,  non  sua,  sed 
aliorum  unumquemque  cogitare  oportere;  ut  ea  qui- 
bus  aliense  voluntales  in  concordia  detinendx  sint 
cogilemus.  Quod  alio  in  loco  admonet ,  dicens  :  Si 
pcsttbile  est  ex  vobis  ad  omnes  pacem  habentes  ( Rom. 
XII,  i8).  Ex  nobis  vult  esse,  ut,  si  possibile  est,  pax 
ad  omnes  sii.  Volunias  nostra  onmium  amiciiiis  de- 
dila  sit,  (e)  si  et  caeterorum  naiura  habeat  pacis  affec- 

C  tum  ;  dummodo  non  ex  nobis  causa  nut  interrupta» 
ant  non  eonservalse  pacis  existat.  Hoc  itaque  populo 
Dei  congruit,  sub  uno  519  P^^^^  fratres,  et  sub  uno 
spiriiu  unum  esse,  sub  una  domo  unanimes  incedere, 
sub  uno  capiie  unius  corporis  membra  esse.  Non 
enim  oculus  aurem  odit,  nec  nares  os  exsecrantur, 
nec  manus  pedem  spernit.  Haec  enim  ut  officiis  mu- 
tuis  sibi ,  ita  et  amore  (f)  deslricia  sunt.  IIoc  jucun- 
dum  et  bonum  cst ,  habitare  fratres  in  unum  ,  in  eo- 
dem  esse,  idem  es.se,  nec  congregatione  fieri  nec 
amore  diversos. 

4.  Unctio  Aaron  quam  adumbret  unctiontm.  — Com- 
paralionem  vero  hujus  boiii  jucundique  Propheta 
constituit,  dicens,  Vers.  2  :  Sicut  unguentum  in 
eapile ,  quod  descendit  in  barbam^  (g)  barbam  Aaron  ; 

D  quod  descendit  in  oram  vestimenti  ejus.  Aaron  unguen- 
to,  cujus  composiiio  et  (h)  confusio  ex  odoribus  con- 
linetur,  unctus  est  in  sacerdotem  (Levti.  viii,  12). 

Veronensis  Ecclesix,  postremis  detruncatusmem* 
branis. 

cum  reg.  «t  et  ccsterorum,  elc,  qtio  aptius  explicantilt 
verba  Apostoli,  st  possibile  est. 

If)  Apud  Par.  distracta,  mendose  :destricta2iU\em^ 
id  est ,  stricte  sociata ,  quo  sensu  legiiur  distringit  ia 
Matth.  c.  X,  n.  25. 

(g)  Vocabulum  barbam  in  prius  vulgatis  non  rcpe- 
titum  adjicitur  aucioritaie  ms.  Turon.  qui  paitlo  ante 
babet  de  captle,  non  m  capite. 

(h)  Editi,  confectio^  el  infra,  confici  :  reniteniibus 
mss. 

2h 


747  SANoTI  lllLAmi  EPISCOPl  74S 

Hanc  consecrationem  primi  sacerdotis  siii  Dco  essc  A.  l^is  pnrvulos  csse,  (6)quia  infirmes  ad  cibum  Grmum 


complacuit.  Doraiuum  quoque  nostrum  invisibililer  et 
incorporaliier  uucium  esse  cognovimus,  cum  dicitur, 
Unxit  le,  Deiu,  Deus  luiis  oleo  exiuUalionis  (  Psal, 
XLiv,  8).  Unciio  isla  terrcna  non  est,  incorporea  esl, 
iuvisibilis  esl :  non  de  oleo  ut  sacerdos  et  propbeta', 
jion  cornui  ut  rex ,  sed  oleo  exsultationis  ungiiur. 
Opus  istud  Ixiiiise  spirilalis  est,  et  ad  sacramentum 
coelestis  unctionis  exsultatiouis  frucius  adbibetur  : 
nonmateries(a/.  roaterialis)creaturaeest.Quia  corpo- 
ralia  corporalibus  indigebant ,  Aaron  myro  confusio- 
nis  ungilur  :  sed  id  quod  corporale  cst ,  per  efflcien- 
tiaro  viriutis  spiriialis  imbuium ,  spcciem  olei  coeles- 
tis  imitatur.  Denique  post  hanc  unctionem  Aaron  se- 
cundum  legem  Ghristus  cst  nuncupatus ,  postquam 


maiicntes  adhuc  lactis  egeant,  objurgat  dicens  :  Lacte 
voi  potavi ,  non  cibo  :  {c)  nonduni  emm  poleratii  ,  $ed 
neque  adhuc  poienis  (I  Cor.  iii,  2).  De  se  autem  iia  : 
Cum  (acius  sum  vir,  ea  qtuc  sunt  parvuli  dereliqui 
(I  Cor,  XIII,  11).  Occurrere  vero  in  id  fesiinat,  in  vi- 
rum  consummatum,  in  niensuram  aetatis  (d)  plenilu- 
diiiis  corporis  Cliristi  (Ep/i^s.  iv,  13).  Ungucntum 
hoc  er^o  in  barbam  Aaron^  id  est,  in  consummatrc  fi- 
dei  virum,  descendit  a  capite.  Capul  sccunduin  Apo- 
stolum,  viri  Chrislus  e8t(l  Cor»  xi,  3) :  Moyses  un- 
guentum  hoc  com()psuit  et  confudit ;  sed  componen- 
dum  et  confundendum  Deus  docuit ,  et  Deus  media- 
tor  in  lege.  De  capite  ergo,  id  est,  de  Chrisio  descen- 
dit  in  barbam  :  et  ab  eo  descendit ,  cui  dictum  cst : 


unctionis  confusio,  per  id  quod  a  Deo  confundi  dc-  g  Unguentum  exinanitum  nomen  tuum  (Cant.  i,  i).  De* 


monstrata  est,  in  speciem  unctionis  iuvisibilis  conse- 
cratur.  Ut  igiiur  hoc  myrum  omnes  foelentes  odores 
et  imroundos  cordium  spiritus  quocumque  iufusum 
fueriiextinguit,  seque  in  omnia  in  quac  infertur  odor 
liic  suavitatis  infundit :  ita  per  hoc  sacramentum 
unctionis  infusae,  et  per  eam  omni  terrenorum  ac  sor- 
dentium  vitiorum  nostrorum  foetore  deicrso,  Deo  jam 
quod  cst  suave  spiramus.  Novit  hunc  ^uaveolentiae 
spiritum  beatiis  aposiolus  Paulus,  dicens  ila  :  Chri^ti 
bonus  odor  sumus  Deo  in  omni  loco ,  m  his  qui  salvan- 
tur^  et  in  his  qui  pereunt ;  et  in  istis  quidem  odor 
tx  morte  in  mortem,  islis  aulem  odor  ex  vita  in 
vitam  (II  Cor.  ii,  15  et  16)  :  ul  odorejn  vit;e 
nos  esse  viventibus ,  ita  odorem  esse  mortis  his  qui 


scendil  autem  in  eum  ,  qui  per  xtaiis  rirmitaiem  in- 
demulabilis  esset  iidei  flrmitate  mansurus.  Descendit 
autem  etiam  m  oram  vestimenti.  Ora  vestimenli  ea 
suntquae  usque  ad  pedes  defluunt,  per  quod  ad  omne 
corpus  hic  ungueuti  odor  a  capite  in  barbam  ,  et 
deinde  ad  vestimenti  oram  descendit.  In  his  auiem 
mulieribus  quae  ungentes  Dominum  typum  Ecclcsis 
in  Evangelio  praetulerunt,  ita  docemur,  quod  una 
(e)  caput,alia  pedes  unxerit :  per  quod  quacquc  caruni 
siguiflcatur  iu  parte  corporis  omnc  corpus  unxisse. 
Mcdia  itaque  corporis  praelermissa  sunt.  Nam  dum 
ora  vestimenti  et  barba  memorantur ,  omne  in  his 
corpus  ostenditur. 
6.  SfOfi  Ecclesia.  Uermon  mons  Phoenicis  interpre" 


in  peccalis  suis  morerentur  ostendens.  Ipse  autem  q  tatur  analhema.  Geniiuni  pro[atia  religione  colitur.  — 


Christi  odorex  nobis  bonus  Deo  esi.  Ut  igiiiir  placi- 
tum  hoc  in  520  l^rimo,  id  est  Aaron,  sacerdote  un- 
guentum  Duo  extiiit,  quo  in  exemplum  olei  exsulia- 
tionis  perungebatur,  (a)  graium  Deo  ex  se  fidei  et 
innocentiae  odorcm  pracbens:ila  bonum  etjuctindum 
cst  habitare  fratres  iii  unum ,  per  quod  uuanimitas 
Toluntatis  ejusdem  ,  primis  et  maximis  sacramentis 
bonorum  coelestium  comparaiur. 

5.  Unctio  Chrisli  ab  eo  in  virum  perfectee  fidei  de-^ 
fluit,  —  Dcsceudit  autem  unguentum  a  capite  in  bar- 
bam.  Barba  virllis  aelatis  oriiaius  esi.  Neque  enim 
nos  parvulos  esse  in  Chrisio  oportet ,  iiisi  ad  id  tan- 
tum  quod  dictum  est.  Parvuli  malitia,  non  sensu 
(1  Cor.  XIV,  20).  Infldeles  autein  omnes  idem  Aposio- 

(n)\U\  ms.  Turon.  favenle regio.  Editi  vero,  et  gra'  D 
tum  ex  se  fidei  et  innocenlias  odorem  prasbel. 

(b)  Iia  inss.  iibi  editi,  qmainfirmi  suinerecibum  /Ir- 
mum  n}ininie  valenles. 

(c)  Heg.  ms.  ac  Turon.  non  enim. 

(d)  Abest  vox  pleniiudinis  a  niss.  reg.  ei  Turon. 

(e)  De  qiia  scii.  Maith.  xxvi,  7  :  Accessil  ad  eum 
mi^lier  habens  alabaslrum  unguenli  pretiosi^  et  effudit 
super  capui  ipslus.  Pedes  aulem  uiixii  mulier,  quae 
LuciC  VII,  58  :  osculabaiur  pedes  ejus  el  unguento  un- 
fle6a/,aui  de  (lua  Joaii.  xii,  3  :  Maria  ergo  accepit  /i- 
bram  Unguemi  nardi  pistici  pretiosi,  et  unjut  pedes  Jesu. 
Nou  un:i  igiiur  ililario  mulior  fuit,  quac  Doininum 
unxit  :  quod  Ainbrosio  lib.  vii  in  Luc.  n.  14,  du- 
biiim ,  certius  asseruere  plurimi  Patres  gracci. 

(/)  0**^'"  Phccnices  coQuominant  Satiior,  inquit  Hie- 
ronymus  dc  locis  hebraicis- 


Additur  etiam  et  alierius  comparaiiouis  exa^quaiio, 
cum  dicitur,  Yers.  5  :  Sicut  ros  Hermon  ,  qui  de- 
scendit  in  monlem  Sion,  Ros  ab  Uermon  in  Sion  non 
descendit;  mulioenim  a  se  intervalio  bi  montesdi- 
visi  sunt.  Neque  sane  natura  fert,  ut  ros  a  loco  ia  !•- 
cuui  descendat.  Sion  autem  est  secundum  docirinam 
coelestem  Ecclesia,  vel  quac  nunc  est,  vel  quae  521 
cril  sanctorum  ,  qiuc  per  resurrectioncm  gloriflcato- 
ruin,  et  lactantium  Angelorum  coetu  frequeniatar. 
Hermon  autem  mous  esi  in  Phoeiiice,  (/)  cujus  inler- 
prelaiioanalhcma  est  :  quod  enim  (g)  nobisciim  ana- 
thenia  uuncupatur,  id  hebraice  Hermon  dicitur.  Fer- 
tur  autem  id ,  de  quo  etiam  nescio  cnjus  (h)  liber 
exstat  y   quod    angeli   concupiscentes   filias    liomi- 

(g)  Editi ,  nobis,  sine  parlicula  cum,  qune  hic  eam- 
dem  vim  habet ,  ac  secundtm.  Ilermon  cum  nostro 
Hilario  anathema  interpretntur  Hieronymus  ,  et  qui 
apnd  cuiii  aucior  Comineutarii  in  Psalinos.  Aiigusii- 
niis  vero  in  litinc  psal.  n.  II  ,  cx  eornm  testimonio 
qui  hobraice  sciiiut ,  interprctntur  iumen  eocaltatum. 

(h)  Is  est  liber  Enoch  nomine  vulgatus,  cujiis  frag- 
meiitum  refert  Gregorius  Syncelius  iu  Cbronograp. 
p.  11.  In  bunc  iocum  a  vutgato  Hieronymo  etiam 
abs()ue  auctoi  is  uomiiie  meuioratur ,  rejicilurqne  ut. 
m:inireste  npocryplms  ,  qui  Manicba^i  dogiuati,  qiiod 
aniiiix'  corpora  humana  desideravertut ,  apert£  fa- 
veat.  Is  addit  se  cujiisdam  librum  legisse  haeresin^ 
suani  de  eo  couflrmaiitis.  Eumdem  cuni  apocryphis 
comput:)t  Augustinus  lib.  xv  de  Civ.  Dei  c.  ^3,  n.  i. 
De  hoc  Tertullianus  lib.  i  dc  Ciiltu  feni.  c.  5  :  Scio, 
iu/ilfut,  scripttnram  Enoch  nec  recipi  a  yfftfftDbyii  ^ 


149  TRACTATUS  liN  GXXXIII  I^UIUM.  750 

num,  eum  de  coelo  descendereni,  iu  hunc  moniem  \  PSALMUS  GXXXIII. 

(a)  maxime  excelsum  con venerint.  Sed  bacc  praelcnnit-  Canticum  graduum, 

tamus.  Qu£  euim  libro  legis  non  coniinenlur,  ea  nec         ..  <.      ..  •     n     . 

,  ,  **      .  ...  tcee  nunc  benedtale  Domnum  amne$  tem  ejut : 

nosse  debenius  :  coromemoraia  auiem  ob  id  lantum         ......        » ^  . 

^tti  statts  tn  aomo  Domtm ,  tyt  atrtit  domut  Det  nothri. 


luui,  quia  nos  de  hoc  moiile  Dei  per  Propbetam  pro* 
fessio  (6)  commovebal.  Gerle  hodie  gentes  montem 
huuc  profana  religione  veneranlur  :  et  inlerpretutio- 
nero  nominis&ni,  quod  estaoathema,  ipsa  illa  impidB 
superstitionis  sede  lestaniur. 

7.  Rotak  HermoH  in  Sion ,  «  mulediciione  iu  bene^ 
diciionem  trantittu.  —  Ros  vero  de  coelis  est ,  et 
hiter  benedictionum  rounera  opiari  eum  memini« 
mua,  cura  Isaac  ad  Jacob  ait :  Et  det  tibi  Deut  a  rore 
emliet  ab  uberiate  terrce  multiltuiinem  {Gen,  xtvii,  38). 
Ergo  quia  niuiiera  et  benedictioues  Dei ,  quibus  pri- 


In  noetibut  extoUite  wanut  vetlrat  in  tancta ,  et  bene- 
dicite  Dominum,  Benedicat  te  Dominut  ex  Sion,  qui 
fecit  ccslum  et  lerram. 

TRAGTATUS  PSALMI. 
i.  Benedicere  eujut  tit.  —  Fiucm  sumunt  Canlica 
graduum,  sed  asceusionibus  suis  digiium.  Gum  ciiim 
per  ea  ad  cogniiionem  sacramenti  coelesiis  scand.i(ur ; 
necesse  est ,  ut  poslea  benediclio  ei  ad  qucm  coiis- 
censum  sit  dcbealur.  Vocat  igitur  omiics  Prophela  ad 
benedicendum  Dominum :  et  tamquam  consuiumatis 


roum  omnia  curo  ereala  et  (acta  sunt  beiiedixit,  pos-  B  oini>>^us»  universos  ad  conieslaUoiiein  houori&debiti 


tca  vero  ex  peccalo  Ads;  in  anathemate  cousiileruiit ; 
gratum  Deo  esi,  ea  rursuro  in  sanclifieailonis  sedem 
rcdire  atque  descendere.  Bcuedicius  enim  homo 
fuit :  sed  post  bcnedictionem  peccavit,  et  sialim  im- 
pius  fuit.  Sed  qiii  inavult  peccaioris  pceniteniiam 
quain  mortem,  vult  bencdictionis  su:c  rorero  ab  Her- 
mon  in  Sioii  descendere,  id  est,  cx  impielatis  sede 
hi  santificationis  locuin  iransire.  Rore  eniro  omnin 
Tirescunt,  aluniur,  augenlur  :  ita  principali  illa  Dei 
benedictione  homo  gignitur  ,  spirat ,  excrescit.  Est 
ergo  bonum  alque  jucundum,  ui  ageniili  errore,  id  est, 
aproflana  Hermon  veneraiionedesceiiden8,ad  Sion,  id 
esi  ad  xiernae  bcaiitudinis  domum  iranseat,  et  eum 
qui  sahite  omnium  Ix'iatur  oblectet,  ob  id  :  Quoniam 


congregat,  dicens,  Vers.  i  :  Ecce  nnnc  bcnedi- 
cite  Dominum  omnet  tervi  ejut,  In  eo  autem  quod  ait, 
Ecee  nune^  elaboraise  ascensionis  perfectum  (con- 
summaium)  opus  esse  significat :  ut  jam  nuuc  bene- 
dicani,  quia  proficientes  ascenderint.  Benedicendus 
est ,  quia  nos  in  excelsum  583  provexerit ,  quia 
fidei  gradibus  in  sublime  donius  su»  elevaverit.  Be- 
nedictione  autero  Dei  os  peccatoris  indignum  est : 
et  idcirco  aii :  omitei  tervi  ejut,  Non  omnium  cst  Deo 
accepta  benedictio  :  neque  se  promiscuus  pulet  pia* 
cere  posse.  Soli  isiud  competit  Dei  servo ,  non  pec- 
cati  servo ,  nec  sxculi  servo.  Omnis  eniin ,  inquit , 
qui  facit  peccaium,  servus  est  peccali  {Joan.  viii,  34). 
Servo  igitur  Dci  compeiit ,  ut  Dominum  luum  reli- 


ilHc  mandavit  (c)  Dominut  benedictionem  ,  et  522  C  gioso  ore  benedicat. 


viiam  Htque  in  tcecula  ;  in  Sion  scilicet ,  vel  etiam  iii 
UDanimitaie  eohabiianiiiim  f.^atrum.  Bencdiclionea 
cnim  Ecclesia  sola  largilur ,  vilam  asiernaro  uiiani- 
milas  promerelur.  Qiii  dixit  enim  aeieriix  viuc  viain 
pandens,  diligiic  iiivicein  sicut  ego  dilcxi  vos  ,  non 
mcndax  est  (ioan.  xiii ,  34).  Est  enim  ipsc  verilas , 
via,  viia,  Dominus  nosier  Jesus  Ghristus,  qui  e&t  be- 
nedictus  in  saeculu  sxeulorum.  Ameii. 


jus  tainen  auctoritatem  ipse  quantum  potest  ibidcm 
propiignat,  ex  eoque  libro  angelos  I.  de  Idohdai.  c.  9, 
vocat  femtmirimi  amatoret^  qui,  inquit,  lib.  i  de  Gullu 
fem.  c.  ^,  ad  liliat  ItonUnum  de  cmlo-  ruerunt.  Ex  eo- 
dem  Gyprianiis  lib.  de  singul.  Gler.  ait :  Novtmut  et 
Auaelos  cum  [eminis  cecidiste.  Eanidem  opinionem  ex 
codem  libro  miiiuati  suni  Justiniis  sub  initiuin 
Apol.  1,  et  Lactantius  lib.  n  ,  c.  15.  Quamquam  illa 
vctcrum  opinio  de  angelorum  congre.ssu  cum  feininis 
naia  est  cliain  ex  verbis  Cen.  vii,  2  :  Videntcs  filii 
bei  filiat  hominum\  etc. ,  quod  in  mullis  codicibiis 
legeretur ,  Videntet  augeli  Dei  filiat  hominum  ,  ctc. 
Uiide  Ambrosius  iii  ps.  cxviii ,  Ser.  8,  n.  58  :  Dc 
niaue  tcriptum  etl ,  quia  angeli  amaveruiU  filtat  ho-^ 
minum,  ete.,  quamvis  ea  in  opinione  fliicluans  ser.  4, 
n.  9,iiinuRt  ai^elorum  nomine  inlelligi  posse  ho- 
roines  qiii  vitx  probitate  nngelorum  gratiam  iiniia- 
reiituf.  Sie^t  Augustinus  in  Gen.  lib.  i ,  quxsi.  5  : 
Queerilur  quemadmodum  potHerint  angeli  cum  filiabut 
hominum  concumbere ,  quamvit  nonnuUi  et  latini  et 
grwri  eodiees  fton  angeht  habeant,  sed  filiot  Dei.  Eam- 
dein  qiiastionein  acciiraiius  pertraetat  lib.  xv  de 
Civ.  Dei  c.  23.  Sie  ubi  Josephus  lib.  i  Anliq.  c.  4, 
angelos  eum  mulieribus  commixtos  Bcribii ,  eiun  an- 


2.  Ac  ne  ipsi  quidem  servo  hoc  eiit  proprium,  qui 
se  servum  pomine  solo  profileatiir ,  qui  etiam  nunc 
cunctabundu£  et  fluctuansjncerto  fidei  (d)  vento  cir- 
cumferatur ,  cujus  cogitaiio  et  voluntas  in  rccorda- 
tione  peccaminuro,  et  in  curas  voluptaium  evogetur. 
Et  idcirco  cum  dixisset :  Ecce  nunc  benedicile  Domi- 
num  omnet  tervi  ejtit ,  adjecit :  Qiit  ttaiit  in  domo 
Domini ,  tn  atriit  (c)  domut  Dei  notlri.  Qui  stat,  loco 
non  movetur.  (()  Jam  cucurrit ,  jam  ascendii ;  jam 

gelorum  nomine  filios  Seth  intellexisse  autumat  Zo- 
naraslib.  i,c.  4. 

(a)  Apud  Lips.  et  P;ir.  maxime  convenirenl  exeel 
tum.  Etiam  apud  Bad.  et  Er.  adverbium  maxime 
D  prxponiiur  verbo  convenerinl  :  refraganiibus  mss. 
Quid  Iixc  sibi  velint,  declarat  fragmeniuui  libri  Enoch 
a  Georgio  exscriptuin,  in  quo  narrantur  Egreguri  in 
filias  hominum  amore  exarcisse,  et  quod  eas  sibi  so- 
ciarint ,  sacramento  se  devinxisse  :  Erant  outem  hi 
numero  ducenti ,  qui  in  diebus  Jared  in  tnoulem  Er- 
monim  profecti  tunt,  Ermon  autem  montem  dixertmt 
ex  jurejurando  quo  se  invicem  constrinxeruntf  ei  male-^ 
diclis  quibut  te  tponle  tubjecerunt.  Plura  videais  Iq 
dicto  fragmento. 

(6)  Lips.  et  Par.  commonebal  :  reluctantibus  alUa 
libris. 

(c)  Abesl  Dominus  a  mss.  reg.  et  Turon. 

(d)  Ediii,  fidei  voto  :  corriguntur  ex  mss. 

(e)  Regius  codex  cum  Turon.  in  atriit  damtu  D9 
mini  siiie  nostri. 

(f)  Editi  ;aiii  ewtfil  :  pu^naniia  exprimiint.  Ui/C 
sibi  vult  Hilariiis  ,  euni  qui  antea  coiicurrerai ,  jau 
qaietum  «tare. 


73i  SANCTI  IIILARII  EPISCOPI  75f 

iinmobilis  manel,  (a)  jam  avide  bibil  benlam  illam  A  aulcm  opera  noslra  sunt  in  I)ei  sancta ,  id  est ,  in 


Prop!iel3fi  voccni  :  Staluit  super  pelram  pedes  meo$ 
(Psal.  xxxix,  3);  et  rursuro  :  In  petra  exaltasti  me 
(Psal,  XXVI ,  6) ;  el  audiet  taroquam  Moysi  sibi  dici  : 
Tu  autem  sta  hic  mecum  (Exod.  xxxiv,  2).  De  pecca- 
toribus  auiem  ila  legimus  :  Dilexerunt  movere  pedes 
suos  (Jerem.  xiv,  10).  Siandum  ergo  est  in  domo  Do- 
mini ;  quia  benediclio  staniium  placeat,  et  staiitium 
in  domo  illa  sancia  et  coelesli  Jerusalem  ,  et  (6)  An- 
gelorum  frequentium,  ad  quam  pcr  hanc  Ecclesix  et 
convenlus  nostri  domum  scandilur. 

5.  Atrii  et  domus  Dei  discritnen.  —  Et  quia  plures 
apud  Pairem  mansiones  sunt  (Joan.  xiv,  2),  benedi- 
cunt  Doroinum  non  solum  in  domo  stantes,  sed  ctiam 
in  atriis  ejus.  Non  omnls  domus  atrium  est.  Domus 


nudis  vesiiendis ,  in  esurienlibus  cibnndis,  in  siiicn- 
libus  polandis,  in  arfliclis  consolandis,  in  oppressis 
adjuvandis ,  in  omnibus  dirigcndis.  Haec  enim  nos  \n 
bac  corporis  nostri  inrirmitate  sanctiflcant,  haec  Deo 
placita  et  sancta  sunt.  Et  hoc  non  ignorat  Propheta, 
dicens  :  Elevatio  manuum  mearum  sacri/ieium  vespef" 
tinum  (Ps.  cxl,  2).  Niinc  enim  in  consummationem 
sxculi ,  quod  est  vespertinum  ,  iion  in  tauris  et  ia 
bircis ,  sed  in  operibus  bonis  Deo  hosiia  est.  Moyses 
nos  docuil  exemplo,  qui  cum  elevatis  constitissel 
manibus,  vincebat ;  summissis  vero  in  terram,  tIo- 
cendum  populum  ab  hoste  pracbebat  (Exodi  xvii,  il}: 
ostendens  per  hanc  formam  ,  hostem  nostrum  ,  si 
terrena  opera  nosira  sint ,  vincere ;  si  excelsa  vero 


est  etiam  quidquid  exlra  atrium  est :  interior  autem  B  siiil,  essevinccndum.  Elevand«e  igiiur  manusnosirae 


et  familiarior  atrii  sedes  est.  Interius  crgo  slabunt , 
qui  in  airio  sunt :  quia  sit  licet  dignitas  in  domo 
stare ;  prxvcnit  tamen  ille  qui  in  atrio  steterit.  Di- 
versos  vero  esse  eos  qui  in  doino,  el  eos  qui  in  atrio 
sint,  alibi  Prophcta  demonsirat,  diccns  :  Plantati  in 
domo  Domini,  in  atriis  Dei  nostri  (c)  florienl  (Ps, 
xci,  14).  Major  trucius  est  effloniisse.  Et  licet  plan- 
tatio  habeat  dignitatem,  prxceUit  tamcn  cfflorescen- 
tium  honor  :  quia  ut  iuitium  in  plaiitationo  est ,  ita 
gaudium  boni  operis  in  flore  esl. 

4.  An  hic  hebrmo  textni  additio  facta. — Kcpcri  autcm 
quosdam  anibiguus  circa  hoc,  m  atriis  domns  Domini, 
fuissc  :  dicenles  idcirco  hoc  a  translatoribus  primls 
adjecium  524  ^-^^^*  H'***'^  W  S'*^  iisdcin  versibus 


sunt  in  noctibus,  ut  plantemurin  domo,  utinatriis 
floreamus.  Et  benedicendus  est  Domiiius,  id  est,  cum 
Dei  benediciione  semper  (g)  operandum  est ,  ne  cain 
panem  inopi  prscbeas,  metu  faniis  tristis  sis ;  ne  cum 
sumptus  indigenii  ofleras  ,  damnum  putes ;  ne  cum 
iiudum  vcsie  induas,  exui  te  cxisiimes.  Hilarem  enim 
datorcm  amat  Deus  (il  Cor,  is,  7). 

6.  Horum  merces.  —  Quid  autem  laela  et  benedl- 
centia  clcvatarum  manuum  opera  mereanlur,  osten- 
dit  diccns,  Vers.  3  :  Benedicat  te  Dominus  ex  Sian  , 
Domiiius  scilicet  Ecclesix  ,  et  sanctac  Jerusaleip ,  el 
ci\iiatis  vivis  gemmarum  lapidibus  extructae.  52S 
Et  ut  in  Deo  vcro  et  acierno  spein  omnem  nostram 
posiiam  cogdoscerciniis ;  adjecil  :  Qui  fedt  coelum  et 


scquenii  psalino  conliuctur,  opinantibus  ipsis  scrip- C/erram;  cum  scilicet  Ecclesiarum  Dcum  esse  de- 


torum  viiio  in  libris  hebraicis  fuisse  pr.xteritum.  Sed 
novi  inierpreles  quac  voluut  tracient  :  nobis  vero 
obsequeudum  est  et  auctoritiiti  translationum,  et  ve- 
lustati. 

5.  Preces  operibus  nudo!,  nulUe.  Opera  sinl  Ueta  ei 
cum  Dei  laude.  —  Iii  hanc  autemspem  slandi  in  domo 
et  in  alriis  Domini  Propheta  nos  hortatur ,  dicens , 
Vers.  2 :  In  noctibus  extoUite  manus  vestras  in  sancta^ 
et  benedicite  Dominum.  Agimus  enim ,  secundum 
Apostolum,  subprincipibus  barum  tcncbrarum  (Eph. 
VI,  12) ;  ct  nox  nos  sxculi  dctinet,  quae  per  evange- 
licam  prxdicationem  jam  (e)  prodiit  iu  Iticcin.  Nox 
enim  jam  proficiscitur  ,  sicut  in  die  decenter  ambu- 
laie  (Rom.  xiii,  ISK  et  13).  In  hac  igitur  nocle  igno 


ranliae,  insidiarum,  inlirinitatum,  concupisceiiliarum,  ^  abyssis.  Educens  nubes  ab  exiremo  terrw,  fulgura 


viliorum  ,  elevandac  manus  sunt  in  sancta ;  non  ad 
(f)  precanduni  et  orandum  tantum ,  sed  et  ad  ope- 
randum.  Precesenim  nudacnon  proficiunl.  Elcvanda 

(a)  In  ms.  Turon.  jam  audebit  beata  illa  Prophetce 
voce  :  et  spalio  uniiis  verbi  sine  sci  iplura  relicto  ,  ad 
margiiiem  reposiium  csl  vcrbiim  dicerCy  quo  perfici- 
tur  seiitenlia.  Non  displiceret  integr.i  ill.i  lectio.  Sed 
quod  in  textuin  inferre  non  ausus  est  sapiens  scrip- 
tor,  nec  nobis  licere  putavimus. 

(b)  Turon.  ins.  Angelortim  frequentia. 

(c)  Excusi,  florent :  cmendalur  ex  ms.  Yide  supra 
pag.  516,  not. 

(d)  In  ms.  Turon.  sub  iisdem  verbis ,  et  in  marff. 
versibus.  Porro  primos  illos  translatores  haud  dubie 
intciloxit  Ililarius  Septoaginta.   Attamen  qui  apud 


inoiistrans,  qui  ccelum  fecisset  et  terram  :  per  Domi- 
num  nosirum  Jesum  Chrisium,  qui  est  benedictus  in 
ssecula  saeculorum.  Amcn. 

PSALMUS   CXXXIV. 

Alleluia. 

Laudate  nomen  Domini ,  laudate  servi  DomUmm  : 
^t  statis  itt  domo  Domini ,  m  atriis  domus  Dei  n^Uri» 
Laudate  Dominum  ,  quia  benignus  est  Dominus :  psa^ 
lite  nomini  ejus ,  quoniam  suave  est :  quoniam  Jaeob 
elegil  sibi  Dominus ,  Israel  in  possesuonem  sibi.  Quia 
ego  novi  quam  magnus  est  Dominus ,  et  Deus  nasier 
pr(B  omnibus  diisl  Omnia  qumcumque  votuit  (iDfra, 
qu(B  voluit)  fecit  in  cmlo  et  in  terra ,  in  mari  et  m 

tn 

pluviam  fecit.  Qui  producit  ventos  de  thesauris  eute^ 
qui  percussit  primogenita  ^gyptiab  homine  usque  ad 
pecus.  Emisit  (Hil.  el  misit)  signa  etprodig^a  in  media 

Ilicronymum  psalmos  enarrnvit ,  coniendens  verlMi 
h:cc  adiiita  ,  hanc  addiiioneni  noii  LXX,  sed  incerto 
cuidam  viro  attribuil,  qui  qiiod  ea  in  psalmo  subse- 
queiiti  cxstarent,  hic  quoque  addenda  esse  existioia* 
rii.  Absunt  quidem  a  psalterio  qnod  ex  hebraeo  Ter« 
tit  llieronymus  :  sed  Nobilius  testis  est  ea  in  omnibiif 
tuui  griccis  tum  latinis  codicibus  a  se  collatis  luh 
beri. 

(e)  Regius  codex  cum  Turon.  profecit  in  htcem. 
Nox  enim  jam  profecit. 

(f)  Edili,  ad  prwdicandum  :  corriguntnr  ex  mss.    : 

(g)  lia  Turonensis  codex.  Alii  vero»  orandum. 


755 


TRACTATUS  IN  CXXXIV  PSALMUM. 


lU 


/tti,  jEgyple,  in  Phmaonemel  in  omnes  servos  tjus.  Qui  A  prscsumenduin  si(,  ct  in  qunm  curnlioncm  cligenduin; 


percussit  gentes  mulias ,  ei  occidil  reges  fortts.  Seon 
regem  Amorrhworum ,  et  Og  regem  Basan ,  et  omnia 
regna  Chanaan  occidit :  et  dedit  terram  eorumhwredt- 
ialetn  (repclilur  hosrediiatem)  Isroel  populo  suo. 
Domine,  nomen  tuum  in  swculum,  el  memoriale  tuum 
in  generationem  (Infra,  generatione)  et  generationenu 
Quia  judieabit  Dominus  populum  suum,  ei  in  servissuis 
consolabilur,  Simulacra  gentinm  argentum  et  aurum , 
opera  manuum  hominum.  Os  habent ,  et  non  loquentur; 
oculos  habent  et  non  videbunt;  aures  habent,  et  non 
audient ;  nares  habent ,  el  non  odorabunt ;  manus  ha-» 
bent ,  et  non  palpabunt ;  pedes  habent ,  et  non  ambU' 
tabuntf  neque  est  spiritusin  ore  eorum  „  non  elama- 
bunt  in  gutture  suo.  Simites  illis  fiant  qui  faciunt  ea , 


quando  cx  eo  corpori  saiiaiio,  qnando  animx  mcde- 
ia  iribuenda  sit;  ne  quid  prscproperum ,  nequid  im- 
portunum  nc  lardum  sit  :  scd  collalis  e(  virtutibus, 
ei  (emporibus,  et  rehus,  non  impcrile  his  quae  sibi 
comperta  fuennt  uiatur  :  quod  quidcm  mnxime  in 
boc  psalino  ita  esse  inteliigitiir.  Incredil)iiem  enim 
in  moduiii  ea  rebus  gestis  veri)a  subjccta  sunt ,  ut 
cum  fidelitcr  ilia  qux  gesta  sunt  enuntiarcnt,  majo- 
rem  (amcn  iu(cnKC  c(  spiri(alis  inlelligen(iae  profec- 
tum  cx  se  i(a  collocata  prxstarent.  Neque  tantum 
hacc  ratio  observata  est,  ut  res  ipsae,  qiia^  corpora- 
litergesue  sunt,  ados(endeiidam  Deimagnificentiam 
commeiiiorareniur  :  verum  e(iam  ut  per  cogiiitiones 
gestoruin  ,  et  virtutcs  nominum  exemplum  de  se  ge- 


et  omnes  qui  confiduntineis.  Domus  Israel,  benedicite^  rendis,  in  bis  qusc  sunl  gesta,  prscbcreii(.  Ilaquc 

nccessarium  cst ,  licec  singula  personis,  temporibus, 
viriuiibusdisccrnere;  527  ^^^^  QU^  incuriosae  au- 
res  (amquam  non  necessaria  forte  perdiderint,  ipsa 
illa  ad  humnnac  infideli(a(is  medelam  sanationemque 
rercrantur.  C(  hoc  ipsis  rebus  in  psalmodocebimus» 
qui  i(a  coep(us  csi. 

2.  Laus  prxstal  benedictloni.  Nomina  Deilaudedi- 
gna.  —  Vers.  i  3.  Laudate  nomen  Domini,  taudate 
servi  Dominum ;  qui  statis  in  domo  ^Domini ,  in  atriis 
domus  Dei  nostri.  Laudate  Dominum  ,  quia  benignui 
est  Domknus :  psatlite  nomni  ejus ,  quoniam  suave  est. 
E(  contuendum  in  exordio  psalmi  cst,  quod  ad  lau- 
dein  nos  Dei  advocat,  cum  in  supcriore  psalmo  ad 
solam  bencdiciionciii  liortnius  sit.  Prscstare  autcm 


Dominum ;  domus  Aaron,  benedicite  Dominum ;  domus 
Levi ,  benedicite  Domiuum  ;  526  ^^^  timelis  Domi* 
num  f  benedicite  eum. 

TRACTATUS  PSALMI.    * 

i.  Scriptura  mytteriis  feta  peritum  lectorem  postulat 
ac  pium.  Comparaiio»  Psalmus  hic  per  corporalia  gesta 
sensum  prodit  altiorem.  Qui  tractandns.  —  Psalmus 
sccundum  simpliciiaiein  nudientium  absolutus  vide- 
tur.  Ea  eniin  ex  majore  parte  in  eo  coiuiiieiitur,  qiiai 
libro  Exodi  inscrip(a  sunt,  i£gypii  plag',e,  Pbarao- 
nis  pcena,  rcgum  mortes,  ei  hostilis  tcrras  obtenla 
bereditas.  Sed  secuiidiim  Apostolum ,  qux  in  lege 
sunt ,  umbra  est  fulurorum ;  qux  in  ea  (a)  gesta  fue- 


ruiit ,  allegorumena  sunt,  non  nogligenter  audienda  C  (^)  laudem  benedictioni  non  ambiguum  est.  Primus 


sunt :  quin  sub  eorpornlium  gcstorum  fide  in  exem* 
plum  sint  spiritalium  operum  constituta.  Magnx  au- 
tem  diiigend.ne  res  est ,  vir(utcm  verborum  coiloca- 
torum  expendere ,  et  scire  quid  cuique  rci  sub  eo^ 
rum  quse  dicta  sunt  significatione  sit  proprium.  Ut 
enim  non  omiiium  est,  lierbarum  genera  virtutesque 
no^e ,  et  si  quis  imperitus  aut  nescius  in  ngrum  bis 
salubribus  herbis  divitem  venerit ,  omnia  inuiilia  et 
promiscue  genita  cxistimaiis  prsteribit ;  at  vero  si 
peritusctdoctus  biinc  prctiosum  In  bis  graminibns 
{ai.  gcrminibus)  agrum  fuerit  ingressus,  omniaquaa 
ab  aliis  prxterita  erunt  deinetet,  et  ea  qux  ab  igna* 
ris  cruiit  neglecta  mirabiliir ;  sciens  quando  utile 
metendorum  corum  tempus  sit,  et  in  qusc  generasa- 


enim  (c)  ordo  in  benedictione  positus  cst,  sed  con- 
summatur  in  laude.  Et  laus  non  incipieiida  conruso 
est ,  sed  ordino  ac  modo  confitenda  cst.  Iloc  eniin 
primum  est  :  Laudaie  nomen  Domini.  Nomen  ergo 
Domini  primum  laudare  admonemur,  qtiia  Deus  cceli 
slt,  quiaDeus  terrscsit,quinDeus  mundisit,quiaDeus, 
quod  fidei  nostrac  et  spei  proprium  est,  Abrahx  el 
Isaac  ei  Jacob  sil.  In  bis  enim  primum  Deo  laus  est. 
3.  TQuo  ordine  ad  laudtm  Dei  pervenialur.  —  Se- 
quens  vero  pracceptum  est,  Laudate  servi  Dominum. 
Per  cognitionem  nominis  Dei  ad  scientiam  ejus  pro- 
ficimus.  Jam  enim  non  nomen  Domiiii,  sed  Dominum 
laudamus,  cognosccntes  cur  Deus  coeli  sit «  cur 
Deus  terrse  sit,    cur  Deus    mundi  sit,  cur  Deus 


nitalum  bis  utendum  sit ,  et  quantum  ex  his,  aut^Abrahse  et  Isaac  et  Jacob  sit.  Haec  enim  primum 


quo  usqiie  moderandum  sit :  sic  et  in  divinis  Scrip- 
turis  cjsse  intelligendumest,  ut  si  eas  impia  auriset 
mens  rusiica  audiat,  tamquam  oiiosas  et  non  neces- 
sarias  negligat ;  at  vero  si  cadens  ad  cognitionem 
Dei  aiiditor  ant  Iec(or  adstiterit ,  et  cui  frequens 
lcctio,  et  spiritalis  gratiae  donum  scientiam  dijucan- 
di  singula,  intelligendiqiie  praestiterit;  mirabitur 
omnia  ,  atqiie  his  secundum  naturnles  eorum  virtu- 
tes  et  efficientias  utelur  ;  non  ignarus  quando  quid 


(a)  Editi,  gesta  sunt  allegorumenay  omisso  deinde 
Tcrbo  sunt. 
Ib)  Reg.  ms.  ac  Turon.  Latidi  benedictionem. 
{c){Edi\if  €um  reg.ms.  primus enim  odw  :  «roan- 


puerilis  doctrinae  riidimenia  transgressi ,  Deum 
non  jnm  per  obedicntiam  subditorum ,  sed  per 
iinmens»  virtuiis  suae  magnificentiam  laudamus,  et 
laudamusservi  ejus  :  neque  solum  servi  ejus,  nudo 
lantum  professionis  nostra!  vocabulo  nuncupati,  sed 
sunles  in  domo  ejus :  jam  non  vagi,  neque  erratici, 
sed  stantium  firmitate  stabiliii :  neqoe  {d)  tantum- 
modo  stautes,  sed  etiam  in  atrio  Domini  Dei  nostri ; 
internae  po(ius  et  mediae  domus  sede  suscepti.   Per 

dantur  ex  codice  Turon. 

{d)  Editi,  tantum  m  domo.  Yerius]ms8.  tantummodo. 
Hic  sumitur  dumtaxat  quod  dictum  erat^  ut  ad  subli- 
minsquid  gradusfiat* 


755 


SANCTI  HlLAhll  KHSCOPI 


756 


hunc  igliiir  ordinem  a  serviset  a  slaniibus  in  domo  A  de^peralione  (c)  venalis,  abripienlcm  beocdictionem, 


atque  in  alrio  laus  inchoatur. 

4.  BenignUale  Dei  egemu$,  Psatlere  quid,—  Laudan- 
dus  Deus  ob  id  est,  quia  benignus  esi.  Nam  ut  omnipo- 
lens  sif,  natursesusc  viriusest :  ut  vero  benignus  sit, 
jiobis  necessarium  est ,  quos  corporis  infirmitas  et 
eonditio  originis  in  peccatis  detinet.  Et  quid  spei  est 
liumaiiisdeliciis,  si  benigiiitas  (a)Deoabsit?  Sed 
dictorum  ratioconsideranda  est :  namque  qui  laudan- 
dus  est,  quia  benignus  est :  psallendum  nomini  ejus 
est,  quia  suavc  est.  P$aUite  528  namini  eju$,  quo* 
niam  tvave  e$t.  P$alliu  ubi  dicitur,  ad  corporis  ope- 
ra  refertur  :  ut  per  organi  nostri ,  id  est ,  corporis 
multimoila  opera,  consonans  Deo  Uat  el  apia  laudatio 
(F.  pra!fat,  n.  19).  Psallere  ergo  nomini  ejus  jube- 


Impoenitentein  (d)  post  servitutem,  deinde  posi  luc- 
tam  Deum  videntcm  et  I^rael  nuncupatum.  Ante 
enim  Jacob  est,  et  sic  Israel.  CircumspiciamusEccle- 
six  corpus,  qux  (e)  se  per  differentiam  fidei  et  Jacob 
et  Israel  habet.  Et  hic  coetus  populum  lcgis  fide  snp^ 
plantat,  primiiias  ejus  accipit ,  benedicllonem  ejus 
diripit,  secundum  Domini  dictOih,  diceniis  :  A  diebu$ 
autem  Joanni$  regnum  cwldruni  tim  patitnr,  et  vim 
faciente$  diripiunt  illud  (Matth.  x\,  12).  iacob  est  er- 
go  qui  eligitur,  Domino  diceHle  :  E§o  boi  ittgi^  fton 
vo$  tne  (  Joan.  xv,  46).  Israel  est  qdl  pussideiut  in 
prsteriiis  (/)  primogeniiis  el  behedictiortibus  eognl« 
tus,  in  servltutemuiii  temporis  fidells,  ^g^  Insacra- 
mehto  luciac  potens,  in  prom^endls  nirsum  benedlctio- 


rour,  quia  $uave  e$L  Suave  enim  est   Deo  corpora  B  nibus  pertinax,  in  Dei  cognitione  et  conspeciu   Ishief. 


iio^tra  complacito  ministerio  probabilique  famulari ; 
'vei  ipsum  illud  potius  noniert  Domini  suave  est. 

5.  Cur  Jacob  et  I$rael^  non  Abraham  memoretur.  — 
Et  quid  suavitatis  in  se  habeat,  vel  nomen  ejiis,  vel 
ei  psallere;  coiitinuo  subjecit  dicens,  Vers.  4  :  Quo- 
niam  Jacob  elegit  $ibi  Dominu$ ,  hrael  in  po$$e$$ionem 
tibi,  Iniiium  originis  Judaiorum  secundum  sanctifica- 
tionem  generis  Abraham  esl,  ad  buncenim  prlmum  (b) 
Dei  fuii  sermo  :  et  cur  potius  Jacob  quam  Abraham 
Domiuuselegit?Dehliic  cum  idem  secundum  nuncu- 
pationis  alloculionein  sit  Israel  qui  et  Jacob;  cur 
iterum  additur :  !$raelinpo$$e$$ionem$ibi?Otdoet\gt' 
bat  priiicipem  electionis  Abraham,  non  eum  qui  jam 
tertius  in  electionc  cst  Jacob  commemorari.  Ratio 
quoque  adiuonebat,  ut  significaius  Israei  in  Jacob  in-  I 
teiligeretur.  Uuiii  etiain  illud  accedit,  c|uod  qui  Jacdb 
est,  eligiiur,  quilsrael,  possidetur. 

6.  Jacob  Eccle$iu!  typu$.  —  Sed  Jam  In  exordio 
sermonis  uionuimus,  illa  ei  rebtis  torporaliter  gestis 
commemorata  iu  psalmo  esse ,  in  quibus  futuri  spe- 
cies  tamquam  in  speculo  reluceret :  ea  quoqiie  gestis 
rebus  coaptata  verba  esse,quae  cumea  quaegesta  sunt 
enunliarent,  tamen  intelligentiam  nobis  absolutio- 
rem  eorum,  quae  spiritaliter  ingestisrebus  prxttgura- 
bantur,  atferrent.  Dei  nomeh  stiave  est ,  non  uni  lan- 
tum  genti,  aique  ipsl  irreligiosae ;  sed  omnibus  jam 
genlibus  atque  linguis.  Jacob  enim  sibi  elegit,  majo- 
rem  natu  suppiantantem,  ementeirt  primltUs  cibo  et 

(a)  Editi,  Dei  (iBiff,  quod  etlam  secimdls  curls  habet 
Dis.  reg.  qui  pr  ius  cum  Turon.  pr»  se  ferebat,  Deo 
ab$it,  hoc  est,  Dco  non  adsit. 

(b)  Deerai  primum  in  prius  vulgalis.  Restituitur  ex 
mss. 

(c)  Er.,  Lips.  et  Par.  venate$  :quod  non  displljceret 
sl  cum  auctoritate  muiatum  essei  ventiti$,  quud  apud 
Dad.  ex  mss.  obtinebat,  subinleilecta  voce  fralrii. 
Uuc  spectai  illud  Paal.  cxviii,  n.  7,  ubi  Jacob  priini- 
tias  euiisse  dicitur,  qua$  $enior  et  desperavit  et  oeiu/i- 
dit ;  et  paulo  aiite  :  Emit  eiHm  Jacob  primogenita 
E$au,  qua  $ibi  Hte  tamqumn  moriiuru^  inmilia  €aniii* 
mavit. 

(d)  Puta,  quia  etiam  tom  benedictionem  ab  angelo 
pertiiiaciter  pottulavii.  Pr»posita  pariicula  et  ante 
pb$t  tuctam,  et  inutau  inierpuiictione,  liceret  referre 
impcenitentem  ad  benedictionem :  qu»  ideo  iropceni- 


7.  Filio  proprlum  e$t  Hb$$e  Patrem.  —  Novlt  anteni 
SplriiUs  propbeiiae  t^poteniem  hanc  nominis  Dei 
in  coiigregandis  gentibus  et  possidehdis  fldeVibus 
suavitatem,  tlicens  ,  Vers.  5  :  Quia  ego  novi  quam 
magnu$  e$t  Dominu$.  Oflicio  quidem  oris  sui  propheta 
loquiiur,  (g)  sed  cogiiitione  non  sua.  Yox  ista  ejus 
est,  qui  ait  :  Piemo  novit  Patrem  fitti  Fi/Iks,  ef  eid 
voiuerit  Fitiu$  revetare  (Matih.  xi,  27)  :  et  Filios 
quidem  Patrem,  si  cui  voiuerit,  reveiabit :  scd  magnt- 
tudinem  ejus  ncmo  cognoscit,  pn^pheta  dicente  : 
Cujrn  magnifictnties  non  e$t  fini$  (P$at.  cxliv,  3). 
Cognitio  ergo  infinitatis  hujus  ei  soii  erii  prepria, 
qui  secundum  perfcctam  originis  sujia  pleDltudiuem 
Ipse  iiiiago  est  infiniti. 

8.  lJnu$  Eccte$i(B  Deu$.  —  Quiti  ego  cogno^  quoik 
majnu$  €$t  Dominu$  :  et  Deu$  no^  (h)  prw  omrnbas 
dii$.  Non  pra*.  diis  omnibus  iliis  esi,  de  qitibus  lurm 
ait  :  5fmii/ocra  gentium  argentum  et  durnm^  opera 
manuum  hominum  :  o$  habent  et  non  loquentvr 
{P$at  ctin,  4  et  5).  Nlhil  ehim  maghum,  si  metallis 
et  saxis  et  iignis  comparatus  praerertur.  Et  qula  fsti 
dii  non  sunt,  quserendum  est  qiios  deos  dlxerit.  Noq 
eniin  deorum  multitudinem  Eccl^ia  cognosclt.  Er- 
ror  hic  gentium  est,  ut  coitus  et  concepius  et  pro- 
ereationes  et  successiones  deorum  aut  flngat,  aut 
eredat.  Nobis  auiem,  secundum  Apostolum,  unus 
DeuB  ex  quo  omnia,  et  nos  in  ipso;  et  unus  Dominus 
noster  Jestls  Ghristus  per  quem  oinnia ,  et  nos  per 

D  teuB  dicatur,  quiaeam,eaamdeprecante  Esau,  nolait 
isaac  revocare. 

(6)  liitelligeniia  hujus  loci.  restituta  ex  mss.  vocu- 
la  se,  ea  seofTert,  quod  Ecclesia  per  varios  fidei  ha- 
bltus  ei  Jacub  et  Israel  se  exhibeat ;  Jacob  dum  Sy- 
nagogam  supplantat ,  israel  dum  Deum  ttdei  oculis 
cuniuctitr. 

(f)  Editi,  in  pra!teriti$  primogenitu$  :  tum  Lips.  et 
Par.  in  benedietionibu$  eogniius  :  corrigunturex  mss. 
Id(|ue  iu  intelligi  potest,  ut  populus  gentium  in  Ju' 
daeis  eorumque  benedictionibns  sit  adumbratus  :  vel 
etiam  ita  ul,  praelerilis  Jud;.eis,  qui  erant  priuioseni- 
11,  siipraelatus.  • 

(g)  Editi,  $ed  cognitione  $ua,  sine  non  :  emendantur 
epe  mss. 

(/i)  Qiiamvis  aliis  locis  praepositio  prm  in  mss. 
jungatur  quarto  easui;  hlc  Umeil  cum  exciitiB  eoo- 
aentiunt  scripti :  licet  qod  eoiiataBter  iAferiis. 


757 


TRACTATUS  CXXXIV  PSALMUM. 


758 


ipsum  (I  Cor.vm.  6),  Unus  ei  uno,  Deus  ex  Deo  est.  A  latem,  solem  anniiis  cursibus  indefesslsque  modera- 

tum,  vicesque  ahni  definilis  limilibus  lemj[)efanlera; 
pcrennes  quoque  lunae  vicissiludines,  et  impertui^- 
batos  ortus,  lapsus,  conversionesque  signonim  :  jam 
vero  lerrae  opes,  et  fecundos  ejus  fructus  In  vitam 
liominum,  volucrum,  pecudum ,  bestiarum  :  plena 
deinde  incolis  suis  maria,  et  spirantium  intra  fluctus 
piscium  viiam  :  tum  porro.  quia  piurali  genere  maria 
graBcilas  elocuia  esi  {h  raig  eoO^atTtraig),  oceani  inaestl- 
mabiles  vices  ei  capacis  abyssi  imperspicabilem  na- 
turam,  qua  refusus  in  terram  aestus  rcsorbetur.  Sed 
cum  bncc  secundum  Iiumanam  opinionem  plena  mi- 
raculls  sint,  ac  de  ipsis  dici  meriio  debeat,  Ottiuia 
qu(B  voluit  fecil  in  eceloet  in  terra,  in  mari  et  in  abtjt' 
sii  :  videamus  quae  ea  omniasint,  quae  voluilet  fecit. 
12.  Sub  littera  hic  tatet  altior  sensus.  —  Vers.  7. 
Educensnubes  ab  exlremo  terros,  fulgura  in  pluviam 
fecit.  Qtti  producit  ventos  de  thesauris  suis,  Prate- 
rito  {c)  Tbronorum,  DOminationum,  Principaluum  ei 
Poiestatum,  Cherubim  et  Seraphim,  Angelomm  et 
Archangelorum,  coeli,  terrae,  maris,  abyssi  mira- 
culo  :  in  bis  omnia  Deus  qnm  voluit  fecit,  in  coelo  et  fn 
terra,  in  mari  et  abysso ;  educens  nubes  ab  exlremo  ler^ 
ros,  futgura  in  pMam  fecii,  qui  prodncU  ventos  de 
thesauris  suis.  An  bacc  tanlum  perfcctac  in  Deo  Vo- 
luntaiis  omnipoienlia  est,  lerras  exhalarc  nubns,  co- 
ruscare  pluviis  imminentibus  fulgura,  alternaiis  s|il- 
rliibusflare  venlos?  Sed  arguunt  hanc  op»nl»mem 
nosiram  {d)  virtuies  verborum  531  et  naiunfc  gene- 
rum.  Educens,  inquil,  nubes  ab  extremo  terrte :  qliid 


NuD  recipii  alterum  innascibilis  ut  duo  sint ;  nec  ad- 
miitit  quod  est  uiius  unigenitus  ne  Dcus  sit.  Nod 
sunl  duo  innascibiles,  nou  sunt  duo  unigeniii :  in  eo 
unusquisque  quod  est,  unus  esl  :  dum  parem  nec 
unigeniius  babei,   nec  innascibilis  admiiiii;  neque 
unigeniius  Deus  exalio  quam  innascibili  DeosubsisliL 
9.  Dii  per  nuncupationem  sunt  homines,  —  Viden- 
dum  autem  est,  prae  quibus  omnibus  diis  Deus  nosier 
bit.  Invenio  deos  dici  per  prophelam  ita  :  Deus  stetit 
in  congregaiione  deornm^  in  medio  autem  deos  discernit 
{Psal.  Lxxxi,  1).   Et  hoc  quidem   videlur  ambi- 
guum  {a)  nec  saiis  absolute  enunliare  quos  deos  si- 
gniflcet.  Sed  Dominus  in  Evangeliis  errore  nos  nun- 
cupationis  hujus  liberavit,  dicens  :  Ego  dixi^  dii  estis, 
*  et  fiUi  excelsi  omnes  {Joan.  x,  34).  El  adjecit,  si  ergo  B 
ilios  dixii  deos,  ad  quos  verba  Dei  facia  sunt,  et  non 
polesl  solvi  Sciiptura  {Ibid.  35).  Indissolubilis  Dei 
sermo  esl  homines  deos  nuncupanlis.   Invenio  et 
Moysen  Deum  nuncupari,  cum  ei  dicitur  :  Deum  te 
postti  Pharaoni  {Exod,  vii,  1).  Sed  et  Apostolus  do- 
cuit  dici  alios  deos,  cuni  ail  t  Namque  etsi  sunt  qui 
dicuntur  dii  sive  in  cwlo,  sive  in  terra^  sicut  sunt  dii 
multiy  et  domini  multi  :  sed  nobis  unus  Deus  paier  est 
ex  quo  omnia^  et  untis  Dominus  noster  Jesus  Chrislus 
per  530  ^^'^  omnia  (I  Cor.  vui,  5  et  6).  Unus  qui- 
dem  Deus  nobis  esl,  et  unus  Duminus  :  scd  mulli  dii 
suiit  qui  vocanlur,  in  coelo  et  in  terra.  El  quidem  si 
hoc  deorum  nomen  hoininibus  secundum  sententiam 
Deicompeiit;muItomagis  angelis,  archangelis,  thro- 


nis,domiiialiunibu^,principaiibus,poteslalibusdignum  Q  cnim  sibi  vult,  qiiod  nubes  dcducuntur  et  educiHWdr 


quos  Aposiolus  deos  iii  coelo  nuiicupari  denionstral. 
10.  Quam  his  prcecellal  Deus,  Quidquid  factum  est, 
non  omnia  potest.  —  Dii  ergo  sunl  qtii  vocaiitur,  sed 
prai  omnibus  Deus  noster  esl  :  non  comparalione, 
qui  incomparabilis  praccellit,  sed  putesiale  \)Tx  csele- 
ris  est.  Et  quomodu  prx  caeleris  sil,  mox  osiendit 
dicens,  Vers.  6  :  Omnia  qua:  voluit  fecit  in  cwlo  et 
in  terra^  in  mari  et  in  abyssis.  Soli  Deo  congruit  oni- 
nia  facere  quac  velit.  Sola  enim  perfecla  virtus  in 
DuIIo  impcditur,  quomiuus  quod  velit  et  faciat  :  et 
ei  ex  quo  omnia  siinl,  nihii  difncultaiis  occurrit. 
Inferiuris  ab  eo  natune  est,  ne  totuin  quod  velit  et 
faciat.  Dum  eiiim  alii  {b)  se  debet,  caret  omiiipoten- 
tiae  virtute  :  quia  in  id  ipsum  quod  subsislit,  habeat 


ab  exiremo  tcirai?  Exhalanl  quidem  valles  uvid*  H^- 
bulas:  sed  ilcque  vallcs  cxlrema  terrae  sunl,  net^ue 
quisquam  {e)  nebulara  id  ipsum  exislimavil  esse  quod 
nubem.  Deiiinc  fulgura  in  plaviam  fecit.  Qua*  hic  hU- 
mani  sensus  inielligehiia  esi  ?  Fulgura  horinumquam 
siiie  pluviis  videmus,  ct  pluvias  saope  esse  sine  flil- 
gure.  Non  pluviae  fhlgura  affehini,  neque  rursUhi 
fulgura  pluvias  defundunt.  Sequiiur  quoque  :  Qni 
producit  ventos  de  theiauHs  suis,  Quae  hic  huthahi 
sensus  intelligentia  est  ?  Anne  in  concavo  alirtuo  ei 
commuuilo  ihesaurorum  loco  conditos  esse  veiilos 
exisiimabimus,  ex  quibus  venti  soleant  tamquam  pre- 
tiosissima  thesauri  portio  prdduci?  Et  cum  suleiit 
mutaiiones  ventorum  frequentes  et  incert»  s^pe  Hi 


aliuni  auclorem.  Et  qui  non  se  sibi  debei,  non  omnia  j)  conirariae  commoveri;  toiieiis  negoiiosus  ail   hxc 

Deus  ipsos  istos,  ut  demuteniur,  ut  dissideani,  ex  se- 
creio  diviiiarum  suaruiu  producit. 

13.  Salvo  tamen  liuerce  sensu.  —  Sed  haec  a  me 
volenii  virtutem  et  rationem  dictorum  ostendere,  ita 
comroemorata  siiil,  ut  nihiloniiuus  invlsibilis  et  om- 

el  naturai  generum  seu  rerum  in  eo  expressarum  mi- 
nime  sinanlut  lilierac  iiimium  liaerealur.  Lipsii  animo 
aliius  inhaeserat  coniparalio  inilio  hiijus  Traciatus 
adhibita  de  agro  sahibribus  herbis  diviie.  Al  de  gem- 
mis  nihildum  audierai. 

(e)  Nebula  apud  Piin.  lib.  11,  c.  60,  differt  a  nube, 
quod  vapor  sil  e  terra  alque  aquis  surgens,  quae  sive 
staiini  evanescit,  sive  in  allum  bubiata  in  nubem 
convertitur. 


potcst,  duin  a  potiore  subsistit.  Sed  videamus  quid 
sit  illud  qiiod  omnipotentia  Dei  secundum  volunia- 
lcin  suam  feceril,  in  coeloet  in  terra^  in  mariel  in  abijssis. 
H.  Varia  Dei  in  orbe  prodigia,  —  Et  quidem  ma- 
gnum  est,  si  coniueamur  iiidemutabileiii  coeli  flrmi- 

(a)  In  vulgaiis,  necessiiatis  absolutas  nuntiare.  Sin- 
ceram  iectioiiein  suppedilat  ms.  Turon. 
{b)  Abest  se  a  mss.  reg.  et  Turon. 
{c)  Reg.  ms.  Thronuum :  qui  tameu  in  p^.  cxiix, 
n.  2,  habet  Thronorum. 

((I)  Lipsius  contra  (idcm  aniiquorum  librorum  le- 
mcre  sub^liluerai,  viriuies  herbarum  el  uaturw  ^fm- 
murhm,  nec  poslea  COireclus  iuit  :  cum  nihil  aiiud 
velii  Uiiarius,  niibi  quod  vis  veiborum  sacri  textus. 


759 


SANCTI  HIL/VRII  EPISCOPI 


7G0 


nipotentis  virtuiSs  esse  (a)  intelligatur,  a  mari,  quod  A  Nubibus  Dominus  prncccpit,  ne  super  spinosam  et  in- 


est  ab  eitremo  terrx,  nubes  ednci ,  et  inier  pluvias 
fulgura  coruscare,  ei  ventos  ex  occultis  spiriiuum 
suorum  sedibus  flare.  Verum  quia  non  in  his  tantum 
omnipotentia  Dei  est,  neque  in  bis  solum  qute  voluit 
fecit  in  ccelo  et  in  terra,  in  mari  el  in  aby$8is ;  et  in  his 
qu£  corporaliter  gesta  esse  memorantur,  spirilalia 
significari  meminimus  :  demouslrandum  est  nunc 
quid  sqb  his  dictis  per  viitulem  proplietiu;  inlolligere 
debeamus. 

i4.  Hominis  pra;rogativ(B, —  In  eoqu>)d  omniaquw 
votuit  fecit  in  coelo  et  in  terra^  m  mari  et  in  abytsis^ 
quanlum  cognitioni  noslrae  permissum  esl,  nihil 
amabilius  Dcu  bominc  est.  Et  subest  causa,  ul  pecu- 
liare  hoc  ei  animal  sit.  Mundus  verbo  consistii,  bomo 


fecundam  vineam  pluercnt  (V.  Origen.  hom.  5  tn 
Jerem.)  :  Mandabo,  inquil,  (e)  nubibus  ne  pluant  tuper 
eam  {Esai,  v,  6).  Co;;novi  et  nubem  in  qua  locutns 
est  Deus  :  In  columna,  inquit,  nubis  loquebatur  ad  eos 
{Psal.  xcvni,  7).  El  tcstalur  mihi  Paulus  in  hac 
nube  non  hoc  solum  quod  legiiur  intelligendum  ,  di- 
cens  :  An  nescitis  quia  patres  nostri  sub  nvbe  fuerunt, 
et  in  Moysen  baptizati  sunt  (I  Cor.  x,  i  et  2)^  Nubes 
hxc  itaque  significat  doctrinnni  nposiolicam  :  qus 
inumbrans,  et  a  calore  dcfendens,  aeslum  omnem 
fuiuri  judicii  excludit.  Quod  autem  a  novissimis  ter- 
ras  {f)  sinl,  audiamus  Apostolum  diceniem  :  Puto  au* 
tem  Deus  nos  apostolos  extremos  ostendit  sicut  abortivos 
(I  Cor.  IV,  9).  Dominus  ipse.cum  de  loco  et  digiiilale 


autem  cum  consilio  efficitur,  non  verbo,  $ed  opere  B  intcr  discipulos  sermoesset,  ait :  Qui  votuerit  in  vo- 


cogitato.  Fil  quoque  ad  imaginem  Dei :  {b)  per  inspi- 
ralionem  etiain  Dei  vivens  anima  perficitur.  Legem 
accipil,  voluntati  susc  permitiitur,  libcr  ab  omnibus 
mundi  dominus  constiluiiur,  paradisi  incola  esi,  in- 
vidia  diaboii  dignus  esi,  po&t  peccaium  misericordiae 
reservatur  ( V.  pag.  402,  a,  b) ,  oroni  sxculi  hujus 
aelaleadcognitionem  Dei  eruditur,  judex  angelis  pra^- 
paraiur.  532  Revelationein  ejus  creatura  cxspeciat, 
vanitati  in  spem  et  ipsa  subjecta ;  ob  poeniientiam 
ejus  ex  peccaio  Angelorum  in  coelis  maxiinum  gau- 
dium  est.  Hic  ipse  per  sacramentum  nativitaiis  se- 
cundum  hominem  JesumChristum  assumptus  in  eum 
est.  Jam  ubique  irreligiosum  antc  os  ejus  religionem 
docet,  jam  polluium  stupris  corpus  coiilineniia  pu- 


bisesse  primus,  sit  omnium  novissimus  {tdarc,  x,  44). 
Has  ergo  nubcs  Dcus,  omnia  qua;  vult  faciens,  a  no- 
TiS2>imis  lerrac  educit  :  ei  haiic  inumbrantem  dociri- 
nam  tcrrse  humilia  exhalant. 

i6.  Fulgura^  qui  scientia  coruscanl.  Pluvias  fiunt^ 
dum  doctrinam  profundunt.  —  Fulgura  in  pluvias 
fecit.  Fulgur  est  virtuiis  coelcsiis  agnitio  :  et  hoc  ipse 
Doininus  testatur,  diccns  :  Sicut  enim  futgur  e^it  ab 
Oriente^  et  paret  usque  ad  Occidentem ;  ita  erit  adven- 
tus  filii  hominis  {Matth.  xxiv,  "il).  Ei  hoc  quidem  ita 
in  Domino,  qni  (g)  non  in  locis  ut  corporalis,  sed 
ubique,  adveniens  cerneiur.  Cxterurn  in  singulis  ho- 
dic  quicumque  virtutem  Dei  annimtiabnnt,  qui  cogni- 
tionem  ejus  per  doclrinam  prxstabunt,  fulgura  {h)  in 


rum  esl,  jam  caica  quondam  a  cognitione  Dei  niens,  G  pluvias  facii  sunt  :  fulgure  primqni  ipsi  scientia!  co- 


Israel  facia  est.  Jam  invidia  (c)  in  imitationem  boni 
profecit,  jam  ebrictas  in  jejunia  exarsit ,  jam  odium 
in  amorem  demutatum  esi»  jain  viiia  in  virtutum 
{d)  vilam  perempta  sunt. 

i5.  Nubes  doctrina  ab  extremo  terrw,  id  eil,  per 
humiles  apostolos  tradita.  —  Fecit  ergo  Dominus 
omnta  qute  voluit  in  ccelo  et  in  terra^  in  tnari  et  in 
abyssis.  Nihii  enim  in  his  omnibus  carius  hominesuo 
habuit,  ob  quem  etiam  Unigeniius  ejtis  Deus  homo 
exstitit :  et  fecit  ita,  educens  nubes  ab  extremo  terras. 

(a)  Mirari  subcst  cur  proxime  anle  annotarit 
Erasmus,  Desiruit  historiam ,  contra  tam  expressam 
cum  hic,  tum  Tractaius  initio,  inierpretis  nostri  pro- 
fessionem  :  ut  vix  excusari  possit  quidam  carpendi 
pruritus 


ruscantes,  lum  deinde  verboruin  imbrem  profundeu- 
tes.  Et  hujuspluviae  exse  prorundendas  533^<>yse8 
non  jam  spiritaliler  per  doctrinam,  sed  corporaliier 
per  gloriam  fulgens  ila  meminii :  Attende  ceelum ,  ei 
loquar  :  et  audiat  terra  verba  ex  ore  meo.  Exspecteiwr 
sicut  pluvia  eloquium  meum,  et  descendant  sicut  ros 
verba  mea,  et  sicut  pluviasuper  gramen,  et  ut  nives  iu- 
per  fcenum  {Deut.  xxxii,  i  el  !2).  Illa  ftilgura  in  has 
pluvias  facta  sunt,  verba  scilicet  vivificaniia,  et 
(f)  potantes  irriganlia. 

{f)  Verbum  sint  perinde  referi  llilaiius  ad  aposto- 
los,  ac  si  superius  docirinam  apostolorum,  et  nou 
(loclrinam  apostoticam  scripsisset. 

{g)  Edili,  non  in  locis  corporalibus.,,  cernitur 


(b)  iia  mss.  At  ediii,  fit  quoque  ad  imaginem  Dei      ^«"endanlur  ex  mss.  Magis  lamen  placeret  tfl  corpo- 
per  tnspirationem,  et  ea  Dei  vivens  anima  perficitur  :  D  ''«"«•  Atqui  Cbristus  non  in  locis  exstal  ad  modum 

•      •  rerum  corporalium,  quem  liquetcorporenou  carere? 

Videlur  Ililarins  rcspicerc  Chrisluni  quatenus  virtute 
divina  ubique  prsesentcm ,  ct  non  quatenus  corporis 
nosiri  consortcm.  Similem  huic  iocum  jam  adveriimus 
in  psai.  cxxtv,  n.  6,  ubi  explicans  Christi  ad  aposto- 
los  verba  :  Ecce  ego  vobiseum  lum,  eic,  subjicit,  Sm- 
ritus  namque  est  omnia  penetrans  et  continens.  Non 
enim  secundum  nos  corporalis  est,  ut  cum  alicubiadsit, 
absit  aliunde^  etc. 

{h)  Inconcinne  praese  ferebant  ediii,  tftler  plumas : 
refragamibus  mss.  Tum  ex  Turon.  restituimus,  ful- 
gure  primum  ipsi  scientice,  ubi  anlea  legehatur,  ful- 
gura  primum  ipsi  seientiw. 


mendose  ei  contra  meniem  Hilarii,  cui  pcr  inspira 
tionem  Dci  non  fit  homo  ad  imaginem  Dei,  sed  anima 
facta  ad  fmagincm  Dei  cum  corpore  sociaiur  in  ani- 
mam  viventem.  Videsis  hsec  laiius  explicata  tract. 
ps.  cxviii,  n.  7  et  8;  et  in  psal.  cxxx,  n.  5. 

{c)  Edili,  particulajam  omissa,  tn  mutationem  boni 
vroficit.  Tur.  ms.  jaim  invidia  imitaiione  boni  profecit. 
Magis  placet  cum  reg.  in  imitationem  boni,  quo  expri- 
mitur  transitus  a  prava  aemulaiione  in  sanctam  aemu- 
lationem. 

(d)  In  vulgatis  vita.  Reciius  mss.  vitam :  quoanimi 
a  vitiis  ad  virlutes  progressusdeclaratur. 

{e)  Turon.  ms.  nubtbus  meis.  Superitis  in  psal. 
Lxvii,  n.  iO,  rerertur  hoe  aliquibus  nubibus  prae- 
ceptumi 


(i)  Turon.  mss.  potenter  irrigantia. 


761  TRACTATUS  IN  CXXXIY  PSALMUM.  m 

i7.  Venth  Angeli  custode$  nostri.  —  Scrvalusaiilem  A  iEgyplus,  in  qno  saiculi  forma  csi,  virlulibus  cl  pla- 


ordo  est,  ut  p6st  congregatas  ex  novissiinis  terrac 
nubes,  posi  rulgura  {a)  in  pluvias  consiitula,  produ- 
cat  ventos  de  tliesauris  suis.  Quos  autem?enios  pro- 
ducat,  non  ambiguum  est :  eos  nempe  de  qitibus  nit : 
Faciens  angelos  stioi  spiriius  (Ps.  cin,  4).  Sunt  enim 
angeli  parvulorum  quoiidie  Deum  vidcntes.  II i  igiiur 
spiritus  ad  saluiem  homani  generis  emissi  sunl :  ne- 
que  enim  infirmitas  noslra,  nisi  daiis  ad  custodiam 
angelis,  tot  tantisque  spiriialium  coeleslium  iiequi- 
tiis  obsisieret.  Opns  ad  id  fuit  (6)  natuf»  polioris 
auxilio  :  et  Iioc  ita  cssc  cx  bis  diciis  docemur,  qui- 
bus  irepidum  ac  paveniem  Moysen  Dominus  con- 
firmat,  dicens  :  Ecce  angelus  meus  aniectdet  te(Exod, 
txni,  23).  Ifos  igitur  de  ihcsauris  suis  veiiios  pro- 


gis  Dci  p^rcniilur,  sigiiis  porlentisque  lerretur. 
Plagis  Del  perculitur,  cum  judicium  siium  audit, 
cum'damnationem  suam  cognoscii,  cum  in  ipso  con- 
scientix  suae  reatii  quotidie  judicalury  cum  princi- 
pales  suas  originariasque  viriutes  cruci  suae  Dominus 
confixii.  Locutus  quoque  est  lamquam  ad  viveiitem 
animalemque  iEgyptum,  (ut  (c)  non  liabentera  ler- 
ram  iiianimemque  regionem,  sed  incolas  ejus,  quos 
ralionales  animalesque  constitucrat,  alloqui  existi- 
maretur) :  Misit  signa  et  prodigia  in  medio  tui^^gypte, 
in  Pharaonem,  ti  in  omnes  servos  ejus,  In  medio  tui 
quid  est?  Cognoscimus  ex  eo  quod  dicium  est, 
(d)  Dominus  Deus  auiein  rcx  nosier,  rex  anle  saecula, 
operatus  est  salutcm  in  medio  orbis  lerne.  fn  medio 


ducit,  Iribuens  in  his  auxilium  hunianx  innrniiiali :  B  iiaque  orbis  lerras  loco,  iii  quo  Dominus  salutem 


ut  hacc  nos  divina  prxsidia,  adversus  mundipolenies 
Ttpog  7iO(TyioypocTopa^  liarum  lenebrarum  iii  hxrcdi- 
tanda  nobis  s.ilute  tiieaniur. 

18.  Hcec  magni/ica  Dei  gesta  nunc  in  nobis  spirita- 
iiter  geruntur.  —  Sequilur  deinde  hic  ordo  diciq- 
nim,  Vers.  8-12  :  Qui  percussit  primogeiiita  JSgypti 
ab  homine  usgue  ad  pecus,  et  misit  signa  et  prodigia 
in  medio  tni^  jEgypte,  in  Pharaonem  et  in  omnes  ur- 
vos  ejtts.  Qui  percussit  gentes  muUas^  et  occidit  reges 
fortes.  Seon,  regem  Amorrha:orum^  et  Og,  regem  Ba- 
san,  ei  omnia  regna  Chonaan  occidit :  et  dedit  terram 
eorum  hwrednateniy  hwreditattm  Israel  populo  suo. 
Frequenler  sermo  divinus  cum  iiiiclligendum  esse 
Deum  coeli  aique  terrae  ei  universiiatis  creatorem 


nobis  operans  passus  e>t,  signa  et  prodigia  misit : 
dum  crucissuae  horissoi  cfTiigit;  tremit  lerra,  saxa 
nimpunlur,  sepulcra  paiidunlur,  morlui  exsurgunt. 
fl%c  in  medio  tui,  iEgypte,  signa  racia  suni.  Pharao 
tuus,  id  est  diabolus,  aquis  necatur  baptizato  po- 
piilo,  ipse  cum  exercltu  suo  obrutus.  Percussae 
deiiule  gentes  mullac ;  exsiincti  scilicet  innumerabl- 
les  in  nobis  \iliorum  incolatus.  Reges  quoque  forles 
perempti;  forics  plane. 

20.  Cur  ex  pluribus  regnis  detetispaucaniemorentur, 
Seon  AmorrhwuSf  Og  Basan  et  Chanaan.  —  Seon 
regem  Amorrhesorum,  et  Og  regem  Basan,  et  omnia 
regna  Chanaan  oceidit.  Et  quid  istud  est?  Tot  regna 
eversa  snnt,  tot  rcges  exiiiicii  sunt :  ci  horum  lan- 


docet,    qui  i£gyptum  percusseril,  mare  diviseiil,  C  tum  fit  memoria?  Fit  quidem  secuiidum  gesloriim 


^gyptios  demerserit,  popnlum  suum  magnis  ct  mi- 
rabilibus  virtiilibus  eduxcrit,  in  eiemo  manna  alue- 
rit,  cjeciis  gentibus  in  tcrram  repromissionis  in- 
duxerit.  Et  quidem  omnia  ha.*c  magnifica  et  praeclara 
opera  Deum  esse  tesianlur.  Neque  enim  mediocris 
et  moderniae  virtuiis  est  lania  gessisse  :  admirandus 
in  his  inlelligcndus  csl.  Sed  docct  nos  Aposlolus 
cum  vcncraiione  gestorum  prxrorniationcm  iii  his 
doclrinx  :ilque  O)  eris  spiritalis  agiioscere  :  cum  iex 
spiriialii  csl,  cuin  gesia  cjus  allegorumena  sunt, 
cum  sub  nube  palres  fuerunl,  cnm  in  Moysen  bapti- 
TH\  sunl,  cuni  dcspiriiali  peira  bibcrunt,  cum  peira 
Christus  est,  cum  posireino  sccundum  cialtati  in 
dcserto  scipeniis  formam  exnliandus  est  Dominus. 


fidem  paucorum  memoria  ex  pluribus  :  sed  hi  tan- 
tum  memorantur,  in  quibus  qiiamvis  quidem  res 
gesta  cognosceretur,  lamen  per  cunditiones  virtutes- 
que  nominum  spirilalis  in  his  esset  condilio  sub- 
lexta.  Nam  Seon  infrnctiiosae  arboris  inlerprelalio 
est :  quod  enim  nobiscum  arbor  infruciuosn,  id  he- 
braice  Scon  nuncupntur,  AmorrhaEus  vcro  (e)  exa- 
ccrbnntis.  Ilas  crgo  stib  Iiorum  noininnm  sigiiificn- 
tione  infruciuosas  in  nobis  (/")  exacerbanlibus  vir- 
tules  delevit,  infructuosos  scilicet  principes,  qui 
nos  (g)  qui  exaccrbabamus  in  Dominum  obtinebant  : 
ei  ob  id  secundum  dictuin  evangciicuni  cxemplo 
iiifructuosae  arboris  excisos.  Og  vero  rex  intcrpreta- 
tioncm  habet  maceriae  sive  valli  :  Basan  vcro  con- 


Ergo  licct  illu  in  iGgypto  534  corporaliter  gesta  D  fusionis  sive  pudoiis.  Regcm  hunc  crgo  confusionis 
sint,  .^piriialitcr  lamen  nuncgerunlur  in  nobis.  pudorisque  nostri  exsiinxii,soIvens,sccundum  Apos- 

19.  Mgyptus  percussa,  swculi  potestates  cruci  con-  tolum,  maceriam  {Eph.  n,U)  :  vcl  vallum,  id  cst, 
fixce.  Christi  in  medio  Jiigypti,  seu  swcitti  prodigia.  (/j)  quo  a  cognitlone  Dei  prohibebamur,  obslaculum 
Pharao,  seu  diabolus  cum  vitiis  baptismo  necatur.  —      diruens.  Occidit  dcinde  omnia  regna  Chanaan.  Male- 


(a)  Mss.  nnctorilate  reslituimus  in  pluvias  :  quod 
in  vulgatis  desiderabalur.. 

(b)  Nomine  naturoe  potioris  nihil  aliud  hic  inlelli- 
geniiac  siihest,  nisi  angelicn.  Jain  vero  Hilarius  non 
videlur  sibi  conslare,  qui  in  psal.  cxx,  n.  5,  doceat 
a  Domino,  non  ab  angelis,  nobis  venire  auxilium. 
Qiiamqiiam  ul  ibi  mm  negat,  imnio  innuil,  Dei  per 
eos  nobis  venire  auxiiium  :  ita  etiam  hic  non  angeli 

Eer  se,  scd  Dominus  in  nngelis  auxilium  nobis  tri- 
uere  pnedicatur  his  verbi*^,  tribuens  in  his  avxitium 
liiumamc  infinnitaii. 


(c)  In  vulgaiis,  ut  non  habentem  terram  :  corrupte. 

\d)  lu  mss.  Cditi  vero,  Deus  autem  Deus  noster 
ante  scecula,  elc. 

(«)  Hic  subintelligiiur  interpretatio.  Ibi  legere  esl 
in  prius  vulgatis,  exacerbans  :  et  in  mss.  reg.  ac 
Turon.  Amorrhaos  vero  exacerbantes, 

(f)  Soln  editio  Par.  exacerbantis, 

(g)  Reg.  ms.  cum  Turon.  quibus  exacerbamus. 
Tum  in  vulgatis  omiltilur  in  ante  Dominum. 

(h)  Editi,  quod  ad  cognitionem  Dei  :  eroendanlur 
ex  ms.  Turon» 


7G5 


SANCTl  IIILARII  EPISCOPI 


7Ct 


dictum   Chanaan  csse  Gencsis  docet  (ii,  25),  el  A  ait  enim  :  Estote  sancti,  quoniam  ego  sancttu  sun 


esse  servum  rratrura  535  suorum,  oh  contumdio- 
sam  ejus  in  palrem  injuriam.  Iiilerpreiaiio  auicm 
n^minis  Ciian:iai)  moiioesl.  Quse  igitur  nos  in  vitia 
el  (a)  in  maledictam  impietalem  commovebant,  at- 
qne  iii  nos  vi  sua  ac  potesiulo  regnabanl,  Duminus 
cxsiinxil.  Quod  antem  per  varias  vinuies,  (|uai  in 
filiis  obedienlLe  operantur,  (b)  non  regnenl  peccala 
in  nobis,  Apostolum  audiamus  dicentein  :  Non  regnet 
amplius  in  mortali  corpore  vcstro  peccatum  (Rom.  vi, 
12).  Regna  ergo  luec  occisa  sunt :  jam  cnim  noii 
dominantur  in  nubis. 

2! .  Fidelibus  promiltiiur  corporum  ceterna  possessio, 
—  Sed  occisis  his,  quid  consequilur?  Dcdit  terram 
eorum  hcereditatem,  licerediiutem  Israel  populo  suo. 


{Lev.  si,  41)  :  ut  in  nos  regiium  ejus  adveniat,  e; 
digiii  a^lcrno  regno  per  induliam  nobis  xternitaiis 
substantiain  simus  :  quia  spes  viix  est,  confiteri 
regnum  ejus ;  et  dicenli  sibi  latroni :  Domine,  me- 
mento  mei^  cum  veneris  in  regnum  536  ^^^^*  r^s* 
pondit  :  Am^ii,  dico  tibi,  liodie  mecum  eris  in  paradise 
(Luc.  xxin,  i2  et  45) :  ut  sicuii  volunlali  ejus  iu 
cociis  ab  indefessis  el  CQciesiibus  virlulibus  parclur, 
ita  et  a  nobis  in  lerra  parealur,  ne  corporalis  nos 
inrirniilas  ab  exsequenda  ejus  volunlate  defleclat 
(in  coelis  enim  indefessis  quotidic  vocibus  diciiur : 
SanctuSf  sanctuSf  sanctus,  Dominus  Deu$  »abaoth  : 
pteni  sunt  coeli  et  terra  gloria  tua,  (E&ai,  vi,  5)  :  ut 
nob.s  quoque  nihil  aliud  in  opere  sit,  (c)  per  quod 


Data  quidem  tcrra  est  regum  et  gentium  superius  B  sanclificatur  nonien  ejus ;  nihil  aliud  in  spe,   per 


memoraiarum ;  sed  amissa  rursum  est.  Hodie  a  gcn- 
tibus  incoliiur,  Israel  ubique  exsul  est :  et  quomudo 
terra,  qua^  daia  esi,  hsereditas  cst?  Manet  ergo  idem 
ordo  :  ut  sub  his,  quae  corporaliter  gcsta  sunt,  ea 
quae  spirilaliier  essent  gerenda  praescripta  sinl.  Daia 
igiiur  corporum  nostrorum  terra  in  hacreditatem  csi, 
qux  antea  erat  in  Chanaan  maledicta  et  in  vitia  ino- 
bilis,  in  Basan  confusionis  pudorisquc  pleiia,  in 
Amorrhxo  exacerbans  ei  irrilans,  qiiam  possidebat 
iii  Og  iii(idelitatis  maceria,  quam  occupaverat  ia 
Seon  arbor  infructuosa.  Hxc  igitur  lerra,  soluto 
infidelitaiis  vallo,  et  excisa  ex  ea  arbore  inrnic- 
tuosa,  data  esi  hxreditas,  ei  data  tsrael  populo  suo. 
Qua;  autem  hxc  huireditatis  terra  sit,  et  qui  sil  hic 


quod  et  iii  nos  regiium  ejus  spcramus;  nihil  aliud 
in  volunlule,  pcr  quod  ci  aaierux  a  tiobis  luudes 
suiit  delerenda;.  Profeclus  hic  voli  noslri  indigouticc 
res  cst,  ui  nobiscum  nonicn  ejus  maneat  in  seter- 
num. 

23.  Memoriale  Dei.  A  Judceis  ad  Cltristianos  tran" 
siit.  —  Dehiiic  sequilur  :  Et  memoriale  tuum  (d)  tii 
generatione  et  generalionem.  Non,  sicut  sxpe,  a  sas- 
culo  in  sxculuin,  neque  a  gencralionibus  in  gcner.\« 
tiones ,  sed  in  generatione  et  geueralionem.  (It  ftnc 
iion  de  nominc,  scd  de  inemoiiali.  Memoriale  enim 
est  mcmoria  operum  Dei,  qu;c  iibro  legis  continen- 
tur.  Et  quia  lex  et  mcinoriule  Dei  in  generaiione 
priina,  Juda;oruin  scilicct,  usque  in  pleniimiincm 


Israel,  audiamus  aposioluin  Paulum  diccntem  :  Si-  C  tempoium  maiisit,  sicuii  plebi  Sodomac  et  Gomor- 


eut  portavimus  imaginem  terrestris^  portemus  imagi- 
nem  coelestis  (l  Cor.  xv,  .49).  Uic  esi  Israel,  cui 
terrx'  bealx  hujus  conlingel  hxredilas,  cui  conglo- 
lificali  in  Doinino  terreni  c^rporis  sui  erit  xierna 
possessio.  Hoc  Cliristianis  esi  proprium,  qui  Jioc  iii 
se  nonien  incolume  per  coele^tis  imagincm  usque  ad 
(inem  retinuerint. 

22.  Quod  Deo  videmur  optare^  nobis  optamus.  — 
Alquc  ila  ait ,  Vers.  15  :  Domine,  nomen  tuum  in 
«(Tcu/um.  Numquid  a  nobis  optanduin  hoc  Deo  est, 
aut  acterna  virtus  egct  voto  nostro,  ut  maneai  io 
aeternum?  Utin  nobls  potius  maneat,  opiandum  est» 
Siculi  cum  dicimus  :  Sanctificetur  nomen  tuum,  ad^ 
veniat  regnum  tuum,  fiat  voluntas  tua  sicut  in  coelo  et 


rhu!  usqne  ad  plcnitudinem  iicccati  paMia  dilata  esl : 
ita  nicnsurain  oninium  iinpictaluin  cum  prima  gc- 
neratio  explesset,  mcmorialc  Dei,  et  omniuin  opc- 
ruin  suorum  memoria  in  geiieraiionem  alteram  trait- 
siit,  in  Chrislianos  namqiie,  cum  quibus  hodic  legis 
veneralio  est,  et  (e)  prophetia,  et  nomeii  Doinini. 

24.  Dei  consolalio  de  perdito  Israel,  populus  fidelis, 
— Tcnuilautem  Iiunc  cumdem  in  consequcnlibusor- 
dinem,  dicens,VERS.  14 :  Quia  judicabit  DominuspoiiH' 
lum  suumf  et  in  servis  suis  consolabitur,  Diflerl  judicari 
cl  consolari ;  el  diirerl  populua  et  servus.  lu  scrvis 
autem  consolatio,  in  populo  vero  judicium  cst.  Po- 
pulum  Dci  Israel  sccundum  carnem  nuncupattim 
esse  quis  nescii?  Dictum  autcin  ab  Apostolo  cst: 


fVi  terra  (Matth,  vi,  9  et  10);  non  utiqtie  ha:c  Deo  D  Qui  in  lege  peccaverUnt,  per  legem  judicabunlur  (Roni. 
proveniant  optamus  :  ut  sanclificetur,  qui  sanctus  ii,  12).  J udicabit  er%o  Deus  populum  suum;  sed  in 
est ;  ui  voluntas  sua  fiat,  ciijus  factum  in  voluntate  servis  suis  consolabitur,  nempe  illis  de  quibns  Domi- 
esi.  Nostrae  hsec  potius  rei  vola  sunt,  ut  per  egrcgia  nus  ait :  Qui  credii  in  rti«,  nonjudicabitur,  sed  tran- 
fidei  noslrae  opera  nomen  cjus  sanclificelur  in  nobis;      $iet  de  morle  in  vitam  :  qui  autem  non  credit,  jam 


(a)  Tiiron.  ms.  in  maledieta  impietate  commove^ 
oant^  atque  in  nobis, 

(6)  Sic  ms.  Turon.  cum  rcg.  in  quo  lamen  a  priina 

manu,  nec  regnent;  ac  deinde  expuncto  c,  jam  rcs- 

lat  ne  regnent,  At  editi,  qutje  in  filiis  inobedientice  ope- 

rantur,  hmc  regnant  peccata;  (|uiid  subsequeiitibus 

repugnal.  Porro  tioii  hic  inemoiaulur  viriules  dia- 

boii,  qui  Rphes.  ii,  2,  nunc  operatur  in  filios  diffi' 

denlio!;  sed  Unmini,  de  quibus  Ephcs.  iii,  2U  :  Ei 

autem  qui  poteus  est  omnia  facere,,.  seenndum  virtU" 

tem  quce  operatui'  in  HQbi$f  eic. 


(c)  In  vulgatis  hic  et  infra  praemittitur  nisi  ante 
per  quod  :  reluctaniibus  mss.  Potest  particulac  btijus 
loco  subintelligi  quam  quod  sine  intermissione  can- 
latur  in  ccelis.  Tuni  per  quod,  id  esi  quo  fit  ui, 

(d)  Edili,  in  generationem,  Reclius  ms.  reg.  infe- 
neratione,  subaudil  mansit^  sicut  post  et  generatiouem 
snhintelligitur  transiit,  Turon.  habet  in  generaiioM 
et  generatione, 

(e)  In  inss.  reg  et  Turon.  prophetice.  Tum  in  Tu- 
ron.  omiititur,  et  nomine  Domim^  in  regioauteii 

ola  pariictila  et. 


765  TRACTATUS  IN  CXXXIV  PSALMIIM.  76G 

judkatus  est  [Joan.  v,  24).  Consolabilnr  autem  Do-  A  dtent;  [{e)  nares  habenl^  el  non  odorabunt ;  nianus  tia- 


mihus,  judicaio  Isracl,  in  ^ervis  suis.  In  omnibus 
enlm  fidelibus  (a)  lerrae  solntiom  habeblt  ex  d^mno. 
25.  Dei  in  l$raetlta$  benignita»  ac  benepcia.  Quam 
fherint  ingrati,  gente$  non  ita,  —  Voluissei  enim  po- 
pulum  suum,  quem  in  patribus  eorum  Abraham 
et  Isnnc  et  Jacob  elegerat,  non  Judicari  :  ob  «luem 
ipost  dlversas  plagas  iEgypium  afOixerat,  ob  quem 
in  columna  ignis  et  nubis  adsiiierat,  ob  quem  mare 
diviserat,  aqnam  e  petra  ejecerat,  manna  e  coelo 
miscrat,  legcm  posuerat,  vcniam  tantis  sact-ilegils 
iiidulseral,  tot  irreligiosorum  regna  dejeteral,  537 
prophetas  miserat,  Unigenitum  suuiti  nascl  hdmineiil 
toluerat ;  sed  tot  tantisque  beneficiis  populus  lughi- 
lus,  ct  colonus  vine:c  primus  electus,  in  ipsum  Do- 


bent ,  et  non  palpabunt ;  pedes  habent ,  et  non  ambula- 
huhl :  (f)  non  ctamahunt  in  gutture  $m  :]  neque  esl 
kpiritu$  in  ore  eorum,  Simile$  illi$  ftanl,  qui  fdciurU  ea, 
et  omne$  (g)  qui  confidunt  inei$.  Frequenter.et  in  aliis 
psalmis  id  ipsum  de  simulacris  gentium  dictum  est : 
ei  prophetia  omnis  hoc  laborat,  ut  Iiumanuin  erro- 
rem  a  siultissiuiis  his  irreltgiositatum  siudiis  averlat. 
Addurit  enim  plerique  his  impietatibus  siils  auciori- 
tatem,  ut  pretils  metallorum  honorem  diis  quos  slbi 
fecerinl  quaerant,  auro  eos  argentoque  rormando :  sed 
hoc  tantum  quod  possunt  largluntui* ,  imaglnem  scl- 
llcet  Oris ,  oculorum  ,  aurium  ,  narium  ,  manuum  et 
peduin ,  deos  suos  in  rormn  .moi-ini  corporls  adoran- 
tcs,  (h)  cui,  spiriluevolante,  os  muiumcst,  ocull  liebe- 


minum  vineae  parricidales  manus  iutulit  (Maith,  xxi,  B  ies,aiircssurdae,  norc8(»)  inanimaesunt^manusdisso- 


58),  Deum,  quantum  in  se  est,  cruciflxuiu  in  honiine 
morllficans.  Sed  elccii  sunt  servi,  quibus  vint.a 
fructum  ejus  reddcntibus  traderetur  :  in  qiiibiis 
Dominus,  judicato  populo  suo,  pietatis  su»  damnuin 
consolarelur.  Iiaque  consolantur  euni  gentes,  iu 
martyribus  et  confessioribus  el  fidelibus  suis  fruc- 
tus  ex  se  commissas  sibi  graliae  repeiidenles.  Nou 
nova  autem,  nec  hujus  tanlum  prophetae  vox  isia 
est.  (b)  Moyses  in  praeclaro  illo  Deuteronomil  can- 
tico,  cum  peccata  populi  hujus,  et  impietates  no- 
vissimas,  et  fidein  gcneraiionis  alierius  praedicaret, 
alt :  Quo7iiam  judicablt  Dominu$  populum  sutim,  et 
in  $ervi$  $ui$  con$olabitur  {Deut.  xixii,  56).  Sanctus 
etiam  Eleazar,  cum  a  principibus  populi  sui  degus- 


lutne ,  pedesrigenies,  ointie  corpus  immobile  est.  Sed 
errori  eorum  id  qubd  $36  "^^  spcrare  audent 
depulnltir  :  ut  eoriim  sint  simlles  qiios  adorant ,  vc- 
nerahtes  sirit  in  consorlio  vencratorum,  ipsi  siinula- 
crorum  modo  (j)  emortua  corpbra  sine  vitx  spiritd 
Minqueiiiii. 

i7.  FiJtetluiHi  bYJld  q^iadrAplex,  priB$tnntii$lmA$  oiH- 
tiittm—  Deihbtisl^i6  nuteih  el-rof^  i^WiWi,  iid  do(iti>ihde 
ordinein  pt^oph^litUs  sermo  se  i-eliillt»  ditiens,  Ter^. 
i9,  20  :  Domu$  hrael ,  benedicite  Doininum ;  domus 
Aaron,  benedicite  Dominnm ;  domu$Levi,be^diciteDo' 
minum ;  qui  limetis  Dominum,  benedicite  eum,  Iii  liis  no- 
mlnum  atque  officiorumdistinctionibus  onlttlem  Eccle- 
slae  pbi^bluhi  complexus  esl ;  sed  per  nuncupdtionum  et 


tare  (c)  ementituin  sacrificaium  cogeretur,  gloriam  Cl  propHebtUm  significailohem  ipsa  illa  bfHciorum  inc- 


martyrii  sub  bac  eadeiii  vocc  consuminat,  scienS 
Domiiium  in  servis  suis  voluniatem  cjus  operanti- 
bus,  judicaio  populo,  cohsulandtim. 

^6.  Contraidololaira$. — Gonverlilurdelnde  ad  de- 
pellcndum  erroremgcnlilium  ((/)  propheiico  sermone, 
ul  slullas  aique  Irreligiosas  superslitiones  ex  ipsis 
supcrsiitionum  causis  coarguai  dicens  ,-  V£RS.  15- 
18  :  Simulacra  gentiuni  argentum  et  aurum^  opera 
manuum  hominum.  0$  habent,  et  non  loquenlur ;  ocu- 
lo8  habent,  et  non  videbunt ;  aure$  habent^  et  non  au- 

(a)  Edlti  cum  ms.  reg.  lerra  :  male,  cum  proxi- 
mum  verbum  habebit  nd  Doihinum  referaiui*,  qtti 
una  Israelitic»  genlis  regione  perdita,  damnum  so- 
laiur  ex  adepiione  totius  orbis,  iu  quo  fideles  habet 
famnlos.  IUelius  iiaqne  ins.  Turon.  terrce. 

(b)  Aptid  Par.  Mox  in  pragcldro  illo  :  menddse. 
Tum  in  reg.  ms.,  Exodi  cantico,  Ai  verba  ailaia  ex 
Dcuieiuiiomiu,  nou  de  Exodo  sunt  petiia. 

(c)  Er.  posl  Bad.  ementium  sacrificatum  :  in  mar- 

J;ine  auieiii,  Suspicor  legendum^  egeiitium  tacriflcatu, 
lnjus  cdiijccliiram  iii  lexium  rcvdcavit  Lipsius.  Ger- 
maiiam  iectionem  proistant  inss.  reg.  et  Turon.  juxla 
illud  II  Machnb.  vi,  20  :  Rogabant  afferri  carne$  qui- 
bu$  ve$ci  ei  licebat ,  ut  bimularetur  munduca$$e,  $icut 
rex  imperaverat  ^  de  $acrificii  carnibu$,  Qiiod  autem 
subjicil  llilarius  Eleazaruni  prsediciis  Deuleroiiomii 
verbis  mariyrium  consuininasse ,  iton  de  Eleazaro 
tiarrat  sacer  lexius,  sed  de  septem  fbatribus ,  qhi  un^ 
€um  nialre  se  iisdem  verbis  ad  tormenta  foriiter  le- 
ren  da  cohoriabaiilur  II  Machab.  vii,  G. 
(d)  lii  ms.  Ttiroii.  priopheiicu$  sirmo. 
(e)  Unciuis  coni|treben&a  ab&uni  a  Yulgaia,  et  vi 


riia  divlslt.  tn  i^  enim  quod  dicilur  domus  /sf-ae/,  tt 
domut  Adfi9n,  el  domu$  Levi ,  et  qui  timeti$  JDommum, 
aliud  ab  alio  (k)  esse  diseernilur  :  ut »  secuiiduiii 
Apostolum  ad  Corinlhiosscribenleiri,  qua;dam  (/)  fit 
in  nominibus  distiiictio,  cuinail:  Vocati$^$ancti$,  cum 
omni5tii  q^i  invocant  nomen  Domini  no$tri  Jesu  Christi 
(I  Cor,  1,  2)  i  ut  aliud  vocalus «  aliud  sanctos,  aliud 
invocaiiles  nohien  Domini  esse  significet.  Nunc  au- 
tein  primum  israel  nuncupaii  videmus,  secundo  Aa- 
ron,  tertio  tevi,  quario  timentes  Dominum.  Et  in 

dentur  inierjecta  ex  t^salmo  cxiii ;  extant  (amen  in 
veteribdspsalterils  Rom.,  Mediolan.,Carnui.,  Germ., 
ut  in  nostris  mss.  eaque  postulai  Hllarit  ennrratio. 

(f)Iii  vnlgatis  sequens  sententia,  scil.  neque  est 
b  $pirittt$  in  ore  eorumf  buic  pr;emiuitur. 

(g)  Rcgiiis  cbdex  ac  Turon.  qui  $ptrant  in  his. 

(h)  Apiid  Bad.  et  Er.  cui  spiritusesi  sine  voluntate  : 
falsa  leciid,  bUm  moituuni  corpus  splritu  noii  minus 
eareat  quatn  voluntate.  Tum  Lipsids  loco  spiritus , 
posuii  $pecie$,  quod  et  apud  Par.  relcnlum  est.  Mm- 
,dose  in  reg.  ms.  cui  $piritii  a  voluniate.  Locum  hiiiic 
Turonensl  codicl  debemusrestitutum. 

(t)  Sic  niss.  Lditi  vero,  inane$  $unt. 

(j)  Editi,  in  emortuo  corpore  :  casiiganiur  ex  ins. 
Turon.  faveiile  regio,  in  quo  et  nwrtua  corpora, 

(k)  Vcrbiim  e$$e  abest  a  ms.  Turou. 

(/)  In  edit.  $it  in  hominibu$.  \n  ms.  reg.  fit  in  om^ 

mbu$.  Legendum  cum  Turun.  fit  in  nominibu$  :  qubd 

consentii  cuin  proxime  diclis,  In  hi$  nominum  atquc 

efficiotum^  etc.  Superior  conjunctio  «f  iiro  $icut  po- 

-     ^iia  e$i.  luferiua  verbmu  uit  ei  ms.  reg.  revocatur. 


767 


SANCTI  HILARI!  EPISCOPI 


768 


Aaron  saccrdotcs  significari  non  ambiguum  esl :  sa-  A  brum  :quomam  m  toocula  mitericordia  ejus,  Qui  frans* 


cerdos  enim  in  lege  Aaron  primus  fuil,  ei  exinde  in 
successione  ejus  sacerdoturo  honor  mansil.  lu  Levi 
auiem  ministros  oslendi  absolulum  csi  :  bxc  enim 
tribus  in  minislerium  electa  csl.  Rcliquus  auiem  po- 
pulus,  cui  non  sacerdotii,  neque  miuisierii,  scd  timo- 
ris  orficium  est ,  in  his  qui  timent  Dominum  nuncu- 
patur.  Docei  aulcm  nos  Aposiolus  (a)  supcr  omnes 
hos  esse  Israel ,  cum  aii  :  El  quotquot  regulw  iiuic 
ob$ecundabuntf  pax  $uper  eos  et  misericordia ,  el  super 
Urael  {Gal,  vi,  16).  Sacerdotes  et  ministri  orficii  sui 
regula  in  eo  quod  agunt  coniinet ;  sed  prxstat  longe 
volunlate  niagis  aliquid  agere  ,  quam  lege.  Et  opii* 
mum  est,  por  ministerii  ordinem  non  solum  salisfacere 
ministerio,  sed  per  doctrin»  scienliam  et  fidei  calo- 
rem  ad  cognitionem  Dei  coniempldtionemque  con  •  B  ^i^^ 
lendere.  Eum  ergo  ,  qui  Deum  intelligens  ei  videns 
esset,  quod  est  proprium  Israel,  in  prinio  benedicen- 
tium  ordine  coUocavit  (  qui  officium  in  quo  esset , 
atque  Iionorem  sacerdotis,  hac  ipsa  cogniti  per  fidem 
et  conlemplali  Dci  virtute  praecelleret )  :  quia  cum 
plures  sint  Aarou,  id  est  sacerdotcs ;  pauci  tamen 
Israel,  id  est  qui  cognitione  mentis  Deum  contero- 
platnri  sint,  reperientur.  Hi  ergo  primum  ad  bene- 
dicendum  539  advocantur  :  cstcris  aliis  post  eos» 
in  eo  quo  et  ipsi  essent  officio,  benediciuris.  Sed 
benedicunt  Deum,et  domuslsrael,  et  doinus  Aaron, 
et  domus  Levi,  ei  omnes  qui  (irocnt  Dominum  :  eum 
scilicet,  qui  est  benedictus  Deus  ex  Siun,  qui  habi- 
tat  Jeriisalem  ,  sancium  montem  Sion ,  et  civitatem 


duxit  populum  suum  in  desertum :  quoniam  in  swcula 
misericordia  ejus,  Qui  perduoUt  aquam  de  pelra  rupi$  : 
quoniqm  in  saucula  misericordia  ejus.  Qui  percuuit  r«- 
ges  magnos :  qnoniam  in  sacula  misericordiaejus.  Seon 
regem  Amorrhwornm  :  quoniam  in  swcula  misericordia 
ejus.  Et  Og  regem  Basan  :  quoniam  in  sa^cula  miseri" 
cordia  ejus,  Et  dedit  terram  eorum  han^editafem :  quO' 
niam  in  seecula  misericordia  ejus.  Quoiiiam  tn  /tttnii/t* 
ta'.e  nostra  memor  fuil  nostri  (II il.  addit  Dominus) : 
quoniam  in  scecula  misericordia  ejus.  Et  redemit  noi 
de  ininiicis^liQ  nostris  (II il.  de  manu  inimicorum  not- 
trorum) :  quoniam  in  swcula  misericordia  ejut.  Qid  dat 
escamomnicarni:quoniam  in  scecula  misericordia  e/ni. 
Confitemim  Deo  cceli :  quoniam  in  scecula  misericardUt 


TRACTATUS  PSALMI. 

1 .  ScripluroB  diguilas,  Ob  inconsiderantiam  tilescii, 
—  Non  esi  otiosus  propheticus  sermo,  neque  ei  ina- 
nibus  ac  supeifluis  causis  spiritalis  loquela  est.  Si 
cnim  in  viris  prudentibus  cxspectari  id  maxime  so- 
let,  ut  ea  quac  loquuntur,  gravitate  eorum  docirina- 
que  digna  sint;  omnisque  sermo  non  sit  fortuitos  ct 
vagus,  sed  e\  rationabilibus  causis  profectus,  et  ex- 
spectationi  nudicniium  utilis,  et  (b)  auctoritati  con- 
gruus  disserenlium  :  quanto  magis  id  coelestibus  elo- 
quiis  opinandum  esl,  ul  quidquid  in  his  (c)  est,  ex- 
cclsum,  divinum,  rationabile  et  perfectum  esse  exis- 
timetur.  Sed  plerumque ,  immo  semper,  vitto  nostro 


ccDlesiem,  Ecclesiam  primilivorum ,  manentium  cl  C  ^^^»^'^;  »*  1"»^  ^y  »"  «^^^®«»^  nudimus,  auribus  at- 


scriptorum  in  coelis ,  in  DominonostroJesuChrisio, 
qui  est  benedictus  in  sxcula  saecuiorum.  Amen. 

PSALMUS  CXXXY.  : 

Alleluia, 
Confitemini  Domino  :  quoniam  bonus ,  quoniain  in 
soBcuia  misericordia  ejus.  Confitemini  Deo  deorum: 
quoniam  in  saicula  misericordia  ejus.  Qui  fecit  mira- 
bilia  (Hil.  addil  magna)^  solus  ,  quoniam  in  swcula 
misericordia  ejus.  Qui  fecit  coelos  in  intellectu  :  quo- 
niam  in  sascuta  misericordia  ejus.  Qui  firmavit  terram 
super  aquam(kh\.  aquas)  :quoniam  in  sceculamisericor- 
dia  ejus,  Qui  fecit  lummaria  magna  sotus  :  quoniam  in 
smcula  misericordia  ejus.  SoUm  in  potestatem  diei . 


que  animis  nosiris  longe  ab  his  percgrinaniibus  ne- 
gligamus :  ut  per  audiendi  incuriam ,  vilescat  apud 
nos  dictorum  coelestium  dignilas.  Cuin  iii  lectionis 
tempore  (d)  rationes  supputamus,  iras  concipimus  , 
injurias  cogitamus  ,  luxus  recolimus  :  tunc  ad  hxc 
occupatls  nobis  surdaeaures  sunt,  et  bcbcs  mens  est; 
et  si  qtiid  forte  in  aurcs  nostras  corum  qiiae  legan- 
tur  inciderit,  viriulem  tamen  dictorum  obrulus  sx« 
culi  curis  animus  non  seniit :  et  quorum  intelligen- 
tiamnon  consequitiir,  levem  exisiimabit  auctoriiatem. 
2.  Scripiurte  muUimoda  doctrina.  Cur  libri  ejus  plu' 
res  ac  varii,  —  Oinnia  auiem,  qu9C  in  librts  prophe- 
ticis  sunt,  maximum  humanae  et  salutis  et  doclrinae 
profectum  in  se  habent,  nostrique  causa  universa 


quoniam  in  sascula  misericordia  ejus.    Qui  perciusit  D  scripta  sunt  :  ut  nunc  nobis  iiislitutionem  vitae  inno- 


/Egyptum  cum  primogenitis  eorum  :  quoniam  in  sa:* 
cula  misericordia  ejus.  Et  eduxit  Israel  de  medio  eo- 
rum  :  quoniam  in  swcula  misericordia  ejus.  In  manu 
forii  et  brachio  excelso :  quoniam  in  scecula  misericor- 
dia  ejus.  Qui  dinsit  mare  Rubrum  in  divisiones :  quo- 
7iiam  in  sascula  misericordia  ejus.  Et  transduxit  Israel 
per  medium  ejus :  quoniam  in  saicula  misericordiaejus, 
Et  excussit  Pharaonein  et  virtutem  ejus  in  mare  Ru- 

(a)  Iii  mss.  reg.  ei  Turon,  prw  omnes :  qua  lcctione 
aptius  significatur  Israel  iribus  aliis  ordinibus  pras- 
-' ire. 

)  In  vulgatis,  auctori.  Reponimus  aucunitati  ez 
reg.  et  Turon.  qui  antea  babent  expetitioni^  non 
mi'. 


centis  afferreni,  nunc  scientiam  Dei  iutimarent,  nnoe 
origitiis  naturxque  noslr»  cognitionem  tribumot , 
nunc  futurorum  intelligentiam  non  spe  tantum ,  sed 
raiione  prseslarent ,  nunc  causas  unlversiiatis  hujos 
ortusque  proferrcnt,  et  humanum  sensum  tantariua 
rerum  intelligentiae  ine^pacem  ad  capiendam  honMi 
cogniiioncm  variis  dociriiia;  gencribus  disienderent. 
Partibus  enim  quibusdam  et  divisionibus  opus  foit , 

(c)  Ediii,  tn  his  excelsnmest^  hac  metathesi  seateB- 
tiam  Hilarii  prorsus  confusam  exhibebant.  Excelim 
quippe  ad  esse  existimetur  cum  cseieris  referendoii 
est. 

(d)  I(a  ms.  Turon.  Editi  vero»  roftoiiaii. 


769 


TRACTATUS  !N 


pcr  qiins  sensim  sub  usu  exercilationis  assiduo  opi- 
nio  saiiem  incomprehensibiiis  'nobis  hujus  inlelii- 
gcntix  posset  irrepcre.  Piures  prophelac  sunt,  (a)  ei 
ingenlia  eorum  copiosaque  dicta.Plures  eiiam  psalmi 
sunt ,  et  singulis  mulia  et  varia  congesta  sunt.  Et 
qaamquam  orones  unam  alqiie  eamdem  in  se  doc- 
Irinac  rormnm  compleclantur  :  Jiversis  lamen  insti- 
tulis  in  camdem  nos  scientiae  viam  dirigunt;  non 
omnia  in  unum  congcrentes  ( incapaccs  enim  omnium 
surous^fSedpartesS^lP^i'^'^"^  explicanies:  utperid 
quod  singula  cognosciintur,  proficiatur  ad  multa.  In 
lioc  aniem  psalmo,  quia  singiilis  ojusdem  rei  argu- 
menta  diversa  sunt,  id  contineiur  ,  ul  cnusam  uni- 
Tcrsitaiis  hiijus,  id  Qst ,  cur  coelum,  cur  terra,  cur 
homines,  cur  coelera  sint,  ex  boniiate  ac  misericor- 
dia  Dei  prorectam  intelligamus  per  id  qiiod  dicilur , 
Vers.  1  :  Confitemim  Domino  :  quoniam  bonus,  quO" 
niam  in  scscula  miserieordia  ejus. 

5.  Confessio  duplex.Confessio  peccati  quid.Profesiio^ 
nem  Mel  deiinendi. — Vers.  i.  Ac  priinum  in  eo  quod 
ita  coeptum  est,  confitemini  Domino^  diiplicis  intelli- 
genti%  signincationfTertur :  iit  aul  Deum  inconfessione 
laudemus,  quia  bonus,  quia  misericordia  ejus  in  sse- 
cula  sit  ;  aut  peccata  noslra  conOteamur  {b)  ei,  ab 
60  indulgenda  quia>  boiiiis  est,  et  cujus  indenciens 
misericordia  sit.  Utrumqiie  naturae  nostrae  conve- 
niens  esi ;  ul  et  eum  nd  cujus  cognitionero  nascimur 
laudemus,  cl  ei  i  qui  honus  et  misericors  in  sancula 
sit,confiieamurpeccala  sub  agnitione  peccati.  (c)  Non 
enim  confcssio  est,  Dco  qui  nihil  ignoral  ea  quae 
gcsseris  confiteri  :  quia  coiifessionc  ista  Deus  non 
eget ,  cujus  cogniiiOni  nihil  occultum  esl ,  cujus 
(d)  aditui  nibil  inyiuni  esl,  cujiis  virluti  nihil  reliquiim 
est,  extra  qucm  locus  nullus  csi.  Sed  confessio  cst, 
reiscilicet  ejiis  (e)  qux  ignorabatur  professa  cogniiio, 
ex  alierius' judicii  opinione  in  nlterius  nitelllgentiae 
proficicns  senteniiain.  Ulile  enim  sibi  ac  jucundnm 
quisqiic  esse  anlea  existimaverat,  raperc,  cxdere, 
furari,  siiperbire,  potare  ,  scoriari :  sed  ubi  hxc 
omnia  aelernje  dainnationi  obnoxia   esse  cognovit. 


CXXXV  PSALMUM.  770 

A  cogniiis  his  confiictur  errorein.  Conressio  auiem  er« 
roris,  proressio  esl  desinendi  (Iia  iufra  in  ps,  cxxxvii, 
n.  3).  Desinendum  ergo  a  peccalo  esl,  ob  quod 
pcccaii  coepia  conressio  est.  Cxiernm  extra  ve- 
niam  est,  qui  peccatum  cognovit,  nec  cogniium  con- 
fiietur. 

4.  Intermittenda  none$t  etibm justifieatis. ^Confiicn^ 
dum  autem  semperest :  non  quod  peccanduro  semper 
sit,  ut  semper  sit  confitendum  ;  sed  quia  peccati  vc- 
teris  et  aniiqui  {f)  uiilis  sit  inderessa  coiifessio.  Do« 
cet  auiem  Spiritus  sanctus  semper  confiiendum,  cum 
ait  per  Prophelam  :  Justus  ipse  sibi  accusator  est  in 
primo  sermone  suo  {Prov.  xviii,  17).  Justus  non  se 
ex  praRseniibiis,  sed  ex  praeteritis  accusat :  cui  enim 
adesl  pracscntium  accusatio,  jusii  nomen  542  aufer' 

B  tur.  Ei  audinmus  se  iapostolum  Paulum  ex  praeteritis 
arguentem,  cum  ait :  Quia  nonsum  dignus  vocari  apo* 
stolusy  propter  quod  persecutus  sum  Ecclesiam  Dei. 
Gratia  autem  Dei  sum  id  quod  sum  (I  Cor.  xv,  9  et 
10).  Ilaec  est  illa  jusli  viri  vera  confessio,  quae  justi- 
liam  praeseniem  ex  pr.Tteriiorum  conscieniia  etcon* 
fessione  commendat.  Ad  quam  ei  aiibi  per  prophc- 
tam  monemur  :  Confiterc^  inquil,  peccata  tua  priotf 
ut  justifieeris  {Esai.  xlhi,  26).  Ad  hanc  ergo  con- 
fessionem  in  psalmo  vocamur  :  quoniam  bonus,  quo* 
niam  in  saeculum  misericordia  ejus  ;  confessionis  no- 
strae  hunc  impensiore  maxime  fide  (a/.  fidei  fiducia) 
invocanles,  quia  cui  confilemur,et  bonus  est,  et  ne- 
scii  miscricors  esse  desinere. 

5.  Deus  deorum,  id  est,   beatorum.  Gloria  alerna 
Q  maxima  causa  Dei  misericordia.  —  Vers.  2.  Confi* 

tetnini  Deo  deorum  ;  quontam  in  S(ecula  misericordia 
ejus.  Ut  in  Evangeliis  responsione  Domini  ad  Sad- 
ducacos  docemur,  noii  est  Deus  mortuoruro,  sed  vi- 
vorum  {Matih.  xxii,  3^)  :  pcr  quero  et  dictum  est : 
Ego  dixiy  Dii  esds,  et  filii  Excelsi  omnes  {Joan.  x, 
34).  Non  dignatur  Deus  corruptibilium  et  (g)  mortuo- 
rum  Deus  esse  :  sed  eorum  qui  in  coelcstem  gloriam 
transformnndi,  cxuti  vcierc  homine  tcrreno,  novum 
qui  in  coelis  induerunt^  qui  conforroes  erunt  corpori 


(a)  Reg.  ms.  cum  Turon.  et  intelligentia  eorum  co- 
piosa  qucedicta  sunt.  Plures^  etc. 

(6)  Vocabulum  ei  deest  in  vulgatis  :  post  guod  ia 
reg.  ms.  ac  Turon.  sequiiur  quia  bonus  est^  omissis 
verbis  ab  eo  indulgenda. 

(c)  In  vul^aiis ,  non  enim  necessaria  est  confessio 
Deo  qui  nihtl  ignoret,  ut  ea  quas  gesseris  confitearis. 
Quia  professione  ista  Deus  non  egel,  etc.  leclio  intcr- 
polaia  et  corrupia.  Nec  melior  est  qux  in  reg.  ms. 
exliibetiir,  non  enim  confessio  est  a  Deo-qui  nihiligno- 
ret^  ud  proprie  hominis  est  ea  quiB  gesseris  confiteri, 
Interroedia  illa  ytvh^^sed  proprie  hominis  est,  exslnnt 
quoque  in  ms«  Turon.  caeiera  consentiente  cum  Mi- 
ciaceiisi.  ciijus  leclioncin  uli  sinceriorem  prairerimus. 
Cerie  llilarius  hic  non  confessionis  necessiiatcm  ex- 
plicat,  scd  naturam  :  quam  non  iii  eo  siiam  docet, 
ntDeo  iioia  quis  faciat  peccaia  sua,  sedutipse  agno- 
scai  peccata  ca  esse,  ei  fugienda  quae  prius  sectaba- 
lor.  Unde  et  proxime  aiebat,  ut  confiteamur  peccata^ 
Dou  quomodocuroque,  sed  sub  agnitione  peccati. 

(d)  Lips.  ct  Par.  Erasmum  secuii,  auditui :  contra 
veterum  libroruin  fidero  et  Hilarianam  phrasim.  Tum 


in  reg.  ms.  cujus  virluti  nihil  inreliquum  est, 

(e)  Apud  Par.,  quoB  ignoratur  ,  consentientlbuS 
mss.  ex  quibus  proxime  adjeciinus  partlculam  ict- 
licet.Hic  rursum  declarai  Hilariusconfessionemesse 
praeconcepti  de  re  aliqua  falsi  judicii  professam  mu* 
tationem.  Nemo enim^  inquit  in  ps.  cxxxvii,  n. k^quod 
D  agit,  ad  id  agendum  non  aut  fructu  oblectationis  alicun 
jusy  autjudicio  bonas  in  eo  opinionis  aggreditur  :dum 
aut  rectum  putat^  aut  eo  gaudet,  Conlessione  autem 
agiioscit  qiiisque  ac  profitetur  id,  quod  reciuro  aut 
jucundum  et  uiile  opinabatur,  iniquum  esse,  inalam 
ac  pcrniciosum  :  adeoque  priorem  sententiam  mutat 
et  emendat. 

(/)  In  regio  codice  ac  Turon.  luta  sibi  sit,  Hujus 
modi  confessio  vera  nuncupalur  in  ps.  cxviii,  num. 
13,  quia  vera  peccati  confessio  est,  sine  intermisHone 
temporis  pcmtere.  Quo  ex  loco  necnon  ex  tract. 
ps.  cxuv,  n.  18,  conlirmatur,  uuod  observavimus  , 
plerumque  apud  Hilarium  confessionis  iiomine  pos« 
niteniiam  totani  et  non  partein  ipsius  significari. 

(g)  Iq  Tulgatis,  morioltitm ;  falsalectio. 


77!  8ANCTI  HILARII  EPISCOPI  m 

glorix  Dei.  Ei  (a)  deos  bog  erfici,  Ucet  et  ul  fidei  eo-  A  Ilorum  ergo  lalium  dominorum  Deut  dominus  csi, 

Yocans  eos  per  spem  seterDiiaiis*  ui  domini  sini,  oi 


rum  rneritum  exigat,  iamcn  ca  maxima  causa  est, 
guoniam  in  sceculum  miiericordia  ejus,  Noo  ilie  eguit 
dcoruni  Deus  nuncupari :  scd  boniialis  et  misericor- 
di;c  sux  esl,  ut  deos  Eaciat,  honorem  nominis  sui  ex 
afTeciu  misericordi^  et  bonilatis   impertiens. 

0.  Reges  ei  domini  eunt^  qui  carni  non  urviunL  Ho- 
rum  Deus  Dominus.  — Vebs.  5.  ConfilenuHi  Donun§ 
dominorum  :  quoniam  in  stecula  misericordia  ejui^ 
Deos  plures  nuncupari  sivc  in  coelo ,  sive  in  ierra, 
Aposiolus  docuii;  ui  nou  solum  buroauae  naturad 
isiud,  sed  spiriiali  (angelicae  ex  Tract,  superiore  n.  9) 
compciere  videreiur,  cum  ait :  Sed  et  u  sunt  dii  qui 
nominanlur  in  cmlo  et  in  terra  (1  Cor.  vm,  5),  per 
coeli  ei  ierr»  significationem  utrique  naturae  nomen 


in  hia  dominis  Deus  dominus  sii  ;  et  hoc  non  ob 
aliam  causam,  nisi  ob  id,  quia  m  seecula  miaericwdia 
ejus :  donans  nobis  (e)  per  ffiiernne  misericordix  wm 
benigniiaiem,  ul  effcctis  nobis  dominis,  dignisiBMis 
quorum  ipse  sitduminus. 

7.  Dei  est  quidquid  per  honunes  geritur  miraHU. 
—  Vers.  4.  Qu»  feat  mirabilia  magnti  8oIm$.  h\  plwi- 
mis  quidem  humanorum  operum  gesiis  molta  magM 
et  mirabilia  exsiiterunt :  sed  quidquid  in  his  gesiM 
est,  ad  eum  referiur,  cujus  virius  illa  gcssit.  Mulia 
mirabiiia  Moyses  in  iEgypio  egii :  sed  lesiimonium 
magi  incaniaioresque  perhibeni,  quia  in  operibos  il* 
lis  digilus  Dei  est :  sicul  scriplum  est :  Dixeruni  ergo 


boc    compeiens   esse  demonsirans.  Idem    quoque  B  incantatores  Pharaoni,  digitus  Dei  est  hoc  (Ejod,  vui, 

i9).Ez  quo  ostenditur  virtuiero  Dei  per  Moysen  ope* 
raiam  fuisse,  cujns  tum  iila  minislerio  gerebaniur. 
Magni  quoque  miracuU  iilud  fuii  tum,  cum  dicenle 
Jesu  Nave  sol  stetii  conira  Gabaoa,  et  hiDa  conini 
vailem  (d)  Haylon  (Jos.  x,  12).  Nescio  quid  boc  mi- 
rabilius  effici  possit  :  cum  in  verbo  liominis  sol  ct 
luna  in  diei  unius  moram  ex  cursus  sui  lege  deteoii 
suni.  Sed  virtutis  bujus  auciorem  Scripiura  mox  ad* 
didit,  dicens  :  Non  fuit  dies  talis,  neque  priu$  neque 
postea^  ulsie  exaudiret  Dominus  hominem  :  quia  De- 
minus  pugnavit  pro  IsraeL  In  eo  enim  quod  Jesus 
exauditus  est,  et  pugnabat  Deus  in  Isrul  {Ibid.,  14); 
virtus  ejus  in  gestis,  qui  et  pugnabat  et  exnudivil, 
ostcndiiiir. 

544  S*  Ccelum  primum  et  qum  angehrum  stfito.— 
Vers.  ^.Qmfecitcmlos  inintellectu  :quoniaminneeuium 
misericordia  ejus.  Faciendorum  (e)  soh  roiserloordla 
su»  causa  esi ;  neque  enim  eguit  ui  fiercnt.  Sed  qui 
bonus  esi,  in  id  universa  fecit,  ut  plores  boniuiis  soas 
copiis  ulereniur.  Fecii  auiem  coelos  io  Intelleau, 
non  (f)  irraiionabiles,  neque  informes,  neque  coofu- 
sos  et  inordinatos.  Sed  cum  regionem  (g)  cognitioiii 

(c)  Regius  codex  cum  Turon.  per  eetermtatem^eic, 
quorum  spei  (non  ipse)  sit  dominus. 

(d)  Posirema  ediiio  Par.  jiixta  Vulgalam,  AjaUm. 
Ms.  Mic.  Helloim.  reg.  ei  Turon.  ut  apud  Oriffencm. 
Elom.  GrsRc.  aa&v.  r  o     ,    . 

(e)  Vocabulum  coelornm  bic  in  viilgaiis  subjicitur, 
quod  videiur  melius  abcsse  a  mss.  rcg.  ei  Turon.  ui 
ad  universas  rcs  factas  pcriineai  h.iic  proposiiio. 

(f)  Hoc  esl,  non  irraiionahililcr,  sed  sapieniia  al- 
que  raiione  moderanie  ordinatos,  vel,  ui  habes  in- 
ferius,  per  profectus  rationabitium  moderationum  lem- 
pcralos.  Quod  noundum  fuit,  ne  Hilarins  cum  Ori- 
gcne  aliisquc  veieribua  ccelos  animatos  scnsiaso  eii- 
stimareiur.  Ab  bac  seotentia  alienuni  eum  fuisse 
saiis  liquet  ex  tract.  ps.  cxxii,  n.  i  et  S.  Noque  vere 
hic  dicit  ceeUis  cognitione  pracditoe,  sed  regionen 
eoruro  esse  qui  Deuro  essent  cogniiuri :  neque  iilos 
vocat  aut  ibroiios,  aui  dominaius,  ete.,  sod  eorwi 
eedes. 

(g)  in  vulgalis,  cognitiomM  su(e.  Rectius  mss.  reg.ae 
Turon.  eogmUoni  suee^  boc  esi,  vel  in  qua  se  cegao- 
sceiidum  praeberei,  vel  desiuiaiam  viriuiibus  qu£  ad 
cognoscendum  se  gignerentur.  Non  auiein  frMtra  bis 
inUniius  praedicatttr  Deus  ;  ne  videl.  loeo  < 
Uir  includi,  dum  locus,  in  quo  se  eognc 
prasbeat»  finitus  assignatur. 


Aposiolus  Domioum  dominorum  essesignificai,  cum 
ait :  Rex  regum  el  Dominus  dominantium  (I  Ttni.  vi, 
15),  dominatus  in  viles  et  in  degeneres  indignus  Deo 
csi.  Rex  ille  regum  esi,  et  Dominus  dominorum,  ul 
cst  Deus  deorum.  Et  deos  quidem  qnos  significet,  non 
ambiguum  esi :  de  quibus  dixit  :  Deus  steiii  in  if/na* 
goga  deorum  (Pi.lxxxi,!).  Reges  aulem  idem  Aposto- 
lus  543  absolule  osiendii,  dicens:  Jam  sine  nobis  re^ 
gnatiSf  et  ulinom  regnaretis  (lCor.  iv,8).Reges  sunt  iii 
quos  non  regnat  peccaiuro,  qui  doroinaniur  corporl* 
bus  suis,  quibus  est  (b)  in  jussubdiiaeetsubjeclae  sibi  , 
carnis  imperium.  Ui  crgoreges  suni,  et  horum  Deus 
rcx  esi.  Ili  eiiam  domini  sunt,  qui  non  erunt  servi 
peccaii :  quia  qui  facit  peccatum,  servus  est  peccati 
(Joan.  VIII ,  54).  Dominandum  ergo  peccato  est,  non  G 
serviendum.  Domini  auiem  siiiit,  qui  liaec  peccaii  cor- 
pora  dominationi  suae  per  subjectionem  vitiorum 
suomm  peccaiorumque  subduni.  Novitse  esse  Apo^ 
stolus  corporis  sui  dominum»  cum  ait :  Subjicio  enim 
nuhi  corpus  nuum^  et  in  iervitutem  redigo  (I  Cor.  ix» . 
27).  Qui  ifi  serviiuiem  redigit,  domini  necesse  est 
jure  in  s^itutem  eum  qui  servitunis  est  redigat» 

(a)  Turon.  codex,  el  ul  deos  hos  effidat.  Tum  post 
Ucet,  ex  regio  adscivimus  pariiculas  el  ut,  qux  in 
cxieris  desiderantiir.  Tria  hic  Hilarius  docei,  i**  nd 
gloriam  .'ciernam  dari  meriiuni,  V  gloriam  illam  fi- 
dei  merilo  commensurari,  proui  scil.  /idei  meritum 
exigat ,  demum  hiijus  promerendx  prascipuain  ac 
maximaiii  causam  esse  Dei  misericordinm  :  cum  ni- 
miruni ,  uti  iradil  Augustiiius  ,  epist.  cxciv,  ad 
Sixluin,  n.  19:  Omne  bonum  meritum  non  in  nobis  fa- 
ciat  nisi  f/rafta,  et  cum  Deus  coronat  merita  nostra^ 
nihil  atiud  coronet  quam  munera  sua.  Hino  llilarius  in  j) 
ps.  Lxii,  n.  7,  et  in  ps.  cxviii,  num.  15,  vilam  aeier- 
nain  vocat  misericordiam.  Quod  rursum  iltusicant 
h:cc  Aiigusiini,  lib.  de  Corrept.  et  Grat.,  c.  13  : 
Sine  ulta  dubitaiione  confitendum  est,  ideo  gratiam  vt- 
tam  mternam  vocari^  quia  his  meritis  redditur^  qurn 
gratia  contulit  homini. 

(b)  Bad.  in  hujus.  Erasmus  deinde  expunxii  partf- 
culam  in  ;  qme  postea  apud  Par.  resiiiuia  esi.  Reg. 
ms.  in  his.  Ex  Turon.  reponlmiis  m  i'tif,  quo  nomino 
dominaniis  aucioritas  signiflcaiur.  Vide  tract.  ps.ii, 
n.  i^,  ubi  inter  alia  Chrisiiis  prsdicatur  in  nobis  re« 
gnare,  cum  per  eum  ipsi  dominorum  in  no§  jure  rogna*' 
mus.  Pauio  anie  in  eodem  ms.  Reges  sunt  in  quibue^ 
noii  in  quos;  et  superius,  domiuaius  in  mUbus  ot  de- 
gen^bus  indignus  Deo  est ,  etc. 


773  TRACTATUS  IN  CXXXV  PSALMUM.  774 

sii:€  qui  inrinilus  cst  coUncnret;  coelo  superiore  at-  A  bilaiionis  congrusc  (c)  deputari.  Sed  et  alia,  quorutn 


quc  primo  eodemque  in  orbcm  coliocnto,  lerminum 
quemdam  Virlulibus,  (a)  qu;e  primx  ad  cognoscen- 
dum  se  gignerentur,  inclusit.  Neque  enim  gignendie 
crcaliones  virlutem  inconspicabilis  Dei  ferre  potuis- 
scnt,  nisi  nalur»  tcmperatioris  objcctu  sedem  banc 
moderate  ad  infirmitalem  hubititionis  incolerent. 
Aquis  eicnim  clcvaiis  ipsam  illam  primi  coeli  nalu- 
ram  lemperavit,  qux  (b)  circumfusi  Dci  accensa  vir- 
lute,  ncquaquam  ab  inferioribus  esset  patienda  na- 
luris. 

9.  C<rJum  inferius  muUiplex,  firmamentum  vocatur. 
— Coelum  voro  inferius,  non  uniforme,  sed  mulii- 
plex  tetendit :  quod  totum  firmamenlum  nuncupans« 
valida  ad  sustentalionem  aquarum  superiorum  tem- 


cognilioncm  futuris  temporibus  proiniiiil,  esse  signi- 
ficat,  cum  ail :  El  snper  omne  (d)  nomen  quod  nonti- 
nalur,  non  tolum  in  koc  kbcuIo^  ted  etiam  in  fuluro 
(Eplie$.  1 ,  21).  Sed  de  numcro  Apostolus  nibi)  do- 
cuit :  et  nescio  an  tacuerii,  an  ignoraverit.  Nunc 
enim  et  professus  est  se  ei  parte  cogno^re :  et  ta- 
mcn  cum  raptus  ad  coelos  est,  audiase  se  quse  non 
sint  loquenda  testatur  (I  Cor.  xui,  9).  Nobis  sufO- 
cii  plures  coelos  scire  esse :  quippe  cum  et  cceli  coe- 
lorum,  et  aquae  quae  super  coslos  sunt  laudent  Do- 
roinum. 

545  ^  ^  •  Terrw  $itutf  et  immensilat  Dei, — Sub  infe- 
rioreaulem  superioriscirculi  coelo  quod  firmamentum 
nuncupavit,  tcrram  inferius  collocavit :  quam  mediam 


perationemque  aeris  nostri  firmitale  solidavit.  Et  id-  B  ^^t^pcn<icns  et  confirmans,  iia  manendi  (e)  sedem 


circo  plures  coelos  doctrina  propbetica  prodidit :  quia 
necessarium  naturce  nosirae  fuit,  per  momenta  qua;- 
dam  et  profcctus  rationabilium  moderalionum,  re- 
gionem  hanc  indulli  nobis  ad  praesens  babitaculi 
tcmperari. 

10.  Denumero  ccelorum  non  conttat.  *-  Dc  numero 
vero  ccelorum  nihil  sibi  humanx  doctrinx  temeritas 
pr.'csumai.  Apostolus  usque  ad  lertium  tanlum  coe- 
him  sesc  raptum  intelligit.  Plures  quidem  tbronos, 
dorainatus ,  potestates ,  principalus  conuumecat 
(II  Cor.  XII,  2),  quibus  necesseesl  proprias  sedes  ha- 

(a)Bad.,  Kr.  etLips  cum  mss.  reg.  el  Turon.  qu(e 
primum  angelos  ab  Hilario  virtutes  appdbri  jam  ob- 
scrvalum  est.  Et  ex  subjectis  manifeslum  est  bic  gc- 
ncrali  virtutum  nomine  thronost  dominatns,  potesla- 
ics,  etc,  comprebendi.  Ex  quibus  facile  conncereinr 
eum  seiisisso  primuin  illud  ac  superius  coeluin  anle 
aiigelos  fuisse  condiluin,  nisi  lib.  adversus  Auxen- 
lium,  num.  5,  diserlis  verbis  nffirinarct  angelos  ante 
omnia  omnino  ssecula  ct  lempora  conditos.  (2uo  in 
leco  commodius  forsilan  illius  ea  de  re  sentcniia  ex- 
pendetur. 

(6)  Ediii,  siip^rnt.  Conciiinius  mss.  re^.  et  Turon. 
mrumfuti.  Ab  hoc  igne  ex  prxsentia  Dei  circumfusi 
primum  iilud  cceluin  empyreum  forsiian  cognomina- 
ruQt. 

(c)  Regius  codex  soliis,  demutari,  Tum  accedcnie 
ctiam  Turon.  ted  et  aliquorum  cognitionem.  Poslea 
ante  verbum  estein  Turon.  superscripia  esl  parti- 
cula  et. 

(d)  Xhesi  nomen  a  mss.  reg.  et  Turon. 

(e)  Ita  mss.  reg.  et  Turon.  Hac  auiem  in  vulgatis 
sic  circuniferebantur:  ita  manendi  sede  moderatus  est, 
til  pariiu»  undique  mensuris  ponderibusque  librata  et 
tuiittrQta  consitierel  :  ut  it  qui  infinilut  ett  Deut, 
primo  illi  superioris  coeli  circulo  circumfuse  superemi' 
ttens  wqualibus  cx  omni  transfusione  sua  spatlis  omnia 
virmiii  tuw  spiritu,  etc.  lii  bis  quoddam  habemus  to- 
tius  niundi  sysiema ,  quo  duo  maxiine  demonstrare 
velle  videlur  Hilarius,  el  coelorum  scilicel  ordinem, 
el  iminensitatem  divinnm  a»que  omnia  penelranlem. 
Hujus  rei  gratia  repraesentat  inundum  velul  orbein, 
Deum  vero  ei  velut  ignein  circumfusum.  Priraum 
orbis  circulum  seu  coehim  ea  Dei  virtute  suecensura 
docet,  quam  ferre  nulla  creata  res  valeat.  Huic  sub- 
sternit  temperntas  aquis  interjacentibus  angeloriun 
sedes,  pro  diversis  ordinibus  diversas,  quas  etdiver- 
sos  coelos  nuncupari  videtur  permiitere.  Subjicit  his 
coelum  inferius,  quod  licet  non  uniforme,  sed  mulU- 

glex ,  uuo  tamen  firmamenli  nomine  compreh^iidit» 
>emum  interpo&iia  aere  lerram  ia  orhi»  ineditimto 
coUocat.  Ex  quibus  conficit  Deum  tott  orbi  sequaliter 


moderatus  est,  ut  paribus  undique  mensuris  medit^ 
tatem  circuli  quo  conclusa  est  obtineret :  ut  is  qui 
infinilus  estypriino  iUisuperioriscoeii  circulo  circum^ 
fusus  aequalibus  ex  omni  circumfusione  sua  lineis 
omnia,  virtutis  suae  (f)  spiritu  in  usum  ac  naturaiB 
aiiimantium  temperaio,ea  qusccrearentur  attingeret. 
Apostolus  enim  ail :  Qiiiii  in  ipso  vivimut^  et  movemur^ 
et  tumut  (Act.  xvii ,  28) ;  per  quod  ostenditur ,  ler- 
ram  (g)  in  medio  ejus»  tamquam  ia  transfusi  Spiritua 
ambitu,  conslitisse  :  cum  in  Deo  omues  et  vivamus^ 
et  moveamur,  ei  simus,  Quod  aoiein  (h)  in  omnia 

circumfusiim,  eumdcm  pariter  omni  ex  parte  sequa- 
liter  atlingere  atque  penelrare.  In  biscarnaliresis- 
tciidum  est  cof^itationi,  ne  corpoream  Dei  circumfu- 
sionem  atque  transfusionem  animo  fingamus.  Ab 
C  hnjusmodi  asseroiida  quamabhorreatHilarius,  liquet 
cx  tracl.  psal.  cxxix ,  n.  4  ei  6 ;  psal.  cxviit,  n.  8  ; 
psal.  Gxxix,  n.  5.  Sed  quia,  ut  iu  psal.  cxx,  n.  il, 
docet,  infirmitat  intelligentias  nottrte  contequi  inviti" 
bHia  non  potest,  nisi  per  visibilium  comparationem,  ex 
visibilitim  comparatione  qiinmdnm  rerum  divinarum 
«oiiliam  nobis  praebere  conutur.  Qiiamquam  haic , 
uti  monet  iii  psal.  cwiii,  n.  9  :  tuperflue  divinm  na^ 
tUYce  ad  comparationem  similitudinis  conferuntur  :  quia 
incomparabile  est  quidquid  cetemum  est^  etc» 

(f)  Hoc  est,  non  attingit  per  partes ,  sed  tolus  si- 
mut  wirtutit  tucB  tpiritu.  Fum  quid  sibi  velit,  in  ntum 
ae  tmturam  Mimantium  lemperato^  discendum  ex 
psal.  cxvni,  num.8,  ubi  ex  comparatione  animae  hu- 
maiiiB  ostenditur  qui  Deus  ubique  totus  adsit.  Hic 
igitur  Deus  sin^iulas  orbis  partes  eum  fere  ad  modum 
attingere  praedu^tur,  quo  anima  singula  corporis 
sui  membra.  Porro  verbum  temperari,  antiquis  Patri- 
hus  idem  prope  esse  quod  miscert,  iion  ignoranl  qui< 

I>bus  peregriiri  non  sunt.  Utriusque  verbi  et  consensio- 
nem  ei  discrepaiuiam  explicat  Philo  Judaus  de  Gon- 
fus.  liiig.,  p.  347.  Gomparatio  auiem  auinis  prae^ieniis 
singulis  corporis  sui  partibus  ad  boc  lantum  adhibe' 
tur,  ut  aliquantulum  percipiatur,  qui  Deus  ubigue 
toius  adsit ,  noA  ut  quooMMlo  anima  oorpuri  sociata 
unum  cflicit  nnimal,  ila  Deus  muudo  admixius  eum- 
dein  aiiiinare  intelligntur.  Videsis  lib.  i  de  Trin., 
nuia.  6. 

(g)  Ediii.  intpiritu  ejut,  Reponirous  ia  medio  ejut 
ex  mss.  reg  ei  Turon.  quorum  ille  postea  subjicit» 
tam  incircnmfttto;  Ttu-oaensis  vero  ,  lamen  circum^ 
futo, 

(h)  Particulam  in  omitiunt  mss.  reg.  et  Turoiu^ 
quoruin  auctorhate  adjecimus  ttm  post  vocabuluin 
temperajAmit  :  moxque  restituimus  per  qmd  inlut^ 
ubi  in  vulgatis  erat,  Itaqtne  intut. 


775 


SANCTI  HILARII  EPISCOPl 


77$ 


lcmperniioiiis  suoi  spiritu  Irnnsfusus  ci  penctrnns  sil,  A  Rubruni,  id  est ,  pcr  ejusdem  Iiujus  sxculi  lurbidos 


docet  Propheu  dicens  :  SpirUu$  Dei  rcplevil  orbem 
terrarum  (Sap,  1,7);  per  quod  inlus  alque  eitra  , 
ambitu  atque  aditu,  el  circumrusus  et  transfusus  os- 
tcndilur. 

12.  Quod  autem  terra  non  sii  in  unam  demcrsa  re- 
gionem,  corv&equenter  Spiriius  sanclus  ostendit ,  di- 
cens,  Vers.  6  :  Qui  /irmavil  lerram  iuper  aqua$  :  quO" 
niam  in  MBculum  misericordia  ejus,  Altius  nos  quserere 
ratio  tractalus  prseseniis  et  loci  non  sinit.  Satis  sit, 
terram  super  aquas  pendula  firmitale  consistere ,  ex 
propliclica  aucloritale  didicisse,  inumbratam  coeli 
teucperaiionis  obtentu,  (a)  hoc  firmamenlo,  quod  et- 
tensum  tamquam  peliis,  etsolidatumtamquam  fumus, 
aquas  supernas  infernasque  discernat.  Certe  aquis 


xstu;i  ei  fluctuantcs  motus  transibimus,  in  quo  plures 
ad  iter  divisiones  sunt.  Aiiis  enim  per  jejunia  iter  est, 
ariis  per  pudiciliam,  aliis  per  clecmosynam,  per  fi- 
dem,per  spem,  per  charitaiem.  Et  hxc  omnia  diver- 
sas  necesse  est  habeant  divisiones  hujus  maris  trans- 
eundi,  omnibus  tamcn-pcr  has  viaruni  divisiones  iter 
saeculi  transituris. 

i5.  Qwe  redemptio  hic  canatur, —  Conclusio  autem 
psalmi ,  ut  ha:c  oinnia  de  futuris  intelligantur,  ma« 
jore  fide  firmat,  cuni  ait,  Vers.  i3-26  :  In  humililaie 
noslra  memor  fuit  nostri  Dominus  :  quoniam  in  saxu» 
lum  misericordia  ejus.  Et  rcdeniil  nos  de  manu  inimi' 
corum  nostrorum  :  quoniam  in  swculum  misericordia 
ejus :  Qui  dat  escam  omni  carni  :  quoniam  in  siBeulum 


pendulam  contineri,  et  in  lioc  ,  siculi  in  omiiibus,  B  miserieordia  ejus,  (d)  Confitcmini  Deo  coeli ,  quoniam 


ea  causa  est,  quoniam  in  saeculum  misericordia  ejus, 

13.  Qui  Pater  soluSf  nec  tamen  sine  Filio  operelur» 
—  In  eo  autem  quod  8eqtiilur,VERS.  7  :  Quifecit  lu» 
minaria  magna  solus  :  quoniam  m  seeculum  misericordia 
ejus ;  non  id  intelligendum  est,  ut  exira  Sapientiam 
et  Verbum  et  Virtutem,  id  est,  unigenitum  Deum  Do- 
minam  nostrum  Jesum  Christum  ea  fecisse  credalur : 
quippe  qui  ex  persona  Sapientix  dixerit  :  Ego  eram 
apud  eum  (6)  disponens  (Prov,  viii,  30).  Sed  qui  dis- 
ponebat,  ab  eo  cum  quo  disponebat  et  geniias  et  na- 
tus  est.  Cum  546  ^utem  opera  Filit  opera  Patris 
sint,  et  Pater  operelur  in  Filio,  (c)  per  id  quod  ait :. 
Pater  qui  in  me  est ,  ipse  opera  sua  facit  ( Joan.  xiv, 
10) ;  et  rursum  :  Ego  opera  Patris  facio  (Joan.  x, 


in  scecula  misericordia  ejus.  Non  enim  tunc  taotum 
memor  fuit  humililaiis  humanac  Deus,  cum  ad  libe- 
randum  populum  ex  if)gypio  M6ysen547  ducem  ele* 
git  :  sed  perfectius  mcmor  fuit  hiiiniliiatis  noslrct 
cum  ipsam  humiiitatem  noslrain  corporeus  natus  as- 
sumpsii,  cum  hoc  humile  lerrenumqiie  corpusgloria 
in  se  nalurae  coelestis  absorpsit.  Neque  tunc  redemit 
de  manu  inimicorum,  cum  eos  a  dominaiu  iEgjptio- 
rum  exemil ,  nnm  postea  inimicis  subditi  sunt,  et  ho- 
die  jure  alioni  iinperii  coerccntur  :  sed  redemit  nos 
cum  se  pro  peccatis  nosiris  dedii ,  redemit  nos  per 
sanguinem  suum,  pcr  passionem  suam ,  per  mortem 
suam ,  per  riesurreciionem  suam.  HaM;  magna  vitas 
noslrsc  pretia  sunl.   Magno  enim,  ait  Apostolos, 


37),  solus  operatur,  in  eo  et  per  eum  operando  quem  G  (e)  pretio  redempii  estis  (I  Cor,  vi.  20),  et  redempti 
genuit.  ab  inimicis,  a  diabolo,  ab  angelis  ejus,  a  filioperdi- 

14.  Cur  divisiones  maris  Rubri^  et  non  divisio.  Ad  eoe^  tionis,  a  principibus  acris,  a  (f)  mundi  potentibos,  ab 
lum  vice  plures.^Xn  cxteris  vero  absoluta  ostendendse  inimica  morte.  Et  redemit  escain  dando  omni  cami : 
misericordix  Dei  doctrina  est :  ut  sciamus  omnia  non  Qui  dat  escam  omni  carni.  Omni  carnip  id  est,  quxre- 
ob  aliam  causam  ,  nisi  quia  Deus  semper  misericors»  dempta  esi,  dat  escam  incorriiptam,  seternam,  paiiis 
8it,  fuisse  perfecta.  De  his  autem,  quse  de  iEgypli  ne-  vivi,  panis  coelestis.  Etin  hlssingulis,  quod  huroilitatis 
goiiis  intelligi  spiritaliter  oportet ,  Tractatus  psalmi 
anterioris,  in  quantum  exsequi  valuimus,  complexus 
est :  ad  qiiorum  confirmntionem  etiam  hoc  qood  tn 
psalmo  boc  dictum  esi  accedit,  Vkrs.  13  :  Qui  divisit 
mare  Rubrum  in  divisiones  :  quoniam  in  sasculum  mi- 
iericordia  ejus,  Unam  divisionem  Rubri  maris  liber 
Exodi  docet,  dicens  :  Et  ferit  mare  siccum ,  it  divisa 
estaqua  (Exod.  xiv,  21)  :  et  quomodo  nunc  Rubrum 

mare  in  divisiones  dividilur?  Nisi  quia  existimo  sub  ^  consortium  bonorum  suorum  nasci  nos  volait  iile  qoi 
relatione  gestorum  spiritalis  doctrinae;ordinem  conti-  bonus  est.  Unus  enim  bonus  est,  ait  Dominus  noster 
neri.  Evadeotes  enim  i£gyptum,  quse  saeculi  forina  Jesos  Christas  (Matth.  xix,  17) ,  qui  est  benedictoi 
est,  et  ad  terram  repromissionis  quam  secondum     in  saecula  sseculorom.  Amen.  i 

Evangelium  beatl  haereditabunt ,  euntes,  per  mare 


nosirsc  memor  est,  quod  redempti  surous,  quod  < 
nis  redemptorum  cnro  cscam  accipit;  ea  causaest» 
quoniam  in  scscula  misericordia  ejus :  et  [  (g)  ob  quod 
ei  confitendum  esi.Confitemini  enim  Deo  coeU^quoniam 
in  scBcula  misericordia  eju8.\  Quod  coelum,  quod  terra, 
quod  cacterasunt,  et  ipsumiliud,  quodsuroosqoi 
non  fuimus,  quod  crimus  quod  non  sumus,  causam 
aliam  non  habet ,  nisi  misericordise  Dei :  (h)  qoia  ad 


(a)  1n  Tolgatis«  hoe  firmamentum  :  male.  Pessime 
autem  antea  Lipsius  pro  inumbratam,  substttuerat 
tfiifm6ra<tfm  absque  ulla  auctoriute.  AitHilarius  ter- 
ram  inumbrari  coelo  temperaiiori ,  quod  firmamen- 
turo  nuncupari  superius  tradidit. 

Ib)  Editi,  cmuta  disponens.  Abest  cuneta  a  ross.,  ut 
a  LXX  necnon  a  lib.  xii  de  Trin.,  n.  35. 

(c)  gic  nostri  ross.  Editi  vero ,  et  per  id  enim  quod 


ait 


(d)  In  ross.  reg.  et  Turon.  neque  bic  neqae  infti 
exstat  subsequens  versus. 

(e)  Abest  pretio  a  mss.  reg.  qui  paolo  ante  coffl 
Turon.  omittit  per  mortem  suam. 

(f)  Sic  ross.  Editi  vero,  a  mundi  potestatibus.  In  his 
mox  non  repetebatur  omni  cami, 

(g)  Qu£  intra  uncinos  includuntur,  salvo  et  inc<H 
lumi  sensu  non  exstant  in  mss.  reg.  et  Turon. 

(h)  In  vulgatis  ^tit,  non  oMta.  Mox  mss.  reg.  et  Ttt« 
ron«  omittuiit,  Unus  enim  bonus  es(,  oi/. 


777 


TRACTATUS  IN  CXXXVl  PSALMUM. 


778 


PSALMUS  CXXXVI. 


Super  flnmina  Babylotm  illic  sedimus  et  flevimus^ 
cum  recorderamur  tui^  Sion  (Infra  abest  tui),  In  sa- 
Ucibus  in  medio  ejui  suspendimus  organa  nostra.  Quia 
illic  inlerrogaverunty  qui  caplivos  duxerunt  nos,  verba 
cantionum;  et  qui  abduxerunt  nos,  Hymnum  cantate 
nobis  de  canticis  Sion.  Quomodo  cantabimus  canticum 
Domim  in  terra  aliena?  Si  oblitus  fuero  lui,  Jerusa- 
Um ;  oblivioni  detur  ( Infra ,  obtiviscatur  me)  dextera 
mea.  Adhareat  lingua  mea  [aucibus  meis^WW.gutturi 
meo),  sinonmeminero  tui.  Si  non  proposuero  (Hil.  proB- 
posuero)  Jerusalem  in  principio  lanitiag  meee.  MemeniOy 
Dcmine,  filiorum  Edom  in  die  Jerusalem.  54S  Q"^ 
dicuntf  Exinanitej  exinauke  quoad  usque  fundamentum 
in  ea.  Filia  Babylonis  misera ,  bealus  qui  retribuet  tibi 


A  quar  propositiones  ab  initio  {PsaL  Lxxvii,  i,  2). 
Per  id  enim  quod  el  parabolae  et  proposiliones  snni, 
rerum  fulurarum  efrectibus  comparnntur.  Apostolus 
quoque  docet,  ea  ipsa  qux  gesta  sunt,  in  prseRgura- 
tionem  gesta  esse ,  dicens  :  Quia  lex  umbram  habet 
futurorum  bonorum,  et  omnia  in  praformationem  acci- 
derunt  his :  scripta  sunt  avtem  propter  noi,  in  quos  flnes 
soBculorum  devenerunt  (I  Cor.  x,  11).  Gesia  igilur 
ipsa  in  exemplum,  et  scripta  in  doctrinam  sunt. 

3.  Captivitas  mentis,  quce  hoc  psalmo  tractatur  po- 
tius  quam  corporalis.  —  Itaque  et  lianc  corporalcm 
populi  capiivitaiem,  referri  in  exemplum  spiritalis 
captiviiaiis  oportet.  Capt^  enim  menlcs  noslrae  sunt 
corporum  saeculique  doniinatu,  c.ipiai  a  dacmonibus 
sunt  (d)  jure  vitiorum  ,  quae  imperium  549  in  nos 


retributionem,  quam  retribuisti  nobis.  Beatus  qui  tene-  B  »«""»  per  diversa  ininislerlorum  genera  exerccnt  : 

dum  nosebrietas  possidet,  dum  luxus  subigit,  dum 
avaritia  devincit,  dum  ambitio  occupat,  dum  male- 
volentia  oblinet,  dum  ira  usurpnt,  duni  oronia  in 
nobis  regnanl  haec  incentiva  viliorum.  Venil  enim 
Dominus,  secundum  prophetam ,  capiivitatem  aver- 
lere  (Esai.  lxi,  i  ),  cum  dicltur  :  Proedicare  captivis 
remissionem  (Lue.  iv,  19).  Venit  ligatos  solvere, 
cum  ait :  Hanc  flliam  Xbrahce^  quam  tigaverat  Satanas 
decem  et  octo  annis^  nonne  oportuit  sotvi  in  die  sabbali  ? 
(Luc.  XIII,  16.)  Venit  servientes  in  libertaiem  de- 
duccre,  dicens  :  Amen  dico  vobis ,  quoniam  omnis  qui 
facit  peccalum,  servus  est  peccati.  Servus  autem  non 
manet  in  domo  in  ceternum,  plius  manet  in  ceternum, 
Sivero  Filius  vos  tiberaveritf  vcre  liberi  eritis.  (Joan» 


bit  et  allidet  parvulos  tuos  ad  petram. 
TRACTATUS  PSALMI. 

1.  Captivitati  Babylonioi  psalmus  Idc  potestconve» 
nire.  Jeremue  nonnullis  inscriptus  est»  —  Captos  se- 
cundum  Jeremise  prophetiam  Judscos ,  et  in  Babylo- 
niam  deductos  fuissc  iion  obscura  cognitio  est.  Ne- 
quc  dubium  est,  perhunc  eumdcm  psalroorum 
librum  potuisse  captivitalem  (a)  populi  prophetari. 
Nam  et  in  alio  ps.iImo  manifestum  est,  absolute 
eversionem  gentis  istius  atque  urbis  prophetatam 
foissc,  cum  dicitur  :  Deus,  venerunt  gentes  in  hoere- 
ditatem  tuam ,  poHuerunt  templum  sanctum  tuum ,  po- 
suerunt   Jerusatem    velut   pomorum   (b)  custodiam. 


(Psal.  Lxxviii,  1.)  El  in  hoc  quoque  praeseuti  psalmo  Q  viii,  54  et  seqq.)  Capimurergo  cl  ligamur  et  servi- 


idipsum  signiGcari  videtur  :  maxime  cum  quibusdam 
placuerit,  eum  tnmqiinm  Jeremia^  titulo  inscribi ; 
quia  ab  ipso  sit,  ante  quam  accidit,  denuniiata  cap- 
livitas.  Certe  cum  Hebra^is  (c)  senioribus,  secundum 
cognilionem  quam  ab  liis  adepti  sumus,  psalmus  hic 
sine  inscriptionis  istius  litulo  est. 

2.  Gesta  omnia  in  lege  sunt  umbrai  futurorum.  — 
Non  dubium  autem  est,  omnia  quae  in  patres  aut 
pcr  patres  nostros  gesta  sunt,  fuluri  formam  in  his 
qux  gesta  suut  praetulisse.  £1  idipsum  ita  esse  , 
hic  qiioque  psalmorum  liber  testis  cst.  Namque 
cum  in  septuagesimo  ct  septimo  psalmo  oinnia 
ea  qux  iii  iEgypto  atque  in  deserto  et  in  caeteris 
deinceps  locis  gesla  e^sent  recenserentur,  ea  ipsa 
parabolica    esse    ila  demonslrala  sunt :  Attendite 


mus,  non  tam  corpore,  quam  et  mente.  Et  mihi  in 
praescnti  psalmo  omnis  virtus  et  rntio  vcrborum  non 
lam  corporalem  captivitatem  trnclare,  quam  spirita- 
lem  videtur.  (e)  Ea  enlm  et  in  querelis  et  in  incolis, 
et  in  rebus  ct  in  nominibus  momenta  sunt,  ut  spiri* 
talem  potiuscaptivitatem  ha^c  iamentabilis  Prophelae 
querela  signilicet. 

4.  Captivitas  Judceorum  luctu  digna. — Vers.  1  el  2. 
Super  flumina  Babytonis  illic  sedimus  et  flevimus^  cum 
recordaremur  Sion.  In  saticibus  in  medio  ejus  sus- 
pendimus  organa  nostra.  Affectus  Iiumani  seiisus  iste 
est,  ul  inler  injurias  praesentium  calamitalum,  ad 
praetcritorum  •  boiiorum  recordationem  ingemiscat. 
Contemplemur  eniro  animo,  (/*)  capta  Jerusalein , 
servientes  dominis  victoribus  reges,  subditos  antls-- 


poputus  meus  in  tegem  meam,  inctinate  aurem  vestram  j)  litibus  genlilium  impietatum    sncerdoies  ,  ereptum 
in  verba  oris  mei.  Aperiam  in  parabotis  os  meum^  to-      omnibus  jus  matrimonii,  substratiim  libidini  Baby- 

Hebrceos  :  sed  nonnutti  rem  audacem  ausi  inscripserunt^ 
Davidi  per  Jeremiam  :  et  addiderunt,  Sine  tituto  apud 
Hebrffos.  Nihllominus  apiid  Bieronymum,  ut  in 
Vulgala,  jam  obtinet,  Psatmus  David  propter  Jere- 
miam. 


(n)  Regius  codex,  poputo  prophetari. 

(b  Mss.  cuslodiarium. 

(c)  Verbum  senioribus  abest  a  mss.  reg.  et  Turon. 
His  favet,  quod  cum  llilarius  hebraeorum  seniorum 
nomine  Septunginia  intelligere  soleal,  apud  hos 
roodo  legere  sii,  t&>  Aa6i$  ispf^iou.  Hoc  tameu  voca- 
bulum  retinuimus  :  tuiii  quia  llilarius  hic,  iit  in  du- 
biis  solet,  lectioni  LXX  adhaeret,  luin  quia  hic  psal- 
rous,  teste  Nobilio,  in  veteribus  exemplaribtis  graccis 
tantum  ^akfihe  AaStS  inscribitur.  Nec  aliud  prae  se 
ferunt  psalterium  Romanum  in  quincuplici  editum, 
et  Gerroanense.  In  versione  Hieronymi  ex  bebraeo 
nullus  est  titulus.  Suffragatur  Theodoretus  in  bunc 
psalinum.  Hic  psatmus,  inquit,  sine  tituto  est  apud 

Patrol.  IX. 


(d)  Ita  Turonensis  codex.  Alii  vero,  jure  potiorum. 

(e)  Cdili,  Ecce  enim  et  in  querelis  el  in  locis  :  re- 
fragantibus  mss.  Deinde  magis  placuit  cum  ms. 
Turon.  et  in  rebus  et  in  nominibus ,  quam  cum  aliis 
libris  et  in  rebus  et  in  omnibus.  Mox  ab  eodem  ms.  ut 
a  reg.  abest  tamentabitis. 

(/*)  In  vulgatis,  eaptam  Jerusalem.  Elegantius  in 


B.  T 


ms.  Tur.  capla. 


25 


770  SANGTI   HlLARn  EPISCOPI  780 

loniorum  captac  virginilaiis  pudorem  ;  et  ex  gemilu  A  ad  recordaiionem  Sion,   amissorum    desiderio    ct 


eoruro,  qui  perpessuri  isla  erant,  proclamasse  digne 
Prophetam  exislimabinuis  :  Super  fiumina  Babylanii 
illic  tedimus  et  flevimus^  cum  recordaremur  Sion. 

5.  Lugendus  et  hominis  lapsi  slalus.  Ad(B  peccaio 
quid  perdideriL^  Sed  quia  Sion  illa  (eterne  Iteatitu- 
dinis  sedes  est,  et  mater  ccBlestis  nobis  Jenisaiem 
freqiientium  angelorum  et  primilivorum  in  codlit 
conscriplorum  civiias  saneta  est;  et  illa  Babylon  ci- 
Titns  (a)  est  irrationabili  molu  turbulenta,  quae,  ul 
Genesis  docet,  a  confusarum  linguarum  boininibus 
nuncupata  Babylon  est  (  Gen,  xi,  9 ) ;  illie  enim  loqui 
universarum  gentium  linguis,  cum  unusomnium  esset 
sermo,  coeperunt ;  et  ipsum  illud  Babylonis  voca- 
bulum  inierpreiaiionem  liabet  confusionis :  quisquis 


prxsentium  calamilaie  ingemiscunt. 

7.  SalieeSf  sancii  el  (ideles.  Organm  kmmanm  cor-' 
pora,  —  Neque  solum  sedent  atque  flent»  sed  etiM 
in  medio  ejus  organa  sua  in  •alicibiis  suspenduBt. 
Lignorum  saliciim  natura  et  est»  ut  arefacta  licei«  si 
niodo  aquis  adiuanlur,  virescanl ;  deinde  excisa  at- 
que  inhumidofixa,  radicibus  sese  ipsa  denerfant. 
Et  sub  bujtts  arboris  nalura  sanctos  et  fideles 
signiOcari  propbeiica  aucloritas  est,  Esaia  di- 
cenie  :  Exorienlur^  inquit,  tamquam  iii  media  aquw 
(osnwn  et  tanquam  $atix  super  deflueniem  aguam 
{Eea.  xuv,  i).  Oriiur  enim  ex  mortuo  qQisqiie 
antea  peccatis  aridus ;  et.ab  (d)  anterioris  yitaB  ra- 
dice  decisus,  nunc  eloquio  Dei  ei  saeramento  bap- 


ergo  in  cirimine  primi  parentis  Adae  exsulem  se  fac*  B  tismi  aquis  vitalibus  reviviseit.  Sed  el  cun  festiviui 


tum  illius  Sion  recordabiiur,  in  qua  sine  cupkii- 
ta(e,  sine  dolore,  sine  metn,  sine  crimine  viia  est,  et 
tradilum  se  saeculo  confusionis  hujus  tamquam 
(6)  Babyloni,  tradilum  corpori  quod  vitiorum  et  appe- 
tiiionum  et  cupidilaium  perturbaiione  560  ^^o''^*!^'»* 
est ;  recte  et  ipse  spiritaliter  capiivus  proclamabit : 
Super  HuminaBabylonis  illic  sedimus  et  flemmus^eum 
recordaremur  Sion.  In  salicilms  in  medio  ejus  sue- 
pendimus  orgnna  nostra. 

6.  Conlra  litterce  nimium  amanU*.  SwaUi  et  camU 
opera  sunt  ftumina.  —  Eos ,  qui  secundum  litleraiB 
intelligenda  omnia  existimant,  interrogare  vellero, 
quse  flumina  Babyioniam  practermeant,  ut  illic  capiut 
popukis  consederit,  et  non  potius  aut  in  plateis  aul 


scennpegiorum  Judaeis  corporaliter  traderelur  (quod 
tabernaculum  frondeum  cum  ad  futurse  la^liiix  et 
tabemaculi  exemplum  ex  eleclarum  arborum  rainis 
pararetur ) ,  etiam  ex  ramis  fiuvialis  salicis  efflci 
jttssum  est :  quia  et  conventn  sanciomm  virorum 
coelesiis  tabernaeuli  ftttura  esset  laciitia  perfbcta. 
Organa  autem  Scriptura  hiimana  corpora,  quomm 
honestis  motibus  et  concinentibus  operathmibus  qua 
Deo  placiu  suni  (e)  psalliinus,  esse  signiflcat.  ln 
raedia  igiiur  hamm  s^ularium  confasioDum  551 
captivltate,  hi  qni  amissam  Sion  recordanlur,  qui  io 
Adam  exiorres  se  factos  esse  coelestis  Jerusalem  me- 
minermit,  qui  et  eaptos  se  esse  in  Babylonia  sen- 
liunt :  hi  sedentes  et  Oenles  cor|)ora  sua  fn  formam 


in  porlis  aul  in  lurribus  aul  in  domibus  captivitatem  C  sanciorum  viromm  babilnmque  suspendont,  a  ter- 
suam  fleverii :  deinde  cum  quibus  tympanis  aut  ci-     renis  se  destderifs  erigentes. 


tharis  aut  organis  captus  sit,  quse  bistoria  ista  locuta 
sit,  cum  omni  musico  apparatu  Israelem  vicloribus 
servisse  :  postremo  quae  umquam  salices  ia  media 
urbe  fronduerint,  utiliic  tamquam  in  publica  niusi- 
corum  apolboca  organa  suspeosa  penderent.  Quae  si 
omnia  gestis  iiegoiiorum  corporalium  inaoia  sunl» 
sequenda  ea  ratio  est,  qute  ex  proplielieis  aacto- 
rilatibus  ad  spiriialem  oos  scientiam  cohorlatur. 
Flent  omnes,  qui  se  captos  iu  Babylonia  sentianl, 
et  sedent  super  flumina.  Omiiia  enim  saecttii  el 
corporum  opera,  modo  fluminum,  sine  aliqua  cnrsu» 
sui  siatione  prxlerfluunt ;  currunt  namque  et  ela- 
bunlur  ei  Iranseunt.  Quae  enim  corporalis  volupta» 


8.  Reeititnt^s  a  viiHs^  vitiorum  seingetit  memoria. 
—  Sed  licei  per  eontinenthe  studium  in  lallcitms 
suspensa  nostra  sfnt  corpora  ;  tamen  ea,  qdae  cap- 
tivos  nos  efiicKinl ,  non  qaiescunl.  Sequftor  enlm  » 
Vers.  3  :  Quia  iltic  interrogatemnt  nos,  tfwi  capmos 
duxermtt  nos,  verba  cttntionum  ;  et  qui  alfduxennt 
nos :  Hymnum  cantaie  nobis  de  canticig  Sian.  Si  quis 
human»  natarse  consaetudrnem  fecolat,  sensuio 
omitem  absoltttum  babcbit.  Nainqae  qoi  faborant  a 
vitiis  dcsinere,  el  eorum  qu«  impre  gesserint  obll- 
vlsci  volimt,  incentivo  lamen  consuetodinis  (/)  xgre 
destnientis  agitnntur :  et  ea  qose  occullar  sant  vitia 
in  nobrs,  adnnscere  se  fidei  sacnrmefilis  eC  inserere 


noo  pnrterila  jam  ( f.  praeierii,  aui  jam )  nuila  esl?  D  perlentant ;  ot  inler  divinos  hymnos  el  sacras  fec- 
quod  terrenum  gaudium  non  cum  ipso  (e)  fugiiivo  tiones  harom  inimiMrrum  caplirantfum  nos  copidi- 
sensu  pracseniis  fruclus  sui  iransit  ?  Super  baec  igiiar  laHim  cogKatio  sabrepat.  Nec  sane  deest  hoc  aftsoUt- 
sxcularium  captiviiatum  flumina  sedeiiles,  et  flenle»     tum  in  plurimis  exempium.  Mu^to»  enim  (f)  iaiqaos 


^a)  In  volgails  bicsubjicitur  vox  eonfumnis,  omisse^ 
demde  verbo  est. 

{b)  Editi,  Babylonico :  emeniainim  ex  ms.  Mic.  Nee 
displicet  quod  in  mss.  reg.  el  Turon.  Babylon ;  ul 
quisifHe  logeaf  se  Babylonis  ad  instar  sacculo  confo- 
sionis  tradiliim. 

(c)  MicLicensis  codex,  furtivo  sensu  :  quod  Pari^ 
siciisis  edilor  male  arripuerat.  VuU  Hilarius  vix  sen- 
tiri  friMsium  gaudii  terreni,  cum  higHit  ipsum  ae 
sensus  illius. 

(d)  Apud  Par .  interioru  :  prave.  AutertOffem  vecat 
limrTQs  vffam  peqcatricem,  a  qua  per  C0A.versie&e» 


quis  excisos,  baptismo  ae  verbo  Dei  vdat  aqnfs  tib- 
liibas  reviviscit. 

(e)  Editi  cum  m^.  reg.  et  Toron.  puttm*.  Rectnis 
Miciacensis,  psaHhnus,  boc  esf,  Sefiprnra  stgniffcat 
htmiana  curpora  esse  orgafra,  quonm,  etc.  Pra 
concmentibus  habeni  mssr.  reg.  ei  Tnron.  eongenSen" 
tibus.    V.  Prolog.  n.  !iO. 

(0  Adverbio  fcgre  carent  mss.  rtf.  et  Ttfroir. 

(g)  ht  ms.  Mic.  qmn  videmuw,  ftttla  nwf  spe^ 
nciNfci.  Mox  m  eedem  nta.  /Mi  rtfrsinft  eiRtfirj  diver" 
satot.  In  voigQPit»  aaieinv  es  koofurmmeKcidH  dimr' 
sasao,  Eiemptm  iMqu^nim  vMlefar  M^miff  apnmri 


181  TRAGTATUS  IN 

videfnin  legere  tlque  disserere  ,  hos  rurtum  di- 
yersalos  esse  semper  in  slupris  et  in  impielaiibuc 
deprebendi.  Saneius  vero  quisqne,  et  qui  organiim 
suum  in  solicibue  suspenderil,  islis  qui  se  (a)  cipii« 
ros  diiierant,  consortium  Sion  cautid  negat,  noqae 
inimicis  sibi  Tirtutibus  sauctarum  canCtonuro  vcHmi 
commnnicat. 

9.  Dmninm  per  €$fnem  tei^anl  tihi  iubjicert  niffi- 
Um.  ilaro  m  non  permittendu.  —  Qu«  autem  sint 
quse  captivos  du«ant,  nos  Aposloiils  docet,  dioens  : 
Video  aliam  iegeifi  in  membris  meis  militaiiiem 
idversuB  legem  meniis  meae  et  eapfivum  me  du- 
centem  (6)  in  lege  peecati  qnoe  est  in  membris  meia 
( Rem.  vn,  ^y.  €nm  igitur  inter  concwpisceniiam 
eamis  ei  spirHos  pugna  esc,  tum  ea  qwt  caplivoa 
noB  eonantur  siM  sobdere,  pertentant  oocupare 
eorpin  ejusqfic  domniari,  s^que  docfrhiis  splrita- 
libus,  ul  pcr  consuetudinem  his  auctoriiaiem  adi- 
ffwnt,  insercre.  Stjd  resistendum  esl,  ei  Frophetaj 
voce  rcspondendom  ,  Vcns.  i  :  Quomodo  cmilaHmuo 
emHkmi  DomiNt  m  terra  atien^if  Tetra  nastfa  reii- 
neitda  cst,  et  in  libertaiem  tnenda.  Potluia  enim 
levrsc  corpora  audire  de  caniicis  Sion  nthil  possuni : 
ei  i^ena  a  DeO',  llcei  nostra  ^nt,  {e)  emni  si  a  legn 
pecieaii  «eoperinf  esse  captiva. 

i%.  CosH  e^ffvt^  quds  fmna$  imjiTocelur  Pro^ 
pttetn.  De$Kem,  electormn  loeu^  —  Seii  memoria  sem- 
per  «eelcstts  Wras  Jervsatem  ct  aanetae  Sion  oon- 
tinenda  csi,  rel  dmn  redhfben  opiatur,  vel  dum 
110*«  «nissa.  M  etiim  seqtritw,  Veiis.  5  :  Si  oblitui 
fkero  /ttt,  Jeruealem';  oblivitcaHir  (d)  me  tiexlera  mea, 
Adkeereat  Hngna  552  mea  guitwri  meo,  ti  non  memi" 
nero  hn,  ^  non  {e)  prmpomero  Jeruealem  in  principio 
ttBtHiee  mew,  €um  oblivtonis  poena ,  tecordatlonio 
tnemoria  spondeiur.  Sed  id  qtiod  ait :  ObMuatuf 
me  dfxtera  mea,  obscuraiu  esi  per  condiiionem  lalt- 
liltatis.  Nain  secundum  graBCtlails  proprietatem,  qut 
ha  dfctmn  cst,  iitikna^sbi  «  isiia  ftov,  non  ut  ipsa 
OWivlscator,  sed  nc  oWrvio  ejus  fiat,  ostcuditur.  Bi 
tnagni  perlculi  rfes  cst,  si  dcxierac  nostrjD  flat  oblivl^. 
Omnes  enim,  qui  spei  bonae  plcnl  sunl,  dcxier»  de- 
putantur ;  pcccaloribus  in  sinistra  collocandis.  Con- 
ditionem  ergo  oblrviscend^D  dMeraa  sHft,  quam  sibi 
Hde  ei  expcctatione  pnesumit,  sttb  poena  non  re- 


CIXXVI  PSALMOH.  m 

A  oordatas  Jerusalem  ipie  praeposoit :  ut  a  memoria 
dexterae  suv,  idest»  qna  ia  dextert  collocareiur,  si 
ipae  nusmoriam  Jemsaleni  nou  reUnoisset,  exdderet. 
li .  QiMmlii  p«Biti  Dd idudibus  mutum  m«.  Lastatur 
quitque  unde  affUitur.  Tolut  PrupheUe  uffectut  in  eoUum. 
•— AddidUetaliam|KBmunoblivioni8,diccas,VERS.  6  : 
Adhmet  Unpta  meu  gutluri  mo  «  mNi  nMmiiicra  iw. 
Seit  (/)  infelix  oa  sunm  cne  i  Dei  iaudibus  mm«m. 
Scii  beatas  Uiat  stcmaaqno  Virittiea  Ihrouo  Det  ad- 
iisieittea,  cottiiuiiain  voce  iii  M  laudiblis  pcrmanem 
dicenies  :  Sanctus,  aaotiiis,  sancius  DooNnits  Dett^ 
Sabootb  ,  pletii  sont  cmli  ei  terra  gioria  tua  ( Etai. 
VI,  5  ).  Scit  ei  de  his,  qvi  mmrtaomi»  modo  taciit 
in  IVei  laodibns  vivereni,  dlcinm  esse  :  Se^lcmm 
pafens  esi  gutmr  eoram  ( Ptai.  v,  II ) ,  qnta  in  g«l« 

B  into  eoram,  tamqiiam  in  sepolcro  paienie,  iu  iaudea 
Dei  emortHa  vei  siierei.  IMe  igttur  aese  siieniii 
poemn  sub  obltvionia  eondltione  oabieeii,  si  memor 
Jenisalem  non  fnisset  :  icd  eiiim  per  id  qvod  ae» 
quitvr :  Si  non  preepotmero  Jerut&km  im  pnudpie 
latiiiw  mea.  U»icutqiie  nosirvm  oecundMi  voimi*' 
taiis  iiue  setttentiam  liMili»  cansa  stibieeta  eat,  ei 
ei  iiectu  inimi  sui  initlum  gandii  samit,  «i  poiaiof 
ex  ebrieute,  ut  guloiiiis  ex  dMs,  ai  ivaras  ei  fc- 
caoia,  oi  imbiiiosns  ex  bonortlras,  ni  aeditioMS  ex 
furbis,  m  libidlnosm  ex  smpHs.  Haec  ergo  «licvi» 
que  ,  pront  hls  delectatvr,  laetifiiae  afemnt  eausam. 
Sed  PropheU  Jernsaiera  sibi  intfrfrm  laeiitis  pro- 
ponit,  binc  exordium  gaudii  imneiis,  qood  in  Jera» 
Silem  rocepius  iimoonalis  ex  mortsii  erit,  qnod 

C  Angeloram  frequentium  ceetui  idmiicebitar,  qtM>d 
in  regnum  Dei  recipieior,  qnod  conrormis  glorim 
ip^ios  fiei.  Nesctt  crgo  alia  gandia,  neqoe  aliud 
habei  onde  laetetnr,  solam  sibi  lerasaiem  giuflli 
mitiam  prKponens. 

42.  Cnptdkanimi  ttraget.  FundttmeiOum  nettrum 
Ckrit»Ut.  —  Ei  quia  raeminii  per  multas  eorporis 
itiHrmilites,  per  mahas  spiritus  afngosrtis,  per  mulli 
subrepenihim  vitiomm  tncentivi  eo  ee^e  55S  ^^ 
niendiim  ;  veretur  ue  quid  sibi  per  noiumm  corporfs 
ox  viiiis  adhftrescat.  Posi  hsec  enira  ad  Dominum 
precaturdicens,  Vers7  :  Memento^  Domine, /i/torm 
Edom  {g)  in  diem  Jeruealem.  Qm  Meunt :  Exinanite^ 
&mtatHU(h)  tiuoad  utque  fuHdeunenium  fn  eo.  Edom 


i|iiodedarctitf  plureseonim,  qili  iaborani  a  viiiis  D 
dcsiiierc,  inLer  legeadum  et  psailemium  ad  prisiinas 
ciipidiuies  animo  avocari.  Verum  Hilariusbicsensim 
odT  f^ios  desccndit,  coruraqiie  excmplo  demoustrsit 
Mmam  leelioni  simul  el  slupris  adjungi  posse  :  cum, 
innuil,  quolidie  videamus  iniquos,  qui  in  stupris, 
quaindiu  legeriiil,  seiuper  auimo  diversaii  esse  de- 
prehendantur. 

M  Scripior  ms.  Turon.  ex  conjeciora  praetulit 
captmm:  sed  ui  iniegra  maneret  exemplaris  sui 
IWcs,  altiimc  sllpbae  superaddidit  ot :  quod  ei  alras 
Teeit. 

f0)fbs.  reg.  et  Turon.  in  iegem.  Ilox  solus  reg. 
jet  tpiritum  pugna  ett. 

^  Nou  iaiAU«  ad  boc  verbam  eruul  referlur 
VocaiMiIuin  5ei^iianixa;)(iMi,  quam  ad  ttte^m  pcoxLne 

(d)  lllud  me  bic  iion  habenl  mss.  rog.  ^  T^oo. 


£i  bic  ei  ioCra  expungendum  (acik  opioarerouv» 
nisi  etiain  apud  Augusiinum  et  in  veteribus  |isakao« 
rum  cxcmplaribus  exstarei. 

(e)  Ita  mss.  consentieniibus  cuin  Augusilno  ve- 
tustis  psaltcriis.  At  ediii,  propotuero, 

(f)  Reg.  ros.  tcit  infelix  ette  fieri  Dei  laudibut 
motut.  iti  hic  obliiimntus  esi  Turon.  iit  iequeat 
iegi. 

M  Tnron.  ms.  in  die.  In  gneeaiffm,  shm  praepo^ 
sitione  tn. 

{h)  In  mss.  reg.  et  Turon.  quoutque.  Apud  Augus.- 
tinuni  usque  dum.  KeUncrous  quoad  utt^e,  qued  et 
babent  vetera  psalteria  German.  ei  Garuui.  Sup^ 
rius  iii  psal.  cxui,  n.  9,  legere  est  quoad  usque  pm 
donec  :  nic  vcro  pro  utque  ad  pooUur,  quasi,  tu^ii^  ad 
fundamenlum  quodM  in  «o..  Apud  GiBecos^  l«>f  ruv 


783  SANCTI  IIILARII EPISCOPI  78* 

ioierprelniur  (a)  lerrenum.  Vilia  itaquc  lerrcni  corpo-  A  I^^  l)is  eniin,  qui  prinium  confusis  linguis  confusio- 


ris  nostri,  (6)  qux  quia  cx  nalura  corporis  excunl, 
E«iom  filii  nuncupanlur,  his  Babyloniis,  id  esl,  con- 
fusionibus  et  perlurbationibus  seiisus  nostri  impc- 
rant,  ut  nos  ca  plenitudine  qua  rcpicti  suinus  cva- 
cuent.  Scriptum  esl  enim :  Quoniam  de  plenUudine 
eju$  omnet  accepimus  {Joan.if  iG).  Qiiisquis  enim 
capax  est  Domini,  ipse  et  de  plenitudine  ejus  iro- 
pletus  est.  Est  aulem  haec  natura  turbidi  confusique 
per  vitia  corporis  scnsus,  ut  si  semel  nos  in  omnem 
peccati  voiuntatem  ct  consuetudinem  traxerit ,  om- 
nibus  nos  bonarum  virtutum  studiis  exinaniat.  Hacc 
ergo  vilia  his  sensus  nostri  Iturbidis  coiifusionibus 
imperant»  (c)  uti  nos  fundamento  ipso  exinaniant. 
Quisquis  enim  sanctus  est,    pro  parte  Jerusalem 


his  urbem  qux  Babylonin  esl  condiderunt,  universa- 
rum  gentium  initia  dispersa  sunt.  Hxc  ergo  miscra 
Babylonis  est  filia,  id  est,  caro  omnium.  Cui  quire- 
tribuet  retributiones  suas,  bcatus  est,  {()  scilicet  qui 
carnem  suam  dominatui  animac  subjecerit,  quiqae 
eam  spirittii  subdiderit.  Ula  enim  omnes  eos,  qoi . 
imperiti  de  Deo  et  ignari  erant,  omnibus  voluptati- 
bus  etdesideriis  suis  subegerai,  et  captivx  menti 
domiiians  imperabat.  Sed  cum  per  cognitionem  dei- 
latis  vitia  ejus,  non  dico  abolitione,  sed  morte  peri* 
muntur,  cum  religio,  pudicitia,  largitio,  sobrietas  et 
charitas,  impietatem,  libidincm,  avaritiam,  ebrieta« 
tem,  simullatcm,  odia  consumpsit  et  omnibus  operi- 
bus  spiritus  caro  victa  famulitur ;  tuuc  bealus  est» 


ipse  est ;  quia  ex  conventu  beatorum  virorum ,  el  3  qiii  relributionem  suam  ei  retribuit,  id  est,  qui  do- 


coelesti  consortio  dignorum,  Jerusalem  vivorum  et 
pretiosorum  lapidum  civitas  orit,  quam  hxc  lerrena 
vilia  usque  ad  fundamentum  exinanire  nituntur. 
Et  quod  fundamcntuin  in  nobis  sil,  Aposlolus  docet, 
dicens :  {d)  Fundamenium  autem  aliud  nemo  potest 
ponere^  prmter  Uludquod  posilum  esly  quod  esl  Chrislus 
(ICor.  ni,  11).  Oinne  igitur  religionis  iiiitium, 
omne  fundamentum  spei  nostrse  evaciiarc  teiitant : 
ne  qua  in  nobis  luemoria  et  recordatio  Dei  residcat, 
ne  qua  spes  boni  alicujus  relinquatur.  Fundamento 
cnim  fidei,  qtiod  est  Christus,  eruto  et  evcrso ,  ne 
ipsius  quidem  sedificandai  nobis  per  poeuiieniiam  ve- 
jiix  consolalio  relinquelur. 

15.  Filia  Babylonis  caro.  Subigenda  est  animcs  cujus 


minatum  m  eam  spiritus,  qno  uti  ipsa  in  spiritum 
erat  solita,  dennitnt. 

14.  Cupiditates  in  orlu  suo  perimendw.  —  Neqoe 
solum  retribulor  rctributionis  beatus  :  sed  et  ille 
beatus  qui  tenebilf  et  allidet  parvulos  tuos  ad  petram. 
Yitia  corporis  noii  sunl  sinenda  coalescere,  sed  in 
exordiis  siatim  enecanda  sunt.  Periculosse  enim  sont 
jam  robustx'  cupidiiates ;  ct  difficulter  adulia  quse- 
qiie  pcrimiintur.  Lcvius  aulein  est  prorumpeotes 
avellcrr,  teneras  excidere ,  flexibiles  retorquere. 
BtMttis  itaque  est,  quisquis  io  esordio  inhonestas 
quasquc  oinniuni  cupiditalum  appetitiones  qu»  ex 
voliintale  carnis  oriuntur,  primum  intra  jus  patiea* 
%\x  sti;e  virtutisque  cohibcbit,  deinde  cas  ad  fidem 


imperium  usurparat.  —  CommenioraM  autem  Jeru-  q  acquc  ad  metuin  Dei  elisas  enecabil.  Omnis  eium. 


salem  captivitate,  et  filiorum  Edom  in  exinaniendis 
nobis  usque  ad  fundanieiitum  adhortatione,  consc- 
quens  est,  ut  quatenus  adversus  haec  nobis  providen- 
dum  sit,  Propheta  dcmonstrct.  Et  demoiistrat  plane, 
non  inopes  nos  neqiie  imperitos  reliiiquens,  cum  ait, 
Vers.  8  et  9  :  Filia  Babylonis  misera,  beatus  qui  re- 
Iribuet  libi  relributionem  tuam,  quam  retribuisli  nobis, 
Beatus  qui  tenebit^  et  allidet  parvulos  tuos  ad  petram. 
Yellem  percontaii  eos,  qui  oiiosas  esse  spiriiales 
psalmorum  intetligentias  exisiimant,  qtinm  hic  a  Prc- 
pheta  Babylonis  filiam  diciam  esse  inielliganl  :  et 
{e)  quoinodo,  ciim  superius  superba,  filia  Babylonis 
nunc  niiicra  sit.  Sed  quia  sensus  legciitis  554  cor- 
porali  intelligeniia  caret,  spiritalis  ratio  tractanda 
est.  Ad  infelicem  enim  illa  confusionis  et  pcrlurba- 


qui  ex  peccaiis  ad  religionem  transfertur,  peccata 
omnia  in  cam  ad  quam  decesserit  religionem  elisa 
comminuct.  In  eo  autcm  quod  parvulos  misene  filis 
Babylonis  tenet  et  allidit  ad  peirain  ;  et  virtus  qoa 
nasccnies  cohibei,  ei  fides  qua  je  adolescant  allidit. 
ostendiiur.  Et  allldit  ad  pclram.  Petra  autem,  se- 
cuiidum  Aposlolum,  Cliristus  est  (ICor.  x,  i).  la 
quem  bcatusest,  qui  filiae  Babylonis  parvulos,  id  est, 
tencra  adhuc  corporis  vitia,  allidet  et  conleret.  Ipsi 
unigenito  Deo  ac  Doiuino  nostro  gloria  et  laus  io  sae« 
cula  sieculoriim.  Amen. 

555  PSALMUS  CXXXVii. 
Con/itebor  tibi^  Domine^  in  loto  corde  meo  :  qwmiani 
audisti  verba  oris  mei.   Et  in  conspectu  Angelormn 
psallam  tibi :  adorabo  ad  templum  sanctum  tuum^  et 


tionis  noslra;  carnem  serino  omnis  revcrtitur,  qux  ^  confitebor  nomini  tuo  super  misericordiam  tuam  et  ve- 
secundum  hisioriiB  fidem  ex  confusionis  patribus  gc-  ritatem  tuam  :  quia  magnificasti  super  omnes  (Infra, 
nita  e^t :  qiiia  omniscaro  superioris  carnis  est  filia.      omnia)  nomen  tuum  sanctum.  In  quacumque  die  tJivo- 


{a)  Turon.  ms.  lerrenns  Edom  apud  Hiernnymum 
dc  noin.  hcbr.  ex  Gen.  inlerpretatur  riifus  sive  terre' 
nus;  apud  Augiistinum  «ait^ttts,  quem  ct  vocabuio 
Edom  puiiice  significari  subjicii ;  in  ennrratioiie  au- 
tein  psalmoruui  Hicronyaio  adscripta  terrena  vel  san- 
guinea. 

{b)  Vocula  qu(c  prius  hic  oniissa  suppletur  cx  mss. 
Yitia  iion  ex  natura  aiiimae,  cujus  origo  sancta  et  coe- 
lestis  non  semel  asserta  cst,  sed  ex  corpore,  quod 
ex  terra  terrcnum  est. 

(c)  Editi,  nt  in  nos  :  emendantur  ope  mss. 
l   («)  I^eg.  ms.  cum  Turon.  fundamentwn  autem 


nemo  potest  ponere  prmler  illud  quod  est  ChriUus. 

(e)  Ita  Tiironensis  codex,  suflragante  regio.  la 
viilg.itis  aiitem  :  Et  cum  superius  super  Babytoms  /Iih 
mina  scssum  atque  ploratum  sit,  cur  nunc  Babulotut  f- 
iia  wisera  sil  :gIo$sema,  quod  ne  quidem  sibi  cohae- 
ret.  Filia  Babylonis  superius  superba,  ubi  superbe 
iiilerro^al :  Hymmm  cantaie,  etc. 

(f)  lii  vulg:itis,  si  quis  carnem  iuam  dominatm 
animo!  subjecerit.  Et  quisquis  eam  iphritui  tubdideritt 

ilie  omnes  qui  imperiti  Deo  et  ignari  sunt,  omnibus 

subegerit,  et  imperabit :  locus  multis  depravatus  rcs- 
tauratur  ope  mss. 


785  TRACTATUS  IN  CXXXVll  PSALMUM.  786 

eavero  te,  emudi  me  :  muhiplicabis  (Hil.  addit  me)  in  A  et  eonvertio  integra  etse  debet.  Ilcec  a  Deo  petenda,  - 


anima  mea  virtutem  luam  (Flil.m  virtule  luu).Confiteantur 
tibi^  Domine,  omnes  reges  terrai :  qwaaudierunt^Mri, 
onihia)  verba  oris  tui.  Et  cantent  in  viis  Domini :  quo- 
niam  magnaest  gloria  Domiui;  quoniam  excelsut  Do- 
mnu$  et  humilia  retpicit,  el  alta  de  longe  cognotcit. 
Si  ambulavero  in  medio  tribuUitiuuiSy  vivificabis  me. 
Superiram  inimicorum  tuorum  (Hil.  meorum)  extendisti 
manum  tuam^  et  salvum  me  fecit  dexlera  tua.  Domine, 
retribues  (Hil.  Dotninut  rctribuei)  pro  me.  Domine, 
tnisericordia  tua  in  tceeula  :  op  era  manuum  tuarum 
non  omittat. 

TRACTATUS  P5ALMI. 
1,  Confessionis  duplex  geuus.  ^  Duplicem  in  con- 
fessione  sigrrificationeai  esse ,  in  pluriinis  locis  de- 


Nullus  autem  id.  quod  peccaium  esse  confessus  es(, 
(cQ  deinceps  debei  admiltere,  quia  confessio  peccati 
professio  est  desinendi.  Cxteruin  in  intellectis  et 
confessis  manerc,  (e)  haec  peccali  jam  pridem  scien- 
tia  veniam  coufessioiiis  amittit.  Conrueri  eniro  id 
lamqiiam  recens  cogiiiium  non  poicst,  quod  a  se 
cuin  pcccati  cognitione  sit  gestum.  Desinendum  ergo 
a  peccatis  est,  posiquam  in  confessione  est  cognitio 
peccaii :  et  confiienduni  est,  ut  Propheta  docuit. 
corde  toio  nun  ex  parte,  neque  aliqua  adhuc  nobis- 
cum  cognitorum  peccatorum  operatione  rcsidcnte. 
Quid  cnim  si  quis  de  furto  pcenitens,  iniquis  et 
turpiLus  lucris  pecuniam  suam  auxerit?  Non  erit 
quidem  fur,  sed  erit  avatus  et  raptor.  Aut  si  quisex 


inonstravimus ;  aut  peccali  nostri,  aut  laudationis  g  fornicatione  desincns,  vino  sc  nimio  cprrumpet; 


Dci.  Et  hoc  ita  essc,  ex  evangelicis  dictis  promptum 
est  noscerc.  Nam  cuni  ait  Dominus  :  Confitebor  tibi, 
Domine^  paier  cceli  el  terros^  quia  abtconditii  hofc  a  ta- 
ftientibut  et  prudcntibut  taculi,  et  revelatti  ea  parvu- 
iis  (Matth.  XI,  25) ;  laudem  Dei  patris,  ob  revelata 
parvulis  qiiac  igiiorata  esscnt  prudenlibus,  confite- 
tur  :  docens  ideo  nbsconsa  ea  essc  his  qui  priidentes 
viderentur,  quia  non  sccniidum  innoccnliam  parvu- 
lorum  prteceptis  evangclicis  credidissent.  At  vcro 
ubi  in  eisdcm  Evnngeliis  dicilur  :  El  baplizaban- 
tur  omnes  in  Jordaiie,  confilentcs  peccaia  sua 
(Matth.  III,  G) ;  iliic  confessio  peccatoruin  sine  am- 
biguitate  significaiionis  alterius  coniineiur. 

2.  Confessio  peccali  utilissima.  Quid  sit.  —  Maxima 


corpus  quidcm  suum  non  polluet,  sed  animaro  con- 
taminabit.  Et  si  quis  a  csdibus  lemperans,  roaledi- 
cus  esse  persistet;  manum  quidem  homicidam  non 
liabebit,  scd  linguam  babebit.  Et  quomodo  quis  ex 
loto  cordc  poierii  confiteri,  non  exigua  secum  pee- 
caii  parie  rcsidente?  Detersis  itaque  omnibus  vitiis 
confessibne,  opus  est  desinendi  :  et  orandum  sem- 
per  ad  Deum  est,  ul  in  cohibendis  peccatis  exstin- 
guendisque  incentivis  eorum,  pendula  voluntatis  nos- 
trsp  studia  confirmet. 

4.  Ob  quod  jam  (/)  confidens  Propheta  per  con- 
fes>ionem  ac  precem  suam  in  pOrtu  se  innocentios 
cotlocatuin,  ait,  -Vers.  1  :  Confitebor  tibi^  Domine,  in 
toto  corde  meo  :  quoniam  audisti  terba  orit  mei.  Du- 


autem  et  utilissima  est  letalium  vitiorum  morbis  In  q  plex  Intelligentiae  buju^,  ut  superius  jam  dixirous. 


eoruro  confessione  mediciiia.  Sed  coiifessio  peccati 
non  est  tamquam  rerum  aliis  ignoratarum  professio, 
ut  si  fur  de  furto,  aut  homicida  dc  cxde  interrogatus 
confiletur  (V.  Ps.  cxxxv,  n.  3)  :  neque  tamquam 
ignorans,  qui  scrulans  corda  ct  renes  Dens  est,  ad 
scientiaro  556  (^)  ^"i  confessionc  tua  indiget,  cui 
prompium  est  (b)  non  solum  cogiiata,  scd  cogilanda 
perspicere.  Confessio  autem  peccati  ea  esi,  iit  id 
quod  a  te  gestum  est,  per  cognitionem  peccati  confi- 
tearis  esse  peccatum.  Nemo  enim  «iiiod  agit,  id  ad 
agenduin  iioii  aui  fructu  oblcctationis  alicujus,  aut 
judicio  bonas  in  eo  opinionis  nggreditur  :  dum  aut 
rectum  piitat,  aut  co  gaudet.  Sed  cum  per  doctrinaro 
Dei,  verique  rationem ,  ea  quac  sub  specie  aut  utili 


sensus  est.  Nam  sive  laudein  Deo  confitctur,  quia 
verba  oris  ejus  nudita  sunt :  sive  per  misericordiam 
Dei  cum  diu  orassel  (g)  adjutus,  jam  omnibus  pecca- 
tis  desinentibus  confitetur.  Fidei  nostrae  utrumque 
convcniens,  ut  et  Doroinum  lauderous,  et  confitea* 
mur  intellecta  peccata. 

5.  Angeli  fidelibus  ubique  adsunt.  —  Dehinc  se- 
quitur  :  Ei  in  conspeelu  angelorum  psallam  tibi.  Pa- 
rum  sibi  existimat  PropheU  esse,  ut  hominibus  tan- 
tum  prxsentibus  psallat :  557  4^'^  homines  corpo- 
ralium  lantum  negottoruro  officia  inspiciunt.  In  eo 
enim  quod  psallit,  moturo  coropladtse  Deo  operatio- 
nis  ostendit.  Noii  ergo  quae  videntur  in  corpore  cemi 
desiderat :  sed  ea,  quae  spiritaliter  naturae  spirltales 


taiis  aut  volupiaiis  (c)  elegit,  intelligit  esse  pecca-  ^  conluentur  gerere  festinat.  Scit  eniro  se  sub  specula 

luro;  per  peccati  intelligentiaro  peccatum  id  esse      angelorum  vium  omnem  moresque  agere,  el  ubique 

qtiod  a  se  gestum  esl  confitetur.  baec  divlnorum  (h)  ministerioruro  auxilia  fidelibus 

3.  Peccata  conlessut  ab  iit  debet  detinere.  Confettio      cunclis  assistere,  ut  scripturo  est :  Angelut  Domini 


(a)  Conjectabamus  legendum  esse  lui :  sed  retineii- 
dum  tui  quasi  suam  :  quod  et  habent  editiones  anti- 
qu.T,  non  mss. 

(b)  Reg.  ms.  etTuron.  noii  cogitata  :  quod  non  dis- 
plicet  pro,  nondum  cogitaia ;  maxime  cum  sequaiur 
9ed  cogitanda,  non  sed  etiam,  aut  sed  et, 

(c)  Sic  mss.  Atedili,  egit. 

(d)  Miciacensis  codex,  deinceps  vemam  admittit. 

(e)  Pro  heec,  mallemus  ex.  Deinde  post  jnni  pri- 
dem,  subintelligendum  habita.  Hilarius  hic,  sed  ma- 
gis  in  psal.  cxl,  n.  7,  iis  lanturo  coiifessionis  veniam 


videtur  concedere,  qui  ex  infirroitate  et  errore  pec- 
caverint. 

(f)  Bad.,  Er.,  Lips.  et  ross.  rcg.  ac  Turon.  con/l- 
tens.  Mox  solus  codex  Turon.  cum  Lips.  et  Par.  col- 
locat  cum  aii.  Praeferimus  curo  Par.  et  ms.  Mic.  cou' 
fidens :  ac  deinde  cum  eodem  ms.  necnon  reg.  ac 
edit.  Bad.,  et  £r.  colbeatum,  ait. 

(g)  In  poslrema  editione  Par.  auditus  :  quaro  iec- 
tlonem  praeferens  .scriptor  ms.  Turon.  in  roarglnero 
rejecit  adjuius. 

•   (h)  In  vulgatis  mysteriorum.  Rectius  in  ros.  Turon. 
ininisteriorum.  Angcli  tocantur  diviiia  miuisieria  : 


787 


SANCTI  MlikM  ferfSQOPi 


7«S 


in  dreuifu  ihneniium  emn  {PsaL  ixini,  8).  Legcm  A  ^nfn  BvntAbraham  ei  Deu$  Isaac  etDemJacob  {Matih. 


etiam  Moysi  In  manu  Mediaioris  per  angelos  fuissie 
disfyosiiam  docei  Apostolns  (fial.  111, 19).  Nec  non  et 
Elifteos  absolntissime  docuit,  hamanas  inflrmiuiei 
angetomm  auxiliis  defbtidi,  ei  in  omnibas  pericalis, 
8i  fides  matteat  in  nQbis,  adesse  spiritaiium  virlutum 
defensionem.  Namque  ciim  Rex  Syri»  capere  Geth 
urbem,  ih  qua  idem  Eliseus  propheta  esset,  para- 
ret,  et  noctumis  itineribus  exereitum  suum,  qui  ante 
Ittcem  urbem  obsideret,  destinasset;  puer  Elisel 
conspecta  obsidione  dixlt :  O  Dominey  tfuld  faciemuif 
Et  dixit  Eliseos  :  ifoft  tlmere  :  quia  p/nrei  mni  no* 
H$cum^  qmm  cum  Ulis.  Et  maoH  EUseus  ad  Domi" 
nwn,  et  dixit,  Adaperl^  Domine,  tfculos  pueri  Ao/iis,  ei 
videai.  El  adaptruit  Dominut  dcuIo$  pueri,  ei  t^di7,  ei 


xxu  ,  5!  et  32).^  Non  e$t  Deu$  mortuorum^  $ed  viten" 
tium  (Exod,  in ,  6).  In  absotuto  ergo  bxreiicOruttl 
(Manicliscorutn)  error  est ,  qui  alium  atque  bliuiA 
evangeliorum  ct  legis  Deum  asserunt :  Cum  Domlnus 
id  quod  principale  in  lege  est,  ad  cotifirmationem 
spei  e?.ingelicae  commcmoret.  £st  autem  et  nomen 
aliud  Deo,  quod  in  evangeliis  cognosclmas ,  Domino 
dicente  :  Pater,  venit  hora,  honofifica  Fitium  tuum , 
ut  Fiiiu$  tuu$  honorificet  u  (Joan.  xtil,  1).  Ei  post 
multa  alla  sequitur  :  Manife$tavi  HonieH  tuum  homi- 
mbu$  (Ibid.  6).  Et  quod  nomen  esset ,  superlus  os- 
tendit  dicens :  Piiter ,  venit  kord ,  hbnorifica  fUium 
iuum.  Hujus  etgo  (c)  nomen  ndofat ,  (^nl  et  seCOn- 
diim  legem  Deds  Abrahae  ct  Deus  Isiaac  et  Deu^ 


ecetmmt  erat  ptenus  equi$  et  curribu$  fn  gyro  EU^ei^  fi  Jacob  sit ,  et  secundUto  evangclia  unigenlti  Dei  pa- 
et  de$eeHderunt  ud  eo$  (IV  Reg.  vt,  )5  et  $egq.).  Tan*      ter  est. 


tus  M  tatn  nobilts  ptopbeta  solos  tontempIation6 
attxillofUth  ftpiriulium  dl^ns  est :  sed  oratio  ejus  ^4 
Dominum  Visum  Incorporaiititu  miam  puero  suo  me- 
ruit.  In  borum  l^tur  assistentfum  humanis  auxiliis 
Angelonral  conspectu  psallet  Propheta,  spiritalibu^ 
spiriialium  operum  contefflplatione  placiturus. 

6.  Cur  propheta  ad  templum  non  in  templo  adora^ 
tum$,  —  Sed  non  solum  coram  ang^lts  psallet ,  sed 
etiam  Id  quod  sequilur  efflciel.  Vers.  2.  Adorabo 
ad  temptum  $anctum  tuum  :  noh  in  templo,  ne  quid 
secundum  consuetudidem  Judxorum  corpoMliter  lo- 
qui  vlderetur,  sl  adoraret  \n  tempto ;  sed  ad  templumt 
id  est ,  apud  templum,  splriiu  et  corpore  adoratUrus. 


S.  Contra  ffobatiano$.  —  ExstingUit  qlioque  Inso- 
lentent  eorum  proressionem,  qul  human^  tiatune  et 
inflrmiiitis  immemores ,  et  immieericordem  Deum 
praedicanies ,  peCcaiis  poenitentiuiti  vgniam  et  sola- 
iium  non  relinquunt :  cum  ad  poenilentiam »  pe^ 
qulatn  a  peCcatis  desistitur,  doctrina  legis,  propheia- 
rum  ,  evangeliorum  ,  apostolorum  eos  qui  peccavc- 
riht  adhorletur  :  ut  desperaiae  jam  spei  aliquantulum 
pelr  edm  solalii  coiupareiur ,  nt  amissis  licei  beatis 
el  maximis  ei  (d)  Deo  proximis,  ne  hls  saliem  quse 
talibus  suut  secunda  careamus. 

9.  Contra  Marcion.^  Manichost>$y  etc.— Toltit  eii.im 
stultlssimam  eorum  tcmeritatem ,  qui  filtstralo  fa!$o- 


Templumautem  DeOesse  sanctos  quosque,  Aposiolus  C  <)uecorporc  Domiuum  in  carne  visuro  esse  Contcn- 


docet,  dicens  :  Vo$  e$ti$  templuni  Dei ,  et  SpirUu$  Dd 
habitut  in  vobi$  (I  Cor.  vi,  )6).  Habitatlo  ergo, 
(a)  qo«  ex  nubis  Deo  digna  ehi ,  Deo  templum  es). 
7.  ^  Quoi  h(ere$H  enectt.  Dei  ftomina.  —  Apud 
hoc  ergo  templdm  Deo  sanctum  adorabli,  non  siue 
perfecta  ratione  doctrinae  :  ne  qua  hxreiicis  de  in^ 
compositti  orairotiis  confusione  ad  studia  soa  pate- 
ret  irreliglositatis  occasio.  Alt  enim  :  Et  confitebor 
nominl  tuo  $uper  mi$ericordiam  tuam  et  veritatem 
tumn.  Ctlm  Del  nomiiU  o^nfltetur ,  tenet  evangelio- 
him  et  legis  oongruam  fldem.  Qiiod  enim  sibl  nomen 
esse  sclH  Deus  volnit,  eodem  dicto  evangellco  55g 


dtitit :  ut  eum  Pater  emeniiia  veritaie  la  habitu  Rilsa! 
carnis  ostenderii ;  non  recordautes  post  resurrecdo- 
nent  corpoiis  spiriium  se  videre  credeniibu^  aposio- 
lls  dictum  esse  :  Qtdd  conturbati  e$ti$ ,  et  qua  co^ta» 
tione$  ad$cenderunt  in  corda  ve$traf  Videte  tt  maniri 
mea$  el  pede$  ,  giiomam  ip$e  ego  $um  t  ptdpatt  tt  vi- 
dete,  quoniam  $piritu$  camem  et  (>$$a  non  habtt ,  ifral 
me  videti$  habentem  (Luc.  ixnr,  58  et  59).  Ab  borum 
igitur  confessione  confessionem  siiam  propheta  dis^ 
cernlt,  perfectae  fidei  ordinem  tenens  :  cum  in  no- 
mine  Deum  Abrahae  et  Deum  Isaac  et  Deum  lacob ; 
Ciim  in  misericordia  poenitentium  misericordem :  cuiii 


et  legis  (Subaud.  dicto)  DomiUus  Sadducaeis  resur^  D  In  veriiaie  (e)  quod  Verbum  caro  factam  slt  conll 
fectionem  coi^orum  abnegantibus  respohdens  osien-"     tetur. 

dit.  Ait  enim  :  Dt  re$urrectiont  autein  mortaarum  non         10.  Nomtn  Dti  ubiqttt  magnitm.  —  Causa  etiam 
Ugi$ti$,  quod  dietum  e$t  vobi$  (b)  a  Dto  dictntt  :  Ego      confessionis  hlnc  sumitur  :  Quoniam  magmfica$ti «. 


2aia  ,  ut  docetuf  in  psal.  lxv  ,  n.  li  :  Incorporalh 
)tu$  mi$tricordlas  iiuf  oculi$  ,  tt  tamquam  mUmttrio 
famulantium  angtlorum  prottgil  itnte$.  Hinc  in  psal. 
cxx,  n.  4 :  Poleriinus  autem  el  monte$  extstimart  an^ 
gttiea  mittisteria  el  cmlorum  virtute^^  qmrum  mini$terio 
tiobi$in$ublimiapras$iuiurad$een$n$,tic.  lCorum  erga 
no^  ministerlam  rUrsum  expiicatur  in  psal.  cxxix, 
n.  7. 

(«)  Reg.  ms.  a  nobit.  TUrort.  fh  nobis  :  et  mox , 
ternplum  Dti  tanctum  :  et  inferius,  $uptr  mi$erieordia 
tua  tt  vtritatt  nuk. 

ib)  in  ms.  Turon.  a  DonUno.  Verba  seqaentl^  ad 
riftum  ab  HilaHO  refcrM  iiquet  ^x  lib.  iv  Je  THn, 
mJk.  89,  et  ex  lib.  t,  n.  )1, 


(c)  Turon.  ms.  itommi  adorat  :  quod  etiam  liabuit 
i.  a  prima  manu.  Sic.  Bad.  in  Malth.  c.  xix,  n.  5. 

JDiii  dtteni$  adoraverat, 

(d)  Reg.  cod.  cum  Tur.  omittit,  et  Deo  proximis  ; 
ac  deinde  cum  Mic,  subjicit ,  ne  hi$  $iatim,  non  m/» 
ttm.  Simili  loqucndl  ratioUe  Flavlaiius  apud  Leoneiu 
ep.  alias  2,  c.  2 ,  de  Eutyche  ait :  Cum  detuiMtet  $t- 
cundi$  $alvare  pfiora,  Id  esi,  maleacu  per  p«ieiiiten- 
tiam  reparare. 

ie)  Particuia  qttod  ,  ao  deinde  verbum  wit ,  qu»  in 
vulgaiis  deerant ,  supplentur  ex  ms.  Turon.  cuin  re- 

f^ius  et  Bad.  etiam  babeant  $it.  Paulo  ante  jipud  Dad,| 
Ir.  el  Lips.  in  mi$eticordia  pcsnitettti ,  qoq  poemlei^^ 
tl»m,  quid  i4em  est  ac  trga  pceitl(eii(ei. 


789  TRAGTATVS  IN  OXXXVO  PSALMUM.  790 

p9r  mmna  mwim  umctum  hnm.  Non  («)  oni  laMuni  A  ^M  Oel,  Md  iA  his  ernites.  Vhe  atitein  Dei  stmt 


geiili  Dei  nomeii  est  cognitum  :  sed  snper  'omnia 
mtgniffcatum  est »  550  ^^  '^^  omnes  se  mignttiido 
sanctiutis  exteiidii.  Non  barbarut,  non  Scyiba,  non 
tenrns «  non  liber,  non  mulier,  non  vir,  uon  aetas  ulla 
teeernilur  :  super  omnia  enim  niagnlGeainm  Dei  no- 
men  est.  Templa  eoilapsa  sunt,  simulacra  {b)  mu- 
tata  sunt ,  faaruspices  interveiHu  sanctorum  silent, 
(c)  augoram  fidet  fallit :  unum  Dti  nomen  in  omnibus 
geiiiibus  tanctum  est.  Adest  enim  semper  in  se  sp^ 
raiicibiis  sanciit  tuis  :  et  ubicumque  invocatom  fae- 
rit ,  praesentem  opem  tribuit. 

1 1 .  Ju$m  mmquam  me  mUu.  In  Dea  amfter  conjidlt, 
—  Aiteiiiin,  Vem.  9  :  Inquacumque  die  invocapero  U^ 
exaudi  me.  Nuilum  diem  jnttut  quisqoe  tine  melu 


prophetae  omnes  el  apottoli ,  in  unftm  tlam  untim- 
quemque  via  sua  dirigenies.  Et  qaod  et  omnibus  hi 
unam  ooncurratur ,  propheu  demoiistrat,  dicens  : 
Siau  in  vOs  Domim ,  interrogate  gemitas  Dei  tBtema- 
le$,  el  videte  qu^  eu  tia  bona,  et  ambulate  in  ea  ( Je^- 
rem.  vi,  i6).  Viaeenim  Domlni  aeternse.  In  his  Itaque 
viis  Domini  cantandum  esi ,  ethymnis  prophetalibtts 
concinendum,  500  <|tiia  magna  Dei  glorla  esl :  ma- 
gniUcenlix  enim  ejus  non  est  flnis.  Nam  magnitudi- 
nem  glorix  suae  opera  testantur,  coelum,  terra ,  ma- 
ria,  aether ,  homo  ipse»  qui  rationis  particeps  (e)  ad 
horum  cognitionem  perfectus  esi,  ut  per  haec  visi- 
bilia  invisibilem  Dei  gloriam  contueretor. 
14.  Humiles  retpicit  Deui.  Superbi  a  Deo  longe 


transigit :  neque  anxia  temper  erga  te  fldet  securi  B  aliem.  —  Neque  toium  magna^t  Dei  gloria  :  sed 


lemporit  otium  recipil.  Scit  omnet  dies  plenos  iiisi- 
diarum  sibi  esse,  diabolo  atque  angeiis  ejus  excidiuro 
sibi  semper  (d)  molientibut.  Scit  diem  illam  Domini 
occultam,  Intperatam,  et  modo  uoeiurni  furis  repen- 
tinam  futuram.  Ut  igitur  se  in  quoeumque  die  invo- 
eantem  exaudial ,  deprecatur.  Nec  diffidit  propheta 
quid  in  quacumque  die  exaudilut  obiineat.  Sequitur 
cnim  :  Multiplicabie  me  in  anima  mea  in  wirtule  tua. 
Per  multam  seiiicet  Dei  curam  muliipiicabilur  ipse  in 
animae  virtute :  ne  quid  in  te  tribulalionibusi  ne  quid 
terroribus  pateat;  sed  eum  lenlationet  ingruent,  cum 
metus  incidel,  omnia  mulliplicata  auimas  virtute  lole- 
rentur. 
11«  Re§ee  terrm,  —  Et  quia  certa  tpes  iBla  est,  ut 


eliam  «m;^iiii  eil^  et  humi^a  respicit.  Uinc  emincntis 
celsitudlnis  suae  admiratio  maxima  est,  quod  hu- 
milia  respicit  qui  exceltus  est.  8ed  quae  humiiia  rc- 
tpicit?  Neinpe  ista  t  Ger  eonlribulatum  et  htimiliatum 
DeuB  non  spernet  (Ps.  t,  30);  etrursom  :  Et  tuper 
quem  r^iptdam,  niii  ftiper  humilem  et  tremtntem 
verba  mea  (Em.  lxvi,  !2)Y8od  qula  exeelsus  huniilia 
respicit,  habel  in  te  aliam  quoque  admiratlonem, 
quod  et  alta  de  lon§e  eognoscil.  Superbae  et  IrtSoIentet 
cogiutionet  Deum  non  falluni  :  agnoscil  omnU^ 
et  nihil  scientisD  ejus  impenetrabile  est.  Deus,  tit 
tcriplum  est,  prope  ett  hi$  qui  tribulato  $unt  eorde 
(Pf.  xxxiii,  10) :  non  admlscetuir  atitent  arrognntU 
bus ,  neque  insolentibut  prope  est.  Unicuique  ^nirrv 


animse  virtus  divinae  misericordiae  muUiplicetur  au»  C  nostrum  pro  lldel  divcrsitate  aut  proximus  est  abi 


xilio ;  debilain  ob  id  ab  oninibus  Deo  confetsionem 
fatetor,  dicens,  Vers.  4-6  :  Confiteantur  lt6t,  Domine^ 
amnei  reget  ierrw.:  quia  andierunt  omnia  verba  orit 
tui,  Et  cantent  in  viis  Domini ,  ^uoiitaiit  mit^na  ett 
gioria  Demini ;  quoniam  excelsut  Dominut ,  el  humilia 
retpicil ,  et  aita  de  tonqe  cegnotcit.  Et  quos  reges  ter- 
ne  propheia  signincel,  jam  in  plurimis  psaimlt  os* 
tentum  ett.  Reges  iion  genlium,  ted  krnv,  id  ett,  tul 
uniutcujuique  eorporit  reget  desinente  a  te  regno 
peccaii.  Voeati  enim  tumut  in  regniim  coelorum  ^ 
regno  mortis  everso  :  Mort  enim  regnavit  ab  Adam 
utque  ad  Moyten  (Rom.  v,  U)  :  et  jam  unusquisque 
rex  ttius  est  secundum  Apostolum  :  Jam  sine  nobit 
regnatit  (I  Cor.  iv ,  8).  Horum  igitur  confessio  Deo 


remotus ,  spiriiali  virtute  ubl  se  dignum  c.vt  aC(|ti!e- 
tcens.  £i  ideo  (fj  a  longe  alta  cognoscli,  quia  et  ptst 
indigniiaiem  abest  ab  insolente,et  pcr  virlUtcm, 
(g)  longe  licet,  quoe  sunt  superba  cognosclt. 

45. 7n^tt/a/fonti  utilitat.  Ferri  nequit  nisiauxith  De\. 
Dextera  Dei  virtus.  —  Vers.7.  Sl  ambulavero  in  medio 
tribnlaiioniSf  viviHcebis  iiie.  Noii  abiiuit  justus  iste,  n^ 
in  medlls  iribulationibus  ambulet.  Scit  enim  qtiia 
Iribuhitio,  secundum  ApoStOlum  ,  palientiam  opcia- 
tur  (Rom.  v ,  3).  Scit  improbabifem  virUm  non  pla- 
oere »  scit  viciorem  militem  nisi  belio  non  Aiturum  , 
teil  inlenutam  fldem  langucre ,  scit  in  trihttlationi- 
bus,  Itecundum  apcsiolum  ,  gtoriandum  {Ibideni). 
Scil  Imparem  se  tribulatlonibus  nisl  auxiiio  Dei  es^c*. 


digna  esi.  Audieruni  enim  omnia  verba  oris  Dei ,  el  D  et  ideirco  per  Deum  salutls  tuoe  certus  cst  :  et  eutH 

in  reges  te  Gonsiitutos  sciunu  in  inediis  iribuUiionibus  ambulel,  (A)  per  cUindeni 

15.  Giotia  magna.  —  Neque  tolum  eon/iteantur  ,      se  vivificandum  esse  confldii.  Alt  enim,  Vers.  8 :  Su'^ 

sed  el  cantent  in  viis  Domini ,  non  transgredientet      per  iram  inimicorum  (i)  meornm  exUndisti  mannnk 


(a)  Apud  Hincmarum  lib.  de  Praedest.  c.  25,  ut  et 
in  ms.  Turon.,  noit  tantum  unigemti  DH  :  lectio  non 
spernenda.  In  ms.  reg.  non  tanhtit  unigeniio  Dei. 

(b)  Turon.  codicis  scriplor  prafereiis  in  texiu 
mii(a,adjeclt  In  margine  sytlabnm  ra,  nechon  v^ 
minu(a/a;  satis  indicans  se  conjccturam  seciari.  Ilaec 
nobis  non  improbatur. 

c)  Ms.  Mlc.  atijgftffta.  Reg.  et  Turon.  augurium. 
I  d)  In  mss.  morenrf6ui. 

M  Editi ,  liorum  cognitione  :  emendantur  ex  mss. 
Mic.  et  Tnroti. 
(f)  In  vulgatis  fl-^stra  hic  iDserlum  erat,  humilia 


de  prope  et ,  vel  kumilia  de  corpore  et.  Mox  in  mstt 
rcg.  ei  Turon.  qui  ei^  pro  qu\a  et. 

(g)  Iii  vulgalis,  longe  quce  licet  sunt^  etc.  ,  pertur- 
bate.  Hic  ostenditur,  quud  longe  a  Deo  disteni  su- 
perbi  propier  indignitniem  ,  ipsius  tamea  cognitiono 
altingantur  propter  suinmam  virlutem. 

(h)  Bad.,  Er. ,  Llps.,  mss.  reg.  et  Turon.  per  eoi- 
ffetn. 

(i)  Regius  codex  ac  Turon,  hic  omittunt  meorum , 
ac  deinde  consentiente  girxco  subjichini ,  extenditi^ 
manus  tuas. 


791 


SANCTl  HILARIl  EPISCOPI 


7M 


tuam  :  et  iahum  me  [ecU  dextera  tua,  Dominus  retTi-  A  habilavero  in  poitremis  maris.  Klenim  iUue  manus  tua 


buei  pro  me,  Irascenlibus  inimicis  exlensa  nos  manus 
Dei  protegtt.  Tribulaliones  enim  inimici  affeiuni, 
irascenies  Gdei  et  spci  nostrx  :  quia  adversarius 
nosler,  secundum  apostolum,  diabolus  lamquam  leo 
rugiens  ambulat,  quxrens  nos  devorare(l  Pet.  v,  8). 
Sed  super  iram  inimicorum,  per  quos  diabulus  sem- 
per  operatur,  manus  Domini  exienditiir,  et  spe- 
rantes  in  se  salvos  facit  dextera  cjus.  Virlus  signi* 
ficalur  in  dextera  :  et  ideo  Dominus ,  qui  Dci  virlus 
el  Dei  sapienlia  cst,  nonnunquam  Dei  dcxiera  co- 
gnominatur  ,  per  qiiem  adversus  omncs  iniinicos  ia 
omnium  tribulationum  bello  protegimur. 

16.  Vindicta  Deo  dimittenda. — Servavit  autcm  ovan- 
gelicae  mansueludinisSGlpropheta  raiionem,  quain- 


deducet  me,  et  tenebit  me  dextera  tua  ,  Domine  (Inf ra 
abest  Domine).  Et  dixif  Forte  tenebrx  concuUabunt 
tne,  et  nox  illuminatio  mea  in  delicHs  meis.  Quia  lene- 
bros  non  obscurabuntur  ate.et  nox  sicut  dies  illununa" 
bitur  :  sicut  tenebro!  ejus,  ita  et  Jumen  ejus,  Quia  tu 
(Infra,  Domine)  possedisti  renes  meos,  suscepisti  me  de 
utero  matrisme<B.  5G2 Confitebor  tibi,  quia  terribiiiter 
mirificatus  sum  :  nnrabilia  (infra  mira)  opera  tua^  et 
anima  mea  novit  nimis(h\fv2Lvalde).  ^on  est  oecultaium 
os  meum  a  te  :  [ecisti  (lufrn  quod  [ecisti)  in  occulto  :  et 
substantiamea  in  in(erioribus  terra!.lmper[ectum  tuum 
(liifra  meum)  viderunt  oculi  mei  (Infra  liit),  et  in  tibro 
tuo  omnes  scribentur :  die  repleb  untur,  et  nemo  in  eis. 
Milii  autem  mmis  lionorificati  sunt  amici  tui,  Deus  :  nt- 


juriam  redderc  Iiis  qui  nos  persequuntur  iuhibemur,  j^  mis  con[ortatus  est  (Infra  con[orta»i  sunt)  prineipatus 


dicenSyYERS.  8  :  Dominus  retribuet  pro  me.  Illi  enim 
vindicla  servandaest,  qui  in  caiumnia  (a)  vesiis,  di- 
milli  etpallium  jussit,  quipostinjuriamalapae  unius, 
prxberi  et  maxillam  aUeramvoluit,qui  vetuit  malum 
pro  malo  rcddi ;  plus  vindictae  adepturis,  qui  xteriio 
judicr  ultionem  praesentis  injuriae  reservassent. 

17.  Homo  non  ma/itf,  sed  manibus  Dei  effectus.  — 
Concludit  deinde  fidelissimae  spei  voce,  Domine,  mi" 
eericordia  tua  in  saculum,  opera  manuum  tuarum  non 
wiittas  :  ut  quia  Dei  misericordia  in  sxculum  est, 
extendens  super  iram  inimicorum  manum  suam,  et 
fideles  suos  prolegens  dextera  sua «  et  pro  his  reiri- 
buens,  opera  manuum  suaruin  non  omiltat,  homi- 
nem  scilicel  qui  ait  :  Manus  tuas  [ecerunt  me,  etc. 


eorum.  Dinumcrabo  eos^  et  iuper  arenam  niultipttca- 
buntur  :  cxsurrexi,  et  adhuc  tecum  sum.  Si  occidas^ 
Deus,  peccatores  (Infra  pucatorem)^  viri  sanquinum 
declinate  a  me,  Quia  contentiones  in  eogitatione^  ac' 
eipient  in  vanitate  civitates  tuas.  (Infra  quoniam  dices 
in  cogitatione^  Accipient  invanitatecivitates  suas)  Nonne 
qui  oderunt  te  (Infra  odientes  te,  Domine^  odivi),  Deus^ 
oderam  t//ot,  et  super  immicos  tuos  tabescebam?  Pet' 
[ecto  odio  oderam  iltos  :  inimici  [acti  sunt  mihi.  Proba 
m«,  Deus,  et  scito  cor  meum  :  interroga  me,  et  sdto 
semitas  meas:  Ei  vide  si  via  iniquitatis  in  me  est :  et  de» 
duc  me  in  via  <eterna  (Infra  vtam  asternam). 
TUACTATUS  PSALMI. 
1.  Psalmorum  auctor  Spiritus  sanctus.  Qui  omna 


{Ps.  cxviii,  75).  Nonnunquam  manu  Dei  facta  com-  Q  de  Christo  sint.  —  Omnem  propheticum  sernionem  cx 


memorari  solent  :  homo  vero  scmper  manibus  Dci 
effectus,  nobiliore  in  eum  opere  ex  manuum  (b)  com- 
memoratione  monstrato  (V.  litt.  10,  n.  5).  Ut  igi- 
tur  hunc  nou  omiiiat  precatur,  et  sit  ei  auxiliator  as- 
siduus  per  eiim  ct  in  co  qui  ail ;  Ecce  ego  vobiscum 
sum  omnibus  diebus  usque  ad  consummationem  sasculi 
(Matth.  xxviii,  20).  Dominus  noster  Jesus  Christus, 
qui  est  benedictus  in  sxcula  saeculorum.  Amen. 
PSALMUS  CXXXVIII. 
JDomtne,  probasti  me,  et  cognovisti  me  :  tu  cognovisti 
sessionem  meam  et  resurrectionem  meam.  Jntetlexisti 
(Infra,  omnes)  cogitationes  meas  de  tonge^semitas  meat 
et  directionesmeas  (Iiifra,<emtlaiii  meametdirectionem 
meam)  investigasti,  Et  omnes  vias  meas  pranidisti : 


divini  Spiritus  instinclu  profectum  iion  in  obsciiro 
est :  cum  legimus ,  Ilcec  dicit  Dormnus ;  et  iteroro, 
Audite  verba  Domiui  (ier.xxxi,  2);  et  rursuin  :  Q««- 
tttom  Dominus  locutus  est  (Esai.  xxiv,  57) ;  et  in  eo- 
dem  :  Os  enim  Domini  locutum  est  ista  (Esai.  ltiu, 
14).  De  psalmis  autem  ipse  Dominus  in  Evangeliis 
confirmat,  cum  de  se  loqucns  ait  :  ^t  David  in  Spi- 
ritu  vocat  eum  Dominum,  quomodo  dicUis  quod  fiHuS' 
ejus  est  (Matth.  xxii,  45)  ?  docens  oinnia  David  Spt- 
ritu  propheiico  elocuium.  Locutum  autem  de  se  licei 
in  hoc  eodem  loco  ostenderit,  cum  ab  eo  ait  Domi- 
num  sc  esse  in  Spiritu  nuncupatum;  absolotiiis  ta- 
men  ostendit  in  psalmis  sacramenium  omne  corporei 
adventus  sui  conlineri,  diccns  :  Uasc  sura  verba  mea, 


quia  nonest  dolus  in  linguamea.  Ecce  tu,  JDomine,  co-  1)  quce  tocutus  sum  ad  vos  cum  adhuc  essem  vobiseum, 


gnovisti  omnia  novissima  et  antiqua  :  tu  [ormasti  me, 
et  posuisti  super  me  manum  tuam.  Mirabilis  [acta  est 
scientia  tya  ex  me  :  con[ortata  est,  non  potero  ad  eam. 
Quo  ibo  a  spiritu  tuo,  et  a  [acie  tua  quo  lugiam  ?  Si  ad- 
^cendero  in  ccelum,  tu  ittic  es  :  si  descendero  in  in^er^ 
num^  ades.  Si  sumpsero  pennas  meas  ante  lucemj  et 

(a)  Excusi ,  vestes.  Rectius  mss.  in  calumnia  vestiSf 
boc  est,  iibi  quis  lite  intenta  vesiem  tollere  conatur. 
Consiile  Cangii  Gloss.  Habemus  lib.  x  de  Trin.  n. 
28,  in  ipsa  trunci  corporis  catumnia  :  qiiibus  verbis 
indicatur  ipsummet  momentum  quo  Malcho  auris 
ablaia  cst. 

(b)  In  reg.  ms.  connumeratione :  et  mox ,  per  eum 
it  m  eum* 


quoniam  oportebat  omnia  impteri  queescripta  suntin  (c) 
lege  Moysi  et  prophetis  et  psatmis  de  me  (Luc.  xxiv, 
44).  Non  est  ergo  ambiguum,  quin  in  psalmis  de  eo 
scriptum  sit.  Nain  tametsi  (d)  plerumque  in  his  taiia 
sint,  ut  ad  personam  patriarcharum,  propheiamiD, 
apostolorum,  marlyrum,  (e)  generationis  quoque  pri* 

(c)  Bad.,  Er.  etLips.  cum  mss.  reg.  et  Turon.  tn 
libro  Moysi :  qui  tamen  in  Psal.  cxxv,  n.  2,  simnl 
omnes  habent  in  tege. 

(d)  Sic  nostri  mss.  Edili  vero ,  pleraque. 

(e)  h\  mss.  Mic.  et  reg.  generationes  quoque  primm 
et  generationes  sequentes  :  male.  Generationem  pri- 
mam  Judaos ,  sequentem  Christianos  intelligit  Hila- 
rius ,  ut  ipse  declarat  in  psalm.  cxxxnr,  n.  22.  Qtio 


793 


TRACTATUS  IN  CXXXVIII  PSALMUM. 


794 


mse  et  generailonis  sequcnils  referri  oporteanl  :  la-  A  ininem  assumpsit.  Verbum  namque  caro  faclum  ha- 


men  quia  omnia  in  Cbrisio  et  per  ;^Christum  sunt, 
quidquid  illud  in  psalmis  (a)  est  sub  diversorum 
563  personis  proplietatum,  omne  de  ipso  est  :  quia 
doctrina  omnis,  diversis  licet  prgeceplorum  generibus 
muliiformis,  hoc  per  diversos  praestet  ut  ipse  nosca- 
lur.  Hxc  nobis  proptcr  praesentem  psalmum  comme- 
moranda  nccessario  Tuerunt :  ne  forte  (b)  improbabili 
auctoritate  praesumpsisse  cxistimaremur,  ut  ad  per- 
sonam  Christi  omnem  hanc  prophetiam  ejus  refcr- 
remus. 

2.  Ne  du(B  Christi  naiurce  cotifundantur,  Haminem 
auumens  Deus  permansil,  —  Diligcnter  autem  ea  ob- 
servanda  ratioest,  ut  quuicumque  homini  illi,  quem 
ex  utero  sanctse  Virginis  assumpsit,  ct  in  qiio  se 


l)itavit  in  nobis  :  non  in  vitia  infirmilatesque  carnis 
ex  Verbi  virlute  deficiens,  sed  naturx  nostra^  infirmi- 
tates  homo  natus  assumens.  Assumptio  autem  infir- 
mitatis  non  fecit  infirmum,  quia  aliud  est  naturam 
esse,  aliud  assumpsisse  naturam.  Et  extra  gcneris 
necessiiatem,  voluntatis  accessio  est.  Non  enim  pec- 
cator  fuit,  sed  peccaia  suscepit.  Neque  infirmus 
exstitit,  sed  portavit  inflrmiiatcs.  Ipsc  cuim;  secun- 
dum  prophetam,  peccata  nostra  suscepit,  et  infirmitates 
nostras  portavit  (Es.  un,  4).  El  iie  quid  in  564  ioipas- 
sibilem  alque  iiidemutabilein  divinitatein  iiifirmitalis 
incidereexistimaretur ;  adjecii,  Et  nos  (f)  putabainus 
eum  iii  doloribus  esse.  Suscepit  ergo  infirmiiates, 
quia  homo  nascitur;  ct  putatur  dolere,  quia  patitur  : 


nasci  hominem  qui  Deus  crat  voluit,  apia  esse  ct  B  caret  vero  doloribus  ipse,  quia   Deus  est.  Et  cum 


congrua  videbuntur,  cuin  debila  coelesti  (divinae)  na> 
turai  sux  dignilaie  traclentur :  neque  sacramcntum 
salutis  nostr»,  qua  in  fqrma  Dei  mancns  formam  ser- 
vi  accepit,  ad  contumeliam  indemutabilis  suae  et  in- 
visibilis  et  incorporerc  ct  impassibilis  substanti» 
coaplerous.  Quod  enim  homofuit,  nobis  profecit,  sibi 
nihil  dempsit.  Exiuanivit  eniin  se,  in  forina  Dei  ma- 
nens ;  (c)  noii  ut  forma  servi  essel,  cl  formn  Dei  esse 
desinerel.  Ait  enim  ipse  :  Qucecumque  Pater  facit^  ea- 
dem  et  Fiiius  facil  similiter  (Joan.  v,  19).  Num- 
quid  (d)  in  Ibrma  Dei  manens,  virtiitem  et  divinita- 
tem,  qua  in  forma  Dei  manebnt,  amisit?  Cum  enim 
in  corpore  humiliiatis  nostrx,  quxcumque  Pater  fa- 
cit,  ea4em  et  ipse  facil  siniiliier,  nihil  pcr  consor- 


(g)  habilal  in  iiobis,  cumque  infirmitatcs  nostras  sus- 
cipit,  et  cum  susccptis  infirmiiatibus  non  dolet;  non 
potest  non  esse  qui  habitat ,  nec  a  se  (h)  defecisse 
qui  suscipit,  nec  abolitus  Deus  esse  qui  non  dolet.  Et 
haec  quidem  propler  praesentem  psalmum  coromeroo- 
rala  paucis  sunl,  quia  videlur  staiim  ex  persona  ho- 
minis  coepisse  :  ne  per  hoc,  qiiod  tamquam  homo 
loquitur,  dcccssisse  ex  palern^c  divinitatis  gloria  vi- 
deretur. 

4.  Justitribulatiouibussuntprobnti. — Ait  enim,VERS. 
i  :Domine,probastimeet  cognovisti  we.  Apostolus  cum 
nos  patientiae  et  spci  dpctrina  erudirct,  ait :  Tribula- 
tio  patientiam  perficit,  patientia  autem  probationem^ 
probatio  vero  spenif  spes  vero  non  confundit  (Rom.  v, 


tiumcarnisa  paterna!  diviniiatispoieslatedegenerat:  G  3).  Et  haec  quidem  in  sanciorum  quorumqiie  viia 


neque  id  corpus  quod  assumpium  est,  virtutem  na- 
lura^  antea  maneiitis(e)  abolcvit,  cum  in  eo  corpore 
quod  assumptum  est,  virtus  naturai  antea  maneniis 
operetur. 

5.  Si  quid  in  eo  xnfiTmum^  ad  hominem  referendum, 
—  Iiaque  si  quid  infirmum  ex  persona  ejus  dictum 
reperietur;  ad  hominem  referri  oportebit,  per  quem 
Iiabitavit  in  nobis.  Verbum  enim  caro  factum  est,  et 
habitavit  iii  nobis  (Joan,  i,  14).  Referendum  autem 
ob  id  cst,  quia  non  alience  aut  simulatx  naturae  ho- 


atquc  operibus  fiiisse  cognoscimus,  ul  multis  passio- 
nibus  tribulationibusque  jactati,  probabilt>s  Deo  facti 
sint.  Si  quis  enim  cxsulem  Abraham,  ct  in  melu  par- 
ricidii  et  coelibatus,  el  iii  cxterarum  passiouuin  inju- 
riis  mansisse  fidelem  semper  meminerit ;  si  quis  fu- 
gam  Jacob,  et  prxHer  seslivorum  dierum  laborem, 
hibernarum  nociium  vigilias  in  cusiodiis  oviuin 
recordelur;  si  quis  Moysi  quadrnginia  annorum  ser- 
vitutem,  et  in  eo  accrba  plebis  opprobria,  et  mago- 
rum  adversus  euro  semulas  potestates  receiiseat :  in- 


Bpectit  illud  iract.  ps.  lxiii,  num.  3,  ubi  tradit  in 
psalmis  ^iiendendum  ^quando  fides  gentium  nuntielur^ 
quondo  peccata  anterioris  populi  arguantur. 

{a)  Edili ,  el  sub  diversorum  est  personis ;  tum  Lips. 
et  Par.  prophetarum  :  castigantur  ex  inss.  j) 

(b)  Edili ,  sine  probabili :  rcfragantibus  mss.,  qui 
mox  habenl  prasumpsit ,  pro  a.^isumpsit.  Sic  pag. 
480 ,  6 ,  Dominus  ex  virginc  corpus  praesumpturus 
dicitur. 

(c)  Par.  ut  et  forma  hominis  esset,  non  ut  forma  Dei 
elc.  Editiones  aline ,  ut  forma  hominis  esset ,  non  ttt 
forma  Dei,  etc.  Sequimur  mss.  reg.  et  Turon.  quo- 
rum  leciio  facilius  capietur,  si  quas  praecedunt  iia 
exprimaiilur,  ita  enim  se  exinanivit ,  ul  in  forma  Deiy 
manerei. 

(d)  Ediii ,  m  forma  servi:  renitentibiis  ross.  Etqui- 
dem  verbum  maneo  superius  et  inferius  conjungitur 
cam  vocibus  ta  forma  Dei ;  nec  recordamur  an  us- 
qiiam  apud  Hilarium  conjungatur  cum  his  in  forma 
$ervi.\.  lib.  ix  de  Trin.  n.  50. 

(e)  In  mss.  regvet  Turqn.  absolvit,  Huic  loco  si- 
miliscsi  ille  lib.  ix  dc  trin.  n.  14  :  In  corpQredenm- 


tatio  habitus  et  assumptio  naturos,  naturam  manentis 
divinitutis  non  peremit. 

(f)  In  reg.  ms.  putamus.  In  lib.  x  de  Triu.  n.  46, 
legereest  putavimus^  quod  grascis  el  lalinis  Scriptu- 
rae  exemplaribus  consonat.  Videsis  prxdictum  locum 
de  Trin, 

(g)Eil\i\yhabilamt..,.  suscepit.kpinis  verbo  prx- 
senti  ms.  reg.  enunlial  duplicis  in  Christo  naturae  di- 
stinciionem,  etdivinae,  etiam  postquam  humana  sus- 
cepta  est,  persevernntiam.  Aliud  si  quidem  sunt, 
quoriim  unum  hnbitat,  alterum  habiiaiur;  unum 
siiscipil,  alterum  suscipitiir;  unum  deniqiie  ex  sus- 
ceptis  infirmitatibiis  patitur,  alierum  ex  iisjiihil  pa- 
titur  aui  dolet.  Iii  his  omuibus  sola  natura  divina  a 
dolore  eximitur. 

(h)  Reg.  ms.  defuisse  :  et  mox  decidisse ,  loco  de- 
cessisse»  lliic  iibi  persona  hominis  commemoratur, 
naturam  dumtaxat  iulelligendam  jnm  moQuimus  in 
psal.  Lxiii,  n.  3,  et  mauifesiiim  csl  ex  his  n.  5  :  it«» 
confundenda  antem  persona  divinitatis  et  corporis  est  : 
maxime  cum  Deum  ei  hominem  in  Christo  unum  et 
eumdem  esse  pluribus  asserat  Hilarius« 


795 


SANCTI  HILAftll  EPISGOPI 


796 


telligel  eos  patientia  et  eonstantia  spel  prebatos,  non  A  caii  nostn,  peccnti  fpse  nesclus,  parlieeps  ieri  non 


immerito  id  esse  pneniii  eonsecuio^^  iit  iu  Abhttl» 
(a)  seinine  gentes  benedicerentur,  ex  Jacob  hrAel 
eisei,  Mnyses  iHiaraoni  in  Denm  fleret.  Longum  eat 
passiones  eaoterornm  pairiarcharum,  proptieiarum, 
apostoloram,  et  beata  atque  invieta  iila  Pauti  tn 
mari,  in  fluuiinilius,  in  terra,  in  solitudlnibiis,  in  ur- 
bibus,  iii  propriis,  in  exteris,  In  pingis,  in  vlnculis,  hi 
carceribiis,  iu  tlieatris  fldei  docnmeiita  {M$$.  dect- 
menta)  roemorare.  Gerte  lios  omnes  patieniia  proba* 
biles  rcddidit^  per  quain  iion  erUbescends  spei  SUS 
Aduciam  probaTemiit.  Sed  htee  opporturtius  et  pte* 
nius  suis  locis  iractari  oportet  {Reg.  mi.  oporlerent) : 
nunc  ad  eom ,  ex  eujus  porsona  psalinum  conslar^ 
dixlmus,  revertendum  est. 


recusat ;  et  omnem  in  se  humiliiatem  caducx  camh 
assumens,  Jordanem  turbls  peccatorum  niixtas  iit« 
greditur.  Probatur  In  isiis  omnibus  dum  genifMyr : 
sed  vldeamus  an  probatus  agnoscitor.  Ait  enlm 
Evangelista  :  Ei  bapiiuito  Je$u  confesiim  adseendlt 
de  aqm.  Et  ecee  aperti  sknt  coeii,  et  vidit  Spiritm 
Dei  de$cendentem  de  ceelo,  $icut  cilumbam  venientem 
in  iprum,  et  ecct  vox  de  ccelo  {d)  dieens,  Hie  e$t  fiHn 
ment  diieclui  ,  in  quo  ctmplacui  (  Maith,  iii ,  16  fl 
17).  Probaiionem  mox  consecula  cognitio  est :  ei 
qnem  bumilitas  probabilcm  reeerat,  bmic  [latema 
vox  fllium  complaciium  sibi  postquam  probavif, 
ostendit.  Est  et  probatio,  quam  statim  eonsecvfa 
cognitio  est.  lu  deserto  agit,  tentationi  diaboli  subjt- 


6.  Cltri$tu$  ut  komo  primum  probaius,  deinde  cd*  B  cilur,  seseque  nunc  in  fastlgium  templi,  nufte  fii 


§nitui.  —  Non  confundenda  auiem  persona  divinila- 
tis  585  ct  corporis  est.  Omnis  cnlm  nunc  in  exor- 
dio  cx  persona  ejus  bominis,  quehi  assumpsit ,  ora- 
ilo  est.  Proba$ti  me,  et  eognovitti  me.  I^roliatus  est,  iit 
cognoseeretnr  :  quia  posterlor  est  probatione  cogni- 
tlo.  Et  videamus  secundum  evangelicam  doctrinam, 
hic  Del  flltiis  quomodo  slt  et  probatiis  et  cogiiitus. 
Ilumilitas  nanique  ejus,  per  quam  ineniii  ab  omrti 
coelesii,  terrestri  et  inrerno  adorari,  et  in  gloria  Del 
Patris  esse,  probatio  e]us  fuit.  Ita  enim  Aposiolus  ait: 
Fuil  obedien$  u$que  ad  mortcm,  mortem  enaem  erucie: 
propter  hoe  exattavit  eum  Deui^  et  donavit  HH^nomvH 
^od  e$t  $uper  omne  nomenf  ui  M  nondne  €}u$  omnt 
genu  fiectatur^  cceie^tinm,  terre$trium  et  infetnorum; 


exceisum  montem  paiitur  efferri.  Gontumefi«  tlftque 
se  injuriae  tam  gravis  508  ^icdii,  dum  in  deierto 
cst,  diim  conditione  leniationis  illuditnr^  dom  ele^ 
varl  putest  in  lemplum  atque  moniem.  Sed  tenia* 
tionum  probationem,  agnoscenlis  testimonium  nen 
rcliquit.  Ait  enim  Scriptura,  Tunc  rcliquit  enm  dia* 
bolus,  et  ccee  angeli  ministrabant  ei  (Mmtth.  iv,  M). 
Homo  leutatur,  bomo  drcumfenur  :  aed  pQ&t  baee 
angeli  ininistrani.  Per  probationem  eognoscitari 
per  coguitionein  digiius  est  minisierio  Aiigelonmh 
Iii  eaetcris  auiem  quotiens  probatus  est,  toliens  m 
eoguituaest.  Peirus  passionem  ejos  detesiaius  esl^ 
crucls  in  eo  scandalum  prae  amore  et  coiiflnaft  jaia 
a  se  divinitatis  cogiiilio  ne  non  sustincns  4  Ifalf*. 


etomm$tinguaconfiteatur^iluiaDominusJe$u$ingt9^Cxny9:5)  :   sed  quia   eum  ob    infldeliiatem 

rm  e$t  Dei  Patri$  (PhiHp.  ii,  6  tt  segg.).  Propier  hane 

it^quo  usqiie  ad  monein  obedientiam,  et  mortem 

crucis,  inflrmiias  carnis  assnmpt»  et  In   nomine 

(b)  atque  iionoreimmorlalitatis  el  inPatris  Dei  gloHi 

coliocatur.  Dei  eniin  nomen  donatur^  et  nomen  non 

sine  honore  donatur.  Ilonor  autem  qui  donatur,  noM 

alius  potestesse  quam  nominis;  nomen  vero  indultl 

hoiioris,  non  aliod  est  quam  quod  gloria  esl  paiema  t 

ut  qiii  in  forma  Dei  manens « lormam  servi  accepit, 

proftter  obedicntiam  formoB  servilis  cuin  crucis  morte 

susceptse,  in  gloria  Dci  Patris  esset,  cujus  antea  ma- 

nebai  in  forma.  Sed  hasc  apostolas  jam  de  per- 

feciis  (c)  locutus  est  :  demonstrandum  auicm  irt 

fivangeliis  est.  ubt  el  probatus  et  cogniius  est. 


satanam  nuncupasset,  non  muho  post  cum  in  monie 
glorioe  sun  habitu  constitis^et,  lali  a  Palre  voee 
cognoieitur  :  Hic  e$t  filius  meu$  diteftu$^  in  lyna 
complacui,  hunc  audite  (Matih.  xvii,  5).  ProiMilio» 
nem,  quain  lentatio  Apostoli  effecerat,  piteriNe  voris 
eognitio  est  consecuta. 

7.  &'esito  doctrina,  $urrectio  opu$, — Dehinc  sequiliir , 
Vers.  S  !  Cognovisli  $€$9ionem  meam,  ei  rt$Hrrectionem 
meam.  In  sessione  dooirinam  signiflcari,  evangflica 
aucioritas  esi.  Sessiones  auicm  nobiscum  bae  aunt, 
qu;c  a  Grxcis  catliedrx  niincupantur.  Moyses  catlic- 
dram  habuit  secundum  Doinini  dictum  :  Suptr  ea» 
thedntm  Mog$i  $ederunt  Serib(e  et  Phariim.  Omniu 
ergo  quascimque  dicunl  vobi$^  fadie  et  obsert^e :  se- 


6.  Probaiu$  et  cognituS  e$t  in  baptismo^  in  deserto,  D  cundum  autem  opera  eorum  noiite  faeert;  dieunt  enm 


Petru$  qui  probavit  ac  cognovit.  —  HumilitaS  Itaquid 
ejus  probatio  est.  Unigenitus  nanique  beus,  pecca- 
lorum  remissor,  scterni  regni  dominus,  baptiEari  se 
timquam  peccatorem  exposcit.  Offlcium  isiud  Bap- 
tisia  rehuit,  agnoscens  eum  qiii  sibi  potius  peccuta 
donasset.  Ille  autein  suscepti  in  se  bominis  jiisti- 
liam  etiaro  sacraniento  baptismi  explevit :  et  pec* 

(a)  Regius  codex,  nomifi«  :  cum  quo  deinde  magis 

placuit  ex  Jaco6 ,  quain  cum  vulgntis  et  Jacob.  Hsec 

pressius  dicta  ,  perinde  intelligeiida  sunt,  ac  si  le- 

gere  esset,  Abraham  quideni,  ut  in  seniineejus  gentes 

beiiedicerentur;  Jacob  autem,  ut  mutato  .nomlne  ae 

Btaiu  Isracl,  essei,  etc  non  immeritoconsecul(»8.1| 

(b)  In  ms.  Mie.  iii^tii  niiiiirir  kfiwnt :  quod  et  lii 


et  non  faciunt  (Matth.  xxui,  2  et  5).  Guin  igitur  doc- 
Iriiia  Pharisa^oruin  ob  id  probabilis  esse  doceaturi 
quia  ipsi  in  Moysi  cathedra  sederunt;  dociriaane- 
cessario  signiflt^tur  in  cathedra.  Gognovit  itaque 
scssionem  ejus,  cum  dignitatem  ejus  in  omnibus 
pracdicat,  cuni  voluntatein  ejus  qui  so  miftiles60- 
quitur,  cum  humiliiaii  corporis  sui  gloriam  postu- 

prinia  edit.  Par.  vulgatum  est.  Abest  naturm  ih  aliis 
libris  :  neque  hoc  vocabulum  postulant  subnexa. 

(c)  Subiiitelligitur,  mysteriis  assumpta:  camls 
post  resurrectionein. 

(d)  Apud  Par.  dicen$  ad  eum.  Alia  Pairta  ad  Fi* 
lium  baptixatum  verba  memorat  Hilarius  In  psal.  i^ 
nom.  39. 


797  TRACtATbS  IN  CJtXXVIH  PSALMUM.]  79^ 

hns  audit  o  toelo  :  Et  honwifiemt  ^^  honoHjicnho  A  i^tlohes  ejus,  huminuiil&  sctlicel  et  pniiciiti;o,  longc 
{Joan,  111,  28).  Sctl  (a)  doctrind  non  mhiiis  in  ste* 
Bione  ejtts,  quatti  in  resofreciione  opus,  togno8ci->> 
tur.  Nam  ut  sessio  doctrinje  prseceptom  est,  ita  et 


iresurrectio  pperationis  effcetuS  est.  Sedens  Jesus 
tjocuit  in  monte  :  scd  post  docirinam  ad  opera 
ilescendil.  Ita  enim  scrlptum  est :  Et  de%cendenu  eo 
dt  monte,  secutos  gunt  eum  tKrbce,  Et  ecce  tefiroiUi 
ifuUiam  {b)  venfens  aiotabat  enm  dkeM,  Dominct  si 
H$  pote$  me  mnndare.  Et  extendens  manum  teligit 
eumJe$u  dicene,  Volo,  mvndare  {Matth,  tiii,  1  et  2). 
Et  ad  sanandam  quoque  (c)  archi$ynagogl  flliam 
surrekit  Dominus ',  Scriptum  est  enim  :  Ei  surgenk 
Jt$u$  $etiuebatur  eum  eum  di$eipuHt  $ui$  {Matth,  ix, 
19).  Cum  autem  perfectUm  illud  in  1avandi%  apo- 


ant^  Intcllcxtt;  quin  dc  his  6rht  pfoplieiarnm  orti 
t^status. 

9.  Simittt  H  direetio  qvid.  —  SemitaiA  mem  eX 
direetionem  meam  inve$tiga$ti.  Est  aUtem  de  sekniia 
et  direciione ,  anteqtiam  id  ipsum  tractetuf  ,  hoii 
nihilum  prieloquendum.  Id  namque,  quod  nobiscum 
lemtla  est,  alla  viriute  ntque  Intelligentia  cum  Cr;c- 
cis  est :  {h)  f/slSov  enim  nuncupahi,  id  esi,  f^equentt 
Ingressu  discursuque  conlriiam,  pcr  quam  non  se- 
iflel,  neque  aliquando,  sed  semper  incessum  sit. 
Ouod  autem  nostri  direedonem  transiulerunt,  id  iiU 
Cx  het)rxo  (I)  ffp^otvtos*  Intcrpreiaii  sunt.  Sxotvtov  au- 
tem,  t]uarumdnm  gentiuhi  consuctudine,  cerium  et 
constitntum   m(»dum   iliiierl    signiticat  :   Ui    quod 


siolomm  pcdibus  humlliiAlls  suse  ofncium  explcvit,  B  nos  {j)  miiliti,  id  llli  o-xoiviov  nuncupent. 


ila  ieglmus :  Stirrexil  n  mna,  tt  postttt  n$timentd 
9UU,  ei  ucctffto  Unteo  pracinxit  $e  {Joan,  xiii,  4  el  5). 
Gognosdlur  luque  Ih  sessione  ejus  et  in  resuncc^ 
tione  doclrina  alque  opus  :  quia  ct  sermoue  ei  5^ 
opere  Dei  (cf)  inse  Patris  glorlam  prdcdicabat. 

6.  Chftm  togilfttd  ionge  mitt  prmtMt  Dm$.  ^ 
Vbrs.  3 :  Iwteltetlwl  tinne$  ro^lMHon^  mea$  de  ionge. 
Bcrutins  oorda  et  tet^s  Deus  esl :  ei  qubmodo  tK 
longe  eogitationes  ejus  intellectae  sunt  ?  Di  iongt,  non 
ad  locBtn,  sed  ad  lewpus  referl.  Non  enim,  [e)  db 
krnge  inielligis,  iilt;  ut  res  toel  esse  ciredatur,  tam« 
qmm  longe  ab  humanis  opertbus  (f )  slt,  ctitn  vh^ 
TlrtuUssU«  et  sCientla  ea  quae  ct>gitantnr  inteliigai : 
t^,detonge(g)inttilexi$ti,xirtD\tT\l\  potius  t<!mpD-» 


40.  Chri9iu$  d  ie  tmn$eur$am,  tritam  n  prophetii 
ptreuHit.  -M.  Dominns  liaque  noster  in  eo  corpof($ 
quod  hssumpsit,  Jam  transcursam  a  se  (k)  aique  tri- 
tam  In  prophetis  semitam  percucurrlt :  et  ceritim 
Ccynsiiiuiumque  sibi  iiinerls  sui  (inem  contbclt.  Quod 
fttHem  per  irllatYi  praedicatlbnls  scmltam  ambnlaTe- 
rit,  andianntis  ipsum  dtceftttem :  Jerueolem,  Jeru$a^ 
le/m,  tptm  t>tddii  prophtttt$,  tt  Inpida»  eo$  qui  ttd  te 
mhti  $unif  i^uotifn^  Mni  Tongregate  jitio^  fttof,  $icut 
gallina^eongregam  pullo$  $no$^  et  nolni$H  {Matth. 
xxiii,  57)!  Quotiens  cuin  ait,  IVequenliam numerusdQ 
sigMificationis  ostendlt.  Nihil  crgo  novi  el  egii  ct 
passus  est,  cum  per  nolentcm  congrcgari  fitios  suos 
Jm^alem  toiiens  ct  ^uditus  6i  inhonoratus  esi  In 


rls  significsns  «tatem.  Et  ubi  istud,  quod  longe  ikwit  C  prO|yhetii« 


ct^glutiones  suas  cognoverit,  reperiemus!  Ncmpd 
obi  dicitur :  Eeee  pu&  meu$  tfuem  elegi,  ditettnt 
iMetts  in  ifuo  complaenit  animt  mea  :  pouam  $piritnih 
meum  euper  eum,  et  jndieium  genHbu$  nHntiabit.  Son 
eiamahit,  non  conttndietf  negn^  quisqnmn  in  ptatei$ 
voccm  eju$  andiet  {Matth.  xti,  IS^r  iO).  Et  huju^ 
propbelis  tum  Evdngelista  memlnit,  cum  his,  quod 
curabat,  bt  de  se  tacereitt  Jubebat.  Has  ergo  cogi- 

(tt)  Cdlli,  doctrin&  eju$  non  minU$  in  9e$$ione  tfuath 
im  reekrtectione  (Par.  furrfc(toRtf)  e/ns  e&gno$eitur  i 
emendaniur  ex  ms.  Turon. 

(6)  verbnm  veniens  abest  a  Bad.,  Er.,  Lips.  et 
Ms.  T«g.  ac  Turoi).  * 

(c)  Regius  codex  cum  Turon.  ^«iifiirlonls  fUiam^ 
LecUo  qu»  obtinet,  inerito  su^pecta  fuerit.  Hilarliis  j) 
enim  Gvangelium  sccundum  Mattli;eum  hic  memo 
rat 
non 
aliud 
quam  prtnctpt$, 

{d)  In  ms.  Turon.  deest  in  «e^  in  reg.  autem  tan^ 
tam  poriicula  tit 


im  iLvangenum  sccunaum  Maiin;eum  nic  memo- 
t;  in  ^uo  is  simpliciter  prtra<;«|9S  oognoininatur, 
n  arehtsynagogtu,  ut  apud  Marcum  v»  35.  Neque 
ud  Ckmiment.  In  Mattli.  c.  ix,  nomen  ei  tiibuit. 


(e)  BditL  de  ionge  $e  inteiiexi$$$  nitf  ut  $ignificati^ 
ion,  esc,  casiiganiur  ex  inss. 

{f)  Aptid  Par.  $itu$.  Tum  In  mss.  reg.  et  Turon. 
etm  u$u  9irtuti$. 

(g)  In  vulcatis,  inteiiexiL  GoneinnlUs  in  ms.  Tu* 
ron.  inteilem$ti. 

{h)  Sic  ms.  Turon.  conseniienle  reglo,  nisi  quod 
pro  T/>t6oy  habet  tribu.  Ediii  autem,  tritdm  enim 
nunenpani^  id  e$t,  frequeuler  gre$iu  di$cur$uque..^ 
$ipiper  fnetindum  ff(.  V.  psalih.  ciVui|  huui.  7* 


H.  Pfce$eriptum  $ibi  (ler  confecii.  —  Quod  autem 
deflniium  et  pr^scriptum  588  (0  '^^^^  confcciurus 
esset,  ostendliur  In  eo  cum  alt :  Ego  te  honorificnvi 
enper  terrim,  opus  rdHsttmtfrat^f  quod  dedi$ti  mt/ii 
{Joan.  tvil,  4).  Qut  dattim  sibl  opus  consummM, 
modum  pWcscHptJft  operitionls  fexplevii.  9cli  auiem 
sibi  constiluium  esse  quld  gerere  oporieat,  cum  ait 
Petro,  giytb  bls  qui  ad  comprehcndeudum  cum 

(i)  Innll.  Turon.btln  vutgatls  hlc  et  iuferluS, 
0^or»ov.  Hoe  voeabuln  si  usus  esset  HilarinSi  deinde 
SMmpsisset,  «'xoivo?  atUem^  non  o^xotvov  autem.  Ve« 
rius  iiaque  mss.  Mic.  et  rcg.  o-xotvtov,  cunseniienlo 
YUtgata,  qilaS  nbn  fun^nt,  sed  fiiniculum  exhib^^t. 
Genebrardus  conjectat  LXX  pro  o^xotvov  scripsisse 
xocTov.  Ci^us  conjectur.-e  favet  Hieronymus,  qui  ex 
hebrxo  vertit  accubationem  tneam.  Nequc  ab  hujus- 
roodl  intetligeniia  procul  abest  llilarii  enarratio. 

(;)Editi,  milliarium  :  renllemibus  mss.  Etccrte 
sl  (fx^mof  respondeat  verbo  hebhBo,  qnod  locoin 
viatorum  mansioni  seu  accuhationi  (vutgo  gite)  des- 
tinatum,  Id  est,  diel  uuius  iter  slsniflcet,  non  tuno 
miHlario,  sed  pluribus,  dcflnirl  debet  itla  roensura  : 
dequa  Origenes  relalus  a  Corderio  in  Calena  Pair. 
grKC.  :  'H  o^xowoff  oJoO  uirpov  itrxl  icap^  kly^irrion  y.kI 
niptruLSy  tiprixo  xai  <v  ^«>fxotf ,  Tov  Tpt^ov  ^iov  xal  t6v 
o-Xotvov  |*ou  (Txt  ^StxvtaoTxc :  hoc  esi,  quod  vocatiir 
o-Xoivoff»  apw^  JSgyptios  et  Per$a$  ilineri$  tnensnra 
e$tf  etc. 

(&)  Pula  cum  patriarchis  in  hominis  aut  angoti 
specie  visus  esi :  de  quibus  visis  toti  suol  iibri  ly 
etvdeTriQit. 

(0  Adjecimus^  iifr,  aucloritate  mss. 


799  SANCTl  HILARH  EPISCOPI  m 

venerant  rcststenti  :  Calicem,  quem  dedit  mihi  Paler  A  lis.  Sed  nc  ipsi  quidcm  Moysi  hoc  esse  propriiim 


meu8,  {a)  non  bibam  illum  {Joan,  xviii»  ii)?  doceiis 
8e  prxscriplse  sibi  a  Palre  passioiiis  calicein  esse 
bibiturum.  Scit  se  etiam  semitam  siiam  directio- 
oemque  complesse,  cum  potsto  (illf.  poio)  aceto 
spiritum  traditiirus  ait :  Consummalum  e%l ,  et  mox 
tradidit  ipiritum  {Joan.  xix,  50). 

12.  Quce  geisil  aut  passus  est,  prwscivit  Paler,  — 
Hanc  ergo  semilam  et  directioiiem  suam  Paier  in* 
vestigavit.  Investigavit  auiem  per  prophetam,  cum 
de  sorlc  vesiis  prophclavit,  ul  scriptum  est :  Et  yu- 
per  vestimenlum  meum  miserunt  sortem  (Pf.  xxi,  19). 
Et  iteium  curo  de  tradilo  intcr  latrones  atqiie  sus- 
penso  (6)  recognita  est  prophetia  dicens  :  Et  cum 
tniquis  deputatus  est  {Esa.  Liii,  12) ;  vel  cum  de  osse 


potuerit ,  Deum  anteqiiam  flagrantem  rubum  con- 
spicit  nescienti,  (f )  opinione  quidem  electi  in  Abn- 
ham  et  Isaac  et  Jacob  popuii  sui  religioso,  verum- 
tamen  ramiliarcm  cognitionem  aiite  boc  tempos 
iiisi  a  Deo  iion  adepto.  Sed  oninis  serino  iste  d 
coinpelit,  qiii  nit  :  Pate.'^  manifestavi  nomen  tmm 
hominibus  {Joan.  xvii,  6)  ;  et  qui  ait  :  Hosc  e*t  aar- 
tem  vitd  a^terna,  ut  cognoscant  te  solum  verum  Deum^ 
et  quem  misisti  Jesum  Christum  (Ibid,  3).  Sed  bxc 
suo  ioco  plcnius  prosequemur. 

14.  Christi  quw  novissima^  qu(e  anliqua,  —  Deseea- 
dendum  autemad  id  estsccundum  ordiiiem  dictoram : 
Ecce  (u,  Domine,  cognovisti  omnia  novissima  el  antiqua. 
Novissima  sunt,  cum  probasti^  cuin  cognoviiti^  et 


intacto  atque  impresso  vulnere  ante  pracdictum  est :  B  cetera  qna)  propria  sunt  ejus  hominisqiicm  assump« 


Os  ejus  non  confringetis  {Exod,  xii,  46);  et,  Vide- 
bunt  quem  compunxerunl  {Zach.  xii,  10).  Hax:  ita- 
que,  quse  ei  omnia  erant  in  passione  prxscripta,  a 
Deo  pervestigaia  sunt,  (c)  ut  et  fuerint  propheUta. 
Ac  iie  quid  cx  his,  quae  gessit  ac  passus  est,  inco- 
gnitum  fuisse  Patri  existimaretur ;  generaliter  cuncta 
complexus  est,  dicens,  Yers.  4 :  Et  omnei  vioi  meat 
prcevidiiti,  Sed  qui  praevldit,  vidit  antequam  res 
esset.  Prsavidit  aulem  etiam  hoc,  quia  non  eit  dolui 
in  lingna  mea  :  est  enim,  secundum  propriam  pro- 
fessioneni,  veritas,  {d)  via  ei  vita  {Joan,  xiv,  G). 
Non  rccipit  dolum  vcritas ;  non  enim  mentitus  est 
aut  fefellit  :  liiigua  oinnis  ejiis  officio  funcia  est 
veritatis,  qui  ait :  Coslum  et  terra  prceteribunt,  verba 


sit.  Anliqua  sunt,  quae  modum  noii  habent,  quas  in- 
denniii  temporis  significant  vetustatem.  In  principio 
enim  erat  Verbum ,  el  omnia  per  ipsum  facta  tvfff 
{Joan.  I,  1). 

15.  Ut  Deui  ait :  Formasli  me  :  ut  homo  poemsli^ 
etc.  —  Dehinc  ut  novissima  Deus  et  antiqua  cogoo- 
vil ;  ita  in  eo  quod  sequitur  :  Tu  [ormoiti  me^ei  po* 
iuisti  iuper  me  manum  tuam ,  utrumque  signiflcat :  ut 
qiiod  formavit,  antiqiium  sit ;  quod  superpoRuit  ma- 
num,  novissiinum  sit.  Quod  enim  secunduni  nata- 
ram  divinitatis  forniatus  sit,  Apostolus  docet  dicens : 
Quicumin  forma  Dei  esset  {Philip.  ii,  6) ;  quod  enim 
in  forma  est,  formatur  in  forinam  :  et  quidem  {§) 
paterna!  natune  el  divinitatis  formam.  Et  nescio  an 


autem  mea  non  prasteribunt  (Matih.  xxiv,  55).  Palrem  G  Quod  formatus  iii  forma  servi   est,  referri  posdiad 


Deum  praedicat,  se  vero  esse  et  hominis  et  Dei  fl 
lium  confiietur.  Dolum  predicaiio  ista  non  habuit, 
quaeet  dese  et  de  bonore  ejus  qui  se  miserat  fatebatur. 
15.  Dei  seientia  non  a  propheta^  non  a  Moyse^  sed 
a  Christo  nobis  tradita,  —  Proficit  deindc  paulalini 
sermo  coeptusab  hominc,  etad  slgnificationem  na- 
turo:  in  eo  coeiestis  (divino!)  cxtollitur,  cum  ait, 
Vebs.  5  et  G  :  Ecce  (u,  Domine,  cognovisti  omnia  no- 
viisima  et  antiqua  :  tu  formasti  me^  et  poiuisti  iuper 
me  manum  tuam.  Mirabilii  facta  esl  icientia  tua  ex 
me :  confortata  est,  et  non  potero  ad  eam.  Personae 
istud  prophetae  non  convenii,  ut  ex  se  dixisse  vi- 
deatur,  Mirabilis  facta  est  seientia  tua  ex  me,  ut  mi- 
rabilis  Dei  cogniiio  ex  eo  facta  sit,  Moyse  antea 
cogniiionem  568  "^^i^  ^^^  (^)  Itbris  Legis  loquen-  ^ 

{a)  Itn  ms.  hic  et  lib.  x  de  Trin.,  n.  30.  Edili 
vero,  non  vis  ul  bibam  illum. 

{b)  Editi,  recognitui  eit  propheta  :  inconcinne  et 
dissideniibus  mss. 

(c)  Iii  viilg:iti8,  ut  fuerant  'prophetala,  male  cnun- 
liatur  Dei  scientla  proplietia  posterior  :  cutii  potius 
Deus  oiunia  qu:e  passurus  erat  Christns,  praescivisse 
hiiic  dcmonstrnlur,  quod  illa  eo  auctore  prophelaia 
fucrint.  Emendnntur  opc  ms.  reg. 

(d)  Reg.  ms,  viajua;  non  via  et  vitaf  et  mox,  fefel- 
lit  in  lingua. 

{e)  Editi,  libro  legis  loquente  :  corriguntur  aucto- 
ritate  mss. 

{f)  Qu»  sequiintur,  a  praeccdentilius  male  antea 
punctointerpositosepnrabantur;  cumad  Moysen  re- 
ferantur,  qiii  qunmvis  anie  visuni  rubi  Del  religioni 


Patrem,  nt  formatiis  ab  ipso  sit  :  Sapientia  enim  ipie 
iibi  asdificavit  domum  {Prov,  ix,  l).Sed  liinc  nec  lem- 
poris,  nec  quaestioiiis  estamplius  loqui.  Quodautem 
proprie  ad  corpoream  natlvitatem  referri  oporteal  : 
Et  posuisti  super  me  manum  tuam ;  ila  docemur  ex 
persona  Palris  :  Jnveni  David  servum  meum,  in  oteo 
sancto  meounxi  eum.  Manus  emm  mea  auxiliakilur  d^ 
et  brachium  meum  confortabit  eum.  Nihil  profidei  fai- 
micus  in  eo,  etfilius  iniquitatis  non  adjiciet  nocere  eutu 
{Psal,  Lxxxviii,  21  et  seqq.).  Et  non  est  ambiguum, 
omneni  hunc  psalmum  ad  personam  Domioi  esse 
refercnduin  :  quia  ea  omnia  in  eo  sint»  qast  et 
divinilati  ipsius  propria  sint,  et  a  nators  nostrs 
infirmitate  dissentiant. 

16.  Dei  scientia  unde  mirabilii.  —  Et  quia  utroqae 

deditos  a  populo  suo  existimetur,  negatur  tamen  an* 
tca  familiarem  Dei  cognitionem  adeptiis. 

{g)  Subaudiendum  hic,  formatus  est  (n.  Mntilatay 
utinendosa,  videtur  leclio  ms.  reg.,  in  quo  exstat, 
quod  enim  formatur,  in  forma  et  ei  paternm  naturm  d 
diviniiatis  est  :  ut  referri  possit  a  Paire,  et  formatui  db 
ipso  iii,  Quod  aiitem  ait  liilarius  se  nescire  au  fud 
formalus  in  formaservi  est,  referri  pouit  ad  Potrm; 
inteilige,  proprio  quodam  modo.  Non  enim  negat  in- 
separabilia  Filii  et  Patris  opcra ,  qiii  Filii  opera  Rh 
tris  opera  esse  rrequens  inculcat.  Propriiis  autem  ille 
modus  est ,  quod  nomine  Spiriius  sancti  in  Virginem 
secundum  angeli  verbiim  superveniuri  ip$uminet  Fi- 
lium  intellexerit ,  qui  corpus  cx  Virgine  sibi  forma- 
vcrit  atque  coaptarit,  ut  copiose  ostensum  est  ia 
pneratione  generali,  {.  1. 


801  TRACTATUS  IN  CXXXYIII  PSALMUM. 

in  lcmpore,  ui  e.sl,  iiovissimo  et  antiquo,  vel  ipse  A     18.  Patris  immensHas. 


pracdicando,  vcl  in  apostolis  c(  prophetis  loquendo, 
cognitionem  cx  sc  Dei  mirabilem  recit;  ait :  Mirabi- 
li$  facta  est  scientia  tua  ex  me.  Sed  mirabilis  quomo- 
do?  Nempccumomnia  csse  intra  Deurn  docentur, 
dum  Deus  esse  in  onmibus  prxdicatur,  dum  immen- 
sa  ei  incomprchensibilis  iiaiura  intus  570  atque 
extra  mnneus,  iocos  omnes  quibus  contineri  possit 
excedat.  Mirabilc  cst  Dcum  ubique  esse,  et  nusquam 
abessc;  in  omnibus  esse,  ei  totum  esse;  et  extra  lo- 
cos  ac  tcmpora  pro  innnilaie  atque  xternitate  sua 
scmper  esse.  Hoc  miriGcum,  lioc  confortatum;  id 
est,  sine  iufirmis  jam  intelligeniix  opinione  firma- 
tum. 
17.  Filius  natura  cequalis  Patri  quatenus  wquarine^ 


802 
Ei  videamus  an  hoc 


quod  (c)  non  potero  ud  eam  ad  dignitatem  palerna 
confessionis  rclatum  sit.  Scquitur  enim,  Vers  7-10: 
Quo  ibo  ab  spiritu  tuOt  et  quo  a  facie  tua  fugiam?  Si 
adscendero  in  coelum,  tu  illic  es ;  si  descendero  ad  in^ 
femum^  ades :  si  sumpsero  pennas  meas  ante  lucem^  ei 
habitavero  in  postremis  maris.  Etenim  illuc  manus  tua 
deducet  me,  et  tenebit  me  dextera  tua.  Non  excedit  pa- 
ternam  Filius  infiniiatem ;  ne<)uc  naiuram,  quae  ul- 
tra  locos  omnes  est,  is  qui  iii  sinu  est  transgreditur 
(Joan.  I,  18).  Sit  licet  in  coelo,  sit  in  iiifernis,  et 
ultra  posirema  maris  evolet,  adest  (amen  ille  ubi* 
cumque  qui  ubique  est :  nec  subterfugi  potest  intra 
quem  omnia  sunt,  et  qui  in  omnibus  est. 

571  19-  Distinguendus  triplex  Chrisli  status.  — 


quit.  —  Sed  quid  est  istud  quod  diciiur,  Non  potero  B  El  ne  quid  irreligiose  ad  conlumcliam  indeinutabilis 


ad  eam?  Unigenitus  ait :  Omnia  qua;  Patris  sunt,  mea 
sunt  (Joan.  xvi,  15);  et,  Sicut  habet  Pater  vitam  in 
semetipso  (Joan.  v,  26),  ita  et  Filio  dedit  vitam  habere 
in  semetipso;  et,  Sicut  Pater  vivifical  mortuos^  ita  et 
Filius  quos  vuit  vivificat  similiter  (Joan.  y,  21);  ct, 
Ego  et  Pater  unum  sumus  (Joan.  x,  50).  Nulla  dis- 
cretio  potcsiatis  in  vcrbis  est,  nullam  eiiam  diffe- 
reiitia  virtutis  in  factis  est.  Quod  unum  sumiis,  ple- 
rique  irreligiosorum  ad  voluntatis  tantumconcordiam 
rcUiIerunt  (Contra  hos  totus  est  tiber  viii  deTrin.). 
Sed  cum  dicilur  :  Vel  operibus  meis  eredite ,  quia  Pa- 
ter  in  me,  etego  in  Palre  (Joan,  xiv,  41) ;  non  tan- 
lum  voluntntis  unitas,  sed  eiinm  divin.x  virtutis  os- 
'tendiiur.  Ergo  cuni  omnia  qux  Pnter  facial,  omnia 


atque  impassibilis  subsiantisc  opinemur  ex  eo  quod 
dictum  esl :  Aut  a  facie  tua  quo  fugiam?  ut  videatur 
fugam  obpassionis  metum  cogitnsse:  dictorum  (<i^  ra- 
tio  noscenda  est,  ut  incolumi  dignitate  h:ec  iieces- 
sario  commemorata  esse  inlelliganlur.  Ncmo  autem 
eorum,  qui  in  sludiis  doctrinx  cnelcstis  demoranlur, 
poterit  ainbigere  Deum  atque  houiinem  Dominum 
nostrum  Jesum  Christumconfiteri  :  et  homincm  qui- 
dem  in  tempore,  Dcum  vero  scmper  et  an(e  homi- 
nem  et  post  hominem  :  uirumqiie  vero,  Deum  scili- 
cet  alque  hominem ,  tuiic  tantum  cum  in  hoinine 
fuit.  Erat  enim  in  forma  Dei,  et  formam  hoininis  ac- 
ccpit :  et  rursum  in  gloria  Dei  patris  est,  forma  vi- 
delicet  scrvili  in  gloriain  ejus  ciijus  in  forma  ante 


faciatetFilius;  eadem  enim  fncit  similiter   :   qiix- G  manebat  proficiente,  corruptionisscilicet  naiuraper 
rendum  est,  qiiid  sil  quod  diclum  sit  :  Non  poteroad     profectum  incorruptionis  nbsorpta. 


eam.  Sed  cum  audio  :  Paler  tnajor  me  est  (Joan.  xiv, 
28) ;  et  rursiim  :  Non  potest  Fitius  facere  ab  se  qnid- 
guam,  nisi  quod  viderit  Palrem  facieutem(Joan.Vyi9y, 
haec  mihi  inielligenliam  suggerunt  dicti  hujus,  Non 
poiero  ad  eam.  Est  eiiim  Pater  major  Filio,  sed  itt 
paierFilio;  gencrntione,  non  genere  :  (ilius  enim 
cst,  ctex  eo  exivit.  Et  licet  paternos  nuncupationis 
proprietas  difTerat ,  tamen  natura  iion  diifert :  natus 
eniiu  a  Deo  Deus,  noiidissimilis  esl  a  gigncntc  sub- 
slantia.  Non  potcst  ergo  ad  eum  ex  quo  est  (a)  exx- 
(juari.  Nain  qnamvis  alter  in  altero  pcr  uniformcm 
acsimiieai  ejusdcm  naturae  gloriim  maneat;  tamen 
(b)  ct  cx  quo  geniius  est,  non  exaequari  in  eo  videtur 
posscquod  genuii. 

(a)  l\eg.nis.  non  exwquari  :  probe ,  si  haec  sen* 
tentia  ad  siiperiora,  iion  ad  inferiora  referretur. 

*  (b)  Particula  et  in  ms.  reg.  nntiquo  more  expuncta 
i»t.  lllius  lo(!0  non  displiceret  ei.  Mox  in  eodem  ms. 
ideo,  pro  in  eo.  Hic  praedicaiur  Filius  qiia  genitus , 
Patri  qualenus  genuit  ex^quari  non  posse. 

(<;)Male  apud  Par.  vcibum  genuit  hicimmissum  crat. 

(d)  Apud  Pnr.  deest  ratio ,  ciijus  loco  in  aliis  editis 
exstat  virlus.  Deinde  (riplici  Chrisli  statu  constiiuto , 
ante  hominem ,  id  est ,  antequam  carnem  susciperet ; 
tii/foiiiiii6,abeo  videlicet  tempure  quocariiem  suscepit; 
ei  post  hominem  t  Biiu  post  quam  carnem  infirmam 
juorle  exutus,  gloriosam  et  infirmitatis  cxpcrtem  per 
resurreciionem  reccpit ;  potcst  illud  roovere,  quod 
dicitur  Deum  et  hominem  tunc  tantum  eum  fuisse , 


^O.  Naturo!  alterutriquid  conveniat.  —  Curo  igitur 
psalmum  hunc  coeptum  ex  persona  bominls  quem 
assnmpsit  meminerimus;  diligenier  contuenduro  est, 
ut  intellignmus  quid  (e)  divinitati  ejiis,  quld  homini 
sit  nptandum  :  atque  iia,  ut  sensnni  nostrum  dictis 
magis  applicemus,  quam  per  f.illacis  intelligentiae 
opinionem  sensui  dicta  subdamus  (f).  Ait  cnim : 
Quo  iboob  spiritu  tuOf  aut  a  facie  tua  quo  fiigiam? 
Diversa  significatio  cst  spiritus ,  atqiie.  fiiciei.  Et  a 
spiritu  quidem  abibo ,  a  facie  autem  fugiam.  Dchinc 
sequitur  :  Si  adscendero  in  coelum,  tu  iUic  es  ;  si  de- 
icendero  in  infernum,  ades.  Non  eadem  est  adscensio 
in  coelum,  qiiae  et  desccnsio  in  infenium.  Tertiuro 
D  deinde  est  :  Si  sumpsero  pennas  meas  ante  lueem,  et 

cum  in  homine  fuit :  quasi  etiam  post  resurrectionem 
non  fuerit  Deus  et  horoo.  At  hoc  dumtaxat  sibi  vult 
Hilarius,  Christnm  tunc  tantum  Deum  simul  et  horoi- 
nein  fuisse,  cum  virtutem  divinitatis  simul  cum  in- 
firmitate  nosira  sociatam  habuit,  quamdiu  scilicet 
hominem  infirmae  nnturae  suae  dereliquit.  De  hac  re 
fuse  in  praefatione  §.  5.Videsis  siinilem  locumlib.  ix 
de  Trin.  n.  6. 

(e)  Reg.  ms.  dignitati :  favct  quod  proxinie  dicturo 
est ,  ratio  noscenda  est,  ut  incolumi  dignitatet^ etc. 

(f)  Secundum  regufam  lib.  i  de  Triii.  n.  18,  tradi- 
tani  :  Oplimus  leclor  est,  qui  dictorum  inteltigentiam 
exspeclet  ex  dictis  potius  quam  imponat,  et  retuterit 
magis  quam  altuUrit  :  neque  cogat  id  videridietis 
eonUneriy  quodante  tectionem  proisnmpserit  inteiUgeth 
dum. 


m  ,  SANCTl  HILARU  EPiscxm  m 

liabUavero  in  posiremU  mari$  :  itenim  tllnc  mtmus  lua  A  Ron  obiinet :  Si  deiCind^o  tii  infernum^  ade$  :  hu- 


dedueti  me^  ei  tenebii  me  dexlera  tua>  Jam  non  honi- 
nis  hacc  toi  cst,  ni  pennas  siimat,  ut  suas  sumat^  ut 
irans  Oceanum  habiici,  ut  dediieaiur  iliue  manu  Dei, 
tit  leneatUT  dexiera  Dei ;  potioris  istnd  naturae  etl. 
Ei  quis  iiic  tii  qui  confidenter  baec  dicat,  ipsa  dict^ 
rum  ratlo  moostrabit. 

ti.  Ut  Deu$  nuequam  abe$t  ■  $fdritu  Iki ;  ut  Aome 
qui  fu^iat  a  fam  Dei.  *-  Osiendena  igilur  uhigenitiis 
Deus  eam,  qnse  per  se  mirabilis  Caeta  est^  et  ad  qeam 
non  poiesi,  patemac  admiraiionis  coflfies^ionent, 
uinimquc  in  se  iempus  et  naturam  utramtfne  aignifl« 
cat,  scilicet  eam  (a)  qua  et  in  gpirhu,  et  in  eorpore 
manens  docuil.  Gum  enim  ait  :  Quo  ibo  asb  $pirim 
tno ;  tempus  illttd  quo  et  ipse  spiritus  fn  spirild  pa- 


mann  isia  lex  (e)  necessitatis  est ,  lU  couiepttliis 
corporibus  ad  ioferos  animaB  descendaDi.  Quaoi  de- 
consionem  Dominus  ad  consttmaialionem  Ycri  bonii* 
nis  non  recusavii.  Id  aulem,  Quo  abibOf  aut  9110  fa- 
giam^  et  illie^  e$  ei  ade$;  ad  significaiionem  doctritts 
ejtts  qua  mirabilis  ex  co  facu  esi  pertinel,  per  qaaa 
Deus  omnia  esse  et  in  omnibtts  esse  sil  cogoiius  :  tt 
licei  faciem  Dei  homo  lugiat»  quia  non  susiinet « licet 
de  supernis  ad  inferos  morlis  lege  descendai ;  De» 
tamen  ubique  sit  semper  et  in  omnibus. 

23.  Quee  $talum  Chri$ti  glorio$iun  opecleuL  —  £1 
quia  per  h«c  superiora  discreiim  ex  uiroque  ia  qiie 
eral  naturx  genere  praedicavit,  Dei  scilicel  aiqtie  ho- 
miiiis ;  iertio  unitaiem  naturx  jam  (/)  in  we  prefi* 


temaegloriaeanieassumptionem  573|bomini8  man-*  B^*^''^*^  ^^^"^^  dtcens  :  Si$Mmp$ero  ptHmoM  mu$ 


sit  ostcndit.  Non  eiiim  {b)  poiesl  a  spiriiu  qnoquaai 
abesse,  qul  spiHtus  cst :  quia  nec  bic  falli  potest,tteo 
ille  deci|>ere.  At  cum  ait,  mif  4  fack  tua  ^  fkgiam  1 
assumpKB  a  se  infirmitatis  docuit  astatero  :  humami 
enim  infirmitas  faciel  Dei  non  patitur  occQrsum; 
quia  dictum  Moysi  est  :  Quis  mc  homo  qui  vid§* 
bit  fadem  meam^  et  viwt  {Exod,  xxxni»  iO)  ?  Quod 
non  snsiinemns,  defugimus;  quia  infirmitalis  buma^ 
na;  est,  occuraum  naturse  incociapicabiiis  fugiere.  £l 
liigit  qttidem  qnantnm  (e)  ad  impatienliam  Tiaiooia* 
Sed  qula,  secundum  Propbetam,  tuIu»  Dei  snpor 
facienies  mala  {P$al,  xxxiii,  17),  naturse  qaoque 
bumanae  est ,  jiidicium  Dei,  quod  significalur  ni  tuI* 
tn,  fugere  non  posse.  Non  enlm  lamquam  peccaior 


auU  iucem ,  ot  habilavero  i»  postremis  marit  t  eumm 
illuc  nuMUs  tum  deducei  me,  et  tenebk  me  dexUra  iua, 
Cum  sumpsit  pennts,  jam  corpore  non  gravalur 
(F.  Traci.  P$al.  uv,  n.  7)«  Cum  soas  sumpail,  docct 
lianc  evolandi  semper  siiH  fuisse  viriulem.  Cttmaate 
lucero  sumpsil,  tempus  B73  resttrreGtioiiisoslendit. 
Cum  iu  postreBUS  niaris  est^  ioca  ul  Deiis  bumaiut 
demoraiiouis  excedic  Cum  dedttciiur  buuhi,  noeU- 
mel.Cum  leneuir  dexiera  Dei,  nou  uuui«r  aut  de- 
cidit :  Dona^it  timn  ilU  Deu$  uomeu  quod  a$i  mper 
omne  nomen^  ul  in  uomlne  eju$  oMfie  fnni  (Ueteiwt 
cxle$tium  et  ierre$lrituu  et  infernmrum;  ei  omuis  Um- 
gua  confiteatury  guio  Domimu  Je$u$  iu  §loria  t$t  Dm 
patris  {Pldi.  11,  2  H  $eqq,).  In  eo  eaim  quod  datirer 


qui  peccati  nescius  esi  loqiiebaiur,  ui  ftigerot  :  aed  Q  Dumen  super  omne  nomen ,  mami  jc  polsstatt 
paternam  infiniiniem  extra  oroiiia  mtnentem  twlm  m 
spirltu  anie  docuisset;  nonc  quoqoe  ex  hominis 
persoiia,  qui  nosqoam  Deitm  fogere  possel ,  ostendic 
^i.  Vi  DouB  asctndii  in  ecstum^  ui  kamo  in  tnfernum 
de$cendit.  —  Sequitur  quoque  (d)  ratio  diclorum,  •! 
Hinunque  ex  eo  quod  et  homo  el  Deus  erat  diserii : 
Si  adtceniero  m  eeeium^  tu  Hiie  e$  :  hoc  divinitatia 
esl  proprinm.  Nemo  enim  adscendil  in  coelum,  nisi 
qni  descendii  de  coelo,  fiiins  bominia  c^i  csi  in  coaio 
{Joan,  III,  5). .  Terreni  enws  corporis  naiura  adscclH 
sionem  banc  nisi  ui  coelestem  gloria»   demotatft 

(«)  bi  ms.  Mic.  quo .  possel  referri  ad  tempu$ ,  hisi 
proiius  essei  vocabuluin  nalur<e.  ChriStus  scicniiain  r^ 
docoit  in  gfH^itu ,  cum  ante  assumptmn  hoitiinem  pa-* 
Iriarchis  visus  est ,  el  loeuiue  esi  in  pniphelif  :  do« 
cuit  ct  in  corpore ,  per  assuniptum  hominem  ipse 
prsedlcando. 

^)  Ita  mss.  Edili  vero,  poiefaf  •pfrtitt ;  el  roeir^  nee 
ff/e  de/teefe,  pro  nee  t(fo  deeipere. 

(c)  Particota  ad  abesl  a  ros.  reg.  in  qoo  verbum 
^nens,  litleris  fuBienilbns,  non4icuit  legere.  Noii 
displlcerel,  tfnpaiMnt  vlfiMiis,  hoe  eei,  visioneal 
siAsilnere  non  valens. 

(d)  Miciacensis  ms.  narratio.  Regius,  pmmtio.  Porto 
pflf  fofio. 

{e)  Legis  hujus  memirtil  Tertolliattue  de  Anlma  n. 
{$5,  ubi  »11 :  Quod  ti  Ckfi$tu$  0m,  fete  et  hamOf 
mortuu$  teeundnm  Scriptnra$,  et  e^Uus  teem  Ba$demf 
huie  quoque  legi  saHsfeeit ,  fbrma  kumnnm  mortie  apud 
inferos  funeius,  eie. 

(f)  Apttd  Pair.  etdderai  perifettla  M.  ttMfnie,  ii 
esi ,  in  Deum.  Hic  aiiingitur  lertius  Christi 


Dei  pairis  in  gloria  Ipsius  Iumbo  suecepuie 
tur. 

Sti.  Penna  signifiami  inm  eeoUmdi  ad  ettium  ped 
reeurrecUonem.  -^  Pennas  arotem  ad  deimiutioiie« 
lerrenorom  oorporum  io  spkiialen  (g)  ttq«e  «kr 
nam  naturam  rorerri ,  propheiica  aiieiorilas  esl«€Mi 
ad  inopem  fidei  ei  bonorum  operufla  poapemi  dici* 
lur :  Ne  ex$endat  ie  eum  ett  pauper  dimti ,  efiiw  ». 
Um  tuo  abeUne :  prii;per«iMt  tnim  $ibi  pennus  ui  uqmU, 
et  rtvtntUw  in  domum  ejut  ^  prmest  ei  {Prue.  xxm, 
S).  Pauperem  extendeDtein  ae  (k)  iu  sfos  Hfkia  a^ 

Quo  per  resurreciioaem »  ui  alibi  loquiiur  Hilarius, 
fll  totus  Deus,  non  abolita  hominis  iiatttra,  sed  ad 
unrtatem  ei^comortiiim  gteri*  Dei  ^saoropta. 

ig)  Eclili  9  atque  cetheream  naturum  :  esuemdsmm 
ex  nis.  Mic.  Frequens  Hilarius  his  tractatibos  na- 
iuram  corpoi  um  a^nam  vwan  peet  rosorrectiouis 
demutaiionero,  mmqeim  mtkeremn.  6tiv«aiide  em^ 
le$iem  ^  hoc  iili  nomen  donat^  quia  coelum  ipeiua  re- 
gio .  non  quia  de  coele&ti  quadam  materia  coaeiliaU 
sli,  Neque  eniin ,  iDquit  lu  psaL  l?  •  n«  ii,  re$urre> 
turi$  omnibu$  ab  exieriore  materia  corput  ucuuiritur, 
elc.;  ei  in  psal.  u  ,  n.  41 :  Confracta  corpora  Dooh- 
nos  repnrabk ,  non  ex  uUa  aHqua,  sed  ex  veteri  ateue 
ip$a  <mg%nr$  mm  maierie ,  oic.  Hsec  obiier  «olaeda 
foere ,  ne  qols  himc  looum  frQsiHi  a  iiobie  «meeda* 
tom  suspicetiir,  Hibriomque  existimet  em^OrigeBa 
in  resurrectionis  docirina  eonsenshiae :  aqveeiiaa 
loogius  recedii  in  peal.  lxvh  ,  ».  35 ,  emi  certe- 
ntaia  reptraiis  fonmm  tolfi/iaaliiiiyii^miin^iwam» 
Inboit. 
<*)  iad.,  €r.  ot  Up$.  in  opet :  quud  pffhMiedliilttt 


805  TRACTATUS  IN  CXXXVin  PSALMUM.  866 

guic,  qiiod  infidelilaiis  suac  inopiam  fldelium  exsc- A  ribns  i|>8is  tesiantlbns  (jftiod  in  eo  Pnler  sft,  coiTfl- 


quet  opuleniiae.  Divcs  enira  non  liumanis  opibus  , 
sed  ca'lestibu9  Ibesauris»  parat  sibi  pennas  ,  quibiis 
revertatur  in  domum  ejus  qui  praeesl  ei.  i^evertetof 
enini  unde  decidil ,  unde  in  peccaio  primi  bominis 
expulsus  cst.  Et  quis  est  iste  cujus  hscc  domiis  est| 
et  qui  ei  prasesi  ?  Nempe  ille  r|ui  dixit :  Amen  dico 
tibi,  hodie  mecum  erit  in  paradho  (Lnc.  xxiit,45). 
Meminit  etalibi  diceus,  cum  de  spiritalinm  imlefessa 
jam  acternitale  tractarel ,  Pennigerabnnl  lamqnam 
aquilw  {Esa.  xl,  31),  naturam  evobndi  in  coelum 
in  resurreciionisdemutalionesumpturi.  Sed  hic  pen^ 
nassumit  volalurus,  non  alienas,  non  novas,  scd 
proprietntis  usurpaliono  praesumptas:  quia  posl 
passionii  voluntari»  sacramentnm ,  et  naturac  et  |)0» 
testatis  pennas  ad  cceliim  se  Uabiierit  eflbrendf. 

25.  Uic  non  Chriili  irefndalio ,  sed  trepidatiimis 
Oj^io  indicatur,  —  Scqultur  etiani  idem  ordo  dicto^ 
rum  ,  et  ex  utriusque  natur^  inielltgentia ,  hominis 
sdlicet  et  Dei  sermo  decurrii.  Aitenim,  Ykas.  11  : 
Et  dixi^  Foniian  tenebras  coneulcabunt  me,  Vos 
ista(a)  hominis  esse  existimatur,  qaia  videtur  qni- 
busdam  aut  irreligiosis  aut  imperitis  sub  ilta  pusro* 
nis  timidilate  trepidare :  qoasi  vero  nunc  sermo  iste 
timoris  aiicujus  habeai  professionem  ^  ct  non  magis 
susceptac  mortia  signiGcaverit  voiuntaiera  nullo  ejus 
Bietu  ac  terrore  pr^Iato.  Non  enim  ait,  Teiiebrae 
conculcabunt  me ;  sed  ait ,  Forsitan  tenebras  concuU 
eabunt  m,  Quod  fortuitu,  adjecit;  incertum  liumnn» 
de  se  opinionis,  qua  limere  infcros  cieditus  cst. 


denterail,  Non  obsctnabuniHr  a  te:  quia  ex  person:i 
Pairis  dictutn  in  psalmis  meminerlinus ,  Citm  ipso 
snnt  in  tribuiutione  {Ps,  xc,  15).  Et  ipse  Dominiis  in 
Evangeliis ,  cnm  de  Apostoloriim  trepidailone  ioque- 
retnr ,  ait :  Eece  venit  twra ,  ut  dispergaiur  unusquis^ 
que  vestrnm ,  et  me  solum  rehnqu&iis  t  sed  non  sum  sih 
Ihs^  quMiam  Paier  mecum  est  {Joan.  vvi  ,.5%).  Sive 
vJrtuie,qoa  similia  palri  po:est;  sive  natura  et  ge- 
nere  et  divinitate,qoa  ex  Deo  Dens  nains  esl,  Paier 
secum  est.  Confldenter  ergo  aii,  Verb*  it :  Quia  tenebrm 
nott  obseufubuiUur  a  H.  Non  eniin  sentit  virtns  iiw 
demutabilis  leuebras ,  et  infernam  noctem  lux  vera 
non  patilur.  Sequitor  enini :  Et  nox  sicut  dies  itt»' 
minabiiur;  sicut  tenebrm  ejus^  ita  ei  iumen  eju$.  Hoe 
B  totum  ad  id  rerertur  qiiod  dicUim  est ,  Tenebrse  non 
obseun^buntMr  ala  ,  et  nox  sicut  dies  iUuminabitur  a 
te ,  el  sicut  tenebroB  ejus ,  ita  el  lumen  ejus  a  te.  Semel 
dictum  u  te,  refertur  ad  plurima.  Ideo  autem  in  de« 
liciis  nox  esl,  quia  sieut  dies  iiluminabitur.  IHnmina- 
bitnr  auiem  ob  id ,  qnia  ui  lenebrse ,  iia  et  lumen  ft 
Deo  sint,  poiente  lenebranim  conditore  condere  lu* 
men  iit  tenebris.  Et  andiamoe  istud  Bvangelistam 
doeenlem  tia :  £l  ims  lucet  th  Hnebris ,  et  tenebm^ 
eam  nom  eomprehenderunt  (Joan.  i ,  l!() :  lllo  poiento 
it  iux  sit  in  tenebris,  tenebrts  noii  poientibiiS  ob- 
seoritaiis  svm  noeio  IwDen  indefMi  iMlloiB  emiH 
prebendere. 

37.  llt  utrtufue  CMsH  natwra  prwdieetstr.  CHristi 
bominis  offieium»  Vude  tmribHiier  mirificutue.  —  Se- 


irrisit  errorem.  Nemo  enim  concule»ri  se  certus,  C  qtiitnr  deinde,  Vbrs.  15  et  14:  Quia  tUj  Dansine,  poese^ 


574  ^<^*^>  rursuro  aii  conculcelur  inccrtus  esi. 

26.  Passio  cur  ei  in  deliciis,  Pater  una  cum  Filio  et 
virtute  et  natura.  Tenebrm  in  neutrum  cadunt.  —  Ul 
;tutem  boe  quod  ait ,  Forsiian  tenebrm  cancnlcabuni 
me ,  uon  ad  naiurae  suae  trepidationem  posset  intel- 
ligi ,  sed  impiac  de  se  inielligeniix*  significaret  incer- 
tiim  ;  continoo  subjccit ,  Et  nox  Hlutninatio  in  deliciis 
meis.  Quoinodo  enim  conculcatur  a  tcnebris,  ciii 
{b)  mors  illuminatio  in  deliciis  sit  futura?  Domino 
i^ue  pa»sio  ista  deiiciae  sunl :  dum  portas  aereaa 
qonfringii ,  dum  vectes  lerrcos  conlerit;  dum  omneot 
potestatem  despolial,  dum  de  his  in  se  triumpbat» 
dmtt  eum  qoera  ad  imaginem  suam  fecerat  redimit , 
dum  deliciis  paradisi  restituil.  In  bis  igitur  passioiiis 


disii  renes  meat ,  suseepisli  me  de  utero  matrib  mea. 
ConfUebar  tibi,  quia  terribiiiter  mirificatas  sam.  Tedet 
oiiam  nunc  ordioem  significationia  utriusque^ut  se 
01  homiiiem  et  Deum  doceal.  575  ^u">  ^^^^  possi* 
dentur  a  Deo  renes  ejus ,  et  a  matris  utero  soscipi^ 
tor;  corporalis  iii  eo  condiiio  monatralnr.  in  ronibui 
enim  vobiptatis  est  causa.  Sed  ct^us  renes  a  Deo  pos-» 
sidentiir,non  exeuni  in  voluptaies  corporis.  (^)  iii^ 
ceotiva  lascivi;».  Et  qui  ab  ntero  malria  suscipitur» 
nonndopera  saeculi  a  Deosuseeptus  exeedlt.  Omnia 
igitur  ejus  voluntas  ac  labof  est  Patrem  praedicare  ^ 
volufttatcm  Patris  explere ,  aceeptum  a  Patre  calr- 
cem  bibere.  Hasc  enim  bominis  sui  qiiem  assumpsit 
officia  sunt.  Sed  cum  ait,  Canfitebor  tibi ,  quia  terri- 


oblectamentis  atqiie  deiiciis  nox  ei  illuminalio  est :  ^  ^iiiicr  mirificatus  sum  ;  confessionem  omnem  lerribH 
OC  iliuminatio  ob  id ,  quia  tenebrm  non  obscurabttntur  iis  do  se  admirationis  ad  gloriam  diviose  subsUntiil 
•  f€.  PdrnatiirseuniUiem  ad  (f.  ac)  indemuUbilem  sux  reddit.  Miriiicatus  est  enim  ob  i4,qiiia  Deus 
4ivinitaiis  similitudinem  in  Filio  Palerest:  et ,  ope-      possedit  renes  eios ,  quia  a  inairis  otero  suacepttto 


^ar.  ex  ms.  Mic.  bene  rautatura,  in  postremain  mnle 
revocaiuin  est.  Non  enim  argniiur  pauper,  quod  in 
dlvitis  opes  lendai,  sen  quod  virtutum  thesauros  sibi 
foret;  sed  qiiod  earens  illis  opibiis,  quibus  solis  in 
spem  bonorum  supernorum  provchimur  ,  in  ea  la- 
men  sc  exlendal.  Qui  subsiilueninl  in  opes  ,  Vnlga- 
tam  imitari  voluerunl,  quam  Hilarius  noii  sequitur. 
'  {a)  Sie  ms.  Mic.  Cditi  vero ,  bumana.  Siquidem 
haec  vox  negatur  es^e  hominis  ,  ubi  dciirde  negatur 
trepidaiio  conTentre  Gbristo ,  ei  qna  f>eo ,  (ton  qua 
homini  negetor  necesse  est.  Neque  dintfas  inqbiren- 
dom,  cur  dissimulans  quid  ef  ot  hoAfnl  cofrreMstt.y 


in  id  unum  festinet,  quo  natdram  qiiamdam  in  Ghrislo 
ab  Inflrmitnle  trepidatloiil^  atienam  csse  demons- 
tret :  id  eiifm  pro  lllo  tempore  otilius  acqoe  salti- 
brius  fuisse  prudena  quisque  raciie  judicat. 

(b)  Lipsio  ma^is  piacuit  nox:  reniientibus  Bad. ,. 
Cr.  et  niss.  Uc  uumerb  superiore  tenebrnrum  voca- 
bulo ,  iui  hic  noctis  noraine  mortem  intelligendain 
innuit  Hilarins. 

(c)  Reponirnds  incenthUj  l<9co  incerttim^  com  iftcen- 
ihme  apttd  Ifflariuin  nusqnam  h^ere  tfit,  qoi  incentiva 
freduen^  qctoties  niminm  de  volttptatHKt^  CorporlS 
incidit  sermo,  commemorat. 


807  SANCTI  HILARII  EPISCOPl  m 

cst.  Per  id  cnim ,  quod  voluntas  ejus  el  operaiio  Deo  A  {Gen.  ii ,  25) ;  ad  exposilionem  dicti  hujus  adjecil. 


dedita  fuit,  mirificari  terribiliter  promcruiL  MirlG 
calus  auiem  lcrribiliter  est,  dum  {a)  horis  crucis  te- 
nebnc  sunt ,  dum  tremit  terra ,  dum  saxa  rumpun- 
tur,  dum  patent  sepulcra,  dum.morlui  resurgunt, 
dum  in  eodem  corpore  ipse  conspicitur  ,  dum  clau- 
sisjanuis  soli  sibi  penetiabili  aditu  assistit,  dnm 
ad  coelos  elevatur ,  dum  Apostoli  gentium  linguis  lo- 
quuntur,  dum  umbnc  eorum  morbis  medentur, 
dum  claudis  nummum  poscentibUs  cursus  donatur , 
dum  eleemosynis  Inopum  mortuus  {b)  redditur,  dum 
persecutores  Gunt  praedicatores ,  dum  dissoiutis  ca- 
tenis  cantatur  in  carcere ,  dum  in  martyrio  a  Mar- 
tyre  videtur  in  coelis :  dum  postremo  in  co  quo  ele- 
vatus  est  corpore  a  dextris  Dei  sedei,  cujus  in  gloria 
et  manebat  et  permanet. 

28.  Ft7tti«  Patri ,  licet  non  impar  virtute ,  omnta  tua 
defert,  —  Omncm  autem  eam  ,  qua  terribiliter  miri- 
ficatusest,  dignitatem  ad  opus  ejus  rerert ,  ciijus  et 
paruil  voluntati,  dicens:  Miraopera  tua,  et  anima 
mea  novit  vaide.  Quod  enim  ,  iriquit ,  terribiliter  miri* 
ficatus  ium ,  opus  luum  est.  Eadem  autem  et  in  Evan- 
geliis  ratio  servata  est ,  ut  cum  ad  demonstrationem 
virtuCis  suae  dixerit :  Quascumque  Paier  facit ,  eadem 
et  Filius  facit  simililer  {Joan,  v,  19) ;  et  rursum  : 
Sicut  Pater  vivificat  mortuos ,  sic  et  Filiut  quo$  vuU 
vivificat  {Ibid.  2i) ;  tamen  dignitatem  operum  omnium 
Patri  deferens  ,  cuni  dicat ,  f^on  potest  facere  Filius 
ab  se  quidquam ,  nisi  quod  viderit  Palrem  facienlem 
(Ibid.  VJ) ;  contestatam  de  se  potestatem,  per  reve 


dicens  {e):  Hoc  mysterium  magnum  esl,  ego  autem 
dico  in  Christo  et  in  Ecclesia  {Ephes.  v,  52).  Qood 
autem  per  misericordiam  Dei  patris  Ecclesiae  hxG 
occultata  non  fuerint,  ipsc  Dominus  in  Evangelio 
testatus  est,  cum  ait :  Confitebor  tibi^  paler^  Domhu 
cceli  et  terrce ,  quia  abscondisli  hcec  a  sapientibMM  et 
prudentibus  ,  et  revelasti  ea  parvulis :  ita  Pater ,  quia 
sic  fuit  placitum  anle  te  {Matth.  xi,  25  el  26).  Ab  eo 
igitur  nobisDon  occultantur,  qune  facta  sunt  in  oc- 
culto.  Nobis  quidem  non  occuliata  sunt ,  sed  sscuii 
hujus  prudentibus  fncla  sunl  in  occulto. 

30.  Prius  in  occuUo  erant.  —  Quod  autem  omnia 
ecclesiasticse  spei  sacramenia  iu  occulto  fuerint « tes- 
tatur  et  Apostolus,  diccns:  Prout  potestis  inielUgere 
B  inteUectum  (f)  tii^ttm  in  sacramento  Christi ,  quod  oliiM 
temporibus  non  est  cognitum  fitiis  hominum,  neui 
nunc  revelatum  est  sanciis  ejus  aposlolis  et  propketis 
in  Spiritu ,  esie  gentes  colusredes  et  concorporales  et 
comparticipes  poUicitationis  ejus  in  Christo  {Ephes. 
III,  4).  Et  iterum  :  Secundum  dispensaiionem  Oeif . 
quce  data  est  mihi  ad  vos  ,  ad  implendum  verbum  Dei  , 
sacramentum  quod  absconditum  fuit  ante  sascuia  ei  a 
generationibus  ,  nunc  manifestatum  est  sanctis  ejus , 
quibus  voluit  ostendere  divitias  glorim  sacramenU  Dei 
inter  gentes ,  quod  est  Christus  in  vobis  spes  giorim 
{Coloss.  I,  25  et  seqq.).  Occuitum  ifaque  mysteriom 
fuii ,  quod  revelatum  est ,  esse  Deo  gentes  cohaeredes 
et  concorporalcs  et  comparticipes  pollicitationis  ejos 
in  Christo.  Occultum  etiam  mysterium  est «  quibos 


rentiae  bonorem ,  ei  cui  omnia  meminerat  conGtenda  ^  voluit  ostendere  divilias  gloriae  sacramenti  Dei  inter 


subjecit ;  non  sibi  adimens  quod  simiiia  Patri  pos- 
set,  sed  eum  per  quem  siniilia  posset  ostendens. 
Haec  igitur ,  quibus  terribiiiter  mirificaius  est ,  licet 
quia  potuit  virtutis  suas  fuerint ;  tamen  Patris  operi- 
bus  universa  ea  detulit,  dicens:  Mira  opera  tua^  ei 
anima  mea  novit  valde.  Humanx  infirmitatis  vox  isla 
Don  esl ,  ut  mira  opera  Dei  valde  se  nosse  jactet. 
Soli  hoc  competit ,  qui  ait :  Nemo  novit  Patrem  nisi 
Filius  (Maith.  xt ,  27).  Novii  enim  ,  non  utcumque, 
non  576  l6viter :  novit  autem  valde ,  per  eam  fi- 
duciam  quadicit:  Paler  in  me ,  et  ego  in  Patre  (Joan. 
X,  38).  In  eo  enim  quod  ait  valde,  perfectam  scien- 
tiam  (c)  intimae  cognitionis  ostendit. 
29.  Os  Chrisli  Ecclesia.  Ecctesice  revelata  sunt  mys- 


genles,  quod  esi  Christus  in  vobis  spes  gloriae. 

31.  Pater  ea  revelavit  infimis  terra:.  —  Occaltum 
igitur  hoc  mysterium  fuit  quod  esset  Christus  in  no* 
bis:  hoc  Paier  revelavit.  Petro  enim  dictum  est: 
Non  caro  ,  iton  sanguis  revelavit  libi ,  sed  Paier  meus 
qui  in  ccelis  est  (Matth.  xvi  ,  17).  Revelatum  autem 
est ,  Chrisium  esse  in  nobis ,  in  pauperibus  spirita , 
in  tribulaiis  corde ,  in  humilibus  terrae ,  in  purga- 
inentis  mundi ,  in  Ecclesi£e  infimis.  Infimuro  enim 
Ecclesia;,  id  est,  oniiii  humilitate  submissoni. 
577  Hoc  ergo  occultum  mystcrium  revelatum  est , 
quod  est  Christus  in  nobis.  Non  per  Apostolum  hxc 
tanium  Dominus,  sed  etiam  in  lioc  eodem  psaUno 
ita  loquitur  ,  dicens :  iVofi  est  occuUatum  os  meum  a 


teria.  —  Ei  quia  omnia  mira  opera  Dei  valde  anima  ^  te,  quod  fecisti  in  occulio:  etsubstantia  mea  in  inferio» 


ipsius  novit ;  eruditionem  doctrinai  in  nos  suse  me- 
roorat,  (d)  qua  nobis  paternae  operalionis  jam  non  sint 
occullata  mysteria,  dicens,VERS.  15 :  Non  est  occulta- 
tum  os  meum  a  te,  quod  fedsti  in  occutto.  Os  Christi 
Ecclesiam  esse,et  propheticaet  aposiolicaauctoritas 
est.  Nam  cum ,  secundum  ea  quae  in  "Gcnesi  dicia 
sunt,  de  Adam  aique  Eva  Aposiolus  tractaret,  iia 
ait :  Hoc  nunc  os  ex  ossibus  meti ,  ei  caro  de  carne  mea 

(a)  In  vulgatis  hora  crucis.  Concinnius  in  ms. 
horis^  nimirum  a  sexta  ad  nonam  Marci  xv,  33. 

(b)  Magis  placeret  moriua ,  scilicet  Tabytha  ,  qux 
deruDcta  viduarum  ac  pauperum,  quibus  opem  im« 
poiidcbat,  lacrymis  rcddiu  cst  Act.  ix,  36. 


ribus  terrce.  Non  in  inferno ,  sicut  superius  com  de 
passione  tractabat ,  sed  in  inferioribus  ierrm  ,  cum  de 
revelatis  a  Patre  qu.c  in  occulto  fuerant  praedicabat. 
OccuUum  autem  fuerat ,  quod  est  Christus  iii  nobis, 
id  est,  substantia  mea  in  inferioribus  terrce;  in  inferior 
ribus  scilicetomnium  humilitatis  officiis. 

32.  Imperfectum  secundum  vim  grted  sermoms^  toU 
Deo  convenit.  —  Procedit  deinde  secnndum  profec* 

{c\  Prima  ed.  Par.  ex  ms.  Mic.  inUmoi  cogitationis. 
Id)  Editi ,  quia  nobis :  emendanlur  e.x  ms.  Mic. 
(e)  Miciacensis  codex,  dicens  in  Ecclesia. 
If)  In  vulgatis  deerat  meum :  quod  posiulaate  sa« 
cro  textu  ex  ms.  supplemus. 


809  TRACTATUS  IN  CXXXVIH  PSALMUM.  810 

lum  %Tangelicuin  scrmo  psalmi ,  cum  ail,  Yers.  16  :  A  St  ergo  lumen  quod  in  te  e%i  lenebrm  nm/,  tenebrte  ip$(B 


Jmperfectum  meum  viderunl  oculi  tui ,  et  in  libro  tuo 
amnes  scribentur :  die  reptebunturf  et  nemo  in  his,  At- 
qoe  ut  omnia  secundum  doctrinam  coelcstem  intelii- 
gere  possimus,  id  quod  difQcultatem  affert  absolven- 
dum  est.  Quod  enim  laiini  translatores  imperfectum 
interpretati  sunt ,  id  in  grsDcis  libris  otxaxipyaerrov 
scribitur :  Nec  querimur  de  translaioribus  :  vereor 
eniro  ne  oon  alitcr  significari  ab  his  potuerit.  Id  au- 
tem,  quod  graece  est  «xars/syaerToy  ,  significat  id  quod 
sine  (passive)  operatione  maneat :  ut  sit  id  ipsum  , 
cum  factum  tamen  non  sit.  Impeifectum  autem  no- 
biscnm  id  demonstrat ,  quod  coeptum,  nec  consum' 
matum  sit.  Sed  si  inierius  verbi  bujus  virtutcm  per- 
tractemus  ,  potest  non  (a)  sane  a  grxcitatis  proprie- 


quantaerunt  {Matt,  vi,  22  et  i3)?  Exlra  eorpomlem 
inteUigentiam  locus  iste  cst ;  et  idcirco  spiritaliter 
intelligendus  est.  Apostoli  itaque  qui  Ecclesiae  ,  Id 
est ,  Christi  corporis  oculi  sunt  ,  lucidi  et  sim|^1ices 
jabentur  esse,  corpore  toto  lucido  his  simplicibus 
roansuro :  si  aulem  nequam  fuerint ,  toto  corpore  ne- 
cessario  tenebroso  futuro  ;  nulla  scilicet  tenebris  spe 
luminis  residua »  si  lumen  ipsum  in  tenebris  sit.  Ex 
quo, ingenti  periculo,  sacerdotes  qui  Ecclesiae.oculi 
sunt,  negotiis  sxculi,  curis  pecunis  et  familiarium  re- 
rum  incremenlis,  et  conviviorum  luxibus  occupantur. 
Ecclesiae  cnim  lumen  sunt,  id  est ,  corporis  oculi. 
Et  silnmen  ipsum  avaritiae  ei  lasciviae  nocte  te- 
nebrescat;   corpori  id  est,    (d)  Ecclesiae  cui  per 


tate  esse  diversum.  Deo  autem  soli  proprium  potest  B  per  naturam  suam  tenebrae  sunt ,  quantae  insuper  te- 


esse,  ut  sit,  et  infectus  sit:  quia  quod  esi,  non  est  ne- 
cessitatis  ut  liat ;  quod  autem  sit,  non  est  quam  fiat. 
Sed  qui  aeternus  est ,  manet ,  neque  factus  est.  Hoc 
ergo  imperfectum,  et ,  ul  ad  intelligentix  profectum 
dicere  audeamus,  inoperatum  Dei  oculi  ejusviderunt. 
33.  Imperfectum  enim  tuum  viderunt  oculi  mei.  Sed 
quitandemoculi?Numquid  spiritales  (divini)  illi,  qui- 
bus  Deum  Patrem  soIum  Unigenitus  videt?  Sed  isii  non 
egent  his  quae  sequuntur  :  Et  in  libro,  inquit ,  tuo 
omnes  scribentur,  die  reptebunlur^  et  nemo  in  his,  Pro- 
fectum  indemutabilis  ilia  unigeniti  Dei  natura  non 
expetit.  Et  qui  tandem  ei  erit  profectus  ,  nt  omnes 
oculi  ejus  in  libro  scribantur,  et  die  repleantur,  ut  in 
his  nemo  sit  ?  Hoc  totum  contumeliosum  et  impu- 
dens  est  opinari. 

34.  Oculi  corporis  Christiy  apostoli  et  saeerdotes. 
Contra  illos  qui  negotHs  sceculi  occupantur,  —  Sed 
quemadmodum  ossi  ejus,  in  quo  Ecclesiae  corpus  os- 
tenditnr,  quae  occulta  erant  non  occultata  sunt ;  ita 
oculi  ejos  hoc  quod  imperfectum   Dei  est  viderunt. 
Os  autem  ad  Ecclesiam  referri,  quae  corpus  est  Chris- 
ti  ,  soperius  admonuimus.  In  corporevcro  (6)  oculos 
principalis  esse  officii  ac  virtutis  ,  nemini  dnbium 
est.  Et  quia  oculi  poiiores  caeteris  membris  sunt , 
in  his  apostolos  significari  non  ambigendum  est  : 
per  quos  lumen  Ecclesiac  (c)  et  operationis  divina 
mysteria  praebentur.  Quod  578   Dominus  niani- 
feste  in  Evangeliis  ostendit.   Nainque  cum  aposiolos 
sal  terrac,  lumen  mundi,  et  Incernam  domus  in  can- 


nebrae  de  exemplo  tenebrosi  luminis  invehentur  ?  Hi 
ergo  oculi  ejus  imperfectum  Dei  viderunt.  Imperfectum 
autem  Dei  diximus,  quod  factum  non  sit,  et  maneat : 
in  quo  aiternitas  infectae  divinitatis  ostenditur. 

35.  Apostoli  Patrem  viderunt  in  Filio,  Non  per  no- 
turcB^  sed  per  operum  contemplationem.  —  Sed  audax 
forie  est,  (e)  ut  ininitiabilem  illam  Dei  patris  aeterni- 
tatem  visam  ab  apostolis  asseramus  ;  maxime  cum 
dictnm  sit ,  Deum  nemo  vidit  unquam  ,  nisi  uni- 
genitus  Filius  qui  est  in  sinu  Patris  (Joann,  i ,  18). 
Sed  nihil  nostrum  dicimus,  nihil  audax  praedicamns ; 
dicat  ille  qui  dixit :    Qui  me  vidit ,  vidit  et  Patrem 
(Joann,  xiv  ,  9),  non  ipsum  se  Patrem  esse  signifi- 
cans.  Non  enim  roganti  Philippout  sibi  Patrem  osten- 
G  deret ,  respondit :  Ego  Pater  sum  ;  sed  ait :  Qtit  vidU 
me,  vidit  et  Patrem,  Per  indiflTerentis  naturae  virtutera 
eum,  de  quo  quaerebatur  ,  Pairem  conspici  et  in  sese 
(f)  esse  respondit :  ct  id  adhuc  absolutius  subjecit : 
Quomodo  tu  dicis  ,  Ostende  nobis  Patrem  f  Non  ere" 
dis  mihi  ,  quoniam  ego  in  Patre  et  Pater  in  me  est  f 
Verba ,  quas  ego  loquor  vobis ,  non  a  me  loquor  :  sed 
Pater  ,  qui  in  me  manet ,  ipse  faeit  opera  sua,  Credite 
mihi  quoniam  ego  in  Patre  et  Pater  in  me,  Sin  autem^ 
vel  propter  operacredite(Joann.  xiv,  9  etseqq,).  Arguit 
non  intelligentem  et  adhuc  de  Patre  quaerentem,  et 
per  operum  efficientiam  virlutem  Patrisin  Unigenito 
non  contuentem.  Manet  enim  (addendum  hic  ,  in  eo.) 
Pater.  Est  namque  genitus  ex  eo  ,  non  est  in  eo 
novae  creationis  aliena  natura.  Yirtute  filius  est ,  di- 


delabro  ob  egregia  et  conspicabilia  (ad  compara-  D  vinitate  filius  est,substanlia579fill"S  ^st,  genera- 


tionis  exemplnm)  fidei  sux  opera  nuncupassct ; 
rursum  vocans  eos  a  terrenis  et  corruptibilibus  the- 
sauris  etasacculi  lucris,  esseoculos  corporis  dixit  ita : 
Lucerna  corporis  tuiestocutustuus,  Si  oculus  tuussim^ 
ptex  esty  totum  corpus  Cuum  erit  lucidum  :  ti  autem  octi» 
lu$  tuus  nequamest^  totum  corpus  tuum  tencbrosum  erit. 

(n)  Ms.  Mic.  non  satis  grcacitatis  vroprietate. 

\b)  Prima  editio  Par.  cum  ms.  Mic.  oculis.  Anti- 
quiores ,  oculum,  Malumus  oculos  cum  postrema. 

(e)  Ms.  Mic.  ad  operationis,  Forte  ac  opcrationis  di- 
wna  ministeria, 

(d)  Eccletiw  vocabulo  hic  corpus  intelligitur  ut  se- 
creium  a  capite,  ac  praesertlm  ab  oculis.  Ac  sicut  in 
corpore  nostro  per  naturam  solis  oculis  lumen  inest, 

Patrol.  IX. 


tione  filius  est.  Opera  testaniur,  potestates  loquun- 
tur ,  per  naturae  progeniem  in  filio  Patrem  esse  ,  et 
per  legitimac  originis  substanliam  Filium  in  Patre 
esse.  Non  dissentit  haec  (g)  ab  ingenito  nnta  genero* 
sitas  :  unum  ambo  sunt.  Pater  videtur  in  Filio  :  et 
videtur  non  per  invisibilis  nobis  naturae  contcm- 

cacteris  vero  membris  tenebrae ;  ita  et  in  Ecclesia : 
qu«  alias  cum  capite  et  membris  spectata  per  natu- 
ram  suam  non  tenebrosa,  sed  valde  luminosa  dicenda 
est. 

(e)  Editi,  ut  initialem  illam  :  emendantur  ex  ms. 

If)  Adjecimus  esse  ms.  aucioritate. 

(g)  In  vulgatis,  ab  unigemto  :  grave  mendum,  quod 
corngitur  ope  ms. 


m  S4NGTI  mumi  spibcopi  m 

plationem,  sedperoperum  admlrationem.  Filji  enim  A  hujut  mundiaccepi$iis,8ed SpMtumqui aDeo est  (\Ccr. 


opcrn,  opera  Patris  suiil,  noii  imbeci|lo  acl  elficicnda 
ea  Filio,  (a)neque  diverso  virinte  naturso  :  sed  id  Fi- 
lio  efflciente,  quidquid  is  9  quo  ipse  est  genjlus  erficial. 
Atque  ideo  per  id  ,  quod  in  majeslaie  operpm  Filius 
contemplabilis  est ,  Pater  quoque  videiur  in  Filio* 

36.  Liber  Dei  memoria  osterna,  In  libro  Dei  prtetlat 
scribi,  quam  in  tibro  viveniium,  —  Ilis  ergo  oculis  , 
qui  leiernitatem  in  FiriopalerDsevirlutiscontuenlur, 
id  esl,  apostolis  id  precatur,  ui  in  Dei  libro  scriban- 
tur  ,  maneanl  scilicel  in  memoriam  seternam  ,  pro 
quibus  taliprecein  Evangeliis  oravil  :  Pater^  mani- 
festavi  nomen  tuum  hominibus  ,  quos  dedisti  mibi  de 
sa^culo ;  tui  erant ,  et  mihi  eos  dedisli^  et  verbum  tuum 
servaverunt,   Nunc  cognoverunt  quoniam  omnia  ,  qu(B 


II,  l^),  Nequequi  mundo  morluiisest,vivii  sibi,  sicut 
ApQftiolus  docet :  Vivo  enimjam  nen  ege  ,  vivit  autem 
in  m$  Christus  (Cal.  11  ,  20).  Qui  die  repletiis  est , 
diem  tanlum  in  %t  habel,  et  ideo  ait :  Die  replehm* 
tur,  ttt  nemo  ia  his,  Nemo  in  his  erlt  praeter  diem,  quo 
repleii  siint :  non  pecunisB  aestus,  non  Toluputum  sti- 
mulus,  non  ambitionisardor,  non  odioruni  malignitas, 
non  iiividia^  aculeus,  non  oonviciorum  Turor,  non  su- 
perbix  ameiitia,  non  cseiera  quae  diaboli  suiit  arma 
aique  virtules,  sed  lui  vera,  sed  dies  sola  qua  repleii 
sunt;  caeterarum  quoque  jam  rerum  eff^eti  sunt  inca- 
paces.  Ei  dignuoi  plano  bi,  qui  sola  ^le  pleni  sunt , 
testimonium  sumunl. 
38.  Nimis,  id  est,  valde.  Amid  Dei,  Abfahmm  et  Moy- 


dedisti  mihi ,  dedi  eis,  el  ipsi  accepcrunt ,  et  scierunt  B  $^h  proprie  Chrisli  diseiputi.  Prindpatus  eorum. —  Se- 


vere  quoniam  a  te  prodii^  et  crediderunt  quia  tu  me  mi- 
tisti.  Ego  pro  his  rogo  ;  non  pro  sceculo  rogo  ,  sed  pro 
his  quos  dedisti  mihi  (Joan.  xvii,6e<  seqq.).  Pro  iiis  er^ 
go  orat  ut  in  libro  Dei  scribanlur.  El  si  qui  forle  an^i- 
bignnt  eur  non  in  libro  viventiiim  scripti  supt,  mihi 
majoris  dignitaiis  videlur  esse  iii  libro  D^i  scribi  ; 
i|uia  peecatores  de  libro  viventium  delentnr,  jusii  ai|- 
tem  in  libro  Dci  scribunlur  (Vid.  Tract.  Ps.  lxviii  , 
n.  21).  Quod  utrumqiie  sub  his  dicli^i  signincal\ir  : 
Deleantur  de  libro  viventium,  et  cum  justis  ^on  scribau' 
iur  (I\s.  Lxviii,  29).  Pro  resiirrectioiiis  enim  diversi- 
tate,  quia  sieila  ab  stella  differt  in  gloria  ,  plu^es  in 
bbro  vivenlium  erunt  ((  Cor.  xv,  41).  Jusli  autem 
in  libro  Dei  i^crlbentur,  quia  peccatores   non  modo 


quitur  enim,VEBS.17,i8 :  Mihi  autem  mmiskonorificati 
sunt  amici  tui,  Deus,  nimis  (e)c  onfortati  tunl  prindpatus 
eoruni.  Dinumeraho  eos^  et  super  arenam  multiptkabun' 
tur.  Quid  cum  his  dictis  horaini  commnne,  iit  eos  qni 
fiuper  arenam  muhiplicabuntar  dinumeret?  Et  fan- 
tum  iatud  competit,  cui  slne  recensione  et  calculo  in- 
numerabilis  nureeri  cognitio  est.  Amici  autein  ejus  ni- 
mfk  houoriftoali  aiint ,  Nimis  ciim  dicttur  ,  non  se- 
cyndtutt  latiuitatis  cousueludinem  inteHigendum  est. 
Aiviil^nim  iiobi&cum  id  sigi^ificaro  s^etqitod  neces- 
sariuud  modum  iiulilitcrexced:U,  sed  Grseci  ld,qaod 
uoslri  nimis  transiulerunt,  Xt^cv  inierprelatf  sunt :  in 
qiio  inagis  vaide  ^uam  mimit  continetur.  Yalde  ergo 
hooon(ic«U  amici  ejus  aunl.  £1  amkNjm  quidem  Abra- 


cura  jusli»  non  sciibentur  ,  sed  ne  in  libro  quidcm  (]  ham  Deo  fuisse  cognoscimus.  Ai»iciim  ei  Moyscn 


vivenliuiu  relinquentur. 

57.  Scripiis  intibro  Dei  dies  perpetuasine  nocte.  — ^ 
^^  conluemJKim  est,  qui  profectus  eoriim  sit,  qui  in 
li^ro  Dei  scribentur.  Nempe  isti  die  replebuntur  ,  et 
usmoin  Ms.  ki  quibusdam  codicibus  iia  legimus  . 
Die  (6)  ftmusbuntur.  NfC  niultiim  differt  repleri  et 
(ormari.  Funuamur  enim  ,  ut  conformes  siinus  g^p- 
|4»  eorporia  Dei.  Et  Aposioli  dictum  esl :  FilioU  , 
quas  iteyum  parthria  donec  Christus  formetur  in  vobis 
{Gal.  IV,  19).  Repleraurautem  secundum  dictum  Pro- 
fdietni! }  Repiebimurab  ubertate  domus  tucB(Ps.  lxiv,  5). 
Die  its^kereplehuntur,  id  esl,  vcro  himine(lux  enim 
Cbjri&^uso»l(Joa».  1,  ^).  Eratenim  hix  vera,  quie  luci- 
Jdcat  091110111  bominera  vonientcm  iii  hunc  mundum) ; 

Bon  >im  ignoraHiijc  necie  detenti,  neque  tenebris  p  super  lerram  toV>  iu  orbe  fundat»  fbnibus  princlplis 
hujitSt  s.xeuli  c»ci,  aeci  veritatis  luce  illuminaii  ei  die      Gonsiiierint. 


lex,  esji^  Deo  (oouta  est.  Evangelta  vero  phnc§  itm 
Dooamicos  esse  signifiAauit,  fiouiino  dieenie :  /amnon 
dico  vos  servos,  quia  servus  neseii  quid  veHt  domhms 
ejus :  sed  vot  dico  amicos,  quoniam  perttititiit  meeum  in 
omnihus  tentalionibus  (Joan.vv,  ih).  Hos  if^Uir,  quos 
nuncamicos  nuncupat,  utsuperius  oeiefHlimtts,  et  a 
Palre  sibi  datos,  et  Pairis  esseconfessii»  eai;  et,  secun- 
di^m  id  quod  aii  :  Et  mea  omnia  tua  tmnt ,  H  tue  mea 
(Joann.wii,  10),aHucosPalnseasceogdicit.  Nonsohiin 
auiem  ipsi  houorificaii  sunt ,  sed  etiam  prineipams  eo- 
rum  coiifortati  sun|.  Ipsi  quidem  honerificanlftr,  ctfm 
aniici  sunt,  cum  <kie  fleni  sunt,  cum  in  Ms  nemo  est. 
Sed  princip;aus  eorura  confortautur  :  Eeclesi»  scili- 
cet  ab  ipsis  coeptae ,  ab  his  principie  smwonics  ?  qux 


]re|il^i.  Quod  auiem  repleium  est,  niliil  prxier  id  ex 
^io  pleuuji)  M  recipit.  Nox  enim  in  eiim  qui  die  re- 
^elus  est  iu>n  peii<*trat ,  secundum  iilud  Apostoli  : 
(80  Quae  enun  participatio  est  luci  ad  tenehras  , 
U^  Cor.  \i.  li)  ?  Neque  sedem  Spiritus  Chrisli  adit 
9|^iritu«  imiodi,  ul  scriptum  est :  Vos  enim  non  spiritum 

(«)  Kditi,  neque^iivettavirtule.  Rectius  ms.  jdiverso^ 
ni$int)e  Filio. 

(b)  Ita  secundumLXX  interpretes  legendnm  innuit 
auclor  Comnioniarii  in  Psal.  apud  Hieionyuium. 
Apud  AMgiisrmiiin  autem  exstat  per  ditm  errabunt.  In 
graicis  excmplaribus  modohabeturi7|X8/>af  7r>R(7^(r«y- 
T6CC»  ci^ua,  vi^rbi  ioeoi  Hilarii  interpres  legerit  nccesse 


39.  Electorum  numerut  oertus.  ftlud  tuper  arenam 
quidam  ad  angelos  referunt.  ^  Et  ut  ad  Ecelesiae  po- 
pulos  refcrri  laixu}  necessario  intelNgerelur,  adjecil : 
Dinumerabo  eot  et  super  arenam  muttipiieabuntur. 
Nun)gui4  uuiucrus  corum  incertus  esl ,  qut  in  libro 
Dei  scribiiniur  ?  Ergo  nulla  esl  difficultas  in  gMIRj^f 

est  ir).iQ<79)3<7avT0u  Qiiem  vero  secuttis  e$t  Augu^tMUiSi 

TT^affOjiffovTac  a  7r>«voj*««  duxit. 

(c)  In  volgaiis  conforMus  est.  At  in  ms.  ut  etapujd 
Aiigu^iniiin  .  confortati  sunt ,  qupd  respon4el  graeco 
et  cxp(»sitioninioxsubjeet».  Yetera  PsaneriaiCariuU< 
t(perai:vu.  cou/kmaU  ttuu* 


^*5  TRACTATiiS  IN  CXXXVlll  PSALMUM.  SU 

581  quorum  veriias  maneal  in  scripto.  Sed  aliqui  A  xvi,  28).  Adhuc  ergo  tecum  sum  :  quia  nondum  tcm- 


id  quod  dictuiii  csi :  Super  aremm  muUipUcabuniur  , 
noQ  ad  hominefi  laittum  referendum  exislimaverunt , 
qiiia  Abrahu*  dicluin  essel :  Ei  eril  semen  tuuoi  sicut 
arena  maris  est :  ad  id  quod  siiper  arenam  multi- 
plicabunlur,  amicis  Dei  mulliiudo  angelicx  nuroero- 
siiaiis  arcedat.  Non  eiiiin  aliter  sibi  convenire  sicut 
arciia  maris  ei  supcrarennm  mnris  puta\erunt,  nisi 
liominum  ranUiludini  connumerarelur  copia  angelo- 
rum.  Sed  iios  uniuscujusque  sensui  nou  eoiuraimus. 
Quid  autem  secundum  donuin  spiritalis  grali;e  sense- 
rimus,  sine  cujusijuam  coulumclia  iractabimus? 

40.  Cenles  crediiuras  innuil  Judms  exces$uras,  — 
Prouiissioncs  duas  Abraho)  fuisse  in  Genesi  accipi- 
mus.  Unam  (a)  auie  Ismael  geiieraiiouem,  Deo  di 


poris  esi  (c)  ut  a  tc  veniam,  et  veiiiam  in  roundum  , 
ut  quse  prophetata  sunt  expleam. 

42.  Qui  occidat  Chrislus  ut  mificet.^-Quo6  antem  ait, 
¥ers.  19  :  St  ouidas  Deus  peccatorem  rnomquidqui 
Tenii  salvarequod  perierat,  et  pecGaiorem  redimere, 
peccatorem  precatur  562  oecidi?  Absit  utvelit  oo- 
ddi.  Sed  peecator  occiditur,  cum  s;rcuto  moritur, 
cum  Chrisio  commoritur,  ut  vivat  in  Christo.  Beatus 
A|)OSlolu9  ait  :  Quolidie  morior  ((  Cor.  iv,  51).  £t 
rur»um  :  Mortuus  sum  legi,  ut  vivam  Christo  {GaL  it, 
f  Q^r^Morimur  autem  (d)  ita,  qnando  in  nobis  per  fi- 
dem  perempia  peccaia  moriontur.  Audiamus  adhuc 
quomodoDeos  peccalores  occiilit,  peridquod  dici- 
tur :  Mortificate  ergo  membra  te$lra  super  lerram^  (W" 


cenle  :  Quia  omnem  lerram,  quam  tuudes,  tibi  dabo  l^  nicationem,  immunditiam,  tibidinem,  cmcupiieenHam 


eam,  et  semtm  tuo  in  mternum,  et  faciam  semen  luum 
tamquam  arenam  niaris.  Si  potest  quis  enumerare  are- 
nam  maris,  ita  el  semen  tuum  dinumerabilur  (GVn.xui, 
15  et  16).  Nato  vero  Isaac,  el  in  holocauslum  qtian- 
tum  ad  Abrahain  spectat  oblato ,  ba^c  sequens  re- 
promissio  fuit  :  Nisi  benedicens  benedicam  libi ,  et 
muliipUcans  multiplicabo  semen  tuum  sicut  stellas  rce//, 
et  sicutarenam  quce  est  ad  oram  maris  (Gen.  xxii,  17). 
tit  si  sccuudum  Aposiolum  hxc  duo  Teslamenta 
suoi,  unum  secuiidum  Ismaelem  in  servituiem  ge- 
nerans,  aliud  secunJum  Isaac  in  iibertatem  matris 
nostru;  Jcrusaleiu  qux  iu  cobUs  est  educcns  (Gat.  iv, 
2i).  (b)  duuiii  nccessc  esl  seminuui  in  stellis  et  in 
arenis  numcrositas  pisedicetur.  Ergo  amici  Dei  supcr 


et  avuritiam  (Coloss.  m,  5).  Sic  peccator  oeciditur, 
cum  generalio  vit»  spiritalis  vitiorum  omiiium  et 
peccatoruro  roorte  renovator. 

43.  Probatur  magis  conlentiones  quam  dlces. —  Se- 
quitur  deinde  :  Viri  sanguinum  declinale  a  me :  quo- 
niam  dices  in  cogitatione  :  Accipient  in  vanitatem  ciw- 
tates  suas.  Latina  translalio,  dum  virtutem  dicti 
ignorat,  magnam  intulit  obsciiritatem,  non  discer- 
nens  ambigui  sermonis  proprielatem.  Quod  enim  no- 
biscum  scribilur :  Quoniam  dices  in  cogitatione,  cum 
Crxcis  hoc  modo  esl,  oti  epslc  sis  SiaXoywfxov,  et  11 
lud  ipgig  pronuntiaiione  (e)  non  disiinguitur,  ut  aut 
dicis  iniciligaiur,  aut  conieniio  :  ulrunique  cnim  siib 


ajreiiam  m;iris  dJnumeranlur.   Quis  euim  ambigat,  C  "^"^^*?^ ''^^^^^^^^^^^l^^^^^"** '^^ 


sccunduui  £cclesiain  tuio  iii  orbe  numerosam,  mul- 
titudinem  geolis  Judxui  copia  iii  Chrislo  creden- 
tium  praeveniri?  Aique  ideo  super  arenam  mul- 
tipiicabunlur,  quia  copiosiojcs  his  erunl,  (jui  ex 
lcgis  impio  popuio  terreni  et  aridi  signilicaulur  iii 
arenis. 

41.  Besurreclio  ChrisU  futura^  prasdicitur  ut  jam 
facta,  —  Deiu  sequi i ur  :  Surrexi,  et  adhuc  tecum 
sum.  Surrexiy  ad  resurrcctiouis  gloriam  spectat :  sed 
secundum  pra  scieiiliam  Dei  id  quod  futurumesl  tam- 
quam  praeieritum  lo/iui(ur,  quia  Deo  ob  scientiam 
atque  virlulem  qusc  fulura  suul  facta  sunl,  ut  etiam 
Dosmetipsi  lacia  esse  exisiimaiiius,  quae  fulura  esse 
confidimus.  Id  autem,  Et  adhuc  lccum  sum^  nondum 


braici  sermoiiis  scientiam  consecuti  sunt,  non  diciSf 
sed  contentiones  \n  eo  quod  ipglg  translaium  est  pro- 
dideruni.  Et  sane  id  iia  esse  ratio  et  intelligentia 
monsirabit. 

44.  Viri  sanguinum,  quorum  doctrina  adulans  aut 
dolosa.  —  Virt,  inqiiit,  smipitiiiiiiii  declinaie  a  me. 
Meuiini  in  Ezecbiele  dietum,  Episcopos  reos  sangui- 
nis  fuluros,  quorum  adulanti  silentio  plures  in  inte* 
rilum  iiicidissent,  iia  :  Fiti  hominis  speculatorem  dedi 
te  domus  Israel,  et  audies  ex  ore  meo  verbum,  et  com' 
minaberis  et  si  non  distinxisti  neque  locutus  es,  ut  di$' 
tingueres  iniquOt  ut  si  averteret  ab  itineribus  suU,  ei 
viveret;  iniquus  iUe  tit  iniquilate  ma  morietur,  sed 
sanguinem  ejus  de  manu  tua  requiram  (Ezech.   iii,  17 


temporis  csse  signiGcat  ut  resurgat,  quia  nondum  D  ^^  18).  Et  invenio  alium  sanguinarium,  de  quo  dic- 
tcmpus  sil  passionis,  cum  se  adhuc  esse  cum  Deo  tum  est  :  ytmm  sunguinum  et  dolosum  abominabitur 
pi oiiiealur.  Ipseeiiimait  :  ADeoexivi,etv£m  (Joan.      Deus  (Psal.  v,  8).  l}t  igitur  viri   sanguinum  sunt 


(a)  Apiid  Bad.,Er.  et  Lips.  desiderabatur  ante. 
Tuni  apnd  Par.  male  posituin  est,  Ismael  genei'a- 
tioms. 

(b)  B;id.elEr.  dum:  Lips.  <ttm:emendanturex  Par. 
el  ms.  Mic. 

(e)  Hactenus  obtinuerat,  ut  anle  veniam.  Absiiuere 
noii^pfiiuiinos,  qiiin  restittieremus,  ut  a  te  veniam  :cuin 
respiciat  Hilarii»  iHud,  a  Deo  exii)i;  ubi  quia  se<|ui- 
lur,  el  veni,  subjicit  ctiam  hic  cuin  (juadam  euiphusi, 
ct  veniam  in  mundum. 

(d)  Pra  ita,  quoif  est,  hoc  gcncre  mortis,  substitue- 
rat  Lipsius,  ait^  ac  dciiiceps  rclcntum  fuit,  absiiue 
ulla  auctoritate. 


(e)  In  prius  vulgatis  deerat  pnrticula  negans.  Hanc 
ita  evidentor  postulat  ratio  dictorum ,  ut  adjicere 
eam  nobis  licere  pulaveiimus,  maxime  cum  hic 
ut  deinceps  nobis  non  suppei^t  nisi  ms.  Miciacen- 
sis,  qiiem  Romse  servatum  coneulere  nobis  non  fa- 
cile  esl. 

(f)  Hieronymns  ex  hebneo  vertil,  ^iil  contradicent 
tibi  scelerate.  Crxci  plerique  legunl,  qui  contentiosi 
estis.  Cum  his  psalteriuui  Mediolaii.  exhibet,  qui  con- 
tentiosi  estis  in  cogilattonibus.  Heracieotcs  apud  Cor'* 
deiiiim  ait  aliura  legcre,  quia  litigiosi  suni;  aliuiii,  qui 
adversus  le  dixerunt  cogitaiiotteM;  alium,  quomam  exa- 
cerbaveruiU  te  in  malo  coiui/to. 


m 


SANCTI  HILARII  EPISGOPI 


815 


nuorum  adulans  doctrina  est ;  ita  et  viri  sanguinum  A  lUias)  in  cordt,  tola  die  conviiuebaut  proBlia.  Acverunt 


sunt,  quorum  dolosa  est  doctrina. 

45.  Hceretici  viri  sanguinum,  —  Dolosa  autcm  doc- 
trina  esi  h.nereticonim,  sub  nomine  Dei  blaspliemn, 
8ub  prxtexiu  religionis  impia,  sub  veriiatis  spege 
fallax  :  quorum  in  animo  et  cogitatione  solum  con- 
tentionis  studium  persistit.  Nihil  ad  salutem  homi- 
num  laborant,  nihil  ad  spem  acquirunt,  nihil  pacifi- 
cum  cogitant,  ul  omnis  his  in  contentionibus  labor 
sit,  et  pugnam  meditentur.  Isti  infelices  animas 
exsiinguuDt,  el  in  vanum  ecclesias  sibi  congregani : 
quas  civiiaies  Dei,  secundum  propheticani  evangeli- 
camque  consueiudiiiem,  nuncupari  frequens  et  plu- 
rima  auctorilas  est.  Hoc  ergo  signidcaiur  his  diciis  : 
5S3  Viri  sanguinum  declinaU  a  me^  Vers.  SIO,  quia 


Unguas  suat  sicut  terpentei  :  venenum  aspidum  sub  ta" 
biis  eorum,  Diapsalm a.  Custodi  me,  DotMne^  de  manm 
peccatoris,  ab  {et  ab)  hominibus  iniquit  eripe  me^  qtd 
cogitaverunt  supplantare  gressus  meos.  AbteonderwA 
tuperbi  laqueum  mihi,  et  funes  extenderunt  muteijmla 
(in  musciputam)  pedibut  meit  :  eontinuata  temitit 
tcandata  potuerunt  mihi,  Diapsalma.  Diaa  Domino : 
Deut  meut  et  tu  :  exaudi  {inaurire) ,  Domine^  vocem 
orationit  metB.  Domine  virtut  talutit  meee,  obumbratU 
tuper  caput  564  nieum,  iVo»i  tradat  me  (Infra  addiinr 
in  die  belli)  a  desiderio  meo  peccalori  :  cogitaveruni 
{advertum  me,  Tum  ne  tradat  sine  me)  :  non  iradat 
me^  Domine^  ne  umquamexaltentur,  Dupsalmi.  Caput 
Circttitus  eorum ,  labor  labiorum  iptorum  operiet  eot. 


contentionet  in  cogitatione,  accipient  in  vanum  eivitatet  B  Cadent  tuper  eot  carbonet  ignitt  et  dejidet  eot :  in 


stcas.  Viri  sanguinuin  suni,  propterdeperditarum  ani- 
marum  reatum :  declinare  jubenlur,  quia  contentiones 
in  cogitalione  sunt.  Hi  in  vanum  civiiaies  Dei  acci- 
piunt,  infructuosarum  ecclesiurum  coDlus  pcr  schis- 
roatum  dissidia  reddentes. 

46.  Odium  pium,  —  Sed  plane,  quia  pax  ct  justi- 
lia  el  veritas  est,  affectum  in  eos  suiira  osieiidit,  di- 
cens,  Vebs.  il  cl  2i  :  Nonne  odientes  le^  Domine,  odi- 
vt,  et  super  ininucos  tuos  tabescebam  ?  Perfecto  odio 
oderamiilos;  iuimici  facii  sunt  mihi,  Esl  religiosuiii 
odium,  quoliens  in  nobis  odio  est  qui  Deum  odit.  Iiii- 
roicos  quidem  nostros  amare  prxcipiinur  (Matth,  v, 
44) ;  sed  nostros,  non  ei  Dci.  Nain,  juxta  Deum,  et 
patrem  ei  roatrem  et  conjugem  et  (ilios  et  fratres 


teriit  non  subsittent,  Vir  linguosut  non  dirigetur  tuper 
terram :  virum  injutlum  mala  capient  in  interitwm  (m- 
teritu).  Cognovi  quoniam  fecit  (quia  faciet)  Dondnut 
judicium  inopit,  et  vindictam  pauperum,  Attamen  jutU 
confitebuntur  nomini  /tco,  et  habitabunt  recti  cum  fade 
tua, 

TRACTATUS  PSALMI. 

i .  David  convenire  potett  ptatmut.  Aut  fidelium  ett 
oratio,  —  Coeplus  cst  psalmus  ex  persona  hominii 
iiiler  mnlias  iiifestationes  inimicorum  anxil,  adversos 
quem  multx  insidi»  et  doli  plures  sint :  ei  tonve- 
nire  liaeo  omnia  in  personam  liujus  prophetae  David 
videniur,  cujus  vita  infestaia  uiidique  el  plena  seiii« 
per  periculis  fiiii.  Saul  eum  in  deserto,  in  urbibos, 


odisse  devotum  est  (Luc,  xiv,  26).  Odit  ergo  odieu*  G  bello  ac  doiis  sequebatur;  persequeute  quoqae  filio 


tes  Deuin,  ei  iaimicorum  odio  tabescit,  et  odit  odio 
perfccto,  et  inimici  sibi  facti  sunt.  Non  enim  Filius 
divcrsiis  a  Patre  est ;  ut  non  aliei  i  iiiimicus,  utrique 
iiat  inimicus. 

47.  U(Bc  Christi  verba  sunt,  —  Concludit  deinde  li- 
bertatis  sux'  fiduciam  (f.  fiducia) :  simutque  ut  ca,  qiix 
(a)  per  praescieiitiam  lamquani  gesia  memoraverat, 
nuncad  demonsiraiioneni  temporis  gerenda  monsira- 
ret,  dixil.VERS.  Sl5et%t :  Probamey  Deus^  et  sdto  cor 
meum ;  interroga  me,  et  sdto  semitas  meat,  Et  vide  tivia 
iniquitatis  in  me  est,  et  deduc  me  in  viam  aslernam.  Huma- 
nx  naturae  fiducia  ista  non  est,ut  probari  se  velitiUl  sciri 
cor  suum  postulet,  ui  cognosci  semitas  suas  exspeciet, 
ut  inspici  noii  metuai  sl  via  iniquitatis  in  &e  sit,  ut 


ipsius  Ahessalon,et  muiia  adversus  regnum  vitaffl- 
que  ejus  molieiite  et  audenie.  Muliis  prxterea  aliis  el 
domesticis  et  extraneis  insidiis  subjectus  semper 
fuit.  Sed  nihil  speciale  ex  his  omnibus  in  psalmo 
continctur,  ui  propria  personas  ^jus  oratio  esse  cre- 
datur.  Generalis  autem  forte  et  ex  spiritu  propbeti» 
psalmus  esse  noscitur,  unumquemque  nostruro  per 
orationis  exempluin,  cum  in  mediis  inrestaniiaroiB 
nos  odiis  jactgmur,  erudieiis  quali  Deum  preceopor- 
teatdeprecari. 

2.  Christo  magis  convenit,  non  secludt  fdeUkuM. 
Alia  ut  homo,  ut  Deut  atia  loqnitur,  —  Sed  contnenti 
mihi  penitus  quasdam  virtutcs  proprietatesque  ver- 
borum,  quae  ultra  humani  sermonis  consueiodineai 


per  hanc  cognitionem  in  aeternam  viam  deducatur.  ^  ailius  nescio  quid  et  sublimios  eioquuniur,  ejus  po- 

tius  hominis,  iii  quo  cx  partu  Virginis  adsacrameotoBi 
humanx  saluiis  unigenitus  Dei  filius  iiaiusest,  repertw 
est  psalinus  istc  intelligi  oportere.Secundum  eniro  etn 
quxiii  se  fuit  generis  uiriusqiie  iiaturam,  I>el  fideB- 
cei  atquc  hoiiiiiiis,  non  modo  in  Evangeliis»  sed  etitro 
in  Prophetis,  ita  coaptatis  ad  otrumque  dictis  loeoiat 
est,  iii  dum  divinitatis  suae  impassibilera  atqoe  ift- 
deinuialiilem  virtuiem  docet,  infirroitatero  quoqw 
natursc  corporeic  non  taceret  (Vid.  lib.  n  de  Trin. 


Vox  isla  ejus  lantum  potest  esse,  qui  dixit :  Ecce  venit 
princeps  hujus  mundi^  et  non  invenit  in  me  quidquam 
(Joan,  xiv).  Solus  eiiim  extra  peccaium  esl  Doiiiinus 
noster  Jesus  Cliristiis,  qui  cst  benedictus  in  srrcula 
sacculorum.  Amen. 

psaImus  cxxxix. 

Eripe  me,  Dominet  ab  homine  maiOf  a  viroiniquo  libera 
me,  Quiacogitaverunt  inatitiam  (Infra,  quicogitavilmo' 

(a)  Postrema  cditioPar.  cum  Bad.,  Er.  et  Lips. 
per  prtBsentiam.  Ex  prima »  necnon  ex  ms.  Mic. 
restiinimus  per  praudentiant^  hoc  est,  per  certam 
gerendoruiii  scientiaro,  qua  univerta  uitque  dispo* 


nendo  prasciit,  et  prcesdendo  ditpotuii  ,  ut  loquitur' 
Teriullianus  lib,  u  contra  Marcion.  n.  5.  nbi  et  de 
eadein  pnescicntia  dicit :  Tantos  habet  tettet^  quantoe 
habet  prophetat. 


S«7  TRACTATUS  IN  CXXXIX  PSALMUM.  818 

II.  5  e/  6)  :  rursumquc,  cum  ex  susccptione  carnis,  A  Aridani  manum  reformat  (Matth.  xii ,  40) ,  slaiim  vio- 

laiae  legis  reatus  adscribiiur.  Daemoniacos  ciirat  (Luc. 


inllrmitatis  in  co  sermo  esset,  praeconium  quoque 
mox  non  infirmandae  ex  ali(|uo  divinitalis  adsislc*- 
ret.  Quod  enim  Deus  est,  naturae  suac  est ;  qnod 
autem  liomo  fuii ,  naiurui  nostrae  assumptio  est. 
Loquitur  itaque  in  psnlmo  e%  iiifirmitatis  nosirac 
quam  assumpsii  affeclu  :  cum  iradilorem  suum  no- 
vit,  cum  consilia  adversus  585  ^  i^i^  prospicit, 
cum  quscstionum  praelia  et  obireclaiionum  vcnena 
perpetiiur,  cum  lentationum  scaiidala  et  verborum 
laqneos  Tiiai,  cum  Patri  coiifiietur,  cum  ad  eum 
orat,  cum  ei  omnis  virius  ab  eo  est,  cum  licet  ex  in- 
lirmitate  corporis  anxius  sit,  tion  solum  tamen  se  re- 
linquendum  in  die  passionis  meminerii.  Hscc  igitur 
omiiia  ex  pcrsona  ejus  in  psalino  contineri  docemur : 


XI ,  15) :  coniinuo  per  Beclzebub  daeraoniorum  prin- 
cipem  baec  perficere  arguiiur.  Niliil  est ,  qiiod  non  ci 
plenum  semper  insidiis  sit ,  quod  non  vipereae  lingnae 
veneno  objectum  sit.  No^tra  quoque  omnium  vita , 
maxiineque  eorum  qiii  religioni  sludent,  quae  adver- 
santium  virtutum  suslinet  bella ,  atque  obtrectatio- 
nuin  veiienala  jacula  suscipit.  Quo  rraudulentae  blan- 
diloquentix  veneno  appetiiur?  Et«liaec  omnia  per 
homines,  in  quibus  spiritales  nequitlae  operaniur, 
exsisiunt.  Scriptum  est  enim :  Excitamt  Dominus  Sa- 
tanam  Saiomom,  Jjl^Ader  Idumcmm  (III  Reg,  ii, 
14).  Et  adversatus  est  Ader,  non  ut  bomo  ,  sed  ut 
satanas,  Salomoni  omnibus  diebus  vitae  ejus.  Et  Sa-> 


aique  iia,  ut  in  his,  qux  naturs  bumanae  societas  B  lonioiii  quidem,  quia  ira  meruit,  Ader  in  satanam  a 


permitiit,  person;^  etiam  nostrx  ex  aliquo  inleHigi 
possit  oratio. 

3.  OraUo  fidetium  peceati  occationes  deffrecantium. 
ChriiU  corda  scrutantis. — Uoc  enim  quod  ila  coeptum 
est,  Vers.  2 :  Eripe  me^  Domine^  ab  homine  imi/o,  a 
viro  iniquo  libera  me,  od  coiuiimnem  quoque  crcilen- 
tium  omnium  precem  pcrtinei.  Omnes  enim  insidise, 
quascumque  nobis  spiriiales  nequitia!  praetendunt, 
maxime  per  bomincs  apianlur :  et  occasiones  viiiis 
nostris  alienae  naturae  pervcrsiias  subministrat.  In 
litesnos  iniquus  exagitat,  in  anxietates  adversan- 
tium  et  insidiantium  nobis  terror  impellit.  In  libidi- 
nem  faculus  se  in  id  praebeiitis  loci  inviiat.  Oculus 
enim  meretricis ,  laqueus  peccatoris  est  ( F.  Tract. 


Deo  est  excllatus;  sed  per  istius  modi  homines  haec 
inuliimoda  infesiautium  in  nos  odia  desaeviunt ,  ini- 
mica*quc  virtutes  Itorum  ministerio  grassantur. 

5.  Supra  de  verbis ,  fittnc  de  factis  querela  e«l.  — 
Intercessioauiem  diapsaliiiae  attulisse  videtur  aut  per- 
sonsc,  aut  sensus  demulaiionein.  Fit  :iuiem  rcpetiiio 
orationis  ejusdcm :  iia  tauien ,  ut  absolutius  ea  qux  in 
confusum  anle  adjecta  sunt  rf  censeaniur ,  et  quae  su« 
perius  fueral  de  verbis,  nunc  sii  querela  de  factis. 
Yers.  5.  Cusiodi  me,  Domine^  de  manu  peccatoris^  et  ab 
hominibus  iniquis  eripe  me ,  qui  cogitaverunt  stfpp/on- 
tare  gressus^meos,  Ab  uno  tantum  coepla  deprecaiio 
referlur  ad  plures,  ut  sigiiificaret  el  in  uno  tradito- 
rcm ,  ct  in  pluribus  populus  nosceretur.  Et  uni  qui- 


P$,  cxxiii,  n.  9):  Oramus  ergo  in  his  malis  posili ,  G  dem,  ei  nunc  et  superius,  maliiiam  et  peccaium  et 


dicentes :  Eripe  me,  Domine^  ex  homine  malo^  a  viro 
ittiquo  libera  me.  Sed  propria  haec  esse  oratio  Domini 
ex  consequenti  docelur,  cum  aii,  Yers.  3 :  Qui  cogi- 
taverunt  malitias  in  corde,  Cogitiliones  cordis  nosse 
non  nostrum  est ,  sed  ejus  de  quo  dictuin  est :  Scru^ 
ians  corda  et  renes  Deus  (Psal,  vii ,  10) :  cjus  quoque 
qui  dixit  sciens  cogiiatioues  eoriim :  Quid  cogitatis 
mala  in  cordibus  vesiris  (Matth,  ix,  4)?  Ille  occiiltos 
omnes  roalignorum  cordium  sensus  (a)  ijenetrabili  at- 
que  pervioadituobeunte  naturavirtuiissuae  contueiur. 
4.  Yir  iniquus ,  proditor.  Christi  et  piorum  vita  tota 
cdHs  impiorum  exagilala,  Mati  d<emonum  instrumenta. 
— Sed  qui  eripi  se  de  homine  uno  malo  et  iniquo 
deprecatus  est ,  iu  quo  significare  traditorem  suum 


iniquiiatem  exprobrat:  in  plurimis  vero  cogitatas 
supplantaiiunes  ,  absconsos  laqueos ,  exstensas  ru^' 
nium  captiones ,  et  continuaia  semitis  scandala  ar- 
guit,  dicens. 

6.  Consilia  de  supplantando  Christo,  Laquei  ei  a6- 
seonsi,  Funes  ei  in  muscipulam  tensi.  —  Qui  cogitave^ 
runt  suppiantare  gressus  meos.  Vers.  6.  Absconderurtt 
superbi  laqueum  mihi ,  et  (unes  extenderunt  in  musci' 
pulam  pedibus  mm,  continuata  semiiis  scandala  posue* 
runt  mihi.  Cogitaverunt  enim  Synagogae  priucipes 
supplantare  gressus  ejus ,  cum  post  depulsam  necem 
Lazari  de  eo  occidendo  cogiiant  (Joan.  xn,  10),  cum 
ob  receptos  octilos  cxco  illi  a  nativitate  maledicunt 
(Id.  IX,  28),  cum  taceri  de  eo  decemunt»  cum 


existimaiur,  jam  de  plurimis  mala  in  corde  cogitan-D  mortem  cofifessoribus  ejus  denunliant  (Ibid.  22). 


libus  loquilur,  dicens:  Qui  cogitaverunt  malitias  in 
eorde^  tota  die  constituebant  priBlia.  Vers.  4.  Acuerunt 
Unguat  suas  sicut  serpentes :  venenum  aspidum  sub  la* 
bU$  eorum.  Non  omni  et  tola  adversum  David  die  ar- 
mis  certatum  esi,  neque  semper  inslructa  sunt  prae- 
lia.  Adversum  autem  Dominum ,  secundum  evange- 
licas  (b)  narrationes  ejiis ,  nulium  tempiis  Tacuuih 
fuisse  ab  iusectantium  odiis  invenimus.  Paralyticum 
sanat  (Matth,  ix ,  3) :  mox  de  eo  ob  illicitam ,  ut  pu- 
tabant,  peccati  indulgeniiam  venenato  ore  disseritur. 


ia)  Antiquiores  edit.  impenetrabiles  atque  invios 
aduu$. 


^gregium  itaque  divinarum  operationum  suarura 
gressum  atque  cursum  isiius  modi  rebus  supplantare 
cogitaveruni.  Absconderunt  autem  laqueos  superbi » 
cum  Sadducxi  fraudulentiam  simulatae  de  resurrec* 
tione  interrogationis  occultant  (Matth.  xxu,  23),  cum 
responsionis  laqueum  captioso  iermone  praeteiidimt 
(Ibid,  15).  Superbi ,  cum  admisceri  peccatoribus  de- 
dignantur,  cum  coiivivia  publicanorum  ei  qui  pecca- 
torum  est  rcmissor  exprobrant  (Id,  ix,  11).  Funes 
etiam  extenderunt  in  muscipulam  pedibus  ejus:  cum 


nem 


(b)  In  ms.  Mic.  operaUom  ^u$;  lectio  non  sper- 
rnda. 


819  SANCTl  niLARIl  Eli^OPI  m 

tribuUim  poscilor,  cuin  de  dando  Ga^ari  tribuio  in-  A  quoque  usiiaium  et  froquens  ei  proprium  esl,  nt  dixi- 


terrogatur  (lfa/.,xxii,i7).  Absconsusautem  superiua 
laqneus  fuii ,  nnnc  autem  Tunes  in  laqueum  exiensi 
sunt:  ul  validioff  hic  inierrogalionis  iaqueus  esse 
noseeretur  in  funibus,  cum  per  extensum  interroga- 
tionis  laqueom^  captiose  ab  eo  professionis  respon- 
sio  adversus  nomen  Carsaria  qusereretur.  (a)  Conli- 
nuantea  aiitem  semit;^  scandala  posuerunt  ei :  cum 
de  mandaiis  legis  inlerrogareiur,  cum  dives ,  legi 
ntpole  satisraciens ,  qoid  sibi  adhoc  desit  requirit 
(Ltfc.  xvni,  18),  cum  apud  eum  de  repudii  condi* 
tione  tracialur.  Haee  enim  mterrogationum  scandala 
{b)  vi»  su»  doctnii9N|oe  legls  eoftlinuaia  staiuerunt, 
ut  sttb  specie  ac  earum*familiarliate  quas  In  lege 
8cript;e  sunt  quaestionem ,  basc  ei  obiqtie  conliniian' 
tlum  semit»  intdrrogationom  et  responsionum  scan-^  B 
dali  pofierefMur. 

587  "^*  fnsidiCB  nobis  ubique  paratce.  Orandi  neces- 
sitas. — Mobls  autem  meminimus  vitxque  nosirx  ubi- 
que  funes ,  obique  scandala ,  ubique  laqueos  occurre- 
re  ,  nihilque  esse ,  ubi  non  praetcntx  nobis  semper 
insidi%  sint.  Ei  dlfficile  est  nunc  laqueo  ventrem  ab- 
solvere:  quia  conrusio  iHis  est,  quorum  Deus  venter 
est  (Phil.  ni,  19).  Rarom  etiam  est  nunc  a  taqueo 
ocolum  liberare:  quia  qui  ad  concopiscentinm  vidit, 
jam  moechatus  in  corde  est  ( Matih.  y,  SS).  Arduum 
quoque  est  liiiguam  laqoeo  exhnere :  de  omni  enim 
otioso  verbo  in  die  Judlcii  erit  nriio  reddenda  (/</. 
XII,  56).  Maximi  etiam  laboris  est  cor  a  laqueo  re^ 
ferre :  mala;  enim  cogUationes  de  corde  exeont  [Id. 


mus :  Dixi  Domino^^Deus  meus  e$  tu.  Numquam  con- 
fe^sionis  hnjus  honorem  negnvit  (V.  lib.  xf ,  de  Trin. 
n.  10,  et  seqq.),  ut  et  Dominnm  conflteretor  et  Deum, 
dicens  :  Confitebor  tibi,  pater  Domine  cceH  et  terrm 
(Matth.  XI,  25) ;  ei  rursum :  Ad  Deum  ineum  et  Deum 
vestrum  (Joan.  xx,  17).  Oratio  quoq^ie  ei  ad  Deom 
semper  omnis  fuit.  Lanrum  suscitatarus  orat  (Id. 
XI ,  41 ) ;  panes  et  pi&ces  benedieiuros  ip^o  ad  coeltim 
aspectu  precatur  (Matth.  xiv,  19) :  calicem  bibitoros 
pernox  nrat.  Post  confessionem  itaque  Domini  et  Dei 
soi,  sequitur :  Inaurire,  Dondne,  toeem  arationis  ntern, 
Honoris  confesslo  prsece%sit,  cum  Domitiom  sooffl  ec 
Detim  dicii.  ExaaJiendae  autem  oratioitift  preeaHo 
consequltur,  cum  se  orat  audirl. 

10.  Nostrum  est  virtutis  salutemf  Christi  Jrirtutem  Uh 
htis  orare. — Sed  in  eo  quod  sequiiQr:  Damiae^mtma 
saluiis  mea,  non  communis  esl  fiduciae  profesaio.  Non 
enim  alt:  Salus  virtutis  meae.  Humani  namqiie  voti 
res  ista  est,  ut  virtuti  nostrae  salutem  preoemor,  at 
sanitas  his  in  quibus  valemos  a  Deo  sit.  Bxe  atlen  e 
contrario  prettaiio  est ,  ut  non  virtuiis  suae  saloi,  sed 
salutis  588  su^  virtus  a*  Deo  sit.  Qui  salaii  virtulem 
preeatur,  jam  de  saliite  non  ambigii,  et  certos  est  «•* 
hil  in  secaducum,  nihil  mortale  esse.  (c)  Sed  ei,  qood 
assufDpsit,  infirmo  ut  virtus  praestetur,  orat  pereor- 
pus  quod  Doniinus  in  se  gerelMit.  Quod  tamelsi  (d) 
secnnduni  nos  morti  debitum  erat ,  non  tamen  eral 
obnoxium  corriiplioni,  ipso  per  Praplietam  loquenie: 
Quoniam  non  deretinqnes  aninunu  meam  in  infemo,  nee 


XV,  19).  Hi  omnibns  nobis  laquei  ubique  ^rjeiensl  C  dahis  sanetum  tuum  Mere  corruptianem^Ps.  xv,IO). 
auntr  et  orandus  Cbi  Domiuus,  ot  ab  his  omnfbns 
laqueis  fldci  nostr»  peuuis  et  spiritus  evolemtis. 

8.  Uic  mutatur  oratio.  Sanctorum  est  dicere^  Deus 
jneus  es  tu?  —  Debinc  sequitur»  Vbrs.  7  —  9:  Disi 
Donnno,  Deus  meus  es  iu :  inaurire^  Domme,  vocem 
orationie  mem.  Donnne^  mrtus  $alutis  mecs^  obumbraui 
super  caput  meum  in  die  belli.  Ne  tradas,  Domine^  a 
desiderio  meo  peccatori:  cogitaverunl  adversum  me: 
non  tradas  me,  Dondne^  ne  mnquam  exalleniur.  Et  hic 
inlercedens  diapsalma  videtur  aliquam  deuutationein 
attulisse ;  ei  noii  exiguani  quideui.  Namque  cum  su- 
peritts  de  cogiuta  supplanutione»  de  abscondiiis  la- 
queis  i  de  extetisis  inuscipuiis ,  de  scandalis  positis 

»ermo  om»is  faksel .  nunc  ad  Deum  refertur  oraiio.  j,  iff^to^^^r;,';;;,;;;;,;"  dwrnUoirslad 

Dixi  Domtno  :  Deus  meus  es  tu.  Non  fevis  atque  exi- 

gujd  iiducia:  est  Domino  dixisse  :  Deus  meus  ts  tu. 

Loqui  istud  mens  libidiiiosa,  avara,  insoleus,  ebria 

iideiiternon  potebt.  Renuntiandum  bis  oranibus,  et 

a  serviiute  eorum  ac  famuiatu  desinendum  esi ,  ut 

ab  iiis  desiuentes  dicere  audeamus :  Dixi  Domino , 

Deus  meus  es  tu.  £t  ha!C  quidem  personae  iiosirx , 

quam  iii  quantum  ias  est  psalmo  admiscemus ,  ita 

coaptata  sunt. 

9«  FHU  Dei  etiam  proprium  est.  — Sod  et  DorohM) 

(a)  Prima  editio  Par.  et  ms.  Mic.  continuanUs. 
{b)  Miciacensis  ms.  tice  se  doctrinceque  leais  con- 
tnuanti. 


11.  Christo  unde  cum  trepidalioms  affeetu  iMHM  ^- 
dueitt.  —  Non  est  igitiir  de  salnte  natorae  lM;fas  kt  se 
inftrmts  incertos.  Solam  a  Deo  virtoiem  ^its  qoae  In 
se  sit  saluiis  orat :  et  oral  per  hane  conlldentian  qm 
ait :  Obumbrasd  euper  caput  menm  in  dio  MH.  Sl  ex 
persona  cujusqae  hominis  psalmas  hie  omnis  esi; 
quomodo  sibi  lam  diversa  conveniei ,  nl  com  diclam 
sit:  Eripe  me,  Domine^abhomhtemalo,  et:  CuUoiime 
de  ntanu  peceatoris,  Domine ;  nonc  mrKOfli  aecaras  de 
omnibos  dicat :  Obumbrasti  super  caput  meum  m  die 
belli  ?  el  cum  superius  ex  metu  fuerit  oratio,  mrne  sit 
gratulatio  ex  securitate?  Hoe  autera  totam  dici  ab  co 
ex  ralione  poieril,  qul  gerens  liominis  Detqoe  aatn- 
ram ,  habebat  et  ex  hominis  inHrmiiate  trepldationls 


rit;iti9.  Scit  autem  se  in  die  gloriosi  illias  belli ,  qoo 
morlem  perimer,  quo  diabolum  vincei,  qaoomnes  po- 
lestaies  iiiimicjs  triomplio  crocis  su.t  confllget,  olwm- 
bratuin  proleclomqne  irl.  Namqoe  eum  ex  |versona  f^i 
patris  dtcinm  de  eo  anlea  fuerit:  Cum  ip$o  smm  in  trh- 
butatione  (Ps.  xc,  45);  et  rorsum:  Manus  enim  mea 
ttuxiliabitur  ei,  et  hrachium  meum  eonfortakit  evm,  niMl 
profieiet  inimcms  in  eo^  et  filius  iniqintatis  non  adjidet 
nocere  ei  ( Ps.  lxxxviii,  2i  el  !23  j  ;  quid  profeeil  im- 
mleus  Jttdam  ad  voloniatem  Iraditionis  inspirans? 

(c)  Sic  mss.  At  edili»  sed  et  quod  assumpeis. 
(a)  \d  est,  nostri  ad  insiar  mori  dcbebat.  Prxpoii- 
uonis  secundum  eadem  vis  est  supra  pag.  455,  b. 


Mt  TRACTAtUS  lil  CXiilX  PSALMUM.  84i 

PermisstHM  efilm  eorpus  passioiii  esl;  (a)  sed  ^ewissa  A  prophelala  suni,  impleaniur.  Orat  aulem  de  Lis,  non 


sibi,  dominaia  tnors  tion  fuil:  Saricius  enim  iion  vi- 
dit  corrpptionein.  Ei  iniqnitalis  fllids  cuhi  eum  tra- 
deret,  ad  nocendum  ei  quid  adjecit?  Non  modo  in 
vitam  corpus  rediit  ex  iiiorie,  sed  eliam  ad  divinita- 
tis  gioriam  nalura  curfuptlonis  absurpta  est. 

i%.  Patri  obsequens ,  etiam  voluntateni  habet,  Quce 
de  8tm  passione  pmdicta  sunt ,  opiat  impteri  et  in  nullo 
pr(Ppedirl.  —  SecUrus  itaque  et  coiiUdeiis  obunibra- 
tum  se  esse  in  die  belli,  etiam  hoc  precatur:  Ne  tra- 
daSf  Domihe^  a  desiderio  meo  peccatori.  Qui  ait:  Non 
veni  toluntateni  meant  facere,  sed  volunlatem  ejus  qui 
me  miiii  (Joan,  vi,  58),  susceplum  opus  etiam  pro 
obedientlje  obsequela  festinat  implere;  sed  iia,m 
meniinerinius  esse  in  eo  voluntatis  officium.  (b)  Vult 


quod  Implenda  lion  essent,  sed  ui  de  se  prophelata 
esse  inielligi  possint. 

i3.  Innnici  ejus  a  cogilalis  exciderunt.  —  Cogtta- 
verunt,  inqnit,  adversumme:  non  deretinquas  me,  tie 
quando  exuitentur.  Mulia  adversns  eum  cogiuita  sunl: 
sed  maxime  illud,  ut  peclinia  mililibiis  collata,  fama 
ab  his  furaii  corporis  venderetur.  Sed  eo  in  corpore 
rursus  adsianie,  iiiaiiis  liivc  impiac  cogilalioiiis  medi- 
tatio  fuit.  Non  relictus  peecaloribus  exaliandi  se  lo- 
cus  ultus  est :  impletur  prophetia.  Pendet  in  ligno 
vita  eorum,  aceto  ac  felle  potatur,  anima  ejus  a  fra* 
mea  liberaiur,  os  non  conleritnr,  sors  super  vestem 
niitiitar:  niliil  e  desideriis  uiiigeniti  filii  Dei  pecca- 
tori  iraditur ,  tertia  die  resurgit ,  non  relinquilur  in 


namque  qiix  Paier  voluit.  Id  eiiim  quud  ait :  Non  B  inferno  iiec  corruptionem  Sanctus  videt :  et  omnia  i 


veni  volunlatem  meam  facere^  sed  voluntatem  ejus  qui 
misit  me:  eum  a  quo  est  missus  cuique  obeditosten- 
dit :  non  tamen  sibi  deirjhit  voluoiaiem.  Omnia  ergo 
quircuinquePatri  placita  sunt|  consummare  oplat,  et 
universa  ()lixcumi|ue  sibi  in  passione  dcsiderabilia 
sunt,  exsequi  profierai:  589  "^  4"id  ex  his  sit, 
qiiod  (c)  prxveniens  peccator  impediat.  Desiderio 
desidcravii  cuin  discipulis  pasoba  manducare  ( Luc, 
xxii.  15);  festinaio  paschx coenam  peregit.  Desidera- 
vit  calicem  passionis  bibere,  dicens:  Calicem  quem 
Pater  meus  milii  dedil^  non  hibam  illum  (Joan.  xviii, 
II)?  qiiuireniibus  se  ultro  his,  qui  ad  comprehen- 
dendum  eum  veneranl ,  et  interroganlilius  qui  Jesus 
esset ,  ingessit  (Ibid.  4).  Scit  sibi  aceil  poculuin  esse 
potandum :  hoc  ui  bibai  posiulat.  Magnum  in  eo,  cum  C  nis  opus  opcrlet.  Ut  enim  omnibus  sanciis  caput 


quae  gerunlur  in  Domino ,  ad  confundendas  et  con- 
slernandas  impiorum  cogilatioues ,  habent  in  ^  et 
rerum  prxseiitium  admirabilem  efticienliam,  et  pro- 
pheti;c  iiidemutubilem  veritalem. 

14.  Eorum  poena.  Circuitus  conlraChristum. —  De- 
hinc  sequiiur ,  Vers.  lO  et  11  :  Caput  circuitus 
eorum ,  labor  labiorum  ipsortm  operiet  eos,  Cadeni 
super  eos  carbones  (f)  ignis,  et  dejicies  eoi,  in  misertis 
non  subsistent.  Posi  superiorcm  sermonem  ,  in  (|uo 
omnis  ad  Deiim  de  se  fuerat  oroiio ,  nunc  ciiam  iii- 
terventn  diapsalmae  demutavil  ordinem  seiisns.  he- 
tiilit  enim  (g)  se  ad  peccatorum  juslissimam  poenam. 
quos  primum  ipsum  illud  ^90  conventuss6icaput, 
deiiide  labor  lalaorum  suoruin  et  oiiine  maledlctio- 


bibfs§fel,toluhiatissuxfructum  capiens,  ait:  Consum- 
rnatum  esi  (Id,  xix,  50) :  quo  in  verbo  desiderabilis 
voii  graiulaiio  coniinetur.  Liberari  aiiimam  suam  a 
fraibea  in  psalmis  fre(iueiiter  oravcrat  (Ps.  xxi,  21), 
os  non  comminuendum  significaverat(/!Lxo(i]  xii,46), 
sorlitu  vestem  suain  obtineiidani  denuniiaverat  (Ps, 
XXI,  19).  flxc  oninia ,  qoae  desideril  sui  siiit,  ad 
prDphetias  fidem  ut  impleanlur  orat:  iie  quid  ex  bis 
peiecatbH  sit  potestaiis,  ne  (d)  pascham  pracvenial 
quai  deiiderid  desideratur ,  ne  calicem  passionis  in- 
gcfer^  noit  andeat  (nam  ad  primam  Dondni  respon- 
sltmem  peccator  omtiis,  qui  ad  comprebendendum 
euA  veiferat,  procidit),  ne  acetum  qtioJ  poiaiidura 
est  ncni  pfaesto  sit,  neaiileqiiam  spirltum  (e)  emiltat, 


Cbristiis  e^t ,  ita  omnibus  iniquis  caput  diabotus  osi. 
Testatur  autem  frequenter  (h)  islos  iinjios  erga  te 
circuitus  hominus,  cum  ait:  Circumdederunt  me  ge- 
mitus  mortis  (Psal.  xvii,  5);  et  rursum:  tauri  pin- 
gues  obsederunt  me  (Ibid.  xm,  IS);  el  iierum:  Cir- 
cvtndantes  circumdederiint  me  ( tbid.  cxvii ,  1  i }  *  d( 
statini:  Circumdederunt  me  sicut  apes  (Ibid.  12). 
Quod  autcin  priiicipe  illabolo  liac  %Mt  slhl,  lesialrt- 
tur  Evaiigelia,  cum  dicunt  :  Et  iiUmisit  se  diabolus  irt 
eot  Judas,  ut  traderet  eum  {Joan.  xiii,  2).  Laboraluhi 
est  autem  inulia  voce  populi ,  cuin  clamatum  est : 
Crucifige,  crucifige  (Luc.  xxiii,  il).  Operiet  Igilureoft 
caput  circuilus,  et  laboi*  labiorum  eorum  ,  nl  t^iirrf 
alii  imtiiorlalitalis  gloria  itidueiitur  ,  illi  impieiali^ 


lah<j<*a  milcs  laiUs  fodiat,  iie  frafigendi  ossis  manente  D  sum  pudore  et  damnatione  diaboli  operianiur.  E( 
adhuc  Spirftu  paieat  occasio,  ne  quid  ex  prophetia  qnaeea  damnaiio  esset  qua  operirentur,  adjecii:  Crf- 
miriu*  fiat,  rtd  aHquid  peccatori  ex  desideriis  suis  den(  super  eos  carbones  ignis ,  super  lerram  dejiciei 
iradatnr ;  Sed  \\\  se  umnia,  quae  et  desideraia  sibi  et     «o»,  ^n  miseriis  non  subsistetit.  HaiC  impiorum  operi- 


(a)  In  vulg:ttis,  sed  permissi  sibi  corporis :  inlerpo- 
laiioue^  sus(>icamur,  quanl  corri^lmos  ex  ms. 

(b)  NOn  nt  sine  totuntatis  libeHate  sit,  et  ei  nalurm 
infirmitas  hnperet  nrcessiiatem,  ot  fuse  dlsserilnr  lib.- 
IX,  de  Trin.,  n.  48  el  49. 

(c)  Mic.  ms.  prcebens. 

(d)  Ex  ms.  res I it u i mus  pasrAam  pro  pa«6/ia;  maxi- 
me  cuin9ua;,non  quod  subjicialur.  Tum  legeudum 
pulsiiDHs  prcepediat,  non  pra^veniat. 

(e)  Editi,  amittut:  emeudanlur  ex  ms.^ 


(f)  Sic.  PaiCr  e^  "^*-  Wic.  suffragante  peryetuste 
psalterio  Gcrmaii.  ni^i  quod  habeat  et  dejiciet.  Iia 
qiioqucvertit  llieronymiis  ex  hebrjfeb,  oinisso  et.  At 
Bad.  et  Er.,  in  igne  dejicies.  Lfps.,  in  tgnem  dejiciei^ 
Grivc.u^  texlus,  'oi^fOpuY^u  iTvpos  Ittittqc  f^if  '««^  xarce 
^alsig a\iTo\tg :  juxia  qiiem  bibel  Auguslinus, carbones 
ignis  in  lerra  et  dejicies  eos.  iliiai  ius  infra  eidem  con- 
sciilil. 

(g)  }a  tJilgalis  deesr  a  $e.  Suppletnr  ex  irts.  Mic. 
(/i)  Ktlili  omiltunt  islos.  Tuin  Par.  post  Lfps.  exhi- 

bei,  fmpfortim:  relQCtantibos  alii$  libris. 


m  SANGTl  HILARU  EPISCOPI  m 

menia  sunt ,  lisec  irreligiosorum  selema  vestis  est :  A.     ^7.  Et  sermo  ipse ,  quo  psalmus  claodiUir ,  iu 

loquitur ,  Ters.  14  :  Attamen  juUi  eonfitebunlur  no- 
mini  tuo,  et  habitabunt  lecti  cum  facie  fiia.  Jusiorum 
confessio  potest  etiam  (b)  corporaiis  videri ,  qtiia 
plures  in  carne  adliuc  licet  positi,  Dei  nomini  conQ- 
lentur.  Rccti  autem  liabiiaiiles  cum  facie  Dei «  nibil 
In  se  corporale  reliiiere  intelliguntur.  Natura^  enim 
carnis  Dei  non  paiitur  aspectum ,  ipso  dicente : 
^'emo  videbil  hominum  faciem  meam^  et  vivet  (Exod. 
xxxiii,  20).  Uoc  jam  coelebtium  est,  et  tran^forma* 
toruin ,  et  terrenam  corruptionero  coelesti  incorrup- 
lione  muiaiitiiim  :  quos  jam  divinilaiis  lionore  claros, 
conregnaturos  (c)  ipse  Deo  patri  tradet  in  rcgnum 
Doininus  noster  Jcsus  Gliristus ,  qui  est  benedictos 
in  saecula  saeculorum.  Amen. 


ut  adversus  decidentes  carbones  ei  ingruentes  mise- 
rias  non  subsistentcs ,  tali  cum  ipso  circuitus  sui 
capite  et  iabore  labiorum  damnaiionis  suae  onere 
depriinanlur. 

45.  Judce  proditoris  nequitia.  —  Tenuit  autem 
etiam  nunc  eum  ordinem ,  quo  in  superioribus  usus 
est ,  ut  cum  in  pluribus  populum  ostcndat ,  nunc  in 
uno  Judam  si^^nificare  videatur  ,  diceas  ,  Yers.  12  : 
Vir  imguosus  non  dirigelur  super  terram :  virum  in- 
juslum  mala  cnpient  in  interitu.  iii  linguoso  anceps 
et  dubium  ct  fallax  os  proditoris  ostenditur,quiySero 
crimiiiis  sui  scelere  comperto,  laqueo  se  a  viia  et 
iide  profugus  suspendii.  Nihil  enim  direcium  in  eo, 
nihil  simplex  ,  nihil  absoluium  fuit :  fur  aniea  ,  de- 
liinc  proditor ,  postrenio  ipse  iii  se  dignus  ulior  B 
{Job.  XII,  4) ;  nunc  mulierem  effuso  in  caput  Domini 
unguento  damni  inutilis  arguens,  nunc  Judxis  omnes 
Domini  adiius  et  egressus  nuiitians  ,  nuiic  de  pretio 
jusli  sanguinis  paciscens  {Matth.  xxvi,  15) ;  llnguo- 
8U3  semper,  sempcr  in  verbis  ,  ut  in  eum  prophetae 
dictum  competeiiier  aptetur  :  De  multiloqufo  non  ef- 
fugies  peccatum  (Prov.  x,  19).  Hic  ergo  iii  hoc  mul- 
tiloquio  suo  peccator  non  direcius  in  vitam  est ,  ne- 
que  rectuin  fidei  iter  tenuit;  sed  ,  ut  dignum  est, 
mala  eum  in  inieritu  ceperunt.  Impius  in  Deum  cum 
fuisset ,  posiea  in  seinet  quoque  ipsum  iinpius  man- 
sit.  Fur  peeuni£  ,  venditor  sanguinis  jusli ,  j^roditor 
Dei ,  et  quantum  in  se^est ,  parricida  ,  nec  vilae  ve- 
niain  poiuit  habere,  nec  mortis 


PSALMUS  CXL. 

Domine^  clamavi  ad  te,  exuudi  me :  intende  woci  ora- 
tionis  meWf  cum  clamavero  ( Infra,  dum  clamaho  )  ad 
te.  Dirigalur  oratio  mea  sicui  ineensum  in  eonspeeiu 
tuo  (His  praemitlilur  ,  Domine).  Elevatio  {aile9atio) 
manuum  mearum  sacrificium  vespertinum.  Pone  Do- 
mlno  custodiam  ori  meo^  et  ostium  circumstantia  labiis 
meis.  Non  decimes  cor  meum  in  verba  mala  {malitiigjt 
ad  excusandas  excusationes  in  peccatis ,  eum  honnimbus 
operantibns  iniquitatem :  et  non  combinabo  cum  eUctis 
eorum.  Corripiet  me  jusius  in  misericordia,  et  inere- 
pabit  me :  oleum  autem  peccatoris  non  impinguet  eaput 
meum.  Quoniam  adhuc  (et)  oralio  mea  in  ^eneplaeitis 
eorum ;  absorpti  sunt  continuati  petrce  judices  eomm, 


16.  Pauperlas  Christi.  Yindicari  proprie  non  con-  C  ^^f^i^ntur  { audient)  verba  mea ,  quoniam  potmensnt^ 
venit  Christo  ,  sed  servis  ejus.  —  Non  nescius  itaqiie 
bujus  vindictae  suae  unigenitus  Deus  est;  ali  enim , 
Yers.  15:  Coqnovi  quia  faciet  Dominus  judicium  ino- 
pis,  et  vindiclam  pauperum.  Paiiper  Doniiuus  secun- 
dum  homiiiem  esi.  Paupcrtavit  enim  se  ,  secundum 
Apostolumr  ul  nos  lucupletaremiir ,  cui  in  sa!cu!i  re- 
bus  nihil  nisi  corpus  fuit  ( II  Cor.  vui ,  9 ).  Hujus 
enim  salutis  591  causa  nasci  inops  voluit  ex  vir- 
gine :  non  pecuiiiam,  iion  agrum,  non  pecus  coelorum 
Dominus  elegit.  Pauper  ergo  in  honiine  tanlum  suo 
fuit,  sed  non  solum  judicium  inopis ,  sed  et  vindic- 
tam  pauperuin  Dominus  faciet.  Judicium  inopis  re- 
ferri  ad  damnationem  eorum  ,  qui  injiisti  iii  Domi- 
mum  exstiterunt,  oportet.  Convenit  enim  eos  secun- 


sicut  crassitudo  terrce  eruptum  est  super  terram. 
Dissipata  sunt  ossa  nostra  secus  infernum;  quoniam  adte^ 
Domine,  oculi  mei :  in  te  speravi,  non  auferas  ammam 
meam.  Custodi  me  a  laqueo  quem  statuerunt  mihi «  eC 
scandalis  operantium  iniquitaiem.  Cadent  in  retiacalo 
ejus  peccatores :  singulariter  sum  ego,  donee  transeam. 

TRACTATUS  PSALML 

1 .  OratiOf  etsi  tacitaj  per  fidem  ctamat.  —  (hnnium 
sanctorum  fidelis  oraiio,  clamor  est  Deo :  fide  enim 
ad  coin  ,  non  vocis  clamore  clamatur  (  P$al.  cxvm , 
n.  1  et  2).  Moyses  instante  iEgypiiorum  rege  moestos 
stabat  in  liitore :  sed  lacente  licet  eo,  excelsae  men- 
tis  fidelem  oratioiiem  Dominus  audivit,  dicens :  Quid 
proclamas  ad  me  (Exod.  xiv,  15)?  Martynim  qnoque 


diim  judiciutn ,  non  secuiidum  vindiciam  judicari.  J)  sanguis  voce  corporis  caret ;  sed  indigiiitas  necis 


Inferioris  naiuraeest,  (a)  qni  dcbeat  vindicarL  Vin- 
dicantur  caiteri  pauperes,  id  est,  qui  Dominum  exem- 
plo  passionis  secuti  sunt ,  qui  ex  conteinpiu  sacculi 
et  pecuniae  pauperes  fuerunt.  Fit  ergo  judicium  ino- 
pis ,  cum  ob  passionem  Domini  impii  judicaiitur. 
Pauperes  vero  vindicantur  ,  quorum  sub  ara  occiso- 
rum  sanguis  clamat ,  vindictam  in  impios  posiulans 
{Apoe.  VI,  9) :  qui  quotidie  in  gloria  martyrii  manen- 
tes,  Dei  nomini  confilentur. 

(a)  Ms.  Mic.  qwB  debeat. 

(b)  Hoc  est ,  potest  ad  eos  referri ,  qui  in  corpore 
adhue  degunt  terreno ,  fragili,  infirmo  ,  corruptibili 
ae  iiondum  per  gloriosam  resurrectionem  renovato; 


eoruin  Deo  clnmor  est,  Ipso  Domino  de  Abel  ad  Cain 
dicente :  Yox  sanguinis  fratris  tui  elamat  ad  me 
{ Gen.  IV  ,  10).  Sic  et  sub  ara  Dei  Martynim  animae 
proclamare  scribuntnr ,  magiia  voce  dicentes :  Quo- 
usque  Dominus  sanctus  et  verus  non  jadicas  et  vin- 
dicas  sangiiinem  nostrum  de  habitantibua  io  tem 
{Apoc.  VI,  10)  ?  Si  igitur  non  huniilia  ,  nec  terrena ,  • 
nec  corporalia  fidei  spiritu  oremus;  tacens  licet 
oratio  nostra,  Deo  clamor  est.  Atque  ideo  Propheu 

Hinc  inteUigitur  quid  deinde  sibi  velit  quod  habitan^ 
tes  cum  facie  Dei  nihil  in  se  eorporate  retinere  debeant. 
(c)  In  vulg.  ip^  Deo.  Praeferimus  cum  ms.  Mic. 
ipse,  scil.  Dominus.    ^,  .....,« 


m 


TRACTATUS  IN  CXL  PSALMUM. 


8S6 


tolas  (a)  ad  Deum  spiri.u  oratiouis  intenlus,  iia  cce-  A  Sed  qui  deprecalus  est  oraiionem  suam  dirigi  ut  In* 


pit  \  Yers.  1 :  Domine  clamaviadliy  exaudi  me.  Elut 
clamorem  islum  non  vocis  ,  sed  fldel  docerel  esse  ; 
adjecit:  Inlende  voci  orationis  meas,  dum  clamabo  ad  te, 
Clamor  etiam  invitis  nobis  peiietral  in  audilum  ,  ac 
,  86  sponte  in  aures  noslras  vi  contents  vocis  immit- 
tit.  Sed  quia  Propheta  non  tali  clamore  clamat,  orat 
ut  clamante  se  Deus  in  vocem  orationis  intendat: 
per  id  namque  qiiod  intendiiur,  Adei  inspeciio  esi, 
non  clamoris  auditio.  Id  enim  quod  inierius  esl ,  in- 
tenditur  :  csterum  clamorem  corporalem  intendi 
non  necesse  esi ,  per  semetipsum  omnem  sensum 
aurium  occupaniem. 

2.  Oratio  pura,  Ineemi  nalura  el  compotitio.  Sig» 
mfical  orationum  qualuor  genera ,  vel  ex  qualuor  eU" 


censum,  eiiam  illud  post  liaec  ait :  Allevatio  manuum 
mearum  sacrificium  vespertinum,  Plurimis  locis  ( In 
Ps,  Lxii,  n.  7)  tractavimus,  in  allevatiotie  maiiuum 
eicelsi  operis  orAcium  monsirari :  ut  cum  Moyses 
elevaiis  manibus  siare  praecepius  est,  populo  in  alle- 
vatione  et  demissionc  manuum  suarum  vel  victore 
vel  viclo.  Apostolus  quoque  oranics  jubet  elcvare 
manus  puras  (I  Tim,  ii,  8).  Et  cum  ait :  Sine  ira  et 
contentione  (Ibidem) ;  non  habiium  oraudi  consiituit, 
sed  pracscriptiim  divinae  operationis  adjecit.  Denique 
Dominus  per  Esaiam  (£sa.  i,  15 )  prophetam  oratio- 
nes  impiorum  improbans ,  ita  iocutui  est ;  Si  exten- 
dati$  nia/ttts,  avertam  oculos  meos  a  vobis^  non  utique 
si  elevetis ,  sed  si  extendatis  inanus  ;  quia  habiius 


mentis  hosliam  laudis  Deo  offerri.  —  Dehinc  seqiiitur,  B  oraiidi  in  manibiis  extendendis  est ,  perfecti  autem 
Ysas.  2 :  Dominey  dirigatur  oralio  mea  sicut  incensum      operis  efncientia  est  in  elevandis. 


in  conspectu  tuo,  Quorum  pura  ct  recta  et  siucera 
oratioest,  hi  dicere  poterunt,  Dirigatur  oratio  mea: 
caeterum  si  externarum  cogitationum  interventii  de- 
pravabitur  ,  non  dirigetur.  Sed  quod  ait ,  Dirigatur 
ut  incensum;  intelligendiiin  est  quid  sibi  velit  com- 
paratio  proposita  inccnsi.  Et  primuin  iiatura  iucciisi 
ea  est,  ut  in  altum  se  de  humilibus  exlollat ,  spirans 
optime ,  et  sese  nobis  in  sensum  suaveolentisc  im 
mlttens.  Hinc  ex  quaiuor  odoratissiniis  generibus  in 
maximam  subtilitatcm  comminiitis  componiiur , 
stacte ,  onyche,  galbano,  thiire  :  qii:e  oinnia  liaec  in 
forniam  orati(U)um  593  Adeiium  constituta  esse, 
beati  Joannis  Apocalypsis  oslendit,  cum  ait :  Et  ilti 


i,  Vespertinum  sacrifieium  quid,  —  Manuum  ergo 
elevatio,  sacriricium  vespeitinum  est.  Non  eniin  sau- 
guine  et  holocaustis  nos,  in  quos  consumniatio  sas* 
culorumdeveuit,  sacrificamus  Deo.  Sed  quod  sacri- 
ficium  vespertinum  placitum  sit,  audiamns  Don)inum 
in  Cvangeliis  dicentem  :  Venite,  benedicti  Patris  mef\ 
possidete  pra^paratum  vobis  regnum  a  constitutiotie 
mundi.  Esurivi  eniin,  et  dedistis  mihi  manducare ;  siti* 
vf ,  et  dedistis  mihi  bibere;  hospes  eramy  et  suscepistis 
me ;  infirmus  et  visitastis  me ;  in  carcere  fui,  et  liberas' 
tis  me  (Matth,  xxv,  54  et  seqq,),  Et  respondentibus 
illis  quod  numquam  his  officiis  human»  neccssitatis 
eguisset,  ait :  Amen  594  ^'^^  vobis,  quamdiu  fecistis 


quidem  viginti  qualnor  seuiores  prociderunt  ante  Ag^  C  «'<<  ^^  ^<  fratribus  minimiSt  mihi  fecistis  (Ibideniy  40). 


nunif  habentes  quisque  cilharam  et  phiala»  aureas  ple» 
nas  odoribus^  qtii  (al,  qiix)  suni  oraliones  lanctorum» 
Quatnor  auiem  genera  orationum  Apostolus  esse 
significat,  ad  Timotheum  scribens:  (b)  Exhoriare 
ergo  primo  omnium  fieri  precationeSf  orationeSf  postU" 
lationes,  gratiarum  actiones  (I  Tim,^  ii,  I).  Humilitatis 
nostr^  est  deprecari ,  magnificcntiae  Dei  est  orari , 
Adei  est  postulare ,  confessionis  et  laudis  est  gratu- 
lari.  Et  forte  quatuor  illa  genera  odorum  ad  unum 
ihymiama  ex  partibus  subtilis^imis  comparaia  ,  sin- 
gulis  qiioque  generibus  poterunt  consummandae  ora- 
tionis  aptai  i.  Quamquam  speoiem  quatuor  elemeii- 
torum ,  hrirum  qiialuor  odoruni  natura  et  species 
significare  videatur :  ut  thus  qiiod  perlucidum  est 


Hoc  sacrificium  vespertinum,  id  est,  temporum  no« 
vissimorum  est.  lu  hoc  manus  clevandae  siint  :  quia 
isiius  modi  orationibiis,  jam  ab  initiomundi,  benedic- 
.  tis  Dei  regni  coelcstis  prxparatii  possessio  est. 

5.  Linguw  lapsus  et  remedia,  —  Sed  ineminit  pro- 
pheta,  praeter  clamorem  fidei,  prxter  orationem  qu» 
dirigenda  est  ut  incensuni ,  et  prscier  elevationem 
manuum  in  qua  sacrificium  vehpertinum  est,  et  aliud 
sibi  adhuc  opus  consummaudae  in  se  justificationis 
optandum.  Dicii  sciiicet  hnjns  evangolici  meroor, 
Ex  verbis  tiiis  jusiiflcaberis ,  aut  cx  verbis  tuis  con* 
demnaberis  (Matth.iii,  57);  recolens  quoque  de 
omiii  se  verbo  oiioso  rniionem  iu  die  judicii  redditu- 
rum  (Ibid,  56) ,  necessario  deprecatus  esi,  dicens. 


spiriiiii  comparetur ,  siacic  vero  aquis ,  galbanum  et  D  Vers.  5  :  Pone^  Domine,  custodiam  ori  meo,  et  ostium 


onyx  terrae  et  igni :  ut  per  haec  omnium  quae  in  coelo 
et  infra  coelum  et  in  terra  et  in  aquis  sint ,  placila 
Deo  incensi  modo  haec  ofleratur  laudis  oratio.  Sed 
haec  liis ,  quos  profundioris  scientise  cognitio  delec- 
t;it,  relinquamus  :  nol>is  sufficil  prophelica  atque 
aposiolica  auctoritas ,  quae  et  incensnm  orationes 
esse  significat,  et  oratioues  deprecalur  dirigi  ul  in- 
censum. 
5.  Jfanuicm  elevatio  et  extensio  quid  differant,  — 

(a)  Iia  ms.  At  Bad.  ad  Deum  spiritum  :  ac  deinde 
cum  Er.  et  Lips.  orationi,  Tum  apud  Par.  desidera- 
lur  intentus. 

(b)  Editi  cscepto  Part  exoro  ergo.  Apud  Par.  t\ 


circumstantio!  labiis  meis.  Non  levein  custodiam  ori 
orat  apponi,  ostium  scilicet  circuinstaiitiae  :  ul  custo- 
dia  illa  non  observaiio  sitaliqna,  sed  claustrum.  Pe« 
riculosus  eiiim  liiignae  et  proinpiissimus  lapsus  est  : 
et  ex  ea  maledictum  ,  mendacium ,  perjuriuro  ,  ob- 
trcctatio  motu  facili  et  aditu  patenti  elferuntur.  Ore- 
miis  ergo  nobis  circumstantiae  ostium.  In  eo  enlin 
libro,  qui  nobiscum  (c)  Salomonis  inscribiiur,  apud 
Graecos  autem  atque  Hehncos  Sapientia  Sirach  ha- 

ms.  Mic.  repositum  est  exhortare  ergo,  Magis  nobis 
probare^ur,  exhortor,  serundum  gr.vc.  fr«j90(xa>£. 

(c)  Hoc  est,  apud  Latinos.  iia  inscri)^tii8  saepena- 
roero  oceurrit  apud  Gyprianum,  puta  lib.  iii,  ad 


8i7 

beMir,  ila  monemur 


SANGTI  UILARII  EPI8C0P1 


8dS 


Ecce  ehrcumvdia  ft9§ie$iioneth  A  electis  iniquorum  non  vull  propbeUi.  MeminU  enim 


ttMm  epinie^  argentnm  el  aurttm  tuum  eorutilue «  et  eri 
tu9  fac  osiium  et  eeram «  et  verbie  tuie  jugum  et  meii^ 
suram  (  Eccli,  xxviii ,  98  er  29 ).  El  ostium  el  scram 
ori  jiis^il  apponi  :  ne  verbis  esset  f^cilis  e§Tessus« 
lisdein  auleni  verljis  jnguminensuramf)ue  consliluil: 
ut  ralionis  jugo  subdila,  librala  per  mensuram  mo* 
dcraiione  pendereiil. 

6.  Cor  pravum  qui  delictit  excuiatianes  perquiratf 
prmerlim  hcere&i.  —  Teiidil  adhiic  propbela  ad  jusli- 
tiic  perrectioiiein.  Namquc  posl  lidei  claniorem  ,  post 
orationem,  pust  opera  ,  post  osiium  oris,  consuiU' 
mari  se  qiioque  ofGcio  cordis  orat.  dicens,  Vers.  4  :  * 
Non  declines  cor  meum  in  verba  malitiee^  ad  excusau' 
das  excnsationes  in  peccalisi  cum  hominibus  operanti" 


numerum  bunc  rebus  immandi!»  depulaium «  cum  ad 
Noe  de  recondendis  in  arca  animalibut  conslituiiur 
prsccoplum  {Gen,  vu«  2)  :  A  pecoribus  autem  mumU* 
induces  ad  le  seplem  et  septem,etapecoribu*  immundis 
bina  et  bina,  Est  et  majus  adbtic  e4  absolntiys  inu- 
tilis  biijiis  nuineri  exemplum.  Dominus  cnnii  uosier 
Jesits  Cbrislus  omnes  immunditias  nostras  ei  p^^ccaia 
noslra  auferens,  fecit  secundum  Apostoluiii  ulrumqiit 
uniim  {Ephes.  ii,  14);  ei  secundum  eurndem*  ut 
duos  conderet  in  se  {d)  in  unum  novum  boniinem^ 
Taciens  pacein,  ui  reconciliarei  ambos  Deo  in  cor- 
pore  uno,  inlcrnum  scilicet  boininein  et  externoni 
fecit  uiiuin  (Ibid,  15).  Non  ergo  comi>iiiaRiiir«  sed 
uiiimur  :  quia  unilas  Odei  csl,  al  vero  coiubinalio 


bus  iniquitatem,  Cum  ex  innoienii<B  ac  juslili»  stu-  B  consortium  raelioiiis. 


diis  in  viliosain  voluniatem  decidimus»  lum  cor  nos- 
trum  in  inala  verba  declinat :  iion  ut  peccalum  ex- 
cusemus  (oiniie  eniin  peccalum  inexcusabile  esi) , 
sed  ui  excusationes  excuseinus.  Criinen  enim  ciiidis, 
atque  aduUerii,  et  talium  cxtcrorum,  per  naturam 
atqiie  iiidigniiatem  facii  inexcusabile  est.  Sed  qiii  in 
co  dcprobensus  erit,  non  dicct :  Adullerium  aui  cx- 
dcs  non  hnbet  criincn  :  sed  dicet ,  Mulier  importu- 
iia,  inconlinens,  adblandieiis  pellexit ,  el  in  (a)  vo- 
liiplatem  cocgil.  Vel  aliiis  ille  dicet ,  Conviciis  inovit 
iram,  injuriis  armavit  dolorem,  casus  litis  ca)dcin 
perpgiu  In  iiaec  verba  cor  sese,  postquam  abeo  pec- 
catum  esi,  decliiiat :  ui  {b)  per  excusationes  peccati 
quod  admisii ,  se  excuset.  Cor  autcm  reclura  atque 


8.  Miserieordia  in  deiinqHentes  utendum^  sed  iueta. 
—  Non  modo  autem  non  combinari  se  propbeia 
cum  {e)  eieciis  iniquorutn  iion  optai|Sed  etiam,  qiiia 
hoinini  errare  {f)  debiium  esi,  si  quid  forie  seco^  cl 
buinanilusgcsserit,  corripi  se  a  jiisto  in  misericordia 
et  argui  mavult.  Forniam  namqiie  in  se  naliirie  nos- 
trx  inGmitatisque  constiluit.  Plures  eienim  iiusirum, 
cuin  bipsi  fuerinl,  cuin  erraverint ;  emendari  se  jus- 
t»  misericordiae  arguiiioiie  fasiidiunt :  et  couibiiiari 
inalunt  peccaloribus,  quam  per  jusiorum  correpiio- 
ncni  ad  poenitcnliain  reiorqueri.  Tenuil  auiem  egre- 
gie  rationein  veri  propbcticus  596  scrnio ,  diceiis» 
Vehs.  5 :  Corripiet  me  justus  in  misericordia^  et  incrc^ 
pabit  me.  Esi  enim  misericordiaemodus  :  etiniserandi 


purum  in  basc  verba  excusationum  B96  ooiidecli-  Q  adbibeii<lajustilia  est.  {g)  Dolor  quidem  poiesi  esse 


nat :  sed  manet  iiiviolaluin  atque  coiistaiis«  sine  sol- 
licitudiiie  verborum  ad  excusandas  excusationes 
qiisDrendoruni,  cum  vitae  iiiiiocentia  peccaii  excuso- 
tione  non  cgeat.  Et  bxc  quidein  in  corporalibus  re- 
bus  ila  sunt.In  bisvero,  quae  spirilalia  exislimantur, 
id  est,  in  bacreseos  doctrina,  incredibile  esiquo 
cordis  labore,  qua  verborum  exquisiiione  excusalio- 
nes  suas  baereiici  excusent.  Iii  quae  omnia  ne  decli- 
neiur  cor  suum;  jusius  exposcit  :  ne  per  lianc  de- 
clinaii  cordis  ad  excusandas  excusationes  necessiia- 
tem,  cutn  electis  eorum  combinetur. 

7.    Binarius  numerus  male  sonat,  —  Et  non  {c) 
combinabo,  iiiquit,  cttni  electis  eorumt  Coinbiuari  cum 


erga  eos,  quorum  criiuiiia  gravia  sunt;  sed  iniseri- 
cordiu)  locus  iiulliis  est.  Misericordia  enim  se  .(d  ve- 
niam  de  Deo  oraiidam  liis  qii£  sunt  gesta  defleciii  : 
eaeterum  veniam  prasstare  iliicitis,  non  c>i  iniseri- 
cordiam  priesiare,  sed  jusiitiani  misericordiic  uon 
teiiere.  Qtiain  rationein  diIigentissimeaposiolu&  Joan- 
iies  retinuii,  dicens  :  Si  quis  scit  fratrem  suum 
delinquere,  sed  non  ad  inortem ;  petat ,  el  dabit  tili 
Deus  vHam.  Est  enim  peccatum  ad  mortem ,  sed  non 
pro  eo  dico  {IJoan.  v,  16).  Quod  aoiem  juslus  in  roi- 
sericordia  corripere  aique  arguere  euni  qui  lapsus 
sit  debe;U,  beatus  Paulus  docet,  diccDS  :  Fratres^  H 
si  prtBventus  fuerit  homo  in  aliquo  delieto,  V09  qui  esiis 


Qiiirinum,  n.  95,  96^  100,  elc.  Idem  lib^r  ab  eo^  ]) 
dein   Seriptura  divina  appellalur  lib.  de    Mortalii. 
Paniclius,  in  lib.  ii  Cypriiini  ad  Quirin.,  nota  !2,  rc- 
censet  aniiquos,  qui  euind<in  (ibrUni  Salomoni  nun- 
cupani,  eiqiie  divinam  «ilfibuuiit  auclorhateiil. 

(a)  l^iti,  votuntalem  :  corrigunlur  ex  ms. 

(b)  Ita  cilili  excepto  Par.  in  quo  exstat,  ut  excusa» 
tione  peccatiy  oinisso  deiiide  se.  Noii  displiceret,  ut 
exeusationes  peccati  siiie  se. 

(c)  Bad.  Er.  et  Lips.  combinabor  :  quibns  favel 
subiiexa  Hilarii  exposiiio.  Non  niale  taiiieii  apud 
Par.  ex  ms.  Mic.  resiiiiituin  est  combinabo.  Sic  cnim 
leget^e  est  apod  Angrisiiirtfrti  et  in  vetcrl  psaltt^rfd 
Cennan.  suffragaiitibus  plerisquc  griccis,  qui  scri- 
]mni(Tvv$yitff(o,combinato,  ubiaiii  pra*ferunl  (rvvleavMr, 
commuHieabv.  Illi  tamen  verbo  vim  passivam  Uiia- 
fiu»  atiriburt. 

(d)  Pariicttkim  m  kacicnuB  eauisani  rtaUtiiiiiHis 


auctoriiate  ms.  ei  apo^olict  textus.  Porro  caiemnm 
hnniiuem  corpiis,  inteinum  aiiiem  aniinam  llilarius 
intelligil  in  psal.  cxviii,  n.  6  ei  7,  et  in  psal.  cxxrx, 
0.  6. 

(e)  Qui  shit  illi,  exponit  vulgatus  Hieronymus  ifi 
eumdeui  versum  :  Sicui  Dominus  habet  etectos  sauctos, 
ita  et  dinbolus  habei  electos  suos. 

(f)  Sic  homlni  errare  debiium  hic  dtcilttr,  quomodty 
supra  fii  psal.  cxxx«  n.  15  :  Haec  sunt  infirmitati  nos- 
trm  et  eorpori  debiia,  mori,  tit/irifiart,  egere.  Quod 
ad  bomiiiem  lapsuin  atiinet. 

(g)  Ila  ins.  ac  priina  editio  Par.  nec  debuit  in 
postfernarfr  revocari,  qatid  apud  B:id.,  Kr.  ct  Ltps. 
perperam  exstabnt,  proh  dolor^  quid  potest  esse  erga 
eos,  etc.  Proxime  adeo  Hilariiim  aiidivimiis  adver- 
sus  impiam  NovaiiaHoruni  doctrinam  disj^utafiiem^ 
puta  iii  psal.  cxxxvii,  ii.  7,  uieum  illi»  bic  iavere 
voluiase»  ue  f  ei  auspicari  liceai. 


829  TRACTATUS  1N  CXL  PSALMU.M.  850 

spirUates,  consummate  etmi  in  sphilu  lenitntis  {  GaL  XWr  deinde  :  Quoniam  adhne  et  oratio  m^a  in  beufpk' 

Yftns.  6  :  absorpti  snnt  eoutinuati  pelra 


V,  1).  Sed  ne  ipse  qiiidcm  rnlionis  Jnstie  misericoN 
iVix  immemor  fuil :  prspvcnium  enim  in  delicio, 
non  (a)  voliinlate  dclinqiienlemy  consummari  por 
nrgiiilionem  jubet.  Atqiie  ideo  proplieia  cnm  nit : 
Corripiet  mejustus  in  misericordia,  et  increpabit  me ; 
et  fidei  sure,  et  humanse  inOnnilatis  memor,  corri- 
piendum  se  in  iiis  ait,  qu£  jusioc  miscricordiu  ar- 
guitione  sunt  digna. 

9.  Ut  eorrepiio,  ita  et  doclrina  a  sanclo  mo  qum- 
renda.  —  Orat  aulem  adtiiic  et  aliud  ,  ne  dorfrinis 
f  idelicet  pcccntorum  imbnatur,  neve  usque  {b)  ad 
peccanlium  misericordiam  decidat  :  Oleum  autem 
peccatoris  non  impinguet  eaput  meum.  Vull  eum ,  qui 
nos  doceut  aique  nrgual,  coiiscienilx  purce  essc. 
Dominiis  vero  in  Evangeliis,  cum  de  Jejimiorum  pti- 
rilate  loqueretur,  ait :  Vos  autem  enm  jejnnatis ,  un- 
gite  caput  vetttum ,  et  [aciem  vestram  lavatc  (Malth, 
Ti,  47).  In  nbiuenda  racie,  nitorcm  pur;u  conscieti- 
tisB  excgit;  ne  quid  in  nobis  sordidum,  ne  qtiid 
oblitum  adita^rerei  :  tn  capite  vcro  ungendo,  doctri- 
nis  nos  atqiie  operibus  spirii»lis  institittionis  per* 
feclo<  csse  praecepit.  Oleom  cnim  iuminis  pabulum 
esi ;  et  doctrina  aique  opus  spirilale  coelestis  mhU 
gloriac  causa  est.  Ui  enim  lumeii  e%  597  ^'^^  lumi- 
nis  habet  cnusam ;  ita,  ut  luccm  spiritalis  gioria; 
relineamus,  doctrina  atqiic  operalio  prscstat  :  ut  ca- 
put  no»trum,  sedes  sciiicet  vita;  ei  prndentiseetom- 
nium  senstium,  oleo  operationis  doctrinaeque  pin- 
gnescat.  Sed  oleum  boe  non  a  peccatore  sumendnm 


eitis  eorum ; 

judices  eorum,  Cjuisani  cur  absorbeanlnr  contiiiUati 
petr»  eam  dicit,  qiiia  adhiic  sii  oratio  sun  in  benc<*> 
placitis  eorum.  Orat  propbcta  (c)  eadein  qtix  supe* 
riora  suiit,  ne  oleum  peccatoris  caput  sUum  impin" 
guet.  Iloc  Propheta  orat.  Sed  peccatores  ne  hac  qiil' 
dein  propliet.i;  oratione  terrentur ,  ut  ab  hls  quH! 
placiia  sunl  sibi  desistanl.  Nemo  cnim  In  peccaiis, 
nlsi  (d)  quia  his  dclectatur,  perscvernt :  ct  causam  in 
un:iquaquc  re  permanendi,  voluptatis  oblectatio  sub- 
ministrat.  Ergo  quia  adiiuc  orante  eo  in  beiieplaci" 
tiseorum  siint,  id  est,quia  quod  ernnt,  nondeniuiatur 
per  eos  voluiitntc  (supple  permaiicnto)  peccandi ,  ct 
pcccatores  esse  perslsiunl ;  nec  oratio  ejus  fineni  ac- 
B  cipit :  qtiia  tamdiu  in  benepiacilis  eorum  ejiis  oratto 
est,  quaindiu  beneplacituin  illis  fberit  peccare. 

il.  Iniqui  adventu  Christi  absorbendi, — Idcirco(i6' 
sorpti  sunt  continuati  petrce  judices  eorum,  Petram  non 
novimus  nisi  Ghrisium  :  quiadiclum  cstde  eo,  Petra 
aktem  erat  Christus  (1  Cor,,  x,  4).Quo  advcniente  (e), 
cum  se  bi  peccatorum  electt  eijudices  ipsi  continua' 
bunt,  ubsorbetiiur.  Mors  eniin  lunc,  ct  corruptio,  ct 
peccatum  absorbebltur,  ut  Scrlptum  est,  Absorpta  esi 
mofs  in  eonientlonem,  Ubi  est  acnteus  tuits  f  ubi  esi 
eontentiof  Aculeus  enim  mortis  peccaium  est(\Cor,, 
XV,  Met  55).  Absorbeniur  antcm  coniinuati  petrx 
hortini  judices  cum  illo  suo  principe,  de  qtio  dictum 
est :  Et  tunc  revetabitur  ille  impius,  quem  Dominus  Je-* 
ius  interfieiet  spiriiu  oris  su\,  tt  evacuabit  eum  profsen^ 


est:el  orandus  e»t  Detis,  nc  hoc  peecatorum  In- C  i«itfrf^e«/u««tif  (IIT/imi.,  ii,8).Per  hancergoadvcn- 


fiindnt.  Ut  enim  a  sancto  et  Hdeti  vfro  argtii  sevelle 
prudentis  est ;  quia  aegris  nnlniis  et  peccat(>r  morbo 
languentibns  utilis  est  severae  objorgationls  sob  ho- 
neslo  aiictore  medicina  :  ita  miserum  est  per  pec- 
cad  miserationem  usque  ad  ipsam  peccantium  mise- 
rlcordiam  deeidisse.  Hoc  ergo  utramqiie  a  sc  detes^ 
talur  proplieta. 
iO.  In  peccatis  permanetur,    tfftia  p/a^rm/.— Sequi- 

(a)  Hoc  Gst,  qui  voluntatem  iia  habet  in  peccftto 
obtirmainm,  ut  cuin  sciat  peccatum  esse,  nolii  ab 
eo  disccdcre  :  seii  ut  flilarius  ipse  explicat  in  psal. 
CXL1V,  ft  i9  :  Qui  vofuntate  permanserit  in  peecaio, 
quem  vitiorum  usus  oblectet,  qutm  non  pamiteot  ad- 
missi.  Ilinr.  cuiii  ait  in  p>ai.  cxxxv,  n.  4  :  Extra 
venium  est^  qui  peecalnm  cognovit,  nec  cognituni  con- 1 
fitetur,  coiifiicri  hic  pro  poenitere  vtdetur  posnisse, 
jKleoquet:iiitmninip<i'nilenlibiis  veniatn  negare.  Licei 
eniin  hxc,  nec  cogn\iumconfiieim\  inteiligerc  ex  illis, 
quem  non  pieniteat  admissi.  Et  quidein  oiim  in  psal. 
Cixxv,  n.  i,  ctiii  cxxxvii,  n.  3,  uliiConfexslo  estprofes- 
$io  desinetidi,  ac  riirswm  in ps.  gxliv,  n.  i8 :  Pmiteniia 
auctor  est  desincndi,  satis  indicat  poeniUMiliu;  et  con- 
fessionls  vocabulis  fion  aliud  sxpe  nnniero  se  sigtil- 
flcare.  Itnque  cum  apiid  llilariam  voluniate  deliit- 
queiiies  opponanttir  pcenitenlibus,  qtiia  nimiruin  liis 
affecius  iiiest  inviii;  qiios  intelligcre  debemus  vo- 
luiitalc  delinqucntes,  nisi  impQSuitentes?  Ilis  autem 
veninm  iie^ans,  coeieris  (Oncedit  in  ps.  cxliv,  n.  i9  : 
Habet  enim  venice  apud  Deum  solatium,  pcBnituisse 
de  gestis  :  nec  temperamento  sevnifMis  indignum  est, 
quod  per  admissi  dotorem,  affectitm  iia  profitetnr  irt" 
viv.  Qtinmqtiam  hoc  pltfribtrs  loci9  videtnr  docere, 
^    iis  untum,  qui  aot  errore,  ttii  cariiis  fragilitate, 


tus  Domini  prxseniiam  evacuabunttirabsorpti,  etab" 
•orptl  judicio  sanctorum.  Sequltur  enim  :  Audient 
verba  mea,  quia  poitterunt.  Potiieruni  Vel  abeorbere, 
vel  (f)  audirc.  In  pnesentia  enlm  Dmnlni  absorben- 
tur  propbeticft  verUatis  arguitione  et  impia:  dutt 
falsltatisopprobrio. 

i2.  Cras^tudo  viiiorum  eomes  aut  eausa.  Vilia  non 
siHHnt  hominem  intra  teges  naiura  coerceri.  — -  Ncque 

aut  lentalione  diaboH  lapsi  sint,  veniam  conceden- 
daiii ;  iis  auiem,  qui  scientes  ac  volentes  peccave- 
rint,  denegandam.  Iloc  prae  se  feri  illud  lib.  vi  de 
Triii.  n.  45,  ad  insignes  quosdnm  Arianos,  quos, 
ul  loqnllur,  irreligiosiiatis  votuntas  In  bxresi  deline- 
rei  :  Tibi  jam  omnia  clausa  sunt  ad  salntem,  qui  negas 
^  quod  jnm  ignorare  non  potes.  Non  enim  ignoras  esse 
filium  Dei,  eic.  Vide  Mmilia   iid  t.  num.   I  et  alibi. 

(b)  In  vtilgaiis,  usque  ad  peccandi  usnm  per  mise* 
ricoidium :  tccUo  int<'r|iolata.  Sinceiior  est,  qiiain 
exbibcmiis  ex  tns.  Obscrvandum  porro  cst,  in  qui- 
busdam  psaUcriis,  v.  g.  in  Gerinaiiensi,  pro  Oleum 
autem  peceatoris,  hai>eri :  Misericordia  uutem  peccato- 
ris;  sanc  quia  interpres  pro  sXaeov  legcrii  shoS'  Hi- 
laritis  aulem  uframque  illain  ver>ionem  coniplt^ctcns, 
utrique  congruara  inierpreiatioiiem  subjicit;  qiiod 
noM  tnntiim  iiquet  ex  prlmis  illis,  sed  et  ex  postrc- 
rois  hnjtisce  nnmeri  verbis. 

(c)  In  ms.,  idem. 

(d)  Ita  cum  nis.  prlma  editio  Par.AIire  vero,  qui. 
fta  infra  reposuimos  quia  adhae,  ubi  obtlnebat  qui 
adhuc. 

(e)  Sic  ms.  Atedfti,  cnm  ei  hi....  eoniinuobiiniur. 
\f)  Miciacensls  codex,  audiri.  Blagis  placet  audire. 

At  non  displtceret  prius  absorben. 


w  -^ 


851 


SANCTl  Hn.ARII  EPISCOPf 


83i 


solum  au.dicni  verba  quae  possunl,  sed  eiiam  id  quod  A  tus  esl,  dicens  :  Inte  tperavi,  non  aufera$  animam 


sequitur  his  accidet.  Vers.  7.  Tamquam  cras$Uudo 
terrte  (a)  eruptum  e$t  $uper  lerram,  Quod  autem  cras- 
situdo  impieiatis  ei  vitiorum  aut  comes  sit ,  aut 
causa  ,  prophela  lestatur,  dicens  :  Incrnssatum  est 
corpopuii  bujus.  Sed  eiSSS^^^^y^^^i^^^^^^iSi^si^i^ii^ 
populi  insolentis  pronuntiansait :  manducavitet  bibit 
Jacob,  et  repletus  est,  el  incrassatus  est,  ei  calcitra- 
vit  dileclus  {Deui.,  xxxii,  15).  VirtUiem  dicti  hujus 
ex  ipsa  terrae  naiura  absoluiius  inielligemos.  Namque 
scimus  crassiores  pinguioresque  ierras  in  eas  scro- 
bes,  e  quibus  effossae  sunt,  ex  soiido  non  redire  ; 
quia  erumpenie  earum  crassiludine,  rursus  ipsarum 
fiunt  incapaces.  Itaque  secunduni  id  quod  aii,  tam' 
quam  cra$$Uudo  terrce  eruplum  e$t  $uper  terram  ;  do- 


meam,  Ablatio  animae  non  abolilio  ejus  est :  sed 
cum  a  gloria  constituti  sibi  bonoris  aufertur,  coin 
{f,  ium)  ab  exspeclaiione  et  affectu  spci  suae  de« 
cidit. 

15.  In$idii$  plenu$  omni$  mundu$.  Laquei  et  uau' 
dali  discrimen.-^  Mutia  autemspei  suae  pericula  noB 
ignorat  esse,  cum  ait  :  Cu$lodi  me  a  laqueo  quem 
$latuerunt  iiitVti,  et  a  $candatis  operantium  iniquilatem. 
Ubique  laquei,  ubique  sunt  scandala,  mundus  omnis 
plenus  insidiis  est,  sive  pcr  principem  aeris  hujus, 
sive  per  spiritaies  virtuies  in  coelcslibus,  sive  pcr  fi- 
lios  inobedientiae  in  quibus  spiriius  erroris  opera- 
tur.  Uabemus  enim  laqueosinhominibusmals  adbor- 
ialionis,  589  P^riculosi  exempli,ei(6)  eliciiae  neces- 


cuii  exeroplo,  quia  omnis  ierrae  no^trx,  id  est,  cor-  B  si^^is  :  cum  nos  ad  voluplates  adhoriantur,  com  in 


poris  crasbitudo,  ex  naturae  suae  lege  vitiis  effossa 
erumpit,  et  capax  sui  non  etit,  in  perniciem  suam, 
ne  in  se  reformari  possii,  exaesiuans. 

13.  CharUa$  aliena  plorat  mala  qua$i  $ua. — Erum- 
pente  autem  hac  crassitudine  super  se,  babet  inoe- 
rorem  Propheta,  dicens :  Di$$ipata  $unt  o$$a  no$tra 
$ecu$  infernum.  Se  dissipari,  se  dispergi.  se  secus  in- 
fernum  abigi  in  peccatorum  calamitaie  existimai.  Si 
enim  unum  roembrum  compaiiiur,  compatiuniur  et 
omnia  (1  Cor.^  xii,  26).  Omnes  eniin  invicem  unius 
corporis  meinbra  sumus,  ut  et  in  aliero  psalmo  ait : 
Di$per$a  $unt  omnia  o$$a  mea  (P$.  xxi,  15)  ;  non 
utique  ea  ossa,  per  qux*  corpus  nostrum  in  hanc  fir- 
mitaiem  virtutis  suae  continetur :  sed  quia  omnes 


prosperis  rebus  suis  in  Deum  impii  suni,  cuni  per 
contumelias  et  injurias  ad  molum  nos  inrbolenlae 
voluntaiis  exagiunt.  Differt  autem  laqueus  a  scan- 
dalo.  Laqueus  eniin  est  adhoriatio  voluptatum  et  in- 
centivum  appetiiionis  iiibonestae ,  quod  modo  la- 
quei  fallens  capit.  Seandalum  autem  est  uzor  irre« 
ligiosa,  filius  iniquus,  et  castera  deinceps  (c)  domi 
Domina,  et  omnis  ex  Ecclesia  frater  aut  contumelio- 
sus,  aut  avarus,  autebriosus,  aut  lurpis.  In  bis  enim 
nobis  est  scandaluin,  quotiens  ad  necessitatem  ira* 
scendi,  arguendi ,  inhibendi,  vindicandi,  ez  iUa 
quietae  fidei  nostrae  mansuetudine  provocaniur. 

16.  Iniquitatum  omnium  unu$  auctor  diabolu$.^ 
Novit  autem  unum,  qui  per  omnes  iniquitatero  ope- 


unum  corpus  sumus,  ct  invicem  membra  sumus,  Q  rantes  ipse  potius  in  his  laqueis  scmper  operetury 


corporis  nosiri  ossa  sunt  cxieri. 

H.  Ocuto$  corport$  ac  mentis  qui  ad  Deum  intendat 
Propheta,'^  Vellet  potius  nou  erumpere  crassiiudi- 
nem  terrae  eorum,  neque  dissipari  ossa  secus  inrcr<- 
niim  ;  sed  omnes  magis  hac,  quae  consequitur,  voce 
voti  uti.  Vers.  8  el  9.  Quia  ad  te^  Domine,  oculi  mei : 
in  te  sptravi,  non  aufera$  animam  meam,  Cu$iodi  me  a 
taqueo  quem  $laluerunt  mihi,  et  a  $candaU$  opera^Uium 
iniquitatem.  Iiilenti  Prophetae  ad  Dominum  oculi  non 
deflectuniur  in  aliquas  superfluarum  reruro  admira- 
liones,  non  ad  conlumeliam  pudiciiiae  boneslas  hu- 
roanorum  corporum  species  coiituentur  ,  non  ca  • 
piuntur  aut  pretiosarum  vestium  opere,  aut  blando 
argentl  nitore,  aut  lllecebroso  fulgore  auri,  aut  inani 
iionnre  geinmnrum ,   aui  factioso  spectacuii  thea 


dicens,  Vbrs.  10  :  Cadent  in  reiiacub  eju$  peccatO' 
re$ :  ejiis  scilicet  qui  opciratnr  in  pluriiiiis.  Qnidquid 
enim  iniquitalum  homines  gerunt,  a  diabolo  sugge- 
ritur  :  quem  nunc  sub  slngulari  numero  demonstrat, 
cum  superius  sub  plurali  ininisteria  ejus  significas- 
set  in  plurimis.  Plures  in  eo,  et  euro  siguificat  in 
pluribus  :  atque  ideo  iniqui  laqueos  praetenduiit,  et 
in  retiaculo  ejus  cadent  peccatores;  quia  iniqui  retia- 
culi  sui  (ipsius  $cil,  diaboli)  laqiieos  prxlendunt.  Ca- 
dent  autem  peccatores  :  (d)  non  tunc  peccatorescuoi 
ceciderint  effecti,  sed  cadentes  ob  id  quia  peccato- 
res  sunt ;  eapiioni  retiaculi  effecii,  per  id  quod  peo- 
catores  sunt,  opportuni. 

il.Singuiarita$  bona, — Propbela  autem,  per  spem 
suam  ac  lidem  tutus,  confldenter  de  se  ait :  Sin§ular 


tralis  certamine,  aut  ainbiiiosa  potestatnm  saecula-  ^  riter  $um  ego  donee  tran$eam.  Scit  impiam  esse»  ol 


rium  pompa  :  sed  iii  oiiinia  magnifica  Dei  opera,  ad 
admirationem  ejus,  qui  ea  est  operaius,  intendunt. 
Neque  soluin  oculis,  sed  etiam  roenie  semper  inlen- 

(a)  Sic  ms.  hic  et  infra  consentientibus  psalieriis 
Carnut.  ac  German.  Editi  vero,  eruptae$t,  Utrumque 
permittit  verbuin  grxcum  ^isp  farfn.  Exemplo  tcrrae, 
quse  effossa  quodam  modo  amplilicatur  et  excrescit, 
ut  intra  scrobes  e  quibus  effossa  est  contineri  non 
valeat,  osiendit  llilarius  carnem  vitiis  erumpentibus 
extra  naturae  leges  egressaiu,  intra  easdem  coerceri 
jam  non  posse. 

(b)  Qnid  siiit  illi  nece$$itati$  elicitiB  laquei,  intelli- 
gere  est  ex  his  ps.  cxviii,  nuni.  17  :  Cum  interdum 
dci^UrrU  cau$u  trof,  dolori$  affectio^  queretm  neee$^ta$9 


supra  ostendimus ,  combinationero.  Deo  autem  de- 
ditus,  nullis  aliis  saeculi  iiegotiis  occupatos,  est  el 
singularis,  donec  transeat.  Et  quid  est  illud  qood 

maiw  cupidilatis  occano.  Rur>um  in  p^.  cxLil.  n.  4, 
praedicalur  nece$$ita$  per  naturam  corpori$^  vel  per 
motum  anima!  semper  fluctuantis  admixla, 

(c)  Id  esif  quod  in  ps.  cxviii,  num.  5,  et  alibi 
cari$$ima  nobi$  nomina,  Quoinodo  scandalo  sint,  ibt 
enarratur. 

(d)  Similis  locus  est  in  ps.  cxxiu,  n.  9.  Hoc  aulea 
Tuli  tantum  Hilarius,  semper  prsexisiere  peccatom, 

3U0  homo  peccator  efficiatur,  anlequam  in  laqoeof 
iaboli  cadat,  seu  poteslati  ejiis  tradaton 


835 


TRACTATUS  IN  OXLI  PSALMUM. 


834 


transeni  ?  Scandah  scilicel,  et  retiacula,  et  laqueos.  A  Hic  in  spelunca  orat ;  illo  oral  in  corpore.  Servus 


Et  quo  Iranseat,  qnaerendum  est.  Nempe  eo  quo  di- 
ctum  est ;  fidelis  enim  et  sancias  el  verus  esi,  qui 
ait:  Qtit  auteni  credil  in  me  nonjudicabitur^  $ed  trant- 
iet  de  ntorte  tn  vitam  {Joan,,  v,  !2i) :  Dominus  no- 
ster  Jesus  Chrisius,  qui  est  benediclus  in  sxcula 
sxculorum.  Amen. 

PSALMUS  CXLL 

Inlellectut  David  cum  etset  in  tpelunca  oralio. 

Voce  mea  ad  Dominum  clamavi,  voce  mea  ad  Do' 
minum  deprecatut  tum.  Effundo  in  conspeclu  ejut  (In- 
fra  add.  orationem  meam  et)  tribulationem  meam:  ante 
iptum  pronuntio ,  in  deficiendo  ex  me  spi.itum  meum. 
Et  tu  000  cognovitti  temitat  meat.  In  via  hac^  qua 
ambulabamy  abtconderunt  laqueum  mihi.  Contiderabam 
ad  dexteram  et  videbam  :  quia  non  erat  qui  cognotceret 
me  {non  ett  qui  cognoscat  me).  Periit  fuga  a  me  :  et 
non  esl  qui  requirat  animam  meam,  Clamavi  ad  te^  Do- 
mine :  dim  :  Te  et  tpet  mea^  portio  mea  in  terra  «i- 
ventium.  Intende  in  (Infra  abest  in)  orationem  meam : 
quia  humiliatut  tum  nimit.  Libera  me  a  pertequenlibut 
me :  quia  confortati  tunt  tuper  me.  Educ  de  earcere 
antmam  nieam  ad  confitendum  nomini  tuo,  Donune, 
Me  exspectaverunt  (exspectanl)  justi^  donec  retribuat 
mihi. 

TRACTATUS  PSALMI. 

1 .  Psalmut  hic  ett  de  Chritto  in  David  adtmbrato  ; 
Chrittum  gestit  tuit  David  propAe/avt/.— Psnlmi  hujus 
raiio  litulo  contioetur,  sed  potiusspiritali  quam  cor- 


Dominum  prophetatCliristum  :  David  isle  illum  Da- 
vid  omnium  passionum  prophetat  exemplo.  Atque 
ideo  haec  non  tam  David  de  se  ipso,  quam  de  Do- 
mino  per  David  dicta  intelligitur  oratio. 

2.  Orationit  perfectasvarii  gradut. — Yers.2-4.  Voee 
mea  ad  Dominum  damavi,  voce  mea  601  ^^  Domi- 
num  deprecatut  tum.  Effundo  in  contpeetu  ejut  oratio^ 
nem  meam^  et  tribulationem  meam  ante  iptum  pronun" 
lio.  In  de/iciendo  ex  me  tpiritum  meum.  Egregie  ver- 
borum  ordo  dispositus  est.  Primum  voce  clamatur  : 
omnis  enim  Adelis  viri  etiam  taciia  et  spiriialis  ex- 
pectatio  Deo  clamor  est.  Deinde  voce  oratur,  id  est, 
desiderii  et  fidei  petiiio  verbis  vocis  effertur,  secun- 
diim  illud  Apostoli  :  Ptallam  tpiritu,  psallam  et 
Q  voce{\  Cor.^  xiv,  i5).Tertio  in  conspectu  Dei  oraiio 
effunditur,  non  verbis  scilicet  de  lingua  excidenlibus, 
sed  de  profundo  et  interno  (idei  ronle  oratio  precan- 
tis  effundiiur ;  el  effunditur  in  conspeciu  Dei,  non 
negligenter  neque  ex  securilate,  sed  laroqnam  Do- 
mino  praesente  :  qui  enim  oratur  ut  exaudiat,  prs- 
sens  necesse  est  esse  credaiur  :  qiii  autem  praesens 
existimaiur,  non  absentis  dissimulaiione,  sed  prae- 
sentis  honore  reverendus  est.  Quarto  quoque  tribu- 
lationem  soam  pronuntiat.  Non  impeditur,  cum  iri- 
bulatur,  quin  semper  ad  Deum  omnium  angustiarum 
suarum  ei  passionum  molestias  referat.  Neque  sane 
leves  tribulaiiones  sunl,  qtias  ante  Deum.effusa  ora- 
tione  pronuntiat  :  sed  in  eo  {tupple  pronuniiat)  cum 
deficil  nb  eo  spiritus  suus.  At  vero  nos  leves  tantum 
porali  intelligentia  :  et  idco  in  tiinlo  intellectut  ora-  Q  tentationes  ab  assiduitaie  orationis  impediunt :  et 


tio  est.  Nam  si  simplex,  secundum  David  gestn,  sen- 
sus  esset ;  oratio  tautum  psalmi  tilulo  fuissei  inscri- 
pta.  Sed  quia  ad  orationis  cognilionein  spiritali  in- 
teUigeiUia  opus  esset ;  idcirco  intellectut  oratio,  quia 
sit  inielligenda,  prxscribitur.  Scimus  enim  esse  et 
illum  David,  cujus  tabernaculum  quod  ccciderat  ex- 
citatum  esl,  justum,  orientem,  regnantem,  id  est, 
Dominum  nostrum  Dei  filium  :  qui  frequenter  fuge- 
fiif  frequenlcr  laiucrit,  rrequenler  oraveril,  in  ipso 
quoque  tempore  passionis  et  fleverit,  et  ad  Deum  in 
tribulalione  clamaverit,  non  ob  naluralem  quasi  pas- 
sionis  metum,  sed  affeclum  hominis  quem  gerebat 
ostendcns  :  ul  per  hanc  oralionem  et  filius  Dei  ad 
qucm  oraret,  et  ipse  non  simulalus  (a)  homo,  sed  ve- 


quaniulamcumque,  iu  secundis  modo  rebus,  animi 
nosiri  constanliam  a  devoiionis  officio  repentinus 
exiguae  difficuluitis  motusavcrtit.  Atverohic,  nede- 
ficicnte  quidem  spiritu  suo,  cessat  et  tribnlationem 
suam  pronuniiare,  et  orationem  effuiidcre,  et  voce 
orate  ipsa,  et  spiritalis  fidei  voce  clamare. 

3.  Ptalmide  Christounde  dignoscantur.  Quwdamhic 
nemini  convenientia.  —  7ti  cognovisti  semitat  meas.  In 
via  haCj  qua  antbulabam,  abtconderunt  laqueum  mihi. 
Hoec  tam  illius,  quam  hujus  Davld,  oratio  esse  po« 
terit  eiistimari :  quia  ,  ut  diximus,  oinnia  Domini 
dicta  atque  ge^ta  et  servi  fide  et  prophetae  praefigu- 
ravii  exemplo.  Numquam  vero  psalmorum  prophetia, 
quotiescuinque  cx   persona   Domini  profertur,  non 


rus  posset  intelligi.  Ejus  itaque  esse  hxc  intelligi-  D  aliquid  peculiare  ejus  ac  proprium,  quod  alii  cum 


lur  oratio.  David  quidem  in  spelunca  loquitur ;  sed 
prophetat  in  Christo.  David  fugit ;  sed  fugam  Do- 
mini  sui  non  tam  per  verba  quam  per  fugam  prophe- 
tal.  David  spiritu  defecit;  sed  et  Domino  tristis  est 
anima  usque  ad  mortem.  David  semitns  Deus  cogno- 
scit  ;  sed  et  Filium  nemo  novit  nisi  Pater.  David  in 
fidei  suae  viis  iaquei  absconsi  suni ;  Domino  quoque 
in  praedicalionis  suae  cursu  ubique  parantur  insidiae. 


eo  commune  esse  non  possit,  adjecit :  ui  quia  multa  ' 
ex  persona  ejus  hominis  quem  assumpsil  commemo- 
rata,  personis  hominum  esseiit  naturisque  commu- 
nia,  psalini  potius  de  eo  prophetia  ea,  qoae  proprie  ex 
persona  ejus  dicerentur,  ostenderet:  utilliid  nune, 
Tees.  5 :  Contiderabam  ad  dexteram,  et  videbam  qma 
non  ett  qui  cognotcat  me.  Periit  fuga  am€:et  non 
ett  qui  requirat  animam  meam,  David  enim  licet  fuge- 


(a)  Si  ad  hoc  assumpsit  hominis  affeclum,  ut  non 
siinulatus  homo,  sed  verus  intelligerelur ;   verus 

3iioqiie  debuii  esse  ille  afieclus,  vera  trisiitia,  verus 
olor,  verus   passionis  metus  :  qui  tamen  quia  as- 
suiuptus,  Verbo  assumenli  non  naturalis  reclc  prae- 


dicalur,  ut  explicatum  est  in  ps.  lxviii,  n.  f8.  Vide- 
sis  tract.  ps.  liv,  n.  6.  Neque  fnistra  ait  in  psal. 
cxxxix,  n.  ii  :  Gerent  hominit  Ddque  naturam^  ha* 
bebat  et  ex  hominit  infirmitate  irepidationit  affectum^ 
et  ex  contcientia  divimtatit  tecuritaUt  fiduciam. 


m  SANGTI  UlLiAil  EPlSGOPi  8^ 

rd,  iion  lamen  incognilus  erai :  neque  soIuib  ad  dcKie-  A  iem  crucis  (Phil.  n ,  8).  Libera  me  a  pffnequentibui 


rain  contuebaiur,  sed  eiiain  ad  sinisiraui  ci  conspee- 
(us  patebat.  Illudaulem  quoinodo  personae  ejiis  apta- 
bitur :  Periil  [uga  a  QOS  ^  •  dcbiiic  illud,  Et  nou  eu 
qni  requiral  animam  meam  :  postremo  eliam  illud  quo 
psalmus  concliidilur  :  Me  exspectant  jwti^donecre- 
tribuae  mi/ii  •*  Contraria  sibi  i!>ta  sunt,  e\  persona 
boininis  iiitellecta.  Si  eniin  sunt  justi  expectantes ; 
.quoinodo  neiiio  cognobcit  ?  quomodo  animaiu  neroo 
requirit.  Per  id  eniin  nemo  animam  requtrit,et  nemo 
animani  cognoscit,  quia  perspiciente  eo  a  dextris, 
Dcmo  jiistus  est  visus. 

4.  Chiiilo  conveniunL —  Sed  baec  omnia  in  Domino 
tempore  pnssionis  impleta  suiit,  cum  euntein  eum  ad 
crucem  eorum  nemo  comitatus  est,  quos  ad  posses- 
sioiiem  regni  coelesiis  secundum  evaiigelicam  dispo-  B 
siiionein  separatos  a  sinistra  (a)dextcr»  pm^parabai, 
ob  quos  et  homo  crat  natus  :  cum  iii  tot  taiitisi|ue 
crucis  ipsius  signis  Deum  nemo  cognoTit  :  cum  fre- 
qucnter  antea  laiens,  sc  his'(|ni  eum  qiixrebant  et 
prodidit  et  ingessit.  Et  pcr  oblatioiiem  spontanc»  to- 
luntatis  Tuga  ab  eo  periit,  cum  nullus  (6)  Tirlutem 
vitx  ejus,  quae  in  aninia  significatur,  inquirit.  Goi^ 
piis  enim  qiiod  cruci  afOxerant  eontiienies,  potesta- 
tein  aniinae,  (c)  quae  se  signis  et  factis  Deum  proba- 
veral,  iiemo  quaerebat. 

5.  Paradisui  quid. —  Jam  ilia  quae  sequuntur,  lieet 
commuiiia  videantur  esse  cum  caeteris,  tamen  eiiam 
per  eum  lempore  passionis  omiiia  dicta  gestaque 
sunt.  Clamavi  ad  te,  Bormne,  dixi :  Tu  es  spes  mfff, 


me :  quia  conforlati  sunt  super  me.  Educ  de  carccre 
animam  meam  adconfitendum  nomini  tuo^  Domine. 
Qiiamquam  enim  potestatem  baberet  ponendi  ani- 
mam  suam,  cl  resuinendi ;  tamen  scuiper,  per  reve- 
rcniiam  Olii ,  bonorem  paternx  (d)  majestaii  reser- 
vavit,  cum  orat  :  Pater^  clari/ica  me  {Joan.  itTii,  5} ; 
cum  proclamat  :  Deus  meus,  quare  me  dcreliqmsU 
{Psal,  XXI,  2)?  In  his  enim  non  est  iuGrmitaiis  sus 
confessio  ,  sed  paternae  virtutis  praedicaiio.  Liberari 
ergo  se  nune  simiiiier  a  perseqiicutibus  orat ,  quia 
confortati  sunl.  Gonroriati  eniin  sunl,  cum  crucifigere 
audent ,  cum  per  carnem  Deum  nesciuiit ,  com  eos 
003  habilus  bumiiitaiis  ei  {e)  forma  iu  eo  scfTiiis 
hortaiur. 

7.  Deinde  rogat,  ul  anima  sua  educalur  e  carcere. 
Si  in  carcere  positis  ,  etiam  ante  Noe  iempora ,  (f) 
resurrectionem  secundum  beatum  Pelrom  Dominus 
praedicavit  (I  Pe(.  iii,l9,  20);  carccrest  mfert,  a 
quo  se  educi  rogat ,  ut  et  in  altero  psalmo  erat  pre- 
catus  :  Non  contineat  super  me  puteue  oi  esmm  ( Ps, 
Lxvni,  16).  Oratio  omnis  isia  ad  conresstoiiem  *  ut 
diximus ,  virtutis  paiernjc  est.  Sed  adjecit  el  cao- 
sam  ,  cur  sese  de  carcere  oret  educi  :  Ad  eonfiten* 
dum,  inquii,  nomini  tuo,  Resurrectio  ejus  patcmae  in 
se  virtutis  pra^dicatio  cst ;  quia  poiestas  ei  omois  ei 
Patre  est. 

8.  Fides  ApoHolwum  anie  reeurfaetmsam  Ckrisli 
nutans,  post  firmata  es I.-— Sed  (9)  per  quos  sit  Dei  no- 
niiiii  coiiOtendum ,  subjecit  dkeiia  :  if #  enpeetmA 


portio  mea  in  terra  viventium,  Clarnans  dixit :  Tu  es^  jusli,  donec  retribuas  mihi.  Omuium  apoololonim  i- 

spes  mea,  cum  nit :  Pater,  commmdo  in  manus  iuas 

spiritum  mettm{Luc,,  xxiii,  46).  Pars  ejiis  in  lerra 

viventium  esl,  cum  latroni  die  codem  incolatum  pa- 

radisi  promittit  (ibid.,  43),  id  est,  sorlem  el  regnum 

baTcdiialis  su»  :  ut  lieet  ad  inferos  adirel,  tamen  per 

spiriialem  (divinani)  potestaiem  doceret  se  a  par^- 

diso  non  abesse. 

6.  Resurreetionem  suam  cur  Patri  trihuat  Christus. 
— Redildeindc  ad  adoraiionissuae  modestiam,  dicens, 
Vers.  7  :  Intende  oraiionem  meam  :  quia  humilialus 
Bum  nimis.  Humiliatus  est  enim ,  rorroam  servi  acci  - 
piens,  etobediens  ractus  usque  ad  mortcm,  et  raor- 


des  usque  ad  resurreetiouis  tempus  fuii  trefiMa : 
quam  in  Domino  contuentes,  exspecUtloiiis  fuae  se- 
curitate  flrmati  sunl.  Et  hiiic  iilud  est  a  Domino  die- 
liim  :  Tristis  est  iim'itM  mea  usque  ad  mcrlem  (JfaflA. 
XXVI,  ZS).  Non  enim  ait,  propler  morlen  :  qoia 
licet  se  passioni  daret ,  non  tamen  Yirtus  aeierna  do- 
lorem  pas^ionis  exciperet.  Sed  quia  Apostolonm 
metus  per  bumilitatem  passioiiis  exortus  (adeo  ui  et 
firma  superaediOcandae  in  ea  Eeclesi«  peira  irepi- 
daret ) ,  post  mortem  el  resurreciionero  Domini  in 
eadem  irepidatione  esse  de>increl ;  iJcireo  usqiie 
ad  mortem  trislis  est ,  poslquam  trepidantis  fidei 


(a)  Ita  ms.  At  edili,  ad  dexteram.  ] 

(b)  Ms.  veritatem  vitas. 

{c)  Magis  pliceret  qua,  Yerum  illiid  que$  peiesi  re- 
fen  i  aU  potestatem,  vel  potius  ad  animaiu  prout  divi- 
nitaiein  significat :  adeoque  nibil  hic  eril  dirficulta- 

•  tis.  Si  vero  a4  aiiimain  proprio  dirtam  r»*rerrt  quis 
malii,  ealeiius  se  Deuin  faciis  probare  iiitelligenila 
cst,({uateuus  se  ad  Deum  pertinereostcudat,  cui  gub- 
sinnti.ililer  ct  in  unitatem  pcrsonx  copulata  sil.  Ut 
efriin  VcTbnmcaro,  quia  carnem  suscepit  ;  iia  anima 
Deus  prsMiicatur,  quia  ip^a  eum  csme  a  Deo  sus- 
cepia  est.  Cum  autem  pierique  Paircs,  quos  recen- 
set  Peiavius  ,  lil).  iv,  de  Iticarn.,  c.  13,  senliani 
Yerbutii  absque  ullo  medio  cum  aninia,  illa  vero 
taulum  niediauie  cuin  oortwre  adunatiim,  ipha  quo- 
q:ie  poii^simum  viriulls  divin^e  signa  prae  se  ferre 
ttoii  immeriio  censeatur. 

. .  (d)  likliti ,  maiaeuais.  GoneiMiiiia  ms.  tnajeetali.  lia 
observai  Hilariua  lib.  u  de  Trin.  n.  H ,  Glurislum 


I  Patris  mandaio  animaR  resumendx  \irtatem  deferre, 
et  lib.  XI  de  Trin.,  n.  10,  sicut  et  in  Pisal.  cxxxvin, 
n.  10,  eunidem  pratdicare  &e  iioh  suaiii«  sed  ejusqui 
se  nu>il ;  voluniatem  venisse  racere  ,  ac  deuiiuii  lib. 
dc  Synod.  n.  54,  el  in  psal.  cxxxviii,  n.  i9.  >e  noa 
posse  ab  se  racere  qutdquam;  baec  porro  et  alij  bu- 
jusmodi  eum  loqui ,  non  tanium  quaieuua  biino  esi, 
sed  eliuin  quaienus  Deus  uuigenitiis  csi,  qui  veibis 
revcreiiiiam  sonantibus  ita  se  Pairi  aetiualem  signi- 
ficat,  ui  nh  eose  natum  fitnul  declarel.  El  ratione 
etiam  verba  illa,  Pater  major  me  mI,  ad  Chrialam  at 
Deus  esi  rererre  non  dMbiiat  in  ps.  cxxxviu*  u.  17, 
Alias  hujusmodi  locuiiones  \idcsi8  lib.  de  Synod., 
n.  51. 

(e)  In  vuigatis ,   fMrifi«.   Hagis  pUicel  cum  ms. 
forma. 

(f)  lo  Psal.  GxvHi ,  num.  3,  kegimus  cjEAorloiaaai0« 
noii  rMurrMltonfm.  Coofer  locum. 

iif)  Exeusi»  per  qnad  :  casligiMilur  ok  bs. 


8S7 

essent  securitote  flrmandl. 


TRACTATUS  IN  cILU  PSALMUM.  8S8 

Exspectanl  ergo  justi ,  A  quibus  legis  ac  propliefnnim  scleniia  uUra  prxscrip- 


doiiec  8'i>i  retril)uaiur  a  Deo.  Et  quid  ei  a  Deo  re- 
tribuaiur,  Apostolus  docuit ,  diceiis  :  Propler  hoc 
exaltaifii  eum  Deus,  et  dcnawt  «t  namen  quod  esi  super 
omne  nomen  :  ut  in  nomine  Jesu  omne  genu  ftectatur , 
ccelcsiium ,  terresirium  ei  infemorum ,  et  omnis  Ungua 
coufilealury  quia  Dominus  Jesus  in  gloria  est  Dei  pa- 
Iris  (Philip,  ii ,  9  e<  10).  llx^c  ei  a  Deo  relribulio  ehi : 
ut  ei  corpori,  quod  assumpsii,  paiern»  glorie  done- 
iur  a^terniias.  Quie  autero  sii  justorum  exspeciatio, 
idem  Apostolus  docei,  dicens  :  Nosiraauiem  conief- 
satio  in  cctlis  est^  unde  ei  (a)  Satvaiorem  nostrum  ex- 
speeimnus  Jesum  Christum  ,  9111'  iransfarmabii  corpus 
bumilHaiis  nostrm^  eonformalum  corpori  glofke  suas 
(Phil,  III,  20  «1  21).  Exspeciaiit  ergo  euni  justi. 


lum  et  ambiguitti(em  liUerie  fuit,  addendum  boc 
psalmo  judicaveriint  (  V,  Tracl,  Psal.  11,  n.  2  ei  5). 
Cnusam  verojudicii  istius  in  exordio  psalmorum 
{Prasf.  ft.  5)  docuimus,  per  quam  nihil  in  psatniis 
nisi  propheiicum  cognosciinusoportere  traciari.  Cum 
cnim  nec  geslis  sermo,  nee  temporibus  (c)  ordocon- 
voniai ;  reliquum  est,  in  exem|dum  ae  scientiain  ge- 
rendorum  ,  et  gesia  omuia  in  David,  et  ab  his  intel- 
ieeti  esse  doeeamur.  Apposiia  crgo  nuoc  psaimo 
•uperseriptio  est,  quae  aon  exstat  iii  libro  :  ut  ubi 
exstat  (kl  est ,  sicut  in  psalmo  tertio,  iu  quo  a  facie 
^us  qui  nuiic  persequi  scribitur  fugerit),  ad  scien- 
liam  iiropbetic»  inielligeutifle  vocaremur. 
005  ^-  Q'^^*  ^  nonune  in  lolQ  boc  psahio  /o- 


dum  retribuatur  ilii :  scilicetut  coiiformes  fiaut  glo-  B  quatur,  —  Propbetil  ergo  nune  Daviti  passionibus 


risD  corporis  ejus  ,  qui  est  benedictus  in  saecuia  sac- 
eulorum.  Amen. 

PSALMUS  C&UL 
Ipsius  David^  quando  persequehatur  eum  Abessalms. 
bomine  (Infra»  Deus)^  ezaudi  oraliomm  macin,  oai- 
ribus  percipe  ohsecraiionem  weam  :  tit  ntritate  tua 
esaudi  me,  in  tua  justUia.  004  ^^  "^*  tii^rai  m  judscia 
(judicium )  cum  servo  luo  :  quia  uon  justificalritur  in 
eonspectu  luo  omnis  vivens.  Quia  persecutu»  esi  inimkus 
auhmm  nmm,  kumiliavitinierravitammcam,  coHocavii 
meiu  obscwriSy  sicui  moriuos  saculi.  Ei  an^atnsestsvper 
me  spivUuswteus  :  in  me  lurbatum  esi  («r  meam.  Memor 
fuidierum  antiquorum,  (omiltitur  ei)  et  meditalussum  in 
omnibus  operibus  tuis :  in  faclis  rHauiftHiii  luaniiri  medi- 
t4tba9  (mediiub^)'  Expandi  manus  meas  ad  ie :  aninia  C  per  eum  sniiB^ibAlor  ,  osiendiUir  :  ita  et  Divid  in 


siNS  dominicas  passiones  :  non  de  Aliessaloii  coDque- 
rens,  sed  de  kis  qui  Abessjloii  ad  inipictatis  crimen 
%«irent.  Ignita  eniiii  secundum  Apostoium  diabolisunt 
jacula  (Eph.  vi,  iO) :  qu»  se  in  cor  Judo)  ut  Dominus 
tmileretur  injecerint,  el  nuuc  in  Oliis  inobedieiiti» 
operentur.  Ob  quod  Dominus  assunipta  peoeati  carnis 
siittiiitndine ,  de  peccato  condemnavit  pecc:itum  in 
esriie.  TracUbimiis  ergo  psaimum  ex  persona  Pro- 
pkel:^,  intelligentis  se  in  peccali  corpore  posiuiin, 
el  inter  inulus  ei  graves  diaboli  letitaiiones  per  ho- 
miaem  faligari.  Nam  ut  Dominus  princiiiem  mundi 
noii  ignoravit  h»c  in  se  pet  JudjeosJudaroqoegessis- 
se,  cuin  ad  Apastaios  dicit,  Eeee  es  tobis  unus  est 
eutanas  (Joms^  vi,  7i);  toiusenim  Imic  esse,  quia 


mea  sicut  terra  stne  aqua  tibi*  DiiP&AUiA.  Veiociter 
estaudi  ui#,  Domine,  defecit  spiritus  meus.  Non  avertas 
fiscinn  tuani  ame  :  et  similis  ero  de§cendeniiibnt$  ia  (o- 
eum.  Amdilwn  fac  mihi  waee  misericordiam  iuam  : 
quia  in  tespera»i^  Domine  (ubest  Domine).  Noiam  fec 
mihi  viam  m  qua  atnbulem  :  qma  ad  le  levavi  animam 
meam,  Eripe  me  de  inimicis  meis,  Domine,  ad  te  con- 
fugi  :  doce  me  facere  votuntcuem  tuam,  quia  iu  Deus 
meus  cs.  Spiritus  tuus  bonus  cUducet  me  in  terram 
teetam  propier  nomen  luum,  Donme,  Vivififiobk  nu  in 
efffWdaJie  tua.  Educes  de  tribulatione  amnunbi  meam , 
^  in  miMericQrdia  iua  disperdes  inimieos  meos*  Ei  per- 
dee  oauses  qui  tribulant  (lufra,  amnes  inimicoe  qui  per* 
seqimttMir)  animam  meam  :  quoniam  ego  servus  tuus 

TBACTATUS  PSALML 
1«  fsalmi  inscriptio  a  LXX  fuii  addita.  «-  Psalini 
mperscripilo  uulia  esse  sftcundum  ll^^braeos  videtur : 
id  eniiii  nb  his  qui  (ilraque  liiigua  eruditi  siinA  tradi- 
tur.  (b)  Trnnslatores4|ue  c;ttteri  nibii  ojimiiko  de  re- 
kna  geslis ,  id  est ,  Abessalon  in  Uauid  patris  sui 
JDsectutioiio  scripseruiu.  Sed  biseptaa^t%fie«iores» 

(a)  Ms.  salvifieatorem. 

(b)  bail.  Tramlatoresqne  cceterique.  Iii  aliis  edit. 
fratulatores  cafterique.  Verius  mss.  ISranetatfQresque 
eeeteri ,  nimirum  quotqwn  praeier  Septiia|pubi  ps^l- 
leriuni  ex  li«br»«  verler unt,  ui  iiquet  es  subseqMnnili 
trteutu^a.  i.  Sic  nt  Ibeodoreius  dit  iMo  Imqiisiit : 
JSeque  apud  HekHMtm^  inquii*  ne^  gpud  aHeeimmi^ 


Abessalun  eos,  per  quos  Abessalon  est  lalis,  iiitelii- 
gtt.  Ei  quia  jam  in  tertio  psabno  latior  hinc  luil  ser- 
Bio (iVon  exstet  kie  tracteeus)'^  nuiic  psalaii  ipsius  dicu 
Iracleuius  iu,  utmeminerimusomnia,  quaeciHiiqBesub 
prophete  nomine  diceniiir,  etiam  nd  personnm  Do- 
Mini  esse  referenda  :  qui  sa  ex  Immio  i>ei  evacunns, 
ac  formam  servi  assumens,  inBrmum  natur»  nostr<e 
i»omiiiem  dtam  usque  ad  tgnoral»  <liet  atque  horae 
s«»  seietttiain  sit  professiis. 

5.  Oreindi  exemptum,  Deus  mm  est  inmdms  aui  prai" 
durus  f9utex.^\ttiS.  i:  Deus,  exaudi  oreHenem  meam^ 
mirikus  pereipe  abseeraiionem  menm  .*  m  veriSate  tua 
estmtdi  nu,  tn  tuu  iustitio.  Primum  oraltonem  suam 
depreeatwr  nudiri  :  quis  id  humililatis  homanae  esl, 
B  ut  audiemiani  Dei  his  qiiae  oret  exoptel.  (d)  Seeumfo 
detHde,  secindum  preplieticaiii  scienilain,  ui  in  ve- 
ritale  Di:!  Midiatiir  expostutat.  Non  est  liuic  Meffi 
viro  Deus  ex  elementis  sxculi,  non  ex  regum  no- 
mifnibus  "on  ex  errore  sspctiN  in  saxis,  melallis  el 
lignis :  sed  verus  ei  Deus  esf ,  aetemus,  omnipntens, 
el  noiversiuits  effedor.  Teriia  quoqBe  postulalio  esft 
ut  in  |«slitia  Det  sa4ialur.  (e)  Hon  esi  lyrannicae  vo- 

pretes  hanc  inveni  addiiionem.  Apud  ilieronymum  in- 
scribitur  dunaaxni  psatmus  David. 

(c)  Abcst  ordo  a  mss.  rcg.  et  Albin. 

(d)  Reglus  codeat  cum  Albhu  seqtMti  d^mt$. 

(^  Ia  praedidis  mss«  nm «11  mmtar (an  mtditor?) 
invtdw  voluntaiis  Deus. 


839 


SANCTi  HILARII  EPISGOPI 


SIO 


luntaiis  Deus,  non  praedurno  et  iiiiquae  perlinaciae  ar-  A  lur  esse  meditatur,  quMis  ille,  {c)  qui  i  Deo  factus 


biicr;  scd  qui  rationem  habeal  infinniiatis  humanae: 
neque  qui  hos  demutabilis  natur»  nosir«e  proinptis- 
simos  lapsus  secundum  indemuiabiiis  substaniiae  su» 
indeflexam  constantiam  metiatur ;  sed  justus  et  mode* 
rans  tanium  abliomine  exspeciet,  quanium  meinl- 
nerit  human»  iicere  nalurae. 

4.  InnocerUias  hominii  quam  muUa  imidienlur.  — 
Et  ideo  subjecit  ad  id,  quod  se  in  justilia  Dei  om- 
Yit  audiri,  Vers.  2 :  Et  non  inlres  in  judidumcttm  $ervo 
tuo  :  quia  non  juitificabilur  w  eonspeetu  tuo  omni$  vi- 
ven$.  Quid  enim  spet  est,  si  judicare  nos  secundum- 
se  Deus  veiit,  si  ad  comparationero  sui  vitae  noslras 
innocenliam  poslulabit.  Justificari  autem  in  conspecta 
Dei  quis  viventium  potesi?  cui  ira,  cui  dolor,  cui 


esl,  fuil  anle  peccatum.  Per  qiiod  quia  non  moriuos  ^ 
sxcuii,  sed  tamquam  mortutts  saecali  In  obsciiris  esi 
coliocatus,  meditabitursemper;  et  mediiabiiur  semper» 
quia  antiquorum  dierum  roemor,  (d)  scit  per  trans* 
gressionero  legis  moriem  introisse  peccati. 

7.  Homo  $term$  e$t  $ine  Dei  gratia.  —  in  eo  lateni 
quod  et  memor  aiiliquorum  dierum,  et  in  operibus 
Del  meditalus  esl,  atque  roeditabitur,  qaamquam 
per  fidem  suam  coeperit,  tamen  non  propriam  suoa 
esse,  ne  insolens  exisiimetur ,  sed  per  aaxilium  lyei 
ad  quem  oravit  sibi  induiium  esse  deroonslnt,  di« 
cens,  Vers.  6  :  Expandi  manu$  mea$  ad  te :  anima  mea 
meut  terra  $ine  aqua,  Terra  sine  aqua  arida  et  infe« 
cunda  est,  et  irrigari  sese  seinper  imbre  plaTiae  cob- 


cupiditas,  cui  ignoratio,  cui  oblivio,  cui  casus,  cui  B  lesiis  exspectat :  ita  etsancti  anima  naturae  soae  ooo« 


necessiias  vel  per  naturam  corporis,  vel  per  motum 
animae  semper  fluctuantis  adroixta  sil :  cui  ei  quo- 
tidie  gravissimus  hostis  immineat ,  diabolus  G06 
videlicet  animae  viri  fidelis  insidinns,  eamque  ad  in- 
teritum  persequens?  Kiaiic  enim  esse  causam  docet, 
qua  nemo  vivens  justificari  in  conspectu  Dei  possit. 
Vers  5.  Quia  per$ecutu$  e$t  inimicu$  animam  ineam, 
humiliavit  in  terra  vitam  meam^  coUocavU  me  in  ob- 
$curi$  ncut  mortuo$  $eBcuU.  Obscoriias  per  corporis 
vitia  efTunditur  :  et  cum  per  diaboli  laqueos  in  cupi- 
ditates  carnis  incidimus ,  a  cognitionis  lace  depulsi 
in  obscuris  collocamur,  gentilium  tenebris  demersi, 
et  saeculaniim  operum  nocte  detenti. 
5.  Huju$  tenebratqui  appeUat  vir  $piritali$.  —  Sed 


scia,  immadescerese  dono  diviiii  eloquii  destdenic :  de 
quo  Moyses  ait,  Ex$p€ctetur  $icut  pluvia  iHciummeMm^ 
et  de$cendant  $icut  ro$  verba  mea,  ut  ptuwa  raper  gra- 
men^et  ut  nive$  $uperfoinum  (Dent.  xxxii,  S).AreDsergo 
et  siiiens  anima,  tali  propheticae  doclrinae  imbre0|y7 
perfunditur  :  ut  roortua  etjejunaariditate  naiarae,  ifl 
uberesfructuspraeceptorunt  Dei  cogtiiiioiie  revirescaL 
8.  Ciio  di$$olvi  et  cum  Chri$to  e$$e  optai  prapheta, 
—  Jam  in  his  quae  sequuntur  liumanae  fidei  et  con- 
scientiae  confessio  est,  per  diapsalroae  intercessioneffl 
impatientia  prophetici  desiderii  roonstrata.  Vers.  7. 
Vetociter  exaudi  me^  Domine,  defecit  tpirUme 
Moras  corporis  sui  Propheia  non  patitur  :  et  i 
dum  illud  AposloIi  :  Diuolvi  me  meUut  esl,  ei  am 


quantumlibet  persequens  animam  inimicus,  et  huml-  G  Chri$to  e$$e  {Phit.  i,  23),  et  illud  ,  Jfis^r  e§o  komOf 


lians  in  corpore  lamquam  moriuum  saecuti  collocel 
in  obscuro ;  spiritalis  tamen  viri  anxieias  his  corpo- 
ris  tenebris  (a)  noii  tenetur,  et  cor  super  hac  ipsa 
naturae  susc  iiiflrmitate  turbatur,  repugnansque  vi- 
tiis  hominem  suuin  in  merooriam  primae  suae  consii- 
tutionis  et  in  meditaiionem  Dei  operum  converlit. 
Non  enim  euro  iniroicus  in  obscuris  roortuuro  sae« 
culi,  sed  laroquam  mortuum  saeculi  coliocavit :  per 
quod  lihertas  spiritus  semper  in  se  anxii  reservaiur. 
6.  Medilandi  materie$.  Facla  manuum  Dd^  homo, 
—  Id  enim  sequitur,  Vers.  3  et  4  :  Ei  anmatu$  e$t  (b) 
$uper  me  $piritu$  meu$  :  in  me  turbatum  est  cor  meicm. 
Memor  fui  dierum  antiquorum ,  meditatus"  sum  in  om^ 
nibus  operibu$  Ittfi,  in  facti$  manuum  tuarum  medita- 


qui$  me  tiberabit  de  corpore  morti$  hnjue  (Ram.  vil, 
24)  T  et  illud,  Quia  in  hoc  ))eteri  tabemmaUo  ew^* 
mi$cimm  de$iderante$  $uperindui,  tcedium  ip$e  m  koe 
morti$  corpore  patitur  (11  Cor.  v,  2)  :  sed  velocita- 
tein  auxilii,  quod  ob  dereciionem  spiritas  depreeator 
cum  gratia  divini  in  se  muneris  opiat  expleri.  Qoid 
eniin  sibi  proderit  exaudiinm  esse  velociler,  nisi 
lamquam  fidelis  et  Deo  placens  et  beatis  locis  qoie- 
turus  excedat  e  corpore  ? 

9.  Lacu$^  pxnali$  tocu$.  —  Et  idcirco  ait :  Non 
averta$  faciem  a  me  :  et  $iniili$  ero  descendeuiikas  in 
lacum.  Lacum  pcenalein  inferorum  locam  Seriptart 
commemorat :  ut  in  his  psalmis  ait  :  7«,  Domfiie,  abs' 
traxi$ti  ab  inferno  animam  meam,  iervasti  me  (nus. 


Bar.  Scit  Adam  a  diabolo  caplum ;  et  idcirco  memor  D  salvasti)  a  de$cendentibu$  in  lacum  (Psal.  xxis,  4). 


est  antiquoruro  dierum.  Scit  eum  per  transgressio- 
nem  legis  constilutae  et  a  promissionibus  Dei  et  ab 
incolatu  paradisi  excidisse,  et  ideo  memor  est  ope- 
rum  Dei.  Scit  non  sufficere  ex  praeterilo  innocentiam, 
sed  beatum  esse  qui  usque  in  finem  thnocens  esse 
perinanserit ;  et  ideo  in  factis  Dei  manuum  medita- 
bilur.  FacU  manuiim  Dei  homo  ipse  est :  qui  poit- 
quam  peccavit,  peccati  servus  effectus  est.  Talis  igi- 


(a)  Apud  Par.  conliite/ttr. 

\b)  Ms.  Mic.  tn  me. 

(c)  Bad.  ei  Er.  quatis  Ule  a  Deo  ^addidit  deiiide 
Par.  qui)  facius  fiul,  omisso  est,  quod  ex  mss.  sup- 
plemus. 


Ergo  nisi  fades  Dei,  qui  utique  Ghristus  est ,  qai 
imago  Dei  invisibilis  est,  unicuique  sancto  adraerit; 
erit  illis  similis,  qui  poenae  inferni  depatati  e  vita 
hac  sine  spe  quietis  excesserint. 

iO.  Re$urreetionem  $perat  propheta.  —  Sed  de  spe 
sua  Prophela  non  ambigii,  neque  extra  evangelica 
securiiatis  fiduciam  esi.  Teropore  quidem  ipse  aa- 
terior,  sed  in  spiritu  aposlolici  gaudii  (e)  paniceps ; 

(d\  In  vulgatis,  memor  $it.  Longe  melias  in  ms.fcil. 

\e)  Apud  Par.  participe$.  In  aliis  vero  libris,  jMrft- 
cep$ ,  nimirum  Propbeta  :  quod  autem  sequitor,  ad 
apostolos  refertar,  quasi  priits  apostolarum  ^aiMf 
non  apo$toliei  goMdii  praeroissam  eaaot. 


^l 


TRACTATUS  IN  CXLII  PSALMUM. 


m 


qiii  rcsiirreciionem  Domini  conluenles,  alcrnilatem  j^  qiiidcm  adhuc  scrmus,  el  loqui  desidcria  noslra  non 


caducorum  corporum  credidcrunl.  Id  enim  in  conse 
quenlibus  ait,  Vers  8  :  Auditam  (ae  mihi  mane  mi$e' 
rieordiam  luam :  quia  in  te  speravi.  Matutinx  liujus 
misericordiae  gaudium  locis  plurimis  demonslraiur, 
velut  lum  cum  ait,  Ad  vesperum  demorabilur  fielui^ 
et  ad  matutinum  lcetitia  (Psal.  ixix,  6).  Hoc  enira 
resurrectionis  est  tempus,  in  quo  per  misericordiam 
Dei  potestas  moriis  infracia  est.Quam  misericordiam, 
quia  in  ca  Propheta  speravit,  opiat  audire. 

ii.  Ignorantiw  contciu$  lucem  a  Deo  exposcit.  Op» 
tal  in  primum  hominis  ttalum  redire.  —  Dehinc  se- 
quitiir  :  Notam  fac  mihi  viam  in  qua  ambulem ;  quia 
qd  te  levavi  animam  meam.  Aposloius  per  speculum 
et  in  xnigmate  vidcl,  et  pro  parte  scit,  et  pro  parte 
prophetat  (1  Cor.  xiii,  i2  et  9).  Propheia  quoque  B 
tamquam  per  naluram  huinan.e  fragiiitaiis  ignorans, 
notas  sibi  (ieri,  in  quibus  arobulet,  vias  orat.  Non 
enim  hae  saeculi  viae  uiiles  sunt :  spiriiales  et  coeles- 
tes  ille  nosse  desiderat.  Id  enim  ait :  Quia  ad  te  le- 
vavi  animam  meam.  Non  in  humilibus  esl  anima  illius, 
sed  in  excelsis ;  et  idcirco  exceisarum  viarum  pos- 
tulat  notioiiem.  Scil  enim  esse  inimicos  sibi,  606 
qui  se  in  alias  vias  avocent,  qui  in  voluntatem  alie- 
ram  deducant.  De  inimicis  istis  spiritalibus  Apostolus 
multa  et  frequenter  ingessit.  Ab  his  ergo  se  eripi 
orat,  et  viaro  illam  (a)  tribulatam ,  qu»  ad  coelam 
agit,  cognoscere  rogat,  ct  de  voluntate  Doroini  do- 
ceri,  et  per  Spiritum  cjus  in  terram  rectam  deduci : 
id  esi,  ui  coiistituatur  in  hominem  non  vitiis  perver- 


novhniis,  Spiritu  polius  pro  nobis  inenarrnbilibus 
gemitibus  posiulanle,  et  imperiliam  nosiram  (e)  ar* 
cano  conscientiac  afTectu  repensantc,  secundum  hoc 
Aposloli  diclum,  Quid  enim  oremut  secundum  id  quod 
oporteat  neteimus ;  ud  ipte  Spiritus  pro  nobit  postu- 
lat  gemitibus  inenarrabitibus  (Rom.  viii,  26)  ;  noii  in- 
condite  Propheta  creditur  orare,  ut  voluniatem  Dei 
doceaiur  explere.  Et  competens  illn  humanae  vere- 
cundiae  professio  est,  ut  quod  per  Spiriium  Dei  in 
terr.im  reclam  deducendus  sit,  id  non  meriti  cssc  sui 
arrogct,  neque  per  satisfactionem  (f)  proprii  obse- 
quii  id  sibi  postulet :  sed  loiumhocad  clariflcandum 
in  se  Dei  nomeii  exs|)ectet,  ul  propter  honorem  Dei 
nominis  in  lerra  recta  esse  staiuatnr. 

i3.  Beatitudo  ex  Dei  miterieordia,  non  excluso  me- 
rendi  officio.  —  El  quia  hanc  terram  rectam  scit  sibi 
non  in  corpore  moriis  hujus  posse  concedi,  quia  la- 
bes  carnis  humanae  per  admixtam  in  se  vitioriim  con- 
suetudinem  aholeri  penitus,  nisi  cum  naturae  deinu- 
tatione,  non  possil ;  viviOcari  se,  qiiasi  nondum  vi- 
vat,  exposlulat,  dicens,Ffi;i7!ca6/tme  m  (Bquiiate  tua. 
Educes  de  tribulatione  animam  meam^  Vers.  i2,  el  in 
tmterieordia  tua  disperdes  inimicot  meot.  Et  perdet 
omnes  (g)  inimicot  qui  pertequuntur  animam  meam  : 
quoniam  tervut  tuut  tum  ego.  Habuit  quidem,  ul  dixi- 
mus,  hoc  justitia  verecundiae,  ut  quidquid  (h)  illud 
sibi  beatitudinis  sperat»  id  pro  magnincentia  Dei  po- 
tius  (quia  Deo  beata  et  xteriia  et  bona  tribuere  sit 
dignuin),  quam  pro  meriio  suo  postulet.  Sed  tamen 


sum.  Nam  in  rectam  terram  se  dirigi  quomodo  (b)  G  praeferens  honorem  et  misericordiam  609  ^^i  •  >ne- 


optat,  si  de  elementi  hujus  creatura  dixisse  existima- 
bitor  :  nisi  quod  secundum  primi  hominis  naturam, 
cui  post  peccaturo  dictum  est,  Terra  et,  et  in  terram 
ibit  (Gen.  iii,  i9),  (c)  constitui  se  hominem  rcctum 
indeflexumque  desiderat?  Id  enim  siib  his  dictis  con« 
tinelur :  Notam  fac  mihi  viam  in  qua  ambulem  :  quia 
ad  te  levavi  animam  meam.  Vers.  9-ii.  Eripe  me  de 
tnimicit  meis,  Domine^  ad  te  confugi :  doce  me  facere 
voluntatem  tuamf  quia  Deut  meus  et  tu.  Spiritus  tuut 
bonut  deducetme  in  terram  rectampropter  nomen  tuum^ 
Domine  (d). 

i2.  Non  ex  propriit  merititf  sed  ex  Dei  bomtate.  — 
Gonsonans  Apostoli  confessio  est  ad  idquod  ait,  Doce 
me  faeere  voluntatem  (uam,  illudquod  pereum  dicturo 


rendi  quoque  id  per  se  non  exclusit  ofncium.  Nam 
cum  vivificandus  sit,  viviOcandus  tamen  est  in  aequi- 
tate;  quia  aequum  sit  vitam  retribui  stipendiis  sanc- 
titatis.  £t  cum  per  misericordiam  Dei  educlo  eo  de 
tribulatione  disperdendi  sint  ejus  inimici,  jam  non  est 
misericordia  indiscreti  confusique  judicii ;  (i)  cum 
quse  a  iribulatione  educit,  cadem  disperdat^inimicos: 
quia  ex  meritorum  diversitate,  vel  in  pcenam,  vel  iu 
(;)  misericordiam  judiciuni  temperatur. 

lA.  QwB  Dei  gratiee^  qum  merilo  part  tit  in  victoria 
tentationum.  —  Non  leves  autem  sibi  esse  inimicos 
Propheta  deroonstrat,  sed  eos  qui  etiam  animam  per- 
sequantur  :  non  quod  cum  corpore  possit  occidi,  sed 
quod   ita   diabolicis    infestationibiis  fatigetur ,    et 


esl,Etquiputatsescire,iiondumscitquemadmoduai])Sub  injectoruro  sibi  vitioruro  (/^)  incendiis  adura- 
oporteat  sesescire  (I  Cor.  viii,  2).Quod  si  nec  orare      tur,  ui  a  Doroino  mereatur  occidi.  Verum  ut  etiam 

(f)  In  vulgatis,  pii  obtequii.  Magis  placet  cum  mss. 
'  proprii. 

(g)  Adjecimus  inimicot  auctoritate  mss.  Deinde 
in  sola  edit.  Par.  qiU  tribulant^  non ,  ^t  perte* 
quuntur. 

(h)  Male  in  vulgatis,  atiud.  Magis  probanda  vox  t^ 
/ttd,  quam  prae  se  fert  ms.  Mic.  In  reg.  autem  ei  Al- 
bin.  neque  exstat  illud^  neque  nliud. 

(i)  Mss.  reg.  et  Albin.,  qua  et  eum  a  tribulatione 
educit.  et  eadem  disperdit  inimicot :  aua^  etc. 

O;)  Excusi,  vel  in  mitericordicB  judicium  temperatur. 
Melius  mss.  vet  in  misericordiam,  etc.  j 

{k)  Edili,  incentivis  arguaiur :  castigantur  ex  mss.  a 
quibus  mox  abest  particula  verum,  quae  salvo  sensu 
potest  adesse  vei  abesse. 


(a)  Abest  tribulatam  a  duobus  ross.  De  ea  tamen 
via  hic  sermo  est,  dequa  jn  Psal.  cxviii,  n.  ii:  Via, 
quee  ad  vitam  dudt^  et  angutta  et  tribulata  ett. 

(b)  Apud  Bad.,  Er.  et  Lips  :  quomodo  oplattet^  cum 
elementi  hujut  naiura  exittimabitur.  Apud  Par. :  quo» 
modo  optatse  de  elementit  hujut  naiurte  exittimabi» 
tur  :  locus  depravatus ,  resarcitur  ope  mss.  reg.  et 
Albin. 

(e)  lia  in  mss.  ubi  male  in  vulgatis,  conttitmtte 
hominem. 

(d)  Expunximus  hic,  vivificabit  me  in  asquitate  tua^ 
mss.  auctoritate. 

(e)  Ita  Regius  codex  cum  Aibin.  Editi  vero,  arcanm 
acMnfiVr.  Tum  Bad.,  Er.  et  Lips.  effectu :  Par.  af* 
fectM. 

Patrol.  IX. 


fM 


8ANCT1  HlLARnRPlSCOW 


#44 


„«,  „,  ^.u. ,..«,.™  ^ « ^^«  A  •" '«'ri":!''^'^  "tr:r  ;i£«™ 


nomen  ei  misericordii  Dei  esl;  lamen  (a)  cum  eliam 
ea  causa  est,  quod  servus  Oci  esi.  cuju?  animam 
pcrseqnanlur;  et  liber,ailas  (ex  parle  Dei)  admiscc- 
lur.  et  meritum  (ex  parte  liominis) ;  atque  ad  Domml 
misericordiam,  servi  quoque  et  fidcs  et  nomen  adjun- 
giiur  :  ut  miscricordia  Dei  quamquam  omnibus 
prompU  sii,  his  tamen  qui  servi  ejus  sunl  inteliiga- 
tur  assistcre,  per  eum  et  in  eo  qui  ail :  Ego  $um  vo- 
bi$eum  omnibu$  diebu$  u^que  ad  consummationem  $(£- 
culi  (Matih.  xxTiu,20),  Dominum  noslrum  Jesum 
Chrislum ,  qui  est  benedictus  et  nunc  el  sempcr,  et 
in  omnia  sxcula  swculofum.  Amen. 
PSALMUS  CXLIII. 
P$almu$  David  in  Goliam, 


Benediclu$  Dominu$  Deu$  meu$»qui  docet  mam$  mea$ 
ad  bellum,  et  digito$  meos  in  prcBlium.  Mi$ericordia  mea 
et  refugium  meum ,  $u$ceplor  meu$  et  Uberator  meu$ 
(  Ififra  additur  e$  tu).  Protector  mcus ,  et  in  ip$o  «pe- 
ravi  :  qui  $ubjiciet  (Infra,  subjiciens)  populum  meum 
$ub  me.  Domine,  quid  e$t  homo  ,  quia  innolui$ti  ei :  aut 
filiHS  hominis,  quod  deputas  eum?  Bomo  vani(aii$  «iwt- 
li$  factu$  e$t  :  die$  ejus  $icul  umbra  prwlereunt.  Do^ 
mine,  incima  coclos  tuos,  et  descende;  tange  monte^^et 
fumigabunt;  corusca  coru$cante$  (Infra,  coru$caiione$)f 
et  di$sipabi$  eo$ ;  emilte  $agUlas  tua$  ,  el  contwrbabi$ 
eo$.  Emitte  (Infra,  emilte$)  manumtuam  de  alto  ;  erip$ 
me,  et  libera  me  (abesl  et  libera  me)de  aqui$  muUi$^e$ 
de  manu(Infra,  manu  iniqua)  filiorum  alienorum.  Qm^ 
rum  os  locutume$tvanitatem:eidextera  eorum  dextera 
iniquiiaii$.  Deu$,canlicumQ\Q  novum  cantabo  tibi^  in 
p$alterio    decemchordarum    p$aUam    tibi,     Qui    dai 
(Infra,  das)  salulem  regibus  :  qui  liberat  servum  $uum 
(Infra,  Ubera$  David  servum  tuum) :  de  gladio  ma^ 
Hgno  ertpe  (liifra,  erue)  me.  Et  eripe  me  de  manu  fiiii 
alieni  (Haec  non  exsianl  infra).  Quorumos  iocutum  eei 
vanitaUm^et  dexlera  eorum  dextera  iniquilatis.  Quorum 
/ifi{  $iculnoveU(B plantalione$,  stabilUa (Mtsk,  noveUa 
piantatio  stnbilita )  in  juvenlule  sua.  fiUig  eorum  deco* 
rfl((E  (liifra,  composita;) :  el  circumornatw  ut  dmUUu- 
do  tempU.  Et  promptuaria  eorum  pUna^erucUuUiaeat 
'    hoc  in  iUud.  Oves  eorum  [etosx^  abundanle$  in  Uineri* 
bu$  eorum  (Infra,  egres$ibu$  $ui$y :  boves  eorum  crassi 
(liifra,  crais(F).  Non  eslruina  maceria^neque  IransituB, 


psalmus  proprium  habel,  quod  ad  gratulationcm 
percmpti  Goliae  possit  rcferri,  cummagis  illlc  ct  gc- 
siis  et  tcmpori  multa  contraria  sint.  Cum  cnim  dici- 
lur  :  Subjieien$  populum  meum  $ub  m«,  numquid 
tum  David  rex  erai  ?  aut  quls  tum  c!  populus  subjec- 
tus  csl ,  8l  allophylorum  (subaud.  populus)  non  erat 
8uus?Sedneipsequldem  Isracl,  Saul  adhuc  rc- 
gnanie,  polerat  esse  subjectus.  Delnde  et  lllud : 
Domine ,  ineUna  coeld$  tuo$ ,  et  de$cende  ;  tange  mon- 
te$9  et  fumigabunt ;  coru$ca  coru$catione$  ^  et  di$' 
$ipabi$  eos ,  qucc  essc  intelligelur  ob  humani  belli 
lcmpus  oratio?  Aul  cum  secundum  titulum  Golla 
esset  occisus,  quid  slbi  hae  preccs  volunt  :  Eripe 
mc,  et  libera  me  de  aqui$  muUi$^et  de  mmiu  pr 
B  Uorum  flttwtorttm?  Autcum  rcx  lantum  unus  In  Isracl 


essel;  quidest  islud  qnod  dicitur ,  V.  iO:Quida$ 
salulem  regibust  Numerus  plurlum  intcUigenliam 
ejus  icmporis,  quo  unus  tanlum  habebatur,  cxcla- 
dit.  Sed  cum  nec  in  hcbraeis  libris  ifa  sit ,  neque 
iranslatores  c;rteri  horum  aliquid  addiderini ;  inlel- 
ligf mus  septuaglnla  hos  seniorcs  scnsum  nobis  spiri- 
Ulis  scientia!  rellquisse :  ul  In  David  et  Golia  bcllum 
prxnguratum  esse  saianae  Dominique  sdremus;  com 
quando  neque  0U  superscripiio  exsuret  in  libris, 
nequc  rebus  gestis  prophctiae  sermo  conclneret. 

2.  An  ipsiu$  David,  an  de  David  $int  pia/mt,  latinn$ 
sermo  non  exprimit.  P$almu$  hic  de  Chrislo.  —  Af- 
fert  autcm  plerumque  nobis  difficuliatem  inlelligen- 
liae  ratio  laiiniiatis ,  quae  nominibus  pronomina  noa 
C  cst  solita  prjcponcre :  ut  !n  David  nomine  accidit.Ccs- 
sanle  enlm  pronominc,  Incertum  cst  utrum  in  illuro, 
ant  per  illum  psalmusexstiiorit.  Cum  cnim  scribitur 
psalmu$  David;  ulnim  abillo  dictus  sit,  autpropter 
illum,  ambiguum  facil  noniinis  sola  pracscriptio.  Gr»- 
clus  vero  cum  pcr  David  psalmum  scriptum  esse  &i- 
gnlAcat,  ita  tilulum  inscribit,  if*a>/xAf  toO  Aa€iJ;  at 
vero  cum  de  David  vult  psalmum  qui  sit  scriptus  in- 
telllgl,  lu  supcrscribit ,  tw  Aa^iJ :  discerncns  per 
utriusquc  pronominis  propriam  significationem  , 
ntrum  David  scrfpli  psalmi  auctor ,  an  causa  sit:  ut 
superscriptio  psalini  istius  continet ,  x^  Aa€e^,iia 
enim  ba»)et ,  id  est ,  quod  proptcr  cum  vel  illi  poilus, 
quam  ab  eo  scrlptus  slt.   Ex  qua  '^.liam  psalmi  super- 


(liifra,  crfli«(p).  Non  eslruina  maceria.neque  iransituB,  gcriptione  monstralur,  in  eum  hominem,  quero  Do- 
neque  clamorinpUitei$eorum.Beatum  dixerunt populum  j^  „,{„„3  ogsnmpsit  In  eo  nnscens,  et  quem  David  sa- 
cui  ticec  $unt :  beatu$ populu$, cuju$  DomiuMDeu$  ejue^      _•  .• !_— _•  .1^-..! «....1 — «*  1...^^  c»:»:i»e 

TRACTATUSPSALMl 


4.  TkuUi$aL\\additus,  dequopsalmum  inleUigen-' 
rf«m mrficc/.— Vers.  1-7.  Ethuicquoque  psalmo  »d- 
dendam  lianc  &eplu»gif»U  superscriptioi>cm  putave- 
runt:  Psalmus  David  in  Go/tam;cum  ueque  in  liebrai- 
cis  Hbris  (b)  reperiauir,  scqtte  translatores  alii  qukl- 
qiiam  aliud  quain  siroplicem  Utulum  pr.i}scripscnnt , 
id  est,  David.  Quod  non  sine  spiriuli  raiione  «0eG* 

(a)  Lipsius  cxpunct.i  particuU  cum,  eaetera  pertur- 
bate  cxpresseraL  Ea  disttnctiiis  exhibenius  ex  fiad., 
Er.  et  mss. 
i  {V)  Imo  teste  Theodoreto  ne^  in  omnibtis  6ep« 


pi5Simc  nominiiri  docuimus,  psalmum  hunc  Spiritus 
virtute  et  Prophetae  ore  eanUtum. 

5.  Benedictus  Domhius  Deu$  meu$ ,  qui  docet  mo- 
nus  mea$  in  beUum^  et  dlgitos  meo$  in  prceUum. 
Si  ob  id  gratulaiioni  interfecii  Golia  4ep«taiiir  liie 
pselmufl ,  quia  dictum  esl ,  Qui  docet  manu$  mea$  in 
beUum;  accipiant  exemplum  hoc  pcrsonae  potlos 
Domini  convcnire.  Nam  in  scpiime  deciflsa  psaloio  , 
qui  ttitus  ex  persona  Domiiii  consistit,  id  ipMni  Ae- 

tiiaginta  excmpbribus  ;  sic  enim  b^iliet «  /n  Mmwulfu 
exemplaribu$inscriplioniadditum  inveni^  vpae  Tovr«X«9» 
Verum  neque  apua  ttebmum,  neque  apud  atio$  inW* 
prelesy  neque  apud  ip$o$  LXX  inyeni  in  hexaplo. 


»W  TRACTATUS IN  CXUU  PSALMCIf .  «m 

tiim  Ita  memfnimas:  Qid  doce$  manui  meoi  inprm-  A  Irae  confessionem  ,  quorum  Jiabituro  assQmpserat , 
/ftim,  el    posuhti   nt   arcum   €ereum  brachia    mea     praedicaret. 


(Pt.  xYii,  55).  Quod  autem  nihil  in  illum  David  re- 
ferri  possit ,  in  omni  quidem  psalmo ,  sed  maxime 
liis  diclis  docetur  :  Audivil  de  lemplo  saticlo  itto  voeem 
meam,  et  clamor  meusin  conspectuejui  introivit  in  aures 
ejut.El  eommota  ett  etconlremuil  terra,etjundamenta 
monliumeonturkala  tuni  (Ibid.lS)'^^  illud:  Ctamave' 
runt,  neceratquitalvotfacerety  ad  Dominuni,  necexaudi* 
viteos.  Eteomminuamillotutpulverem  antefaeiem  venti, 
ut  lutum  plutearum  detebo  eot.  Eripiet  me  de  conlradic- 
tionibut  populi.eonttituet  meincaputgentium.Poputut 
quem  non  cognovi  tervivit  mi/it,  ad  auditum  aurit  abau- 
divit  mihi  {llnd,  4i«l  <^9</).Bebus  ipsisiitepta  eorom 
intelli^enlia  coarguiiur,  qui  hxc  David  de  se  ipso 


6.  Chritti  populut ,  non  toti  Judan.  —  Illud  autem 
quod  ait :  Subjicient  poputum  meumiub  me,  non  ex 
persona  unius.  Judaici  populi  diclum  exislimandum 
est :  cum  universitalem  Ecclesix  unum  populum  in 
psalmo  alio  nuncupaverit,  diccns  :  Populut,  quem  non 
cognovi,  tervivit  mihi  {  PsaL  xvii,  45).  Quod  aulem 
ciinm  hic  qiii  e.um  uoii  cognovit  suus  sit,  Evaiigelia 
docenl,  cum  aiunt,  In  tua  vemt,  et  tui  enm  (a)  non  re- 
ceperunt.  In  mundo  eral,  et  mnndut  per  eum  fuctut  est, 
etmunduteumnoncognovit{Joan.u  il  et  10).  Scd 
ne  forie  hic  popultis,  qucm  {Hic  detideratur  non)  co- 
gnovii  et  sibi  servivit,  non  suus  fnisse,  quia  non  erat 
cognitus,  exisiimcliir ;  diviiia  illa  Moysl  cantio  erro- 


dixisse  conlenditnt :  cnm  oninia  in  eum  hominem ,  B  rem  huiic  omnem  ambiguitaiis  excliidif ,  diccns,  Gum 


qiiem  Oominiis  in  co  naius  assumpsit,  secnndum 
spiritalein  rationem  cl  gcsia  conveniant. 

4«  Chrittut  ut  ad  beltum  pastiomt  inttructut,  — 
Manus  igitur  ejns  edocix  ad  bellura  snnl  •  cum  s^e- 
culum  vincit :  Ego  eniin  ,  ait ,  vic»  mundum  {Joan. 
XVI,  53) :  cum  extensus  in  crucem  invictisairois  ar- 
rois  ipsiua  passionis  instrnitor :  Et  potuitti ,  inquit , 
ul  arcum  cereum  brachia  mea :  cum  de  omnibus  vir- 
lutibus  ac  poicstatibus ,  in  ipso  se,  irophoco  glo- 
riosa  cracia  trioniphat ;  et  principaius  et  poteslaies 
cuim  iradnxit  eimi  fidueia  triumpbans  eos  m  seinet- 
ipso  (ColMt.  II,  i5)  :  cuni  dissidentia  inter  se  co^ 
lcsiia  et  tcrrena  pacificai  (Coloss.  i,  20) ;  Et  in  ipso, 
61&  inquit ,  reconciliari  oinnia  in  euin ,  pacificans 


divisiisetExcelsusgentes,  staiuitiines  gcniium  se- 
cundum  numenim  angelorum  suornm ,  et  facia  est 
porlio  Domini  Jacob,  funiculus  bsredilatis  ejus  brael 
( Deut.  xxxii  ,%€t9;vid.  Tracl.  Pt.  ii.  n.  5i).  Isracl 
iste  in  hserediiatem  «ternam  fuerat  electus  :  et  ideo 
quia  ille  porlio  Domini  erat,  caeleri  quasi  incognil! 
habebantur,  quia  illi  essent  per  privilegium  portionis 
eiecii.  Sui  auiem  omnes ;  quia  sUm  quod  suut ,  tam- 
quam  auctoii  suo  debent. 

7.  Chritio  quando,  ewr,  et  quatenut  data  omnia.  — 
Subdiii  autem  ei  sunt,  eum  dicitur,  Sicut  dtdisti  ei  po- 
tetiatem  onmit  cartrit,  ut  omne  qnod  deditH  «,  detilti 
vitmn  (elemam  { Joan.  xvii,  2 ) ;  et  illud  ,  Omnia  data 
ttuit  mihi  in  cmto  et  in  terra  (Maith.  xxvm,  i8).  Data 


per  sanguinera  crucis  sn;e  sive  quae  in  terra  suui ,  C  autem  nondum  ei  primum ,  quia  }am  in  muiido  erat 


sive  quae  in  ccelis.  Ad  hoc  igiiur  i)eiium  mauus  ejus 
etfocl»  siint,  in  quo  arcus  ccrei  certaiuine  vincilur 
(Uic  videtur  deetse  mundiis) ,  dehonestatione  poteii- 
les  triumphanlur  ,  pace  reconciliantur  inimici.  Sed 
post  maonem  beUutti ,  succedil  et  digitorum  prse- 
Ituin.  Omnis  emm  in  eo  liabitus  et  pitgna  passionis 
otlenditur.  Manus  enim  extendunlur,  et  digiii  con- 
figuntnr  in  pahvis :  vetus  sciiicei  ciiirograpburo , 
seoiHMliMii  Aposiolun ,  deleus  ,  et  aifigens  illttd 
GfHci  (Cotott.  n,  14) ,  etiam  eas  parles  manuun 
comiaemorat  in  pra^iio ,  cum  quibus  omnia  veieruf» 
crimimim  peccata  coufixa  suiii. 

5.  Debinc  scqiiilur:  Misericordia  mea  et  refugium 
MMtiifi,  sutceplor  meut  et  librrator  meut  e$  tu.Proteetor 


per  qoem  mun^ns  erai  fadH» ,  qui  glirriam  repeiit 
qiiaiii  ante  consiiiuiionem  niundi  hahuerat  apud  Pa- 
trem  :  sed  data  post  hominis  asfiumplionem ;  quia  ita 
diclum  est,  Qui  citm  in  fornia  Dei  easet,  formam  serri 
aecepit :  propterquod  exaliavit  illum  Deus,  et  dona^ 
vil  iili  uomen,  qiiod  est  super  onme  nomen  (  Phi» 
Up.  II,  7  et  9).  Qiiid  ergo ,  vel  cui  donatur  f  Non  ei 
lUique,  qui  in  forma  Dei  erat ,  donatur  ut  Dei  forma 
8tt;  crat  enim,  etquia  eral,  jam  non  egebat  hoc  dono. 
Sed  fuit  caosa  donandi,  quia  qni  in  forma  Dci  erat, 
formam  scrvi  accepii;  etse  de  forma  Dei  eracnansy 
foroom  servi  013  assumeiis,  ueqiie  a4  mortem  obe- 
diena  Citit.  Obedteutise  ergo  illi,  per  quaro  haMus  aer- 
vllis  asauinHur ,  el  ipsi  habitui  servifti  id  d«njinr,  ni 


mtMs,<i  tn  ipto  eperavi.  Carent  istadinicullale.  Omnia  B»  quod  erat  {b)  essel :  in  fomia  seilioet  Det  esset.  DamF- 
eMM  iii  Evangeiiis  ista  gesta  ab  co  atque  dieta  sunt :  num  eiiim  atd  detrimentum  sui  (#)  evacMlio  formaft 
ut  honorem  Inajestatis  palemse  per  humiliialis  nos-      Dei  nescit ;  assumptioni  poiius  servili  formam  Dei 


(o)  \m  ms.  non  cognoverunt.  Aliter  lanien  legore  so- 
lel  llilariiis. 

(b)  Uoc  cst,  ut  quod  eral  secundum  divinifatem, 
esset  eiiamsccundutn  carneni,  Tumforma  Dei,  td  esi, 
gjhoria  Dei. 

(c)  In  vulgaiis,  evacuaUe  formm.  At  in  ms.  evacua- 
imfonmB:  rectitis,  ul  Itquelex  lili.  ix  de.Trin.  n.  14, 
ffui  lucus  ciH»  W)c  confercndns.  Qua  ratione  assuinp- 
ioni  servili  rorm»  Dei  acqoiralur,  FragineMtuin  qund 
os  Hiiavio  iaudatt  AinioiMtis,  lib  ii  de  Gonfl.  cuiii  Se- 
M^  tto  eiplieat :  Supermwl  emm  magmtudo  Domini 
parvUatem  tervilit  formm,  ila  tit  ipta  servilis  fwmtt 


quam  atsumptit  cettaret  et^eHrvilit  per  eum  Dominfm 
qui  eam  attumpsit.  Eril  forte  qui  hxe  ita  intelligat, 
ul  Verbum  non  degeneraril  in  substshmiiam  homtnis 
assuinpii ,  sed  homo  potius  profecerii  in  8ubei!)ten« 
tiain  Yerbi :  quo  sensu  dixisse  vldelur  Lepoi-ius  Iff 
liitello  emendalionis,  Caro  igitur  profecH  in  Verbum  ^^ 
mn  Verbum  profecit  in  camem :  et  tamenvefe  Verbum 
caro  factum  est.  Cum  lamen  de  profectu  faic  serma 
sii,  qiiem  Christns  per  obedienti  im  usque  ad  mor- 
tem  acquisivil ,  dc  glorio  potius  quaiu  de  subsisten- 
tia  vidciur  intelligeiidus.  Forma  autem  servilis  cea« 
sai  esse  serviliiK  nen  inteni»,  sod  demulattone  na- 
quaieiiua  ex  ■orialis  eempHbUi  el  inArnai 


847 


SANCTl  HlLARIl  EPISCOPl 


818 


rursusacquirens.lunequeVirlu8(c)inhumiIilalem,  A  ipsc  cognovii,  scilicet,  ut  conformis  Deo  fial,  qnia 


sese  licct  cohibens,  defccil  cx  sese,  cum  quod  erat 
esi :  et  iiumilitas  cohibila  in  sese  Virlulc  suscepta, 
cum  quod  non  erat  csse  coepit,  profectum  cjus  qure  a 
se  non  defecerat  Virtutis  accepil.  Et  hxc  quidem 
evangelici  sacramenii ,  et  humanx  spei  veritas  csi  , 
humanam  naiuram  corrupiibilemque  carnem  per  hu- 
jus  gloriae  demuiaiionem  iii  xternam  Iransformatam 
csse  substaniiam. 

8.  Dei  notiiia  indignus  homo.  Depulari  quid.  VoHum 
estquidquidiransiiorium.Homo  quatenus  Deum  cognosr 
cai ,  aul  ad  quid  deputelur,  —  Sed  Imjus  tamquani 
difficiliimi  facti  admirationem  ,  ei  maximae  ac  pul- 
cherrim:B  spei  donum,  etiam  pr£senii  psalmo  pro- 
pheticus  senno  testatur  ,  dicens  ad  id  quod  dixerat : 


hxc  sitdeputatio  cogniiiouis  indull.x. 

9.  Inimici  (oriisiimi  daimones.  Montes  Hdem.  —  Et 
quia  ex  persona  cjus  homiuis ,  quem  Dominus  as- 
sumpsil,  haic  omnis  oratio  est;  scit  cum  quanta  se 
digiiitaie  Deus  legibus  niortis  absoWai,  et  iuiqaomm 
mnnibus  per  gioriam  resurreclionis  abripiat,  di- 
cens  :  Domine  ,  inclina  ccelos  tuoi^  el  descende; 
tange  montes,  et  fumigabunt ;  corusca  caruscaUones^  et 
dissipabis  eos ;  emitte  sagiilas  tuaSf  et  conturbabis  eos. 
Emitles  manum  tuam  de  alto.  Simile  his  diclis  psal- 
mo  cujus  superius  meminimus  cohtinetar :  Et  iJic/i- 
navit  coelum  ,  et  descendit  {Ps.  xvii,  10),el  carbones 
succensi  sunt  ab  eo,  et  ignis  a  fade  epu  (d)  fxarde- 
scet,  et  adscendit  fumus  m  ira  ejus  {Ibid.,  9).  Mint  sa- 


Subjiciens  poputum   mtum    sub  me;  Domine  ,  quid  B  giltaSj  et  dissipavit  eos ;  et  fulgura  muUipticmnit  el 


est  homo  ,  quia  innotuisli  ei ;  aul  filius  hominis , 
quod  deputas  eum  ?  Homo  vanitati  simitis  factus  est : 
dies  ejus  sicut  umbra  praslereunl.  Non  difrercntcr  iu 
octavo  quoque  psalmo  prociamaX  ;Spiritus  sanctus  : 
Quid  est  homo,  quod  memor  cs  ejus,  aut  filius  hn- 
niinis ,  quoniam  visilas  eum  ?  Confessio  ista  pulcher- 
rima  est,  ut  indignum  se  homo  innto  munerc  ipsc 
testetur.  Et  cum  sc  indignum  coufitctur,  gmtiam 
cjus  qui  sibi  hxc  largialur  cxlollii.  Quod  enim  mc- 
rilum  hominis  est ,  ut  ei  sc  cognoscibilem  Dcus 
prxstct,  ut  incognoscibilis  nalura  cognitioni  nos- 
tra3  sese  ipsa  submittat?  Ant  qu9c  diguiias  cst  filii 
liominis ,  ul  deputeiur?  Depuiatur  auiem ,  quid- 
quid  de  eo  in  quo  est  in  aliud  dcstinatur.  Rei  natu- 


conturbavil  eos  {Ibid.,  i5).  Misitesummo,  ei  aceepU 
fiie,  et  assumpsit  me  de  mutiitudine  aquarum.  Eripuit 
me  de  inimicis  meis  fortissimis  {Ibid.^  17, 18).  In  co 
autem  quod  fortissimos  dixit,  possumns  intclUgere 
quos  dixerit ;  nempe  de  quibus  Apostolus  ail  :  Non 
est  nobis  pugna  adversus  carnem  ei  sangmnem^  sed  ad- 
versus  mnndipoienies,  adversus  spiritales  nequiuas  in 
ccetesiibus  {Ephes,  vi,  i^) :  satana  ipso  se  in  cor  Judx, 
ut  Dominum  iraderet ,  inserenle  {Luc.  xxii,  3).  Sed 
el  in  hoc  psalmo  hoc  conluendum  est :  Comsca  co^ 
ruscationes,  et  dissipabis  eos ;  emitte  sagittas  luas  ,  et 
conturbabis  eos.  Non  illos  superius,  de  quibus  ita  {e) 
mcmoraret,  ostendit  :  quod  necesse  est  ad  nnonies 
hos  rcferri,  qui ad  solum  Dei  uctum  fumabunt.  Etnede 


ram  verborum  virtns  eloquiiur.  Iloino  vanitati  simi-  C  (errenisistismontibiisdiciumexistiroemus,psalfnoalio 


lis  effectus,  et  cujus  dies  tamqiiam  umbra  prxtcreuni, 
per  indultam  cognitionem  Dci  deputalur.  Vanitas 
saeculum  est,  cujus  habitus  et  forma  tolletur.  Deo 
enim  inane  est,  quidquid  qtiamvis  exstei,tamen  non 
ita  subsistit  utmaneal :  eiumbraquaDCumque,  eliamsi 
sit,  lamen  nou  est;  quia  cum  fit ,  abcuiile  eo  per 
quem  efficiebatur  {b)  eximitur.  Homo  itaque  non 
umbra,  sed  umbrae  simiiis ;  iieque  vanitas,  sed  simi- 
lis  vaniiaii  pcr  inlcrcessionem  mortis  effectus ;  per 
indultam  vero  sibi  cognitioncm  Dci  dcpulatur.  Et  in 
quid  deputctur,  cognitio  induita  testalur.  Si  enim 
cognitus  fieri  614  ^^tjs  homini ,  nisi  assumptoho* 
niine,  non  potuii;  quia  incognoscibilem  cognoscere, 
nisi  per  naturam  nostram  ,  natiira  nostra  non  po- 


admoncmur,  cum  dicitur  .(OUt  quid  suscepisUs  mon- 
tcscongulatos?  etquantumiutelligi  concedilur,  monfes 
interdum  etiam  diabolicas  potcsiales,  ut  nonc  in  boc 
loco,  significari  arbitramur:  quiconstitulionesdivins 
legistransgressi,  lamqnamexlactissincerilate,  vitiosa 
coagulicorruplionecoagulaverint.  Ethos  esse  polenlis- 
simosiniinicossuospsalmusanteriorI(xvH)locutusest 
10.  Descensus  Dei,  et  inclinatio  cmti  quid. — Desceodit 
ergo  Doniinus  inclinaio  coelo  suo,  noncorporali  motu, 
ut  dcdiuaiuin  descendenic  eo  coelum  sit :  sed  per 
corporalemsignificaiionem  spiritalissensus  instraitur, 
ut  61,5  cum  Deo  somnus,  vigilix,  memoria,  obli- 
\io,  discessus  et  accessus  adscribitur  ;  quia  (g)  se- 
cundum  meritorum  nostrorum  differentiam ,  unicui- 


tuit;  et  per  hanc  cognitioucm  homo  (c)  qui  deputa-  B  quenostrum  autdormicns  aut  vigilans,  aut  immeroor 
tur,  necesse  est  ut  in  id  doputetur,  in  quo  Deum      aut  recordans,  aut  desit  aut  adsit.  Atque  ita  inclina- 


evadit  cctcrna,  incorrupiibilis,  gloriosn  ;  quxquidcm 
non  huinnnac  sunl,  scd  divinse  proprietaics. 

(a)  Ms.  Mic.  in  humHiiate. 

(b)  Sic  pruna  edit.  Par.  cum  ms.  At  postrema  cum 
Bad.,Er.etLips.  «^c/iiam/ur. Vcrbum  eaimitur cum ea- 
denividenuo  recurret  n.  15. 

(c)  Legendum  videliir,  homo  quid  deputalur ;  ac 
deinde,  necesse  est  ui  in  id  depuieiur,  in  quod,  non  m 
quo,  lioc  est,  cujus  rei  caiisa  Deum  cognovii. 

{d)  Hic  oblinebnt  exardescit.  At  Hilnrium  jegcre 
solere  exardescet,  constat  ex  tract.  ps.  lxiv,  ii.  8 
et9. 

{e)  Sic  nis.  Mic.  in  quo  paulo  ante  nulios,  pro  non 
lios.  At  apud  Par.  memorat  :  in  aliis  autem  editis. 


memorarat.  Vult  Hilnrius  psalmographum  supcriori- 
bus  diclis  non  ostcndisse  ad  quos  reierret  pronoinea 
co<,  ubi  subjicit  dissipabis  eos,  conturbabie  eos^  nisi 
nd  nioiites  refcratur. 

(f)  Ita  ms.  quomodo  et  in  psal.  lxvu,  n.  16,  ex 
mss.  rcstitulum  est.  At  excusi,  ut  quid  suteipUu. 
MoniiuDi  noniine  dsemones  intelligendos  esse  jan 
ostciisum  est  in  psal.  lxiv,  n.  8. 

((/)  Quod  hic,  secundum  meritorum  nostrorum  dife^ 
reniiam,  elc,  hoc  in  ps.  cxx,  n.  9  :  Secundum  uniusah' 
jusque  mores  ac  studium  unicuique  Deus  adjaeet :  el 
paulo  ante  ,  Secundum  lidem  noslram  aui  vigilantem 
aul  dormieniem^  Dei  auMlium  nobiscum  aui  mgilakit  aui 
dormiet. 


819 


TRACTATUS  IN  CXLUl  PSALMUM. 


m 


lum  descendcnio  eo  coeltini  est  :  quia  (a)  cum   dc-  A  eorum  {Pt,  lxiii,8)  :  parvnlorum,  ul  616  Apostolus 


scendenie  eo  ad  assumendum  hominem  famulaius 
coeleslis  adsiiierii ,  Cum  Maria  evangelizatur,  cum 
pastores  aelhcreum  coeium  et  sonum  vident  alque 
audiunl,  cum  post  lentaiionem  diaboli  Angeli  miiiis- 
trant,  cum  ipse  lolus  (b)  in  forma  licet  srrvi ,  lamcn 
in  patcrnae  majesiaiis  virtutc  se  gc>sit.  Sic  inclina- 
tur  ccelum,  cum  ad  terras  coeiestium  Virlus  (sct/.  Dei 
Filius)  honorque  deducitur.  ^ 

1  i .  Diaboii  poleslat  qui  confracta^  ctsi  maxima.  Fu- 
mat,  nondum  totut  uritur,  —  In  co  autem  quod  lacti 
monles  fumigant  potius  quamurunlur,(c)  cnm  tamen 
id  indicet  quod  fumetur;  deinde  cum  coruscantibus 
corust^iionibus  dissipaniur  poiius  qunm  illucescunt ; 
tum  quod  emissis  sagitlis  conturbaiitur  magis  quam 


ait,  malilia,  non  sensu  (iCor .  xiv,  20).  liorum  igilur, 
id  est,  fidelium  ad  innocentiam  renatorum  verba  , 
timquam  sagittae  emissae ;  iilos  fumantes  montescon* 
turbabunt :  cum  regni  coeleslis  beatitudo  et  a^ierni- 
las  pncdiceiur ,  cum  honor  saecuii  conteronaiur,  ci 
Chrisli  gloria  speretur  :  cum  luxus  et  ebrietas  relin- 
quaiur,  eicorpus  jejuniis  pnrgeiur;  cum  avarili.-i 
vincatur,  et  largiiio  exercealur;  cum  Virgines  cor- 
pus  suum  oderint ;  cum  Viduse  fuisse  virgines  m» 
luissent;cum  confessores  viiam  suam  detestenlur  : 
cum  mori  mnrtyribus  sit  oplabile.  Et  hoc  lotum  sa 
gittse  istx,  id  est ,  doctrinae  et  adhortationum  verb.. 
pra^tilerint,  quse  emissse  eos  qui  liis  adversabanlui 
conturbanl  :  cuin  cessante  regno  eorum ,   Chrisii 


configuntur  :  nou  sinc  maxima  ratione  spiritalis  in-  B  r^gni  exspectatio  pisedicalur. 


telligcntia;  ita  dicilur.  Et  quidem  jam  ct  alius  psal- 
nius  liis  paria  signiflcal,  cum  ait :  Praparant  montet 
in  virluie  Itia,  aecinclut  potentia  (PtaL  lxiv,  7).Ad- 
ventu  enim  Domini  confracta  et  obtrita  diaboli  po- 
teslas  csl,  cum  fldei  sanctorum  horoinum  subjectus 
esl  :  non  qtiod  nnu  adhuc  poteniix  sux  maximas 
habent  vires,  sed  per  id  quod  utcumque  subjectus 
csi,  prxsenlis  subjectionis  condiiione  ullioni  et  poe- 
nx  legitim;c  prxparatur  :  ut  nunc  per  hanc  eamdem 
siibjcctionem  virtule  Dei  tactus  funiet,  licet  nondum 
totus  uraiur :  sed  per  id  quod  interim  fumare  po- 
luii,  et  uri  posse  nosceudus  est.  Uritur  non  ille  t:in- 
tuin,  sed  et  omnes  ejus.  Non  uni  tantuin  prxparatus 
hic  ignis  cst,  Domino  dicente  :  Abite  in  ignem  aeter* 


i4.  Manus  DeiChrittut,—Sed  ei  ex  alto  manus  Do- 
niini  emittitur.  Manum  autem  Dei  Dominum  nostrum 
Jesum  Christum  signiOcari  in  Spiriiu,  non  obscura 
doclrina  est.  Pcr  eum  enim  facia  sunt  omnia.  Ei 
scripium  legimus,  Manus  enim,  inquit,  mea  auxilia- 
bitur  ei(Pi.  lxxxviii,  22)  :  quia  perrilium  Dei  homn 
assumptus,  laqueis  inortis  et  judicio  iniquae  damna- 
lionis  per  gloriam  resurrectionis  eripilur. 

i5.  Aquee,  populi  perituri,  —  Sequitur  enim  :  Eripc 
medeaquit  nmttit.  Aquas  populos  dici,  usitata  co 
gnitio  est  (ut  etiam  per  Esaiam  dicentem  (viii,  7) 
docemur,  Propter  hoc  ecce  Dominus  inducet  tuper 
vot  aquam  fluvH  vaiidam  el  multam,  et  regem  Atsyrio- 
rum)f  quoriim  virtus  alque  vita  in  abolendum  flnem 


num  ,  qiicm  prxparavil  Pater  meus  diabolo  et  ange-  q  exemplo  aquae  iransfluentis  elabitur.  Ut  hic  idem 


lis  ejus  (Matth.  xxv,  4i).  Hi  ergo  monies  tactia  Do- 
niino  fumabunt. 

i2.  Dei  (/or/nita dtspergifur.  --Dissipabunturetiani 
(d)  per  coruscatas  coruscaiiones  :  lumen  scilicet  eo- 
rnin  de  quibus  dictum  est  :  Vot  estis  lumen  mundi 
(Matih.  V,  i4),  non  ferenles.  Domini  iiamqiie  adven- 
tus,  tamqiiam  fOlgur  ab  orienle  usque  in  occidenlem 
apparens  intelligetur  (Mattli.  xxiv,  27).  Sed  iiiterim 
coruscationes  inultae  suui,  id  est,  apostolicae  prasdi- 
cationes,  et  splendnr  doctrinic  Dei,  quas  condensnra 
illnm  et  conspiratam  dseinonum  virtutein  corusca- 
tionis  luce  (e)  dispergil. 

i5.  Fidelium  doctrina  a  regno  suo  deturhatur . -- 
Sngiitse  etiam  emissx  couturbabunt  eos.  Memiuit 
eadein  qnorjue  prophelin  ct  loco  alio  harum  sagilta* 
rum  :  Sagiti»,  inquil,  parvulorum  facl»  sunt  plagac 

(a)  Particiiln  ciim  hic  non  conjnnctioiiis.  iit  in  vul- 
g.itis  expriinebalur,  scd  praposilionis  habet  ratio- 
«em,  quasi  i««a  citm  Christo  descendente^  secus  vero 
deinceps. 

(h)  Quia  niminim  iu  laiebat  forma  Dei,  ut  oculis 
carnalibiis  non  appareret  nisi  forma  servi.  Hinc  intel- 
ligcre  est  qunmodo  |iluribus  in  locis  Chrislus  gtoria 
donatiis,  salva  carnis  substantia,  praedicelur  loius  in 
formn  Dei.  ,       j  o  ^ 

(c)  Poslrema  editio  Pnr.  prsclulit,  quod  apud  Bad., 
Er.  ei  Lips.:  cum  tamen  id  quod  fumat  uratur,  deinde, 
etc.  Nobis  magis  probatur  leclio  ins.  boc  cst,  cum 
/ainus  uslionis  iiidex  sit.  Quia  autem  ignis  cuin  para- 
tur,  eliam  fumat  antc  qiiam  ardcat ;  hac  similitudine 


Propheta  ait  :  Perierunt  sicut  aqua  praeierfluens 
{Psat.  Lvii,  8)  :  quia  natura  earum,  cessante  incre- 
mento  roaris  in  quod  feruntur,  eximitur.  (/)  Et  de 
manu  iniqua  filiorum  alienorum.  Dei  enim  esse  desii- 
terant,  dequibus.diclumest,  Filii  alieni  inveterave- 
rnni  (Pt.  xvii,  46) :  et  quibus  diclum  est,  Vot  e  dia- 
holo  patre  ettit  (Joan.  viii,  44). 

16.  Dextera  eorum  qui  iniqua,  —  Sed  non  solum  11- 
lii  alieni  sunt,  Dominuro  suum  non  recipiendo,  sed 
etiam  id  qood  sequitur,  Vers.  8  :  Quorum  ot  locutum 
ett  vanitatem.  Vanitas  oris  et  (g)  confessionis  fuit  illa, 
qua  diclum  est :  Not  non  hahemut  regem^  niti  CiBta- 
rem  (Joon.,  xix,  i5).  Regem  enim  saeculi,  id  est  va- 
nitatis,  populus  in  regnum  setemuro  electus  elegit. 
D  Et  dextera  eorum  dextera  iniquitatit.  Iniqua  dettera 
esi,  cum  palmis  csedit,  cum  virgis  laniat,  cum  cala- 

putai  Hilarius  demonstrari  inchoatam  daemonum  pce- 
nam,  qua  interim  legilima  eoriiin  ultio  prxparatur. 
Fiimti4 eniminterim arsun  aliquandot^tits prttparatur, . 
inquit  in  ps.  Lxiv,  n.  9. 

(d)  In  ms.  rorutcata  corutcatione  :  qnodad  Chris- 
tuin  referriqueat,  hac  nimirum  inteHigentia :  Qui  modo 
lumeii  apostoloriim  nou  ferunt ,  quanto  magis  tunc 
Christi,  cum  apparebit  sicut  fulgur  ? 

(e)  h\  vulgatis,  ditperget.  Praeferirous  curo  ms.  dit- 
pergit,  quia  sermo  cst  de  eo  quod  nuno  fit ,  donec 
succedat  Chrisli  coruscatio. 

(f)  Cum  videlicet  ad  solam  tui  aholitionem  utque  ad 
maria  deferanlur,  iit  habet  tract.  ps.  lvii,  n.  4. 

(g)  Tia  ms.  Tn  vulgnlis  autem,  confutionit. 


851 


SANGTI  HiURII  ERSCOPI 


m 


mo  callidit,  cum  coronam  spineam  coqiptat.  cumA     19*  AUud  ob  induUam  ianctis  judicaiuii  pote$taim. 


clavQ  manu«  ac  pedes  figit,  cum  fel  aceto  a<Uniscet, 
cum  oronia  iniquitatis  opera  conaummat. 

i7.  Cwticum  novumt  gentibus  ob  novam  Dei  noii- 
tiam,  --^  Po6t  qw»  potenter  a  Domino  gesta  atque 
perfeeta»  novo  nobia  gloriosie  yicioric^e  erit  cantico 
concinendum.  Ait  enim«VE|is.  9 :  Deu^  Q17  canticum 
nqvum  cmiabo  liifif  fmtterio  iecackorda  psallam  libi. 
Et  qund  hoc  novum  canlicum  &it,  contuendum  eyt. 
PlurDS  auiem  novum  caniicum  canianies  psalmi  re- 
pertunlur.  Nonageaimua  enim  ei  quintus  psalmus  ita 
ccepit :  Canlaie  Po.mino  eaniicum  ttov«in,  cantaU  Dor 
mino  omni$  iftr^  :  6t  rursum.  Annuntiule  inter  fen- 
te$  gloriam  ojus^  in  omni  pop^h  mirabUia  eju$  :  Qi 
rur^um,  Commoveqtur  a  (acie  eju$  omni$  terra,  dicite 


—  Ganiat  ei  centosimus  quadragesimus  nonus  psal- 
mus  canlicum  novum.  Ei  cur  sit  boc  caniicum  no- 
vum,  mox  Propheta  stthj^cil,  dicens,  Ezaltabit  nuiii* 
iueto$  in  $alutem,  Extultabnnt  sancti  in  ghria^  lata- 
buntur  in  cubilibu$  $ui$.  Et  e:^ultatione$  Dei  in  gutiure 
eorum^  et  giadii  bi$  acuti  in  manibu$  eorum^  S18  ^ 
faciendam  vindictam  in  iiattontfruf ,  increpatione$  in  po- 
pulisy  ad  alligando$  rege$  eorum  in  manici$  et  compe- 
dibus^  ei  nobile$  eorum  in  vinculi$  ferrei$ ;  m  facinnt 
in  Ui$  iudicium  con^criptum^  gloriahcec  e$t  otnnibui  ^gnc" 
ti$  fju$  (Ps«  cxux,  4  et  $€qq.).  HoccaMticum  novuai 
est,  Pei  saiiQtos  judicii  xteriii  suinere  potestaiem. 
Sancti  enim,  secunduni  Aposiolum»  mundum  jiidi- 
cahunt  ( I  Cor,  vi,  i  ).  ||oc  igiiur  iiovum  cantaiur  a 


in  nationibut,  Dominu$  regnabit.  Hoc  canticum  no-  B  UOhis.  ullio  iu  naiiones,  arguitio  in  popuios,  maoics 


vum,  quod  omni^  teru  canial,  quod  jam  non  inlra 
i\j4»»  (a)  limhoa  atquei  fines  cognitio  ejus,  qui  om- 
nia  cr^aviii  esae  celebratvr ;  quod  ]am  inier  gentes 
gloria  Qei  invisihilis  nvtiuiaitir«  quod  omnes  pairiae 
gentiMipi  laiidaiionem  bonoris  deUii,i  cpniiieiitur » 
quod  in  nat;onihus  |>eus  regpaturtts  p$ienditi\r«  Ko- 
vum  hoc  iuter  t(4  errores  i^ecuU  c^nticum  est,  et 
errantibus  ante^  gentihuainopinatus  (tic  ttymnus  e&t : 
per  quem  Ueua  invisihUis,  inoorporeits,  «^ternus,  et 
justi  M\m  it^dex,  et  \m^^  ?^ternitatis  rex  es$e  catv- 
tamr, 

18.  Altetum  ^  mtrahHm  Chri^i  re^urrectionem' 
—  Esi  et  uonagetiimua  sepiimtt»  p^ln^u^  c^utiCfUiYi 
novtim  oantjnnsi ;  ^a^t^te  (hmino  canticum  naoi^m, 


ei  compedes  regum,  ct  nohiliuin  vincula  ferrea,  et 
con^cripti  in  eos  judicii  sententia. 

!2Q.  Pifl/(atttm  decachordum.  Rege$  regni  Det  con- 
ipr/ec.  —  Quod  eiiam  in  bt\ius  psalmt  iiqvu  c^iicp 
simile  cart(a(ur  ;  Om  cantionem  novam  cantabQ  tibi, 
in  p$alterio  decachordo  p$aHam  tibi,  qui  da$  $alutenL 
rcgibnv.  la  decacltordo  igjtur  psalterio,  id  csl,  vei 
quQd  decem  chordarum  tUud  psalterium  sii,  vel  quod 
decem  verhorum  organo  atque  gestis  cantio  nova  isu 
caniaiur  ;  vel  quod  liomo  ipse  deoem  quibusdam 
chordis  manihusac  pedihus  ei^tentus,  perfectus  spi- 
rilalium  operum  suorum  ge$iu  moiuqi^e  &ic  psalbi, 
ui  caiitionem  novam  banq  caniet.  Yers  \0.  Qui  dn$ 
$atvkUm  regibu$ :  refihiis  quihu^  dictum  est,  Yenite, 


qma  mirabilia  fecik  flomin^$.  Mi  nf^sciaan  idpircq  sit  C  b^in^dt^li  Polrts  mei,  po$$idete  |2r<P|>(tra't«m  xobi$  rc 


cauiico  nuvo  cantandum,  quia  mirahili^  Deuii  (eci^. 
Oliin  (6)  coelum  pulciterrimum  atquo  iipmQlJiile  pia* 
uet,  olim  in  eo  ^stra  iuderesais  officioiHtttl  sHoruip 
cursibua  perseverant,  elim  tompur^  aliernu  e.t  ind^ 
mutabili  reeui«u  temperantur,  olim  terrn  «nouis 
fruciihus  dtves  est,  olim  bomo  maxime  mirablle  opue 
Dei  nascitur :  et  si  ntbil  postea  [)ieua  mirahilei  cum 
h»o  oreavit  a^jeeit,  quaero  quod  novum  c^uticum  ob 
miratuiia  l^cta  cantanduro  sit.  Et  non  diu  nos  psalmus 
patiiuf  erraro.  Ob  qu»  entm  mirahilia  nuvum  c^n^ 
ticum  oantai^t,  oatendlt  dicens  ;  Uberm/t  ^m  dex* 
tera  ^u»  tt  kr^Qkium  $anotum  eju$,  Notum  feat  Do^ 
mintti  $atutar^  $Mum  ante  con$pectum  f^tium  (P^oi. 
iQ¥ii,  1  e(  i).  Hoe  novttm  canticnin  est,  hoc  rtiirahile 


gnum  a  conslitntiork^  mut\di  {tfatth.  wv^  ^  ) :  (jui 
nohiles  ligabunl,  qui  rcges  maiiicis  el  troippedihus 
congiringciit ,  qui  iudicahunin  argiteiti,  vindi<'a- 
bunt. 

21.  Qf^ri$li  iiberatio,  $alu$  regum.  —  Et  quomQiio 
^alus  regibus  deiur,  osiendit  :  Q<(>\  iR^uit,  ti^erat 
Pavid  ^ervum  tuum :  eum  nempc  Uavid,  de  qno  liic 
idetp  liher  ei^  persoiia  Dei  pairls  alip  jjisalmo  pro- 
pheial :  Poitit  adjutoriwn  $uper  poten{en\^  et  exattavi 
electum  de  plebe  mea,  Inveni  David  tervnm  meum, 
olep  $ancto  meo  unxi  eum.  Manu$  enim  mea  aj^txiliabitut 
ei.  lp$e  invocabitf  Pater  meu$  e$  fu,  DeH$  meue^  $us' 
ceptor  saiutis  mea^,  Et  ego  primqenitum  pcnam  eum, 
exceltum  $uper  omnes  xe^e$  terrce.  Et  $ede$  e;Ks  sicm 


Deiest:  quod  liberaviteum  dextera  ejus,  quod  sibi  ipsi  P  soiin  conspectu  nMo,  et  ^ic^t  lunq  perfecta  in  astemum 


salutem  virtua  sua  tribuit.  Poieaiaiem  enim.  inquit, 
baheo  animam  meam  ponendi,  ei  poiesiaiem  haheo 
animam  ipea(n  resumcndi  {Joan,.  x,  18).  Noi\  exieriip 
egutt  uoigenitus  Dei  (iliua  ad  aalvandum  bomiitem. 
in  qup  nasci  voluit ,  auxilio,  et  {f.  sed)  in  glorla  pa- 
ternae  n^jestaiis  mapens  sua  in  se  psus  est  poiestnie: 
per  q^am  resurrectiopi^  gloriain  salu^re  ^uum  no? 
tuin  geniihus  fecil,  cum  in  eo  natur»  siix  carnem 
in  »tern%  salulis  substantia^n  transrorinalam  esse 
cognoscunt. 


et  testis  in  cceio^  pdelis  {P$.  lxxxvui,  20  et  $eqq,).  VA 
rursum  in  psalmo  eodem  cx  persona  ejus  .id  Patrem  : 
Sicut  jurasti  David  in  veriiate  Hia,  memor  eUo  Domfnt 
opprobrii  servi  /tti,  quod  continui  in  sinu  meo  muttanim 
gentium.  Quod  exprobraverunt  inimicitui  Domiue^quod 
epcprobraverunt  commutatioaem  Chri$ii  tui  {Ibid.,  50  d 
^eqq.].  Opprpbria  multarum  gcntiitnt  in  sinum  suum 
David  bic  unus^  excepii.  Ipse  enim  peccata  no$tra  sus- 
cepit^  et  infirmitate$  nostras  portavit ;  livore  eju$  noi 
lona^t  «ttmttt  {E$a.  liii.  5).  lu  dum  bic  Da?id  tihe- 


(a)  In  ms.  iibro$  atque  finee. 


{b)  Hoc  est ,  |afp  ab  antiquis  ae  prlmis  tempe- 
ribus. 


8X3  TRACTATUS  IN  CXLIV  PSALMUM.  854 

raiur,  et  legi  moriis  exiinilar,  saius  quoque  regibus. A  siiterit,  aPtcrnitatem  lamen  illis  qui  his  recte  uteatur 

impeniel  :  qui  cohaeredes  nos  Filii  sui  in  ipso  anto 


dalur.  Ipse  esi  enim  primogenilus  ex  mortuis  (Co- 
lois.  I,  f  8).  Et  ul  in  Adam  onine$  nwrimur,  ila  et  in 
Chmto  omne$  re$urgemu$,  ( I  Cor.  viii,  22.)  Liberalio 
ergo  ejus,  salus  regum  est.  Regnabuni  enim  confor- 
mes  glorix  suae,  per  assnmptam  ab  eo  natura;  nos- 
trae  (a)  conjunclionem,  rursum  omnes  in  naturse  ejus 
communione  mansuri. 

619^2.  Eripitur  ergoliic  David  degladiomaligno- 
rum.  Spiritum  enim  Jesus  posuil  cum  voluit :  nec  ex- 
speciavit  ui  animam  impressum  vulnusemiiteret.  Jus 
animsc  ejus  manus  irreligiosa  non  babuit.  Ait  enim, 
De  gladio  nuUigno  erue  me.  Qunmquam  enim  exnni- 
mis  jam  corporis  latus  miles  transfodenl  {Joan.  xix, 
3i) ,  usus  est  ministerio  sscviiiac  :  canlerum  potestas 


constitulionem  sxculi  elegit,  qui  erit  Deus  omnia  in 
omnibus  :  (6)  ipsi  gloria,  laus,  honor,  virlus,  impe- 
rium  Patri  in  Fiiio ,  Filio  in  Patre  et  in  Spiritu 
Sancto,  et  nunc  et  semper  et  in  omnia  sxcula  saecu- 
lorum.  Amen. 

PSALMUS  CXLIV. 
Laudatio  ip$i  David, 
Exaltabo  te  Deu$  meu$  el  rex  meu$ ,  et  beuedicam 
nomen  tuum  in  $wcuium  et  in  $asculum  $(Bculi.  Per  tfii- 
gu(o$  620  ^^^^  benedicam  te,  et  laudabo  nomen  tuum 
in  $€eculum  et  in  $(eculum  $asculi,  Magnu$  Dominu$ , 
et  laudabili$  nimi$ ,  et  magniludmi$  eju$  non  e$t  fini$, 
Ceneratio  et  generalio  iaudabit  opera  tua  ,  et  potentiam 


spirilus  emiltendi,  causam  violandai  in  se  aninisc  non  B  ^uam  pronunliabunt.  Kt  magnificentiom  maje$tati$  tu(e. 


reliquit. 

23.  Fal$a!  felicitoti$  opinio  reprobalur,  —  Consum- 
mat  deinde  canlionem  novani  nov%  conressionis 
bymno,  terrena  judicia  et  sxcularium'  bonorum 
gaudia  falsa  condomnans ,  cuni  ait  :  Quorum  o$ 
locutum  e$t  vanitatem  ,  et  dexlcra  eorum  dexlera  int- 
quitati$  ;  Vers.  12-15  :  Quorum  fiiii  $icut  noveila 
pianlaiio  stabilita  in  juventule  sua.  Fiiice  eorum  com- 
po$it(B ,  eircumornaUB  quomodo  $imiiitudo  lempU,  Et 
proniptuaria  eorum  piena  ,  eructantia  ex  hoc  in  iilud. 
Ores  eorum  fetosas,  abundante$  in  egressibus  $ui$  :  6o- 
ve$  eorum  cra$$oe,  Non  est  ruina  maceriw,  neque  tran$' 
itus,  neque  ciamor  in  plnleis  eorum,  Beatum  dixerunt 
popuium  cui  hac  $unt :  beatus  popuius  cujus  Dominus 


et  sanctitatem  tuam  ioquentur^  et  mirabiiia  tua  narra- 
bunt.  Et  virtutem  terribilium  tuorum  dicetit ,  et  mag- 
nitudinem  tuam  narrabunt.  Memoriam  abundantice  stca- 
vitati$  tua*  eructabunt^  et  juslitiam  tuam  (Infra^  juslitia 
tua  exuitabunt,  Miserator  et  mi$ericors  Dominus^  et 
(Infra  abest  et)  patiens  et  muitce  misericordias,  Suavi$ 
Doniinu$  univer$i$,  et  miseratione$  eju$  super  omnia 
opera  eju$.  Confiteantur  tibiDomine  omniaopera  tua^  et 
$ancti  tui  benedicant  te  (Infra,  confiteantur  tibi),  Confi- 
teantur  tibi:  gloriam  regni  tui  dicent,  et  polentiam  luam 
ioquentur  :  ut  nolam  facianl  fiiii$  hominum  potentiam 
tuam^et  glorianimagnificentice  regnitui.  Regnumtuwn 
regnum  (Infra  non  repetitur  regnum)  omnium  urcu/a- 
rum  :  et  dominalio  tua  in  omni  generatione  et  progenie. 


Deu$  €ju$,  Et  ha:c  sunt ,  quantum  arbitror ,  hujus  C  ^if^^^i^  Dominus  in  verbis  $uiSy  et  $anctu$  in  omuibu$ 


srrculi  bona  communi  universorum  beala  judicio , 
res  sxculi  loqui  alque  agere,  rapere  aut  emere  ho- 
nores ,  sub  pretio  falso  dilescere  ,  gloriari  in  adnltae 
setaiis  liberis ,  quoruni  efnorescentes  anni  noveilac 
exsuliationis  Ormitate  confidant,  opiarc  speciosi  cor- 
poris  filias,  atque  eas  in  modum  templi  damno  inu- 
tili  pecuui»  iiigenlis  ornare ,  mulliplicaiis  borrea 
fructibus  rumpere ,  quac  congestas  opes  in  promp- 
tuaria  alia  angusla  hisquaein  se  conduniur  eructent, 
geminaiis  quoque  oves  fetibus  velle  ,  quas  egressas 
nullus  ferne  occursus  imminuat,  delectari  boum  suo- 
rum  sagina ,  circumsepta  etiam  domorum  (irma 
prsebere,  ne  transeundi  per  ea  cuiquam  sitpoloslas; 
non  flere,  non  lugcre,  non  gemere,  sed  prospero  fe- 


(Infra  addiiur  operibu$)  sui$.  Suffutciet  Dominu$  om- 
ne$  qm  corruunt  (lufra.  $ulfulcit^ruunt)^ei  corrigit  (In- 
fra,  erigil)  omnc$  eliiO$.  Ocuii  omniumin  te  $perant,  et 
da$  (Infra,  Domine  et  tu  da$)  escam  iiiorum  in  tempore 
opportuno.  Aperis  tu  manum  tuam,  el  impie$  omnem 
animam  bcneplacito.  Justu$  Dominu$  in  omnibu$  viis 
$ui$  :  et  $anclH$  in  omnibu$  operibus  $ui$.  Prope  e$l 
Dominus  omnibus  (Infra  abesl  omnibus)  invocaniibu$ 
enm^  omnibus  invocantibus  eum  in  veritate.  Voluntatem 
timeniium  se  ftuit  (ln(r2i,  faciet),  et  orationem  eorum 
exaudiet,  et  saivos  faciet  eo$,  Custodiet  Dominu$  omne$ 
diligente$  (Infra,  cu$todit  Deus  diiigente$)ip$um,  et  om- 
nes  peccatores  disperdet,  Laudationem  Dei  (Infra,  Do- 
mini)  loquetur  o$  meum  ,  el  benedicat  omnis  caro  no- 


llcilaiis  sux   cursu  nutla  adverssc  calamitatis  mo-  J)  men  sanctum  ejus  in  scecuium  et  in  scecuium  $(vcuii. 


lestia  impediri.  Bealum  Inmc  populuni  cui  boBC  es- 
senl  dixerunt  :  sed  Propheta  scit  falsam  esse  hujus 
beatiludinis  opiiiioneui.  Quid  enim  hxc  tot  el  tnnta 
sa^culi  bona  ad  vitam,  qu;c  morte  intercipienda  esset, 
acquireul?  El  ideo  qui  populus  bealus  esset,  oslendit 
dicens,  Beaiu$  populu$  cuju$  Dominus  Deus  eju$,  Deus 
ille  Dominus,  qui  cum  superiora  bxc  terrena   prx- 


TRACTATUS  PSALML 

1.  Chri$tu$  hoc  psaimo  nomine  David  iaudatur,  — 
Absolutus  est  Psalmus ,  Dei  lantum  laudibus  occu- 
paius.  Sed  et  titulus  ipse  solam  coulineri  in  psalmu 
prsedicationeni  Dei  edocei.  Ad|ecto  autem,  secundum 
grsccitatis  consueludinem,  nuuc  quoque  ut  in  cxteri^ 
aliis  pronomine  ,  osiendit  illum  David  islo  laudanle 


(a)  Bad.,  Er.  et  Lips.  eonditionem  :  quod  et  prse- 
lulit  posirema  editio  Par.  Retinenius  cum  prima  et  • 
ros.  conjunctionem,  id  esi,  socieiatem ;  sic  enim  ba- 
beiur  in  psal.  lxvii,  n.  37  :  Mirabiiis  ergo  in  $ancti$ 
Peu$  exi,  quo$  cum  couformet  giotiae  corpori$  $ui  fece^ 
rit,  per  $e  qui  mediator  e$ty  etiam  in  unitatem  patemm 


maje$iati$  assumel :  dum  et  in  eo  per  naturam  Pater 
est,  et  ille  rursum  per  societatem  carnis  in  nobis  est. 

{b)  Sifigularis  est  h»c  clnusiila  per  doxologiam 
toiius  Tiiniialis,  cum  caeteri  Iractatus  solius  KUil 
benedictione  claudi  soleant. 


m 


SANGTI  HILABII  EPISCOPI 


850 


laudari.  Et  quis  liic  sit ,  quem  psalitius  bic  iaudet ,  A  Patre  laudari  :  et  cum  ex  substantise  simllitudine  le 


clamant  omnium  lemporum  omnes  propheliae,  ut  liic 
ipsc  Propheta  saetpe  dc  eo  iia  coniesiaius  est :  Sedei 
tua  Deut  in  scBculum  tascuU ,  virga  wquitaiu  ,  6S1 
virga  regni  lui,  DilexisU  justitiam,  et  odisti  iniquitatem ; 
propterea  unxit  te,  Deus,  Deus  fut<s(Psni.  xliv,  7  ,  8). 
Ct  rursuin  :  Et  adorabunt  eum  omnet  rcget,  et  omnu 
gentes  tervient  ei.  Erit  nomen  ejus  benedictum  in  swcula^ 
ante  solem  permanet  nomen  ejus.  Et  benedicentur  in  eo 
omnes  tribus  terros  ,  omnet  gentes  magnificabunt  eum 
{Pt,  Lxxi,  il  ,  17).  Hujus  igilur  laus  caiilalur  lioc 
psalmo,  ex  cajns  persona  dictum  meminimus,  Ego 
aiitem  constitulut  tum  rex  ab  eo  tuper  Sion  montem 
tanctum  ejut.  Dominut  dixit  ad  me,  Filiut  meus  es  tu^ 
ego  hodie  genui  te,  Posce  a  me,  et  dabo  tibi  genles  hce- 


proprietate  naturac  alter  in  altero  sii,  et  ambounum 
sint,  et  qui  vidit  Patrero,  videat  et  Filium,  (tubaud. 
meminisse  debemus)  non  dilTerrc  quis  ex  duobas 
laudari  existimetur;  ctim  ulrumque  sibi  invicemet 
virtutis  aique  operum  similitudo,  et  indifferentis  na- 
turac  ex  CM  ^^^^^  ^^^  genita  et  Filio  Deo  nala  di- 
viiiitas  unum  eos  esse  te^tetur. 

4.  In  eot  qui  Dei  providentiam  aut  anima:  negmit 
immortalitatem,  —  Cceptus  ergo  ila  psalmus  e^t, 
Vers,  i  et  2  :  Exaltabo  te  Deut  meus  el  rex  meut,  d 
benedicam  nomen  tuum  in  tceculum  et  iit  tceeulum  mb- 
culi,  Per  tingutot  diet  benedicam  te,  et  lavdabo  nomen 
tuum  in  ttpcutum  et  in  tceeulum  tasculi.  Ratio  et  Tirtos 
prophelicx  magniloquentix  per  intentam  audicndi 


reditatem  tuam,  el  potsettionem  tuam  terminot  terrw,  B  diligcntiam  noscenda  est.  Ait  enim  :  Exaltabo  te  Deut 


Reges  eos  in  virga  ferrea  (Ps.  ii,  6  et  seqq,),  Cujus 
regni  pcrennitalem  Dantel  ita  conlestalus  est,  dicens: 
Et  in  diebus  regnum  illorum  excitabit  Deus  coeli  regnum 
aliud,  quod  numquam  corrumpetur  usque  in  tcecula,  re* 
gnumque  ejut  alteri  poputonon  relinquetur :  comminuet 
et  ventitabit  omnia  regna,  el  hoc  regnum(subaud.^%Uh\\) 
in  Kternum  (Dan.ii,i4).  Et  rursum :  Et  ecce  cum  nubibus 
coeli,  ticut  filiut  hominit  venient^  et  usque  ad  vetustum 
dierum  pervenit^  et  oblatus  eU  ei,  et  datus  est  ei  prin- 
cipatut  et  honor  et  regnum  :  et  omnet  populi^  tribus  et 
linguce  tervient  ei^  et  potestatejus  potestat  perpetua  quce 
numquam  trantibit ,  et  regnum  ejut  non  corrumpetur 
(Dan.  VII,  13,  U).  Hicigiiur  rex  laudatur  per  isia, 
quse  psalmo  continentur :  Exaltabo  teDeut  meut  et  rex 


meus  et  rex  meut.  Miilli  Deum  per  ea,  qua*  ia  operi» 
bus  inundi  ab  co  instituli  cognitioni  nostrae  sunt 
subjecta,  inagnificant  :  sed  pauci  sunl,  qoi  regcm 
sibi  futurum  velint  credere,  duni  aut  curani  ne- 
gant  (a)  humanorum  operiim  Deo  esse,  aut  ad  con« 
solandani  eorum  qua)  impie  egerunt  conscientiam, 
prassumpia  animae  et  corporis  abolilione ,  nolunt  di« 
vinum  in  bonos  et  malos  constitutum  esse  jiidiciaai. 
Sed  propheta  hinc  praedicandi  Dei  sumit  exordium, 
quod  sibi  res  sit.  Sed  el  nunc  quideni  nomen  ejos, 
qiii  sibi  rex  atque  Deus  sit,  ob  exspeciationem  regni 
benedicil,  cum  ait  :  Benedicam  nomen  tuum  in  seecU' 
lum,  Sed  quia  scit  se  gratiam  Deo  aique  regi  sao, 
etiam  luin  cum  in  regno  ejus  maneat,  debere;  qoia 


metM.etperillud,  Sanctitui  eonfitebuntur  tibi,  gioriam  G  demutata  caduci  corpotis  sui  infirmitate,  depoisoque 


r^^ni  tui  dicent,  et  potentiam  tuam  toquentur.Notam  fa- 
ciantfiUit  hominum  potenliam  tuam,  et  gloriam  magni" 
ficentioB  regni  tui,  Ilegnum  tuum  regnum  omnium  tcecu- 
lorum  ,  et  dominatio  tua  in  omni  generatione  et  pro- 
genie. 

2.  Dei  ad  admirationem  inttituimur, — Etquamquam 
hic  ob  xterni  regni  gloriam,  qua  sanctis  conregnan- 
tibus  ipse  regnabit,  laus  Deo  prophetae  confessione 
canietur;  tamen  ita  laudationis  ipsius  rntio  et  ordo 
dispositus  esi,  ut  ea,  quac  de  eo  dicta  sunt,  ex  sensu 
communis  intelligentix  praedicentur  :  ut  in  quantum 
humani  sermonis  consuetudo  permittit,  de  immensa 
illa  et  incomprehensibili  Dci  natijra,  licet  non  ad 
perrectain  cognitionis  veritatem,  tamen  ad  admira- 


ininiica^  inortis  imperio,  regi  suo  conformis  et  coas- 
icrnus  adsistat  :  adjecit,  et  in  tceculum  uecuii,  id  es(, 
in  illo  saeculo,  quo,  habilu  saeculi  hujus  exemplo, 
(b)  jam  ut  ssDCulum  sxculi ,  xlcrnitatis  successione 
renovabitur. 

5.  Benedictionit  et  taudit  diurimen.  Utrumque  sem- 
per  debemut  Deo,  —  El  in  hoc  quidem  saeculo  qo^ 
qtie  benediceiis  Deum  potest  non  semper  in  benedic- 
tionis  officio  permanere,  duni  (c)  aut  luciu  impeditur, 
aut  meiu  occupatur,  aut  xgritudine  anxius  detioetur; 
et  aut  torpcscente  aniino,  aut  ingrato,  in  benedic- 
tionibus  Dei  muius  esi.  Sed  perrectio  propbetalis  fidei 
ab  isiius  inodi  infirmitaium  demuiationibus  liberaest, 
dicens,  Per  tinguios  diet  benedicam  te.  Nullum  va« 


tionem  nos  ingenlis  illius,  quae  ejus  est,  virtutis  in-  D  cuum  habei  teinpus,  et  dies  ei  nulla  est  oiiosa,  quin 


stituat.  Possuinus  eniin  euin  maxiine  quantum  in 
nobis  est  admirari  :  cogoosci  auiem  a  nobis  quantus 
ipse  est  non  poiest. 

5.  Patrit  aut  Filii  laut  ett  mutua.  —  Verum  cum 
In  omni  psalmo  simplex  Dei  et  absoluta  laudatio  est ; 
meminisse  debemus  Patrem  in  Filio,  et  Filium  in 

(a)  Ita  affectus  videlur  Tullius,  ut  hoc  verum  esse 
voluisset;  cuin  de  Siratone  praemittens  lib  iv  quaest. 
Acad. :  Ipse  autemsingulat  mundi  partet  pertequent, 
quidquid  aut  tit,  aut  fiat,  naturatibut  fieri  aut  faetum 
etse  docel  ponderibut  et  motibut ;  exinde  stibjicit,  Sic 
ille  el  Deum  opere  magno  liberat,  et  me  timore.  Quit 
enim  polest,  cum  existtmet  a  Dio  te  ciirari,  non  et  dies 
et  noctetdivinum  numen  horrere*  Si  hxc  gcniiii^  de 


seinpcr  in  benedictionum  confessione  versetur.  Ac- 
cidil  autem  frcquenter,  ut  de  quibus  bene  loqui  pos- 
simus,  laudare  eos  non  possimus.  Abstinere  a  molo, 
benediciionc  dignum  est.  Sed  solum  malum  non  ad- 
mittere,  non  habet  landem,  nisi  mali  abstinentiam 
ctiam  gloria  boni  opcris  consequaiur.  Et  beneficium 

Dei  providentia  iiicertus,quidsentire  debet  christiah 
nus,  ciii  certo  constat  opposita  senlcntia  ? 

(b)  In  vulgatis,  jam  in  toecuiunu  Reciius  in  ms.» 
jam  ut  smculum,  Sic  in  psal.  cxviii,  n.  7  :  Ait  enim 
tcecuium  sascuti,  tamquam  temporis  tempus,  quod  sue- 
cedenie  quadam  vicissitudine  hujus  sotcuU  saecuium  tU 
futurum. 

(c)  \n  ins*  aut  ioco  impeditur. 


857  TRACTATUS  IN 

quidem  in  nos  hcncdiccre  possumus;  quia  nalara 
exigit,  non  oblrectare  nos  iiiis,  quoruro  benevolen- 
tia  coiifovemur  :  sed  si  ei  aliis  vitiis  adspersi  sunt, 
nosiro  quidem  commodo  benedicunlur,  sed  veri  jii- 
dicio  non  prxdicantur.  Perrectio  autem  Dei  nihil  in 
8c  esse  patitur  pro  purte.  Nam  ut  benedicius,  ita  et 
laudabilis  est ;  habens  et  ex  his,  quibus  benelicentia 
in  nos  sua  utimur,  benedictionis  nostrae  confessio- 
nem,  et  ex  perfectarum  in  se  virtutum  admiratione 
prxconium.  Ob  quod  benedicturus  per  dies  singulos 
023  propheta,  eliam  id  adjccit,  El  laudabo  nomen 
tuum  tn  icecuium  et  in  teeculum  sosculi  (a)  Gum  bene- 
dictum  laudat,  et  laudat  in  saeculum  sacculi ,  in  nullo 
prophelsc  orficium  iiiflrmum  esi,  nec  benedictionc, 
nec  Iniide,  nec  tempore. 

6.  Prima  laudandi  Dei  ratiOf  ejus  in(inita$,  —  De- 
hinc  sequitur,  Vers.  Z  :  Magnm  Dominus,  et  lauda- 
Hlis  fiimis,  et  magniludinii  eju$  non  est  finit.  Hacc  Dei 
prima  et  prsccipua  laudalio  est,  quod  nihil  in  se  me- 
diocre ,  nihil  circumscriplum,  nihil  cniensum  et 
magnitudinis  sux  habeat  ei  laudis.  Yirtus  ejus  opi- 
nione  non  clauditur,  locis  non  continetur,  nominibus 
non  enuntiatur,  (emporibus  non  subditur  :  artus  ad 
id  sensus  noster  est,  ingenium  helies  est,  sermo  mu- 
tus  est.  Finem  magnificentia  ipsius  nescit :  et  aliquam 
ementiendi  se  opiniouem  immensa  magnitudo  noii 
patitur.  Extenta  ubique,  extenta  semper  est,  hanc 
habens  infinitatis  sux  laudem  :  c.Tterum  omnem  in- 
telligentiam  iiiflnitx  hujns  in  se  qualitatis  exce- 
dens. 

7.  A  quibus  landandus.  —  Et  quia  hxc  vel  im- 
mensai  inaguitudinis  coguiiio,  vel  luudalio  operiim 
Dei  noii  omnium  geniium  e^t;  qnibus  a  constilutione 
n^.undi  vita  et  sensus  ruisset  fuiuraque  essct,  conse- 
qucnter  subjccil,  Yers.  4  :  Generatio  et  generatio  lau' 
dabit  opera  tua.  Non  utique  generationes  ct  genera- 
tiones,  qu»  et  temporibus  et  gcntibus  multae  ntque 
advcrsx  sunt  :  sed  generatio  qnsc  nb  Abrahum  {b) 
coepil,  qux  per  signum  circumcisionis  dcpuiatur  in 
Lcgein  ;  et  generaiio  qux  renovaiur  in  Christo,  qu» 
ex  docirinis  prupheticis  ad  fldem  evangelicx  jusiifl- 
cationis  instruitur.  Harum  igitur  generationum  pro- 
priuin  esl,  Dei  opera  laudare. 

S.  Laudandus  Deus  quia  in  factis  potens.  —  Lau- 
duri  opera  Dei  non  alia  ratio  adinonet,  quam  quod 
omnia  ab  eo  potenter  efTccta  sont  (c)  :  quia  prseco- 
nium  habeat,  non  aliquid  cgisse,  sed  polenler  egisse. 
Et  ideo  subjecit,  Et  potentiam  tuam  pronunlia- 
bunt, 

(a)  Ms.  Mic  ac  prima  editio  Par.  cum  benedicit,  cum 
iaudat  in  scecutum,  etc. 

(b)  Non  quod  velil  Hilarius  antc  Abraham  defuisse, 
qui  Dei  opera  laudarent,  cum  passim  doceai,  inman" 
datis  Dei  jam  a  scsculi  institutione  perrcctum.  Hxc  aii  - 
lem  diserie  declarans  in  ps.  cxviii,  n.  8,  snbjicit,  /n 
hac  enim  semita  et  Abel  cucurrit ,  et  Seth  ifutitit^  et 
Enoch  placuit,  et  Noe  reservari  meruit,  et  Melchise- 
dechf  etc.  Noquc  vero  illi,  nisi  Deum  ejiisque  opera 
laudaiido  placuerunl.  Hoc  igitnr  tanlum  sibi  vnli, 
generationcm  ac  populum  peciiliareni,  qiii  Dcum  lau- 
darcl»  ab  oevo  Abraboe  CiPpisse  srgrcgari. 


CXLIV  PSALMUM.  858 

A  9.  Magnificus,  —  Sed  potentia  operum  ea  demum 
praedicanda  est,  (d)  qnx  magniflcentise  exxquelur 
operantis  :  ut  poteniis  magniflcentise  potens  intelli- 
gntur  operatlo.  Ub  quod  consequilur,  Vers.  5  :  Ma- 
gnificentiam  majeslatis  tuee. 

iO.  Sanctus  seu  beneficM.  —  Sed  magnificentia ,  si 
quod  in  se  est  tantum  sibi  habeat,  habet  admiraiio- 
nem,  non  habet  laudem  :  et  otiosa  aliis  est  potentis 
operatio,  nisi  pcr  operantis  sanctitatem  usum  aliquem 
ex  se  illis  qui  Inudabunt  et  admirabunlur  impertiei. 
Ex  quo  competenier  hoc  scquitur  :  Et  sanctitatem 
tuam  loquentur,  Et  sanctitas  quidein  jam  bona  est, 
neque  tantuni  sibi  proflcit :  iieque  hoc  quod  ex  so 
cst,  intra  usum  coinmodi  proprii  consumit.  Nam 
etiam,  ad  provocandam  iii  se  aliorum  beneflcentiam, 
B  sanctilalis  624  ofliciis  sese  ipsa  comroendat.  Scd 
nihildese  dignum  admiratione  prdcslabii,  si  sibisola 
sil.  At  vero  hoc  propriuin  est  ei  admirabile  sancti- 
tatis,  cum  hoc  quod  iii  se  est,  in  usuni  aliorum  qui- 
bus  est  sancta  concedat  :  ipsa  aliquo  non  egens,  nisi 
forte  per  benevolentiam  co  taniuin,  ut  se  alius  uia- 
tur.  Ad  id  crgo  quod  dictum  est,  Et  sanctitalem  tuam 
loquentur ;  merito  subjccit,  Et  (e)  mirabilia  tua  narrn- 
bunt. 

11.  Malis  lenibilis,  —  Et  inirabile  quidem  est, 
isanctitatem  nihil  sibi  proQcienlem  in  usum  aliena: 
beatilodinis  exuberare  :  sed  niirabilius  est,  sancliia- 
tem  plenaro  esse  (/)  tcrroris ;  iic  si  non  indiscrctam 
se  utentibus  aut  abundnniibus  prxstct,  dum  bonis  ac 
malis  promiscua  est,  ei  tamquam  ex  naturoe  necessi- 

G  tatie  se  prsebens,  admiraiionem  non  habent  sanciiia- 
tis.  Et  idcirco  mox  subdidit,  Vers.  6  :  Et  virtutem 
terribilium  tuorum  dicent  :  ut  sanctitaleni  loqueiites, 
et  mirabilia  narrantes,  dicant  quoque  tcrribilium 
virtutein ,  roedia  adinirniione  ini.er  sanciiintem  alque 
terrorem,  dum  ci  terror  suavis  ct  lerribilis  suavitas 
admirabilem  facit  et  terrorem  suavem  el  terribi- 
lem  suavitaiem. 

12.  Magnus  sine  modo,  Bonus  semper  et  abundan-' 
ter.  —  Ob  quod  ingcntem  Iianc  admirandde  tcmpera- 
tionismagnitudinem  propheta  inlelligens,subjecit,  Et 
magnitudinemtuamnarrabunt,  MagniiuJinisenim  infl- 
nitasest,  in  Deoquod  icrribile  estsuave  essc,  et  quod 
suave  cst  esse  terribile.  Mnguiludo  auiem  non  habct 
modum :  ne  si  moderata  sit,  jam  mngnitudo  non  sit  pcr 

D  id,  quod  modo  non  caret.  Ui  crgo  propiise  admiratio 
sanctitatis  atque  lerroris  in  inagnitudinis  su9e  infinita- 
teconsisiat  (y) ;  roansura  esi  elsemper  el  abundans, 
nectemporc  deflnita  neccopia.  Et  idcirco  counexuii, 

lc)  In  Tulgalis,  qui.  Rectius  in  ms.  quia. 

(d)  Edili,  qucemagnificenliam  exequatur  operantis  : 
emendnntiir  e\  ms. ' 

(e)  Origenes  apiid  Corderium  mirabilia  interpre- 
tans  mfractifa  quas  in  beneficium  quorumdnm  fiunt, 
hunc  Hilarii  Incuin  non  inediocritcr  illustrat.  Sancti- 
tatem  loquunlur  populi,  qu;c  miraculis  sibi  comperia 
fueric. 

(f)  Apud  Bad.,  Er.  et  Lips.  erroris,  nisi  non,  eic. 
corriiptc.Tuiii  etiam  apud  Par.  retenlum  cst  nisi 
non.  Totus  tiic  locus  jam  emendalur  ex  ms. 

(g)  Sic  prinia  editio  Por.  cuin  ms.  Cxlcrce  aulemy 


SANCTl  HILARIl  EPISGOPl  8G0 

Menmiam  abundantm  iuamtalis  tm  eruc-  A  terrorem  sanclilas,  et  terror  temperel&anciilaiein. 


859 

Vers.  7 

tabunl :  quia  nec  memoria  oblivione  iiitercipiiur,  nec 

abundantia  per  inopiam  delraliitur. 

13.  BomiaUm  DeijusiUia  moderaiur.  —  Tenuit  au- 
lem  ordinem  prophetn  orationis ;  ul  mcmoriam  et 
abundantiam  suavitaiis,  condiiione  et  moderaisc  et 
conservaisc  magniiudinis  lemperaret,  dicens,  Et  (a) 
jutiilia  tua  exsullabunt,  Infinila  quidem  est  memoria 
et  abundaniia  suavitatis;  qiiia  nequaquam  Deus  aut 
obliviscilur  esse  suavis,  aut  de^init ;  sed  infmitatem 
memorise  atque  abundanlise  jusiitia  inlerjecia  mode« 
ralur.  Moderatur  autem  non  prasl)endi  modo,  sed 
ulendi :  dum  quod  per  abundnniiam  et  memoriam 
Oci  semper  aequis  omnibus  palet,  id  ab  iniquis  uiendi 
indignitate  non  capitur.   Sanclitas  Dei  iler  populo 


i4.  JustitiaDeifniserieor$f  ei  nuuricordiajusia^non 
sic  hominum.  Palientia  Dei  erga  peecatores.  —  Et  jus« 
litia  quidem  {iupple  bomiuum)recla  at(]ue  uiilis  esl ; 
sed  tamen  eadem  ipsa  aliquando  prxdura  est ;  iia 
ut  sibi  utibonitate  non  liceat,  dum  pro  divcrsitale 
judlcii  decornendo  quod  justum  est|  fit  severa.  Scd 
Dei  juslilia  juslitinc  non  coxquatur  humanas.  Neque 
enim  uaiurae  Icgi  subdita  est,  per  qnam  est  lex  sta- 
tuta  nalurae  :  ut  necessitatem  non  habeat  bona  non 
esse,  cum  jusla  sit.  Habet  Dei  juslitia  miserandi  ¥0< 
Innlateui  :  neque  tamen  per  miserandi  vdluntatetn 
ita  a  se  erit  demut:)ta,  ne  jnstitia  sii.  llumana  au« 
tem  jusiitia  soletin  id  devenire,  ne  mi^^ericors  sii  ;et 
misericordin  ilase  prirslnre.nejusta  sit.  Misericordia 


suo  diviso  mari  pra^buit  ( Exodi  xiv,  2i  et  seqq,) :  B  euim  (c)  nnn  erit,  si  miserabiliter  inopi  calumnianti 


sed  eadem  sanctiuset  lerribilis  fuit  virtus,  cum  in- 
grcssis  in  ipsum  iler  impiis,  ubi  fuorat  saius  religio- 
sorum,C25i^i  poena  conslitit  impiorum.  Gircum« 
staut  alios  firmitate  muri  hoUdaix  iindsR,  alios  refus3 
ipsa;  illae  quae  consliterant  absorbcnt.  Ad  istos  pela- 
gus  naturam  siiam  nescit ;  hos  pcr  naturam  suam  pu« 
nit.  Ad  istos  ex  mari  terra  esi ;  isiis  quod  crat  mard 
est.  Horuin  salus  sauclila«^  e<i ;  horum  mors  terror 
esi.  Aut  cum  trihus  pueris  in  camino  caniantibus, 
circumslantes  flammisquas  illi  iioii  scnliimt  adu* 
rmiiur,  illis  in  roris  bumore  iguis  temperaiur,  bos 
exsostuaos  ignis  amburit.  Ipsxinius  exiraqneflammso 
sunt,  quarum,  pro  diversilave  meritorum,  ct  deficit  a 
se  natura,  necdeficit.  Nam  qund  esl,  nianct  ergaeo^ 


jus  opuleiitioris  invideas,  si  feminae  lacrymas  viri 
pro^feras  contumeli;c,  si  caici  convicia  non  putes  ar- 
giienda.  Atyero  e  contrario  miscricordiAm  iuslUia 
non  tencbit,  si  furem  unius  nummi,  ut  furem  ingen- 
tis  thesauri  plectas;  cum  tamen  in  uno  niimmo  the- 
smrum  babuerii  qui  amisil :  ut  adolescentem  tn  nno 
tanlum  et  eodeni  infami  ndulierio  irreiitum,  pari  in 
morte,  ut  plurium  adulteriorum  artlflcem,  (d)  posna- 
rum  quseslione  vexabis ;  cumtamen  crimen  sit  mnr« 
tis  in  utroque.  626  ^^^^  ^^^^  istiusinodi  iropcr- 
fectam  faciunt  et  miscricordiam  et  jusUtiam  huma- 
nam;  Dci  aulem  jusiitiam  misericordem  pracstai  cri- 
minnsornm  poenis  indnlta  |  atientia.  Qui  cum  contra 
morem  humanx  inipatientinc  non  festin.-^t  punin\ 


ignis  esseqiios  urit ;  et  quod  {b)  non  est,  neccsse  est  C  miseratus  est :  tenens  jnstitiaiii  in  poena,  posi  luise- 


ricordiain  non  proficieule  paiicntia ;  liahens  miscri- 
cordiam  in  poenn,  post  pnlicniiam  (e)  exserendo  jus- 
titiam,  Non  eniiu  Deus  rapit  humnnorum  crimiiium 

flrmnt.  Hunc  legis  tam  severas  primum  anctorein 
multi  faciuiit.  At  enm  ante  Gonstantinnm  vigmssc 
non  inficias  ierii,  qui  apud  Euscbium,  lib.  iv  Uisi, 
fccl.  c.  17,  edit.  Val.,  legcril,  Cvm  llrbicius  Ploie- 
m(Bum  adsupplicium  duei  jnstisset,  Lueius,.,  sic  Ur- 
bicium  aUocuius  est  :  Quid  raiiiii'  f i4,  ut  hominem  n«^ 
que  adutterii,  neque  stupri  convicium,  nec  homicidam^ 
n^cfurem...  condemnnveris?  Plolcmaiu»  aiiipm  M.  Au- 
relio  imperanle  pa«siis  est   :  jam  liim  igilnr  tnoriis 

rua  plcctebanlur  adulteri.   Ita    auctor   pa^sionis 
Viiiceniii,  in  Aciis  sincer.  Mart.»  pas,  3lii.  n.  o, 
.M....  v..v».««.w...«K>Mfff(^fi».  inlcr  crimina,  qua»  capilalihns  poenlsoDnoxiaeranf, 

V\  ii-"'T*^  j— "  V..  v»»...«f..^  Mf  •f^f«.  ,         .^  adullcrium  recenset.  Iii  iisdem  acii?,  pag.  141,  Aehn- 

(c)Hicautadjic^iendum,aulsubmteIligenduro4i«(a.D,i„j  j^ar^         consulari  Dccii  imperaioris  pr«fecio 

sibi  juhenti  ,  Aul  Mcrt/ica,   aut  morere^  respoudei ; 


in  his  esse  qiiibus  ros  cst.  Atquc  ila  magnitudinem 
memoriac  ci  sanctitntis  Dei  juslitia  sola  rooderatur ; 
cum  per  jiistitiam  Dei  ad  iuitiuos  atque  justos,  el 

mensura  est :  quod  nequit  slare  cum  proxime  dictls, 
non  habet  mo(iiim,  etc. 

(a)  Ediilf  justitiam  tuam,  grmco  textu  ct  ms.  refra- 
gnntibus. 

(b)  Vocahula,  non  e$t,  desiderantur  in  prius  vulga. 
lis  :  supplentnr  ex  ms.  Posl  illa  siibitiielligcndiim, 
nempe  ros,  Potest  et  lola  phrasis  sio  inverii  :  et  quod 
esty  necesse  esl  in  his  non  esse  quibus  ros  e$t,  11 1  enim 
Iiabeiiir  lib.  x  de  Trin.  n.  44  :  Naturam  suam  in  his 
et  corpora  et  ignis  amittit ;  nam  neque  illa  uruntur,  ne- 
que  ille  urit  :  et  lame»  in  ceeteris  in  nalura  sua  est  et 
ignis  et  corpus ;  nam  circumstanles  ardent^ 


Mox  apud  Bid.,  Er.  ct  Lips.  :  si  (eminos  lacrymis  viri 
prceferas  conlumelias :  minusad  rcm. 

{d)  Kdlli^  poena,  non  qucestione :  emendaniur  ex  ro- 
dice  Micincensi ,  ciijus  lectionem  conflrmat  God. 
Tbeod.  I.  IV  :  quorum  appetl,^  ubi  sancilur  ut  aduUeru 
crimen  quasstionibus  adltibitis  approbetur;  atque  ita 
sacrilegos  uupliarum  tmquam  manifestos  parricidas 
insuere  culco  vivos,  vel  exureri,  judicantem  oporteut. 
Eidcm  sufTr.igatur  cclcbris  Hicroitymi  epislQla  xlix  , 
demuUeresepiiesicta^sxciheo  iuscripta,  quia  niulier 
innoccns  uua  cum  juvene  adulterii  accusata  totics 
pcrcussa  est,  cum  juveuis  malens  se  reum  fateri, 
quam  diuturnos  acerbissimae  qua^stioiiis  crnciatus 
perferre,  capile  truucatns  esset.  Ambrosius  quoquc, 
lib.  de  Inpsu  Virg.  consecr,  c.  5,  n.  xx,  innuil  mor- 
tis  poenam  in  adulteros  decrctam.  Deinum  Justinia- 
nus  Novella  cixxxiv,  c.  iQi^  Goustantini  constitutio- 
nem  de  poen^  adu(teria  inOigeada  prubat  atque  coa- 


Jus  pMicum  punit  scortalorem^  adulterum^  furem, 
corruplorem  sexus  virilis,  maleficnm  el  honncidam, 
Horum  si  reus  sum,  anle  vocem  luamjam  ipse  mo  coh^ 
demno.  Ad  hxc  Arnobiiis,  lib.  iv,  contra  gciitcs  deo< 
ruingentiiiumadulierin  exprobrnns,  Homines,  inquit, 
aduUerio  legibus  vindicant^  et  camtalibus  eos  ofieiuui 
pcems,  quos  in  aliena  comprthenderint  fasdera  gemalis 
se  lectuli  expvgnalionedeiecisse,  Postremo  Aiigu^linus, 
lib.  111  de  Giv.  Dei,  c.  5,  uli  ait  :  Antiqui  Homani.., 
aduUeras  feminas,  quamvis  aliqua  damnatione,  non  ro- 
men  niorie  pleciebant;  significare  videtor  aliuni  apud 
posteriores  moretn  ohiinuisse.  Neque  necesse  estino* 
iicainus  antiqua  legc  cautum,  Dcut.  xxii,  22,  ut  adul- 
ter  ei  adulicra  morie  punireniur. 

(e)  Hic,  ul  et  alias,  iu  vulgatis  subistitutumerntrxer- 
c^ndo^ 


861  TRAGTATUS  TN  CXLIV  PSaLMUM.  862 

occasioncs,  ncqiic  lamqiinm  infirmiiatis  nostraa  na- A  dominatui  intelligat  co.Ttcruam.  Atqnc  it:i  c(>girnio 
turxqiie  ncFcius,  ipsiim  illud  ad  pcennm  erroris  et     Dci  iuopcribus  e^t 


peccrati  nostri  tempus  (a)  invadit  :  sed  dissimiilat  et 
differt,  et  poeniteniix  solatium  dilaiioiie  ultionis  ex- 
spcctat;  suavem  se  omnibus  pr.Tslnns,  dum  per  mi- 
Fericordiae  ei  jusiiii.x'  modiim,  temperandae  severita- 
tis  indulgenti:c  se  reservar. 

45.  Mi$eri,  prcecipuum  Dei  opu$. — Hoc  in  Dcoprac- 
cipuum,  hoc  in  potente  Inudandum  :  non  coclum  fe- 
cisse,  quia  polens  est;  non  terram  funda.^sc,  quia  vir- 
tus  est;  non  annum  astris  lemperasse,  quia  sapiens 
est ;  non  hominem  animnsse,  qiiia  vita  est;  non  mare 
in  accessus  ac  dccessus  movisse,  quia  spiriius  csl : 
sed  misericordcm  esse,  qui  jusiiis  esi ;  Fed  miseran- 
tem  esse»  qui  rex  est;  sed  dissimulantem  esso,  qui 
Deus  est.  Ad  id  eiiim  quod  dicluin  csi,  Ju$titia  tua  B 
exsultabuntj  tnnqu.iin  necessarium  seqiiiLt^r,  Vers.  8 
el  9  :  Miserator  e*  misericors  Dominu$  e$ty  patxen$  el 
mnUos  mi$ericordi(e,  Suavi$  Dominu$  univer^is^  et  i/jj- 
$eraiiones  ejus  super  omnia  opera  eju$,  Qiiod  enim  po- 
lens  cst,  nalurae  sux  virtus  cst :  quod  autem  misc- 
ricors  est,  saluiis  nosinc  prorectus  est.  Et  pliis  cst, 
non  suis  uii,  sed  nliis  pnrstitisse  qux  sua  sunt :  at- 
que  ideo  pr.rstal  c.utcris  Dei  opcribus  misericordia, 
quia  magniOca  ejns  operatio  viriuiis  sua:  re$est,mi- 
scricordia  vero  ejus  usus  alicnus  est. 

46.  ImmortQlitati$  no$trce  probatio.  —  Ob  quod 
tamqunm  in  apice  Ipse  divinarum  ob  misericordiain 
laudum  Propheta  consislens,  debitum  Deo  honorcm 
veluii  publicx  confessionis  ostendii,  dicens,  Vers. 
10' 15  :  Confiteantur  tibi  Domine  omnia  operatun,  et  C 
$ancti  tui  confiteantur  tibl.  Gloriam  regni  tui  dicent^  et 
polentiam  tuam  loquenmr  :  m  notgm  faciant  filii$  ho" 
minum  polentiam  tuam^  el  g^loriam  magnificentiae  627 
regni  tui.  Regnam  tuum  omnium  ^a^culorum^  et  do- 
minatio  tua  in  omni  generatioue  et  progenie.  Digniis 
propheiica  mngniloqucntla  ordo  dictorinn  est.  Opcra 
Deiim  confiientur  :  qiiam  magninciis  enini  sit,  ope- 
rum  ei  crealur»  magniflccntia  confiiclur.  Sed  con- 
fiientur  etsnncii,  quihus  rex  esse  dignatur.  Gloriam 
rcgui  eloquunlur  :  nc  ignorata  non  desidereiur  usu- 
ris.  Magnificciitiam  quoqiie  glorix  regni  Dei  nun- 
tiant :  ne  despcrelur  xterna.  Dominatiis  eiiam  in  ge- 
nerationem  et  generationem  osiendilur  :  (6]  ui  se 


sanctorim)  orOcium  in  dootiina 
e^t,  proplietioo  Ui^us  in  pr.Tdicniione  est,  regni  gloria 
in  xternitate  dominatus  est,  doininatus  ;uterniia$  eos 
nccesse  est  hnbeat,  in  quos  agatur  asiernus. 

17.  &a»etitu$  operum  Dei  verborum  firmat  fidem,  -— 
Atque  nd  id  spebus  fldelibus  expetendum,  adliortatio 
Prophcta;  continuo  suhjecta  est :  Fidelit  Dominu$  in 
verbis  $ui$^  et  $anetu$  in  omnibu$  operibu$  $ui$,  Ver- 
borum  fldes  forle  nutaret,  nisl  sanciitas  operibiis  es- 
sel  admixta.  Atque  ita  sanctitas  in  operibus,  fldem 
coiifirmai  in  verbis  :  ut  de  saiicti  flde  in  promis^ls 
non  ambigas,  ciijus  lanctiiale  utaris  in  rebus.  Si 
enim  8:inctuin  esse  Deum  intelligiinns  per  id  quod 
nasciinur,  vivimus,  aliinur,  et  copiis  oiiinibus  huma- 
ns  naluras  congruis  abundamus ;  sanciilas  ita  (f.  Istn) 
esse  non  poiest  infldelis  lii  dictis. 

18.  Poenitenles  suffulcit  Deu$,  —  Scit  autem  Pro- 
pheta  esse  et  aliud  sanctliaiis  Dei  opus,  In  eo  qiiod 
seqiiltur  :  Suffutcit  Dominu$  omnes  qui  ruunty  et  (c) 
erigit  omnes  eli$o$.  Adest  omnibus  Del  sanctitas,  ct 
se  humanis  anxlliis  non  subtrnliit.  Sed  servnt  etinra 
nunc  Justiilae  ct  misericordlx  (d)  Proplieta  raiionem. 
Sufl^ulcit  eniin  Dominu<,  iioncollapsos,  sed  cadenles. 
Uuos,et  sl  trahat  proniis  nniurae  lapsus  in  casuin, 
poeniicnlia  tamen,  qu.-c  auclor  esidesinendi,  ne  pc- 
ni  tiis  Jam  (e)  ceciderinl,  sistet,  In  lapsu  sufTulcit. 
Rucre  enim,  non  riiisse,  pulest  in  Id  conflrmatuni 
esse  ne  rueril. 

19.  Eli$o$  per  fragilitatem  aut  crvorem  erigit. —  Sed 
eterigunturallisl.  Diflerlautcm,  viextcriorecoHidi,ct 
rui$se  suo  casu.  Alliditurnamque  ille,  quem  per  dia- 
boli  instinctum  calens  .Tias  prxcipilavit  in  casiim, 
qiiem  ignoratio  compulit  iu  errore,m,  qiicm  fraudii- 
lentis  usa  blandiliis  natnrae  inOrmiias  cgit  in  cri  • 
men.  Hic  potius  elidiiur,  qiiam  llle  qui  voluntntc 
permanscrit,  (f)  quem  hic  viiiorum  usus  ohleclei, 
quem  non  popniicat  admissi.  Habet  enim  ve- 
nm  apiid  Peum  solaiium ,  pocnituisse  de  gcstis  : 
nec  tempernmenlo  severitatis  indi^num  est,  quod 
per  adniissi  dolorem,  affecium  iia  profltetur  in- 
viti. 

20.  Qmw,  ^i  mpQri$  et  amws  bona  a  Dao 


(a)  Hoc  e^t,  non  stntim  punit,  atque  erramus  aut  D 
pecc:innis.  seu  ut  hahetiirin  p^nl.  cxxviii,  n.  8  :  Son 
inter  exordia  kuumnai  iniqmtatis  promplu$  ad  peenam, 
sed  d^ftiuendi  a  criminib^$  ser^m  lic^t  voluntatem  pec- 
catori$  exspectaus, 

(b)  Ediii,  iil  se  dominnlui  subjicial  coceterno  :  corrl- 
gnnlur  cx  lus.  Mic.  nisi  quod  in  eo  meiidosc  exsiat 
i/omina/tt.  Sic  raliocinniur  Hilnrius  :  Dominalu$  ater- 
Hita$  eos  nece$$e  e$t  in  selerniiate  habeat^  in  quos  cetet' 
nu$  agaiur  :  soieiniis  auiein  agitur  In  generalionem 
ct  geiMTatioiiem  :  illa  igiiur  generatio  coapterna  sit 
nccesse  esl.  Noii  enim  videiiir  ad  quid  referit  $e 
coastemam,  nlsi  ad  generalionem.  Idem  argumenlum 
poslremis  hiijus  tractatus  verbis  inculcalur ,  ex 
quibus  hic  dominatui,  non  dominatu  legeudum  H- 
que». 

(c)  1n  ms.  corrigit,  Habemus  quidem  initio  num. 
20  :  Cur  caden(e$  $uffulciat,  ^t  aUi$o$  corrigat :  at  iiUr 


merui  iilo  superior  ab  his  etiam  verbia  inchoaiur, 
Sed  et  erigtmtur  (^lli$i, 

(d)  lia  ms.  ac  piinin  cdilio  P.ir.  Ncqiie  in  noYis»i- 
ma  aehuit  pr;«ferri  prophetaiionem,  quod  m:ilc  npiid 
find.,  Er.  et  Lips.  oblinebat. 

(e)  Iii  vuignlis,  ceciderit,  ac  deinde  $i  $tel,  diiobns 
verbis.  Reciius  in  ms.  ceciderint.  $i$tet :  id  osl,  quos 
poenitenlia  sistet,  eosin  lapsii  sufiulcil  Deus.  Hxeniin 
du;c  propositiunes  pr.Tcipiia;  sunl,  quariiin  cnctene  tnn- 
tuin  siiiit  appeiidiccs.  Obiler  observare  est  dc  jioeni- 
tentia  hip  oici,  auctor  e$i  de$inendi ;  qiioniodo  in  ps. 
cxxxv,  n.  4,  et  in  cxxxvii,  n.  3,  de  conrcssionc  dic- 
tum  est,  prqfessio  e$t  de$inendi, 

if)  Edill,  quem  vitio$u$^  vel,  quem  vitii  usu$  :  ct 
inox,  habet  enim  veniam  et  apud  Deum^  elc,  cl  post 
pauca,  affeetum  profitetur  invtti,  sine  ita,  Corriguntiir 
aueioritate  ms.  De  peccaiore  qui  veniam  noQ  merc;]^- 
^ur,  vide  annotaia  in  ps.  cxl,  n.  8. 


8G3  SANCTI  niLARII  EPISCOPl  86i 

exipectanda.  —  El  cur  cadentes  suffulcial,  et  allisos  A  tes  Deum,  hocut  audiantur  orant,  ul  non  dominetur 

corrigat;  consequentibus  ducei,  diceiis,  Yers.  15      eorum  xierna  mors,  noti  in  interilum  perpetui  judicii 

et  16  :  Octdi  omnium  in  te  $peranl  Domine^  et  lu  das 

escwn  illorum  in  lempore  opporluno,  Aperi$  tu  manum 

luam^  et  imples  omnem  animam  benedictione.  Totis  ila- 

que  in  Deum  allisi  et  cadentes  oculis  adspeclenl : 

neque  quisquani  ita  de  se  confidat,  ut  non  sempcr 

cadere,  semper  se  vereatur  allidi.  Ab  illu  sperandum 

esl,  ne  casu  pericliiemur,  ne  allidamur  inOrmiiate 

nalurx.  Omnia  autem  nobis  viidi  subsidia  ex  ipso 

sunt  :  cum  ex  opportunitate  rructuiim  induUis  cibis 

vivimus,  cum  manum  aperiendo  animas  noslras  do- 

nis  spiriialibus  replei,  ei  cum  ex  virtutis  suse  fonte 

copia  in  nos  eorum  qiiie  sibi  beneplacita  suiit  exu- 

beiat.  Quod  ulrumque  in  iiis  qux  consequuntur  dis- 

cernit  ila,  Vers.  17  :  Justus  Dominus  in  omnibus  viis  B  eiiim  adliiic,  cuin  jam  tameii  taiidct.  Sed  cum  ille 


depulcntur,  sedsub  ciisiodia029  ^^'  ^"^*  ^i''^*  ^ 
quilur  enim,  Vers.  20  :  Custodit  Deus  diligenles  ip- 
sum.  Salvos  crgo  racict  eos  cuslodiendo,  (c)  id  Cbt, 
aelerni  regni  parlicipes  reservando  :  sed  eos  qui  et 
liiiiebiiiii,  ci  precubuntur,  et  diligent.  Deliinc  sequi- 
lur  :  Et  omnes  peccatores  disperdet^  qui  iiec  ut  homi- 
nes  timuerinl,  nec  ul  subditi  oravcrinl,  nec  utdunaii 
vita  mundpque  dilcxerinl. 

23.  Laudandas  semper  Deus.  Id  ab  omnibus  prtg" 
stari  optat  Propheta. —  Concluhil  autem  Propheta  ho- 
noris  dcbili  confessionem,  dicens,  Vers.  21  :  Lauda» 
tionem  Domini  loquetur  os  menm.  Laudusse  non  sufTi- 
cit  (subaud,  ei),  nisi  el  laudare  non  desinat.  Laud^ibit 


sttis,  et  sanctus  inomnibus  operibus  suis.  Justus  in  viis 
cst,  cum  innrmilatem  nosiram  in  aDiernum  regnum 
suum  confirinata  (/*.  confirmaiam)  donorum  spirita- 
lium  commnnione  deducit;  sanetus  auiein  in  operi- 
bus  suiSf  cum  universis  fruclus  in  lcmporum  oppor- 
tuniiate  suppcditat  :  sanctitatcm  suam  in  omniuin 
alimoiiia  docens,  jiistitiam  vero  in  replendis  lienepla- 
cito  aniinis  conservans. 

21.  Deus  ubique  toius,  quo  animo  invocandus.  — 
Post  qiiae  sequitur,  Vers.  18  :  Propeest  Dominus  in- 
vocantibus  eum.  Non  loiige  abcst,  qui  per  natune  susc 
virtutcm,et  ipse  {idett/nlciu)  ubique  semper  cst,  et 
totus  semper  et  ubiqueesi,  sccuiidum  illud  Apo&toli, 


iaudet,  omne  quo(|ue  ad  benedictioncm  Dei  huiiia- 
num  gcnus  adliorlatur  :  Et  benedicut  omnis  caro  no- 
men  sanclum  ejus.  Per  orUcii  sui  et  (idei  conslantiaro 
seinper  quidem  (d)  ille  laudabit :  sed  Propheta  et  cu- 
rat,  ui  omnes  Deum  benedicant,  cl  optat.  Non  cniro 
ail,  bcncdicenl,  tamquam  certus  sit  in  futuruni;sed 
ex  voii  affeclu  ait,  benedicant :  (e)  et  iliud,  potius  ut 
intelligcretur  opiare,  quam  contideret  sic  futurum. 
Deinde  benediciioncm  non  lemporariam  essepostu- 
lat,  sed  xtcrnam,  m  soecutum  et  in  saiculum  seeculi. 
Nobis  potius  oplanduin,  ut  in  aeternum  benedtcamus 
iCternum  :  quia  iii  xicrnum  benedicens,  JEierno 
illi  necesse  cst  maneat  coaeternus,  Doinino  scilicet 
nostro  unigenilo  et  pi  imogenilo  Dei  Glio  Jcsu  Chrisio, 


Quia  in  ipso  sumus,  et  in  ipso  vivimus  ac  moveinur 

(Act.  XVII,  28).  Prope  est  ergo  invocaniibus,  cum  C  q„i  est  benediclus  in  saecula  saiculorum.  Amen 

niliil  sil  quod  siiie  eo  sit.  Sed  quibus  invocaniibus 

propesit,  cx  subjectis  docet.  Omnibus  invocantibus 

eum  in  veritate.  Non  ex  otio  invocanlibus,  ncque  ex 

infidelis  ambiguitaiis  incerto;  sed  veruro  Deum  fidcli 

invocantibus  veritate. 

22.  Quo  fruclu.  —  Et  cnm  prope  adsit,  quid  invc- 
cantibus  se  in  veritate  iribuat,  demonsirat,  dicens, 
Voluntatem  timentium  se  faciet^  non  (a)  turpium  vo- 
luiitates,  neque  vitiosorum  cupiditales  Deus  facict ; 
sed  timentium  se  (suppte,  voluntales),  per  melum  in- 
nocentes,  per  ndcm  honeslas,  per  reverentiam  vc- 
recundas  :  it  voluntaies  non  otiosas,  neque  mulas, 
ncquc  spernre  aliquid  a  se  quodnm  contemptu  sileii- 
lii  dcdignantes ;  sed  quas  eloqiiatur  oratio,  quas  prc- 


PSVLMUS  CXLV. 

Psnlmus  David.  Atteluia.  Aggcei  et  Zacharics. 
Lauda  anima  mea  DoniinMm,  laudabo  Deum  (Domt- 
mm)  in  vita  mea,  psallam  Deo  meo  quam  diu  ero.  Wo- 
tite  confidere  in  principibus^  neque  (Infra,  abcst  ne- 
que)  in  fiUis  hominum,  in  quibus  non  est  salus,  Exitit 
sp':ritusejus,el  revertetur  (Infra,  eorum  etrevertentur)in 
terram  suam :  in  ilta  die  peribunt  omnes  cogitaliones 
eorum.  Beatus  cujus  Deus  Jacob  adjulor  ejus  :  el 
(Infra  abesl  ei)  spes  ejus  in  Domino  Deo  ipiius^qm  fecil 
ccelum  et  terram,  mare  et  omnia  quce  in  ei$  $unt.  Qui 
custodit  veritatem  in  $a!cutum,  facit  630  j^didum  in^ 
juria  patientibas  (\n\TA,  hisqui  patiunturinJHriam),d(:t 


ces  contestcnlur.  Et  idco  snbjecit :  Et  orationem  eo-  D  ^camesurient\bu%.Dominussolvitcompedito$,Dominu$ 
rum(b)  exaudiet.yo\\ivim  ergoea  a  Deo  fit,  quas  ^apieniificatccBcos.Dominusetigitatlisos(MT:i,elisos), 
voce  orationis  exaudilur.  Scd  quae  voluntas  iiet  oran-  Do^inus  ditigit  justos.  Dominus  custodit  advenas  (Infra, 
tiiim  ?  Et  salvos,  inquit,  faciet  eos.  Iloc  volunt  limen-     p^gfetylHm),  pupittumetiiduam  suscipiet,  et  vias  pecca- 


(a)  Sic  ms.  Editi  vcro,  lMr6/dorMm. 

(b)  In  ms.  exaudivit. 

(c)Cl.irius  h.cc  edisseiuniur  in  ps.  cxx,  n.  16  : 

Non  cnim  temporis  hujus  et  sa;cuti  est  ista  cusiodia 

sed  futuri  boni  exspectatio  est,  cum  exeuntes  de  corpore 
ad  introitum  iltum  regni  coslestis  per  cuslodiam  Domini 
/idetes  omnes  reservabuntur,  in  sinu  sdlicet  interim 

Abraha*  collocali quo  usque  introeundi  rursumin 

regnum  coetorum  tempus  adveniai.  Ilinc  proxime  pro 
custodit  Deus,  mallcinus  Dominus^  quomodo  habet 
psalini  textus  traciatui  pracmissus» 


(d)  Apuil  Bad.,  Er.  el  Lips.  ille  laudabilis :  prave. 
Tiiin  cxdem  cditioucs,  sed  prophela  hcee  curat,  Par., 
sed  propheta:  cura.  Elegantior  esi  lectio  ms. 

(e)  Edili  cum  ms.  til  itlnd.  Tum  Bad.,Er.,  Lins., 
ac  poslreina  edilio  Par.  siibsequens  ii<  removenl.  M.v 
lumus  loco  priiniu(  repoiierc  ei,  maximccum  inve- 
leribus  librls  non  rara  sit  liujusmodi  inutaiio.  Sic 
legenti,  post  etittud,  subinleHigendum  dixii.  Mox  pio 
quam  confideret,  noii  displiccrci  quam  confidere. 


865  TRACTATUS  IN  GXLY  PSALMUM.  866 

lorum  extcrminavit  (Infra,  viam exterminabit),  Re-  K^perandum,  — Posl  quae  Slullas  liominum  opiniones, 


gnabit  Dominus  in  saculum  ( Infra,  tit  cBternum  )  Deus 
tuus  Sion,  in  generatione  et  generationem, 

TRACTATIJS  PSALMI. 

i.  Tituli  pars  addita,  quare,  \ita  mitera  qui  non 
vita  nosira,  —  Eliani  liuic  psalmo  nddere  aliquid 
translatoribus  visum  est.  Nam  cum  Hebraeis  (a)  sola 
alieluiaf  sit  prxlala  confessio,  illis  placuit  Aggxum 
et  Zachariam  in  lilulo  anicrerre  :  lioc  eo,  ut  psal- 
mum  essc  prophelicum  nosceremus  :  quia  per  hos 
proplielas,  sub  quibus  xdificatn  rursuin  Jerusalcm 
csf,  ipso  illo  lum  tcmpore  ailcrn»  Jerus&lem  xdifi- 
catio  prx*dir^tur,  eliam  CTangelio  tcslante,  cum  in- 
gressuro  lempluin  Domiiio,  cl  numinulariorum  mcn- 
sas,  et  emenlium  acvendentium  negolia  subversuro  B  spirilu,clin  terram  corporibusdissolulis,cogi(atione8 


et  inanes  in  regum  nominibus  religiones,  quos  sibi 
deos  antiquitas  finxit,  redarguit  dlccns  :  Nolite  con- 
fidfre  in  principibus,  Vers.  5  et  4,  in  filiis  hominum 
in  quibus  non  est  salus,  Exibit  spiritus  eorum,  et  re- 
vertentur  in  terram  suam  :  in  illa  die  peribunt  omnes 
cogitationes  eorunu  Confidere  vetuit  in  regibus.  Et 
quibus  regibus?  subjecit :  et  in  filiis^  iuquit,  homi- 
num,  El  quibus  filiis  bominum?  quibus  non  estsalus, 
Et  cur  salus  non  sit?  osiendil  :  Exibit  spiriius  eo- 
fiim,  et  omnes  revertentur  in  terram  suam,  El  reversu- 
ris  in  terram  quid  crii  ?  In  iUa  die  peribunt  omnes 
cogitaliones  eorum  :  corruptas  ipsi  scilicet  originis; 
quia  esse  filii  hominum  persiiierunr,  nec  filii  Dei 
esse  voluerunt :  nullitis  quoquesalulis;  quia  excuntc 


(Matth,  XXI,  4  ,  5),  iU  scriptum  est :  Hoc  aulcm 
factum  esi,  ut  impleretur  quod  diclum  est  per  Za- 
chariam  propheinin  dicentem  :  Diciie  plim  Sion , 
Ecee  rex  tuus  venit  tibi  mansuetus^  sedens  super  asi- 
nam  et  puUum  noveUum  subjugalem  (Zacch,  ix,  9). 

2.  E(,  ut  arbitror,  liiijns  Jcrusalem  potius  et  Sion 
regem  psnlmus  osiemlit ,  qui  ita  coepil,  Vers.  2  : 
Lauda  anima  mea  Dominum,  laudabo  Dominum  in 
vita  mea,  psaUam  Deo  meo  quam  din  ero,  Sci(*nter  et 
de  propheta;  dociriiia  dictorum  ordinem  tenuit.  Pri- 
mnm  enim  eam  (animani)  hortatur  ad  laudem,  quae 
in  hanc  esl  constituia  nnturam,  ut  maneat  xterna. 
Tum  deinde,  quia  per  resurrectiotiis  donnm  glorifi- 
cato  corpore  totum  (scU.  corpore  ui  anlma)  se  ei  mc- 


eorum  corporeae  aique  lerrenae  cum  lerreno  corpore 
interibunt. 

4.  Quam  rectius  in  mundi  opilicem  speretur,  —  Sed 
ut  iia  in  isliusmodi  rcges  fiduciam  non  conferas,  in 
qnem  sperandum  esset  ostendit,  Vers.  5-7  :  Beatui 
eujus  Deus  Jacob  adjutor  ejus  :  spes  ejus  in  Domino 
Deo  ipsiuSf  qui  feeit  calum  et  terram^  mare  el  omnid 
qwB  in  eis  sunt;  qui  custodit  veritalemin  swcufum,  fa* 
eitjudicium  his  qui  patiuntur  injuriam.  Non  est  ca- 
duca  cogitatio  in  regem  istiusmodi  sperare  :  et  spes 
illa  non  inieri(,  qux  in  Creaiorem  coeli  ct  terne  ct 
maris  et  omnis  universitatis  hujiis  extendilur.  Hic 
sperandus  ndjuior  est,  in  qiio  dolus  non  est.  Nam 
cum,  secundum  prophctiam,  omnis  homo  mendax 


minerit  coxternum,  (amquam  de  futuro  confidens  C  si(;  veritatem  in  sxculo  solus  ille  cuslodit :  et  cus- 


ait  :  Landabo  Dominum  iii  vita  mea.  Non  enim  ea 
vita,  quGS  nunc  est  pcr  innrmilntcs  corporis,  sua 
est  :  ab  Adam  ;  namque  (b)  ista  coepit,  non  cum 
Adam  inclioata  esi,  qnam  non  vitam,  sed  mortcm 
c&se,  Apostolus  novil  dicens  :  Miser  ego  homo,  quis 
me  liberabit  de  corpore  mortis  hujus  (Rom,  vii,  24)  ? 
In  bac  ergo  vitn  stia  Deum,  qualis  priiimm  in  ho- 
mine  esl  (c)  inslilula,  631  laudabit.  Tum  lcMio  nc 
in  hoc  codem  nunc  corpore  irreligiosus  existimnrc- 
lur;  adjecil  :  PsaUam  Deo  meo  quam  diuero  (supple, 
in  liac  vita  miscra  ;  vid,  Prolog,  n.  49).  I»  omni  autem 
hoc  psalinorum  libro,  in  psaUere  religiosas  operalio- 
nescorporis  significari  meminimus  :  apia  et  consona 
corporei  molus  varietnte  placituri. 


todiens  veritatemy  judicium  lacit  oh  cos  qui  patiun- 
lur  iiijuriam.  Reatus  ille  esi,  qtiem  adjuvando  cx  Ja- 
cob  (d)  faciet  Israel.  Spes  ejus  aeterna  est,  quia  in 
Creatorem  coeli  ei  terrx  mnrisque  confidit.  Creaior 
aulem  horum  omniuni  hic  et  vertis  et  judex  est,  et 
veritatem  custodiendo,  et  fnciendo  jtidicium. 

5.  Esuriem  verbi  Deus  satiai,  Compedes  spiritales 
solvit.  Cascitatem  scecuU  fugat,  —  Neque  solum  judi- 
cium  facit,  sed  eliam  id  quod  sequitur  :  Dat  escam 
esurientibus.  Doniinus  solvit  eompeditoSy  Vers.  8  et  9 : 
Dominus  sapientificat  ccecoSf  Dominus  erigit  elisos^ 
Dominus  diligit  justos.  Dominus  euslodit  proselytum^ 
pupiUum  et  viduam  suscipiet^  ei  viam  peceatorum  ex- 
terminabit,   Hsec  quidem  ct  corporaliter  intelligere 


3.  In  regeSf  quosdeos  sibi  finxit  anliquitas^  non  est  D  non  otiosum  est :  sed  altius  nescio  quid  et  majus 


(a)  lia  ms.  Ediii  vero  soim  allelwo!,  Posset  quidem 
{erri  aUeluice,  ut  ab  llilarii  more  non  dissonans,  sed 
non  ita  solw^  quod  ad  confessio  refertur.  Qiiod  Aggoei 
ei  Zachario!  vocabula  ailinet,  testalur  Theodoretus 
ea  se  non  modo  apud  llebraium,  aliosve  interpretes, 
scd  nec  apud  LXX  in  h^xaplo  repcrisse. 

(6)  Editi,  ita  coepit.  Rectius  ms.  ista,  hoc  es(,  viia 
corporeis  cnpidilatihus  ci  infirmitatibus  misere  sub- 
dita.  Apposite  Augusliiius,  1. 1  Retract.  c.  10,  n.  5  ; 
Jpsa  enim  vere  ac  proprie  naiura  hominis  dicitur^  qua- 
lis  sine  vitio  primtus  condita  est. 

(c)  Iii  vulgatis,  constituta.  Elegaiitius  in  ms.  tii^fi- 
iMlfl,  in  qua  niniirura,  ut  explical  tract.  psal.  cxxxvi, 
num.  5  :  sine  cupiditate,  sine  dolore,  sine  metu,  sine 
crinune  vita  est,  Uic  vita  beata  sccundum  quid,  non 
per  omnem  inodum,  cum  primi  hominis  vita  compa- 


rntur.  Alias  enim  post  resiirrectionem  corporibiis 
nostris  dotes  passim  (ribuit  Hilarius,  quibus  Adam 
caruif.  Ea  autem  illius  hic  mens  est,  quae  Augustini 
lib.  1  Re(r.,  c.  ii,  n.  3,  ubi  ait :  Quod  dixi  (Hae 
autem  sanitas  tunc  firmissima  erit  atque  certissima^ 
cum  prisiinm  stabilitati  certo  suo  tempore  atque  ordine 
hoc  corpus  fuerit  restitutum)^  non  ita  dictum  putetur, 
tjuasi  non  sint  futura  post  resurrectionem  corpora  me- 
liorat  quam  primorum  hominum  in  paradiso  fuerunt ; 
cum  iUa  jam  non  sini  alenda  corporalibus  alimentis^ 
quibus  alebantur  ista ;  sed  pristina  stabiUtas  hactenus 
accipienda  est,  quatenus  (ggritudinem  ita  nuUam  cor» 
pora  iUa  patientur^  sicut  nec  ista  pali  possent  antepec* 
catum. 

(d)  lu  ms.  At  editi,  faeit  Israel,  et  mox,  ^i  in 
creatare. 


SCf  SANGTI  IIILARII  EPISCOrt  m 

Bt^.rmo  coinpleciilur.  Dat^  inquU,  eseam  esurieuiibus,  A  eliam  via  peccatorum  eiterralnalur.  Qnibus  Id  iiue- 


Videamus  quam  escam,  el  quibus  esurienlibus.  Et 
Ux  quidem  esc»  corporales  (a)  non  tum  semper 
prxbenlur  a  Dco,  cum  esuritur  «  nobis.  Annuum 
namque  earum  munus  682  ^^^  *  ^^  i^^^  ^^^^^  ^^"^* 
pus  proibeiJtur,  ut  intra  leinpus  ne  quis  csuriat.  Est 
igttur  alia  esuriiio,  et  sunt  aiiter  esurienles,  quibus 
csurieiiijbus  esca  pracbeiur.  Scriptum  namque  est  in 
Amos  propliela  (vui,  ii) :  Ecce  induco  famem  super 
lerram ;  nou  famem  panis ;  neqne  sitim  aqum ;  sed  for 
mem  ut  andiatur  verbum  Dei.  Haiic  igilur  escam  prs- 
dicalionis  esui  ienlibus  Dominus  impertit.  Qu£  eum 
in  cibum  fqerit  assumpta,  vincula  diaboli  resoWun- 
tur.  Ligavit  enim,  secundum  Evangelia,  decem  et 
oclo  annis  Abrabae  filiam  (Luc.  xiii,  16).  Gompedes 


ritum  demersis,  Jerusalem  sancti  iiiius  regis  civiias 
iiicoleiur :  non  ista  iitique ,  qnae  desolaia  et  sub- 
versa  profani  parricidii  luii  poQiias. 

7.  Qu(B  Sion  sedes  regni  Dei.  —  Goncludit  eniin  ila, 
Vebs.  40  :  Regnabit  Domiuus  in  eBltrnum^  Deu$  tuus 
Sion^  in  generationem  et  generationem.  Ubi  illa  Sion, 
in  qiia  regnatupus  est  Dominus?  Nisi  forte  in  ea 
(subaud,  regnaturos  es()  qnae  Prophetas  occidit,  et 
lapidat  eos  qui  ad  se  missi  suni?  Haec  utiijtie  liodie 
jam  non  est :  el  quomodo  Dominus  in  arternum  re- 
gnabil,  regni  sui  sede  subversa?  Sed  regnabit  !n  ea, 
quae  maler  coeleslis  est,  qit»  vivis  ex  lapidlbus 
cxstrucia,  ^3  ^*  sanctis  civibus  (/)  plena  pcr  ge- 
ncrntionem  legis  el  per  generationem  fidei  frcquen- 


({uoque  avariiia;,  libidinis,  ebrieuiis,  cibus  talis  ab-  B  labitur   a  domesiicis  Del  el  Doniini    nostri  Ji^sa 


solvil.  Et  al>soiuiis  compedibiis,  caecis  sapienliam 
prxstnt.  Si  de  corporaiibus  donis  Propbeia  loquerc- 
lur,  commemorassei  pntius  caecis  luinen  (b)  indul- 
liim.  Scd  quia  per  cibum  (c)  verbi  esurilione  de- 
puisa,  solvebanlur  compedes  saeculi;  eliam  cscciias 
sxculi  sapienUx  imperiiiione  depolliiur.  Aliuiur 
cnim  post  ingentem  famem  divinoe  cognilionis  spiri- 
lalibus  cibis  :  et  compedibus  quibtis  currere  ad 
«Tlerna  (d)  non  ginimur  absoluiis,  discussa  per  indul- 
lain  sapieniiam  csecilaie.  Grealorem  nosirum  oculit 
intelligenti^  coiituemur.  Desinit  ergo  fames  longa, 
compe<)es  graves,  caecilas  stulia,  et  id  quod  sequi« 
tur  succedii. 
6.  Pupilius,  —  AUisi  erigtintiir,  jiisti  diligunlur. 


Gbristi,  qni  est  benediclus  in  8.t;cula  sxculoram. 
Amen. 

PSALMUS  GXLVf. 
AUeluia.  Aggaii  et  Zachariw. 

Laudate  Dominum^  quouiam  bonue  mI  psaimus; 
Deo  nosiro  jucuuda  sit  laudaiio,  JEdificms  JerHsaiem 
Dominus ,  et  diiperuones  Israel  congregans.  Qui  sa» 
nal  contritos  corde^  el  aUigat  coniriliomee  eorum.  Am- 
merans  multitudinem  stellarum ,  et  omnibus  eis  no- 
mina  vocans.  Magnus  Dominus  imter^  et  auignu  v^Ims 
ejus ,  et  sapientios  ejus  non  est  mmmus.  Suscipieus 
mansueios  Dominus :  humilians  autem  peccaSoree  usqme 
ad  terram.  Incipite  (Infra,  Inchouie)Domimo]incoufeS' 


advenas  sive  proselyii  cusiodiuntur.  pupillus  et  vidui  C  *'*^»^' P««^^'''«  ^o  ^^^  incitluira,  qm  operU 


suscipituri  et  via  peccalorum  disperdiiur.  Qnisquis 
ille  est,  qui  modo  Dei  est,  elsi  noa  uniforme,  lamen 
proprium  liabet  munus,  ut  alUsus  (e)  licet,  si  noo 
esiiri^t,  si  non  compedilus  et  siullus  sit,  tamen 
crigi  possit  ue  jaceai  in  aeternum  ;  ut  juslus  ob  justi- 
linm  diligatur;  ut  advena  etsi  non  tamquam  justus 
diligiiur,  tamen  vel  ob  boc  qiiia  advenerit  reserve- 
tiir;  ut  pupillus»  quia  patrem  sibi  diabolum  abjura- 
verai,  exemplo  aposiolorum  non  orpbanus  rcliniiiia* 
lur;  ulvidua  suscipiatur  in  sponsam,-  posiea  quam 
sibi  in  Gbristo  conllxus  hic  mundus  est  ( V,  Tract. 
psul.  cxxxi,  n.  24).  Omnem  cnim  crcdentium  fidcm, 
cui  per  adimpieiionem  lemporum  lex  tamquam  vir 
priinus  eroortuus  sil,  viduam  apoetolus  nuneupavit 


nubibuSyCt  parat  (Infra,  ^tii  parai)  Hrrm  pluuiam,  qus 
producil  in  montibus  fmnum ,  H  kerbam  sermtaii  kom 
mm.  Dat  (Infra,  qui  dat)jumeniis  escmm  ipsonm,  H 
pulliscorvoruminvocatuibus  eum.  Non  in  virikus  equi 
voluntalem  habuit  (Infra,  habebit),  nec  in  tabemaculis 
viri  beneplacitum  esl  ei.  Beneplacitum  est  Domino  sai- 
per  t-mentes  eum,  et  m  eosqui  sperant  in  (lufra,  mues 
qui  sperant  super)  nusericordiam  eju$. 
TRAGTATUS  PSALNI. 
1.  Non  canituf  hoc  psatmo  temporcaria  JenuaUm 
cedificatio.  —  Post  primam  Jerusalem  subversionem, 
iraductoque  in  Babyloniam  popuk)  capiivo,  aediica- 
tam  rursum  eamdf^m  civiiatem  fuisse,  el  historia 
Regnorum   et  libri  Esdrae  loquunhir.    Sed  hodie 


(hom.  vii,  4).  Sed  non  soium  vidua  suscipitur,  sed  Deamdem  nultam  esse,  rerum  ftdes  edocet.  Hoe  id- 


(a)  In  vulgalis,  non  tamen.  Reciius  in  ms.  non  lum. 

(b)  Ex  hoc  loco  liquet  ignoinm  Hilario  fuisse  |ec- 
lionem  Viilgalae  noslrae  praeferenlis  :  Dominus  iUti- 
minat  cofcos. 

(c)  A  ms.  abest  i^er6i. 

(d)  In  ms.  nunc  situmur  :  foraitau  verius,  ea  nimi- 
rum  ratione,  ut  verbum  absolttUs  non  modo  ad  com" 
pedibus^  sed  et  ad  relaliv^m  quibu^  referatur,  quasi 
quibus  abkoluiis. 

(e)  Editi,  Ucet  tt/,  nunc  esuriat :  si  tmne  eompeditus 
et  stuUus^  eic,  valde  confuse.  Gonfiisiojam  tollilur 
ope  ms.  Porro  in  hoc  .ic  superioribus  locis  esuries 
non  sanctum  verbi  desiderium,  sed  ejusdem  inopiam 
et  egestalem  soual :  et  qtsm  hie  Hilariu»  esuriAiteSf 
infra  in  psal.  cxlvi,  n.  9,  aridos  et  infructuosos  nun- 


cupai,  et  hoc  ob  lnfidelit:»iem  ei  impielalefli,  nt  iln- 
dem  insinuatnr  nnin.  8. 

(f)  In  ms.  Mie.  ptena  per  ^eraiionem  fidei^  omissif 
intermedils,  qu»  re  ipsa  mterpolata  judteaMi  iion 
nemo,  ciim  generalio  legis  ad  eam  Sion  vhleatvr  per- 
tinere  quae  propheias  occidit,  quseque  mox  regni  Dei 
sedes  negata  est.  At  apud  Hlhrium  genenitio  iegis 
duplex  hominum  genus  eompleclebaiur ,  et  eomm 
scilicetqui  carnaliter,  et  eorum  qui  spirtialiler  le- 
gcm  implcbant.  Ac  sicut  in  psal.  cxliv,  n.  7,  ImnHH 
inluitu  tam  generalionis  legis ,  quam  generativiBis  ^ 
dei  propriuiii  esse  praedic:it  opera  Det  iMidire;  ita 
etiaiii  hic  regni  Dei  sedein  esse.  Et  contra  in  p§. 
cxxxiv,^  n.  2^,  solos  earnales  respiciens,  meinorfM 
operum  Iki  a  Judaeorom  generatione  ad  geoemio- 
nena  Ghristiaiiorum  transisse  asserH. 


MO  tAACTATl3ft  IN 

circo  priedixfmot,  n«  quia  iranslatoribus  visnin  esi , 
huic  et  anteriori  psalmo  in  Agg^um  et  Zachnriam 
tiiulum  prsRscribere,  exisiimemus  in  iilius  temporis 
bomines  proptietia  hujus  prsscientiaro  convenire. 
Prophela  onim  non  ignarus  mystcrii  coelestis,  cum 
iu  ledificatione  Dei  civitaiis  humanam  a^dificationem 
inanem  essc  dixisset,  cum  Deo  civitas  iiisi  peripsnm 
flcdiiicala  xlerna  esse  non  posset ;  non  nos  nunc  ad 
gralulaiionem  aBdiAcatse  aDeo  rursum  Jerusalem034 
adlioftaretur,  quam  vane  abhominlbus  »dificari  ante 
prxdixerat.  Quod  si  quis  Torte  putabil ,  id  qiiod  in 
alio  psalmo  ita  dictum  esl :  Ni$i  Dominm  mdifieaverii 
domum ,  in  vanwn  laborant  qui  «di^cant  eam ;  nisi 
Dominui  cutiodierit  emlatem ,  in  vanum  vigilabit  qui 
euttodil  eam  (  P$,  cixvi ,  i),  idcireo  diclum  fuisse , 
qoia  evorsionem  ejus  urbis ,  in  qua  lemplum  sedifi- 
candum  esset,  propbeia  prsenosceret :  memiiiisse 
haec  debel  ila  inlelligens,  eurndem  huiie  propiietam 
aediPicaiionem  eam ,  qiiae  a  Zorobabel  secundo  inno- 
vata  est,  inanem  et  caducain  fuiuram  fuisse  non 
ignorare  potuisse ;  neqiie  illam ,  quae  a  Salomone 
coepta  esi  ,  non  a  Deo  consiilutam  idcireo  dixisse , 
qula  per  regem  Babylonix  (Nabuchodonosor,  II  Pa- 
ral,  ixxvi ,  36)  essei  destruenda  ,  cum  post  sepiua- 
giHta  deiiide  annos  {juxta  vaticinium  Jerem.  \xi\ , 
40)  rursum  eadem  sit  reformaia  ;  hanc  vero,  qnse  a 
Zorobabel  gesla  esi,  esse  aedificaiionem  Del  praedi- 
cntam,  cuin  exinde  diruta  et  sine  aliqua  restnura- 
tione  Ai  dissoluta ;  et  eam  dirutam  licet  renovaiia 
sit  consecula,  inanem  alque  humanam  tamen  pra^di- 
casse ;  hanc  vero  qiiae  siiie  spe  reformatlonis  accide- 
rit,  divini  operis  perpeiuitaie  renovari.  Haec  omnia 
ioielligenti.c  geiiera  sliilta  at(iue  ridicula  sunt. 

S.  Jerutalem  $ptritali$  ad  taudandum  boni$  operibut 
Deum  invitatur,  —  Lnudat  auiem  prophela  Doini* 
num  aediicaniem  Jeriisalem  illam ,  quse  secundum 
Evangeiia  sancii  regis  (HaHh.  v,  35)  est  civilas,  in 
qua  per  Dominuin  resurgenles  sancti  (a)  demonstran- 
tor,  quae  invectum  pullo  asinae  Dominum  (b)  \n  spe 
sanctorum  lasta  snscepit.  Gorporaliter  quidem  lali 
▼eeiione  illnm ,  qunc  occidit  prophetas  et  lapidat 
apost«)los  (Matth,  xxi ,  9) ,  Dominus  ingressus  est : 
sed  alierius  civitalis  (c)  erat  illa  laetiiia.  Ob  illius 
ergo  aedilieaiionem  propheta  nos  advocat ,  dicens , 
Yers.  i  :  Laudate  Dominum  ,  ^ifoftiflm  bonH$  ett  psal" 
mut :  Deo  nottwo  juqunda  til  Utudatio.  Non  levis  gra- 
tuiationis  Inus  est,  eujuspsalmus  bonus  est.  Et  psal- 
■MS  noii  lam  vocis,  ui  frequenter  diximus,  qiiam 
mporoae  oferationis  ofttcittfii  slgnificare  solet.  Deum 
•fiiin  non  tam  sermone ,  quam  re  et  gestis  obedien- 
Ciae  laudamus  :  ut  mare  et  terra  et  coelum  Deum 
Ron  tam  voce,  quam  olfieioriim  suoriim  vicissitudine 


tXLVI  PSALHiJM.    ^  m 

A  stque  observatlone  laudant.  Advocat  igitur  nos  pro« 
plieta  ad  Dei  laudcm  :  quia  bonut  ptahmt  est  :  ct 
oplat  ut  hnjuR  boni  psalmi  Deo  noslro  fiat  jueundn 
laudaiio,  scilicct  ut  plocenlia  Deoopera  nostra  sint, 
per  qua^  a  nobis  gestorum  nostrorum  laudatur  obse- 
quio. 

5  Israel  hie  cNiificatur^in  finetemporum  congregan^ 
du$. —  Vbrs.  i-f.  jEdifi€an$  Jerusalem  Dominut^et 
ditperthnet  Itrael  congregant,  Qui  tanat  contritot 
corde,  et  alligat  eontrilionet  eorum.  Numerant  multi^ 
tudinem  ttellarum^  et  omnibut  his  nomina  vocant,  Re- 
versnris  de  Babylunia  in  Jerusaiem  Judxis  6S5  ^u^ 
Dario  (d)  rege  edicto  potestas  daia  est  Feveriendi. 
Neque  alibi  tum,  quam  in  regni  Babyloiiiae  finibus 
deiiiiebantur  :  ex  qua  ergo  disporsione  Isrucl  con- 

B  gregatnr?  Nempe  deea,  de  qiia  ait  Dominus,  Emit- 
tet  Angelossiioscum  tuba  et  voce  magna,  ct  congre-r 
gabit  electos  a  quatuor  angulis  ventorum  (Matth. 
xxiv,  51)  :  quorum  congregatio  coctum  sancloi  civi- 
tatis  effleiet,  quae  hodie  per  spei  et  fidei  opus  acdifi* 
catur  in  nobis.  Et  idcirco  anterlor  aedifioatio  (e)  con- 
gregatione  est,  quia  nos  ad  fiiturse  civitatis  congie^ 
gatlonem  Del  miscrieordla  per  graiiam  justificationis 
aedificet.  Caeterum  si  de  terrena  aedifioatione  loqne- 
retnr,  prior  fuerat  eongregatio  praedicanda  :  quia 
non  nisi  eongregaius  Israel  Jerusalem  aedificare  pos- 
set  evcrsam. 

4.  Sanitat  ejut  modo  ineheata^  tum  erit  perfeeta.  -— 
Tenet  dein^Se  ordlnem  competentem,  dicens,  Vers. 
3  :  Qui  tanat  contritos  corde^  et  aliigat  eontritionet 

C  eorum.  Congregato  enim  Israei ,  et  in  onam  qaae 
scdifieatur  civitalem  collecto ,  omnes  humanae  infir- 
mitates  et  labes  corporese  auferentnr.  Absorpta  enim 
eorrupiione,  et  omnihus  hnmanae  natarae  vitiis  de- 
voralift,  Incorruptio  (clerna  et  in  nullis  anxielatum 
inortibiis  conterenda  succedet.  Venit  enim  Dominus, 
secniidum  Evangelia,  tanare  contritos  corde  ,  pratdi^ 
eare  capiivis  remitsionem  ei  emit  visum ,  dimittere 
eonfractot  in  requiem ,  prasdicare  annum  Dontini  acee* 
pltcm,  et  diem  retfibutionit  (Lnc.  iv,  48,40).  Et 
hace  quidem  pro  parte  jam  cospia  siint ;  quia  per  spe- 
culum  et  in  snigmate  et  in  imagine  futurorum  secun- 
dum  Apostolum  demoramur  (I  Cor.  xiii,  li).  Sed 
tamen  nondum  nobis  ejos  lemporis  fructiis  est ,  quo 
secundum  prophetam  dlcc rc  adepta  spei  consumma- 

0  lione  possimus,  Convertere  anima  mea  in  requiem 
tuam  :  quia  Dominut  benefeeit  (f)  tibi,  Quia  eripuit 
animam  meam  de  morte ,  oeutot  meot  a  tacrgmit ,  pe- 
det  meot  a  laptu ,  ptaeebo  Domlno  in  regione  vivorum 
(Psai,  cxiv,  7  et  teqq.).  Sanala  enim  omni  cordis 
contrjtione,  et  ne  pcrpetuo  rursum  sufoeat  alllgalai 
his  omnibus  hiimanarum  passionnra  infirmitatrbus 


(a)  In  vulgatis,  demorantur.  Praeferendum  putamus 
eum  ms.  denumstranlur ,  alqne  hic  allndi  ad  illu4 
llatih.  xxvii ,  65  :  </  sxeuntet.  d$  monumentit  post  rer- 
turrectionem  eiut  ve^iprunt  it^  fauctam  civitatem,  et  ap^ 
paruerunt  miiltit.  Adeoque  demonttrantur  rcspondet 
▼erlK)  apparuerunt. 

(b)  Editi»  et  tpe  ;  corriguutur  ex  ms. 


I(a  ms.  Editi  vero  erit, 

H  rc  potesias  primum  a  Cyro  facla  est  I  Esdrae 
I ,  i,  ac  deiude  a  Dai io  \k\ku%  successore  coDfirmaia 
1  Esdrx  VI ,  14. 


(e)  Edili ,  congregatio  non  ett 
sidio  ms. 

(f)  Sic  ms.  Editi  vero,  miM, 


casti^a^nlur  sub* 


87i  SANGTI  tllLARII  CPISCOPI  m 

libcrati,  placebimus  Deo  in  n^gione  vivoriim ,  anima  A  Israel  voluerit :  ut  nunc  in  eodem  hoc  psalmo  cum 


nostra  in  reqniem  suam ,  cx  qna  per  transgressionem 
primi  pareniis  sui  Adse  ejectaest,  revertente  (V. 
Tract.  Pt.  cxLV,  ii.2). 

5.  SielUu ,  id  eit ,  electoi  qui  vocet  Deut  ac  nume- 
ret,  —  Sed  post  prxdicalionem  sanati  cordis ,  etiam 
id  ad  pracconium  divmac  bonitalis  adjectum  est: 
Piumeram  muUiludinem  iiellarum,  et  omnibus  liis 
nomina  vocans,  Si  laus  Deo  ob  aedificaiam  cor- 
fioraliter  Jerusalem  deferiur ;  quid  hic  numcrus  stel- 
larum  et  omnibus  his  nomina  tamquam  ad  prsccipuam 
divioi  operis  laudaiionem  proreruniur?  Aut  num- 
quid  laudabilius  Deo  est  numerasse  et  nuncupasse 
stellas,  quam  creasse ;  cum  creatio  et  numernm  fece- 
rit,  et  nomina  imposuerit,  ei  vocabulis  nomina  nume- 


dixisset :  jEdipcans  Jerusaiem,  et  congregans  disper' 
siones  Israel,  et  ad  laudem  ejus  cohortatus  adjecit: 
Qui  operit  ccelum  nubibus ,  qui  ,parat  terrte  pluviam : 
ut  non  alius  atque  alius  legis  latae  et  creatioois  istius 
Deus  posset  inlelligi.  Ita  autem  temperata  doctrinx 
istius  raiio  est,  ut  ea  crcalionis  enumeratae  et  nomioa 
commemorareiitur  et  genera,  qux*  cum  creatorem 
Deum  esse  lalx  legis  os(enderent,signiGcationein  tamen 
in  se  inslitutionisiypicxet  propheticae  continerent.  Ct 
nunc  confiteri  Deum  ob  id  admonemur,  quia  operit 
coelum  nubibus,  quia  parai  terroe  pluviam^  quia  produ- 
cit  in  montibus  foenum^  quia  dat  jumentis  escam  ipso- 
rum ,  et  herbam  servituti  hominum ,  et  putlis  corvorum 
invocantibus  eum.  In  his  eiiim  omnibus  Dei  et  provl- 


rumque  discreverit?  sed  numerantur  hic  slellae,  quas  j^  denlia  significatur,  et  bonitas  :  ut  subtecto  nubibus 


Abraham  contuilus  in  coeloest,  quas  Isaac  accepit  in 
semine,  quas  Paulus  discrevit  in  gloria.  Qnod  auiem 
noroinibus  suis  vocenlur,  audiamus  eum  qui  vocatu- 
rus  est.  636  ^i^i^  ^""^  ^^  Evangeliis  :  Nolite  nurari 
ista ;  quoniam  venit  hora ,  in  qua  omnes  qui  sunt  in  mo- 
numentiSf  audienl  vocem  ejus,  et  procedent  (Joan.  v,28, 
29).  Vocantur  ergo ,  et  prodient.  Adeo  autcm  nu- 
meranturper  Denm,  ut  capilli  quoque,  qui  in  singulis 
nobis  innumerabiles  esse  existimantur ,  in  numcro 
sint,  eodem  Domino  dicente  :  Nonne  et  capilli  capiiis 
vestri  numerati  sunl  {Luc.  xii ,  7)  ?  Hoc  Domino  po- 
tius  digiium ,  hoc  in  misericordia  ejus  praeferendum , 
uteos,  quosconiriios  corde  sanaverit,  quorum  alliga- 
vcrit  contritiones,  nominibus  vocet,  proprieiate.nu* 
meret,  coelesii  luce  clarificet. 
I  6.  Ob  qu£  niirabilia  ejus  aique  prxclara,  ait 
Vers.  5  et  G  :  Magnus  Donunus  nosler,  et  magna  vir- 
tus  ejuSt  ^<  sapientice  cjus  non  esi  numerus.  Suscipiens 
mansuelos  DonunuSf  humilians  autem  peccjaiores  usque 
adterram.  IIoc  cnim  mansuetorum  proprium  est, 
fquia,  secundum  Evangeiia,  mansueti  possidebunt 
terram  {Matth.  v,  4),  ut  digni  apud  Deum  sint  nun- 
cupatione,  numero,  clariCiate.  Magnus  est  Dominus, 
cum  dispersiones  coiigregat.  Magna  virius  ejus,  cum 
conlriia  clarifical,  Innumerabilis  sapieniia  ejus  est , 
cum  universa  et  nominibus  discernit  et  numero.  Scd 
qui  suscipit  mansueios,  humiliat  quoque  peccatores 
usque  ad  terram.  Post  meriium  sanctitatis,  impicta- 
tis  poena  subjecu  est  :  cum  suscepiis  mansueiis  in 


coelo  terris  pluvias  inrundai,  ui  vertices  collium  roeno 
vestiat ,  jumeniis  pabulum  pra^bcnt ,  et  avibus  cibos 
praesiet,  quiaabeo  alimoniam  637  universa  quae 
creavit  exspectent.  Scd  htxc  omnia  diligentius  inlro- 
specta,significationis  alterius  virtutem  iu  se  babent. 
.  8.  Nubium  varia  acceptio.  Dis  docirina  sanclonm 
significaiur,  —  Scimus  enim  esse  nubes,  quibus  Deus 
ne  super  vineam  pluant  mandat ,  slcut  per  Esaiam 
dictum  est  :  Et  nubibus  mandabo,  ne  pluant  super 
eam  pluviam;  vinea  enim  Domini  Sabaolh  domus 
Israel  est  (Eia.v,  6).  Novimus  nubes,  qu.nc  prae  fol- 
gore  ejus  in  conspectu  Domini  Iranseunt :  Prac  fol- 
gore,  inquit,  ejus  in  conspectn  ejus  nubes  transie- 
runi  (Ps.  XVII,  12).  Novimus  nobes ,  quas  Deus  Id 
Q  adscensum  suum  posuit;  ei  posoit  nubem  adscensnm 
suum.  {Ps.  ciii,  3.)  Novimus  nubes  ad  quas  osqoe 
Dei  veritas  est;  Et  usque  ad  nubes  veritas  tua 
{Ps.  Lvi,  il).  Et  has  nubes  aliquot  locis  sanctorum 
doctrinam  significari  ratio  absoluta  est,  quae  veiUae 
infidelibus  pluere,  (6)  eloquio  arida  impiorum  corda 
non  rigant.  Quae  cum  Dominus  adsit,  esse  cessahuut: 
ut  {forte,  ut  sicut)  orto  solc  stellarum  lunien  bebeta- 
tur,  ita  et  doctrina  nubium  Domino  ipso  jam  per  se 
fulgenteprxiereat.  Perquas  etiaro  ad  Dominumcoo- 
sccndiiur,  dum  divina  prxdicatio  iier  nobis  regoi 
coelestis  ostendit :  et  ideo  hae  nobes  oobis  positae 
sunt  in  adscensiim.  Veritas  quoque  Dei  usque  ad  nubes 
easdem  est ;  quia  in  se  veram  Dei  cognitionem  haec 
doctrina  propbetica  continet. 


claritate  siellarum,  peccaiores  usque  ad  lerram  hu-  p     9.  piuvia  Dei  eloqida.  MonUs  fecundi,  riri  prm^ 


miliati  (a)  inferuae  legis  judicio  destinaniur, 

7.  Non  alius  Crealor  omnium,  alius  legis  Deus. — 
Ob  qoae  nos,  tamquam  cuncianies  ct  hxsitanles, 
propheia  cohortalur  ad  laudem,  dicens  ,  Vers.  7,  8  : 
Jnchoale  Domino  in  confessione,  psallile  Deo  nostro  in 
cithara,  qui  operit  ccelum  nubibus ,  qui  parat  terra 
piuviam ,  qui  producit  in  moniibus  foenum,  qui  dat  ju- 
mentis  escam  ipsorum,  et  pullis  corvorum  invocantibus 
eum.  Frequenter  admonet  propheticus  sermo ,  ut  eum 
unlversitaiis  hujus  esse  Dominum  credamus,  quem 
omnis  lex  Deum  locuta  est ,  qui  se  nuncupari  Deum 


ia)  Editi,  excepto  Par.  interna^  legis. 

(6fr     •      •    ■ 


Ms.  pluere  eloquia. 


c6/st.— Haecei^o  ad  commemorationem  Dei  Uodom 
creaturarum  genera  electa  sunt,quaecum  pnecooiom 
inseCreatoris  ostenderent,  parabolicam  tameny  sive, 
ut  Aposiolus  ait,  allegorumenam  nobis  doclrinam  iu 
commemorala  pracberent  {Gai.  iv,24).  Coeluroergo 
nubibus  subtegitur,  id  est,  prophetica  dociriDa  rebos 
est  subjecta  divinis.  Pluvia  terris  infunditur,  eloquia 
scilicet  haruin  subtectarum  nubiom  profuDduntor 
per  qusB  infruciuosi  ipsi  atquearidi  (c)  ad  elieteodos 
ex  nobis  fructus  dono  divini  imbris  homescimus.  Et 
haec  eloquia  divina  tamquam  inbrem  iotelligenda 
(c)  Ms.  ad  eligendos. 


875 


TRAGTATUS  IN  CXLVI  PSALMUM. 


874 


c^so  Moyscs  teslalus  cst,  diccns  :  Exspectelur  sicut  A  ficium  cst ,  qui  solus  cx  universis  animantibus  pnrii- 


pluvia  eloquhtm  meum ,  el  dcscendant  sicut  ros  verba 
mea,  ut  pluvia  super  gramen  (  Deut,  xxxii,  2).  Ilacc 
ergo  lerrse  pluvia  praeparalur,  (a)  per  quain  roenum 
in  montibus  producitur ,  et  jumentis  in  escam  pro- 
priam  praebeiur.  Opinor  fecundiores  esse  nioiitibus 
Yalles,  qua:  circumjectorum  colliuin  concavo  declivi 
in  se  humore  pinguescant :  et  quid  ralionis  est,  ut 
ad  escam  jumentorum  produci  foena  laudeniur  in 
montibus?  Et  quamquam  plures  montcs  rccundis 
Yerticibus  atque  lierlndis  sunl;  lainen  rerum  corpo- 
ralium  nominibus  spiritalis  doctrina  conscrta  csl. 
Producunt  ergo  inonles  jumentis  in  escam  suam  fce- 
num  ;  sed  niontes  qui  exsultaverunt  sicut  arietes 
{Ps,  cxiu,  4),  in  quos  frcquenter  propheta  ocuios 


ceps  raiionis  eflfectus  esl.  Corvorum  vero  piilli  Dpuni 
quomodo  invocant  ?  Et  cur  pulli  corvorum  potius 
quam  corvi,  quorum  naiura  hebes,  (f)  improba, 
improvida,  nulla  Dei  cognitione  donata  sit  ?  Aut  quae 
esca  praebetur?  Numquid  ui  foenuin  jumentis,  et  ut 
herba  hominibus  ;  sic  corruplorum  cadaveruni  foeii- 
das  sordes  Deus  oraiiiibus  se  corvorum  puliis  ei  pe* 
cudum  mortos  ad  cibuin  vii:c  pruisentis  iinpertiet? 
IIxc  iia  intelligere,  non  dicam  erroris,  sed  irieligio- 
silatis  exlremai  est.  Quid  ergo  intelligi  oporteal, 
proui  ipsi  dono  gratiae  coelestis  adepti  suinus,  \o* 
quemur. 

i2.  Corvus  peccatorum  figura.  Corvus  EUce  nutritiui 
gentium  conversionem  adumbrat,  —  Corvuni  in   for- 


erexit,   dicens  :  Lcvavi    oculos  ineos  in  montes  B  main  peccatoris  constitutum  esse  tum,  cum  ex  arca 


(Ps.  cxx,  i).  Hi  ergo  monies,  palriarcharum,  pro- 
phctarum ,  apostolorum ,  martyrum  altiiudiiies,  foe- 
num  pecoribus  638  producuiit.  Et  qiiibus  tandcin 
pecoribus?  Esaiain  audiamus  :  Agnovit^  iaquil,  bos 
possessorem  suum^  el  asinus  prossepe  domini  sui ;  Is- 
rael  vero  me  non  cognovit  (Esa,  i,  5).  Et  quia  per 
hebetis  naturae  irreligiosam  ignoraiionem  pecora 
sunt  dicta,  cibus  quoque  eorum  signiGcatus  in  fosno. 
Uoc  ergo  foenum  his  jumentis  pra^betur  in  montibus. 
iO.  Versus  adjeclus,  Uerba  servituti  hominum  quid. 
—  In  pluribus  aulem  codicibus  insertum  (6)  hunc 
versum  deprehendimus,  Et  lierbam  servituti  hominum : 
ut  ea  qu9e  superius  dicla  sunt,  de  hoinine  dicta  esse 
pernuiicupationemipsiushominis  inielligereutur.  Sed 


emissus  non  rediit,  memiuimus.  Cum  eniin  consis- 
teiidi  nusquam  iocus  csset,  aquis  in  universa  diflusis, 
ipse,  columba  postea  non  reperla  requie  revertenie, 
nonrediil  (Gen.  viii,  7).  Cum  enim  illic  arca  Eccle- 
sia*  formam  liabuerit,  is  qui  Etclebiain  cum  num- 
quam  alibi  posset  consistere  derelinquit,  peccatoris 
ineoexemplum  est  constituium,  qui  cum  nullam 
aliam  praeter  quam  Ecciesia;  639  rcquiem  habcat 
in  sxculo,  mavult  liimcn  in  inanibus  sxculi  demorari. 
Ilanc  quoque  avem  legiiuus  in  pastum  Eliae  deputa- 
tam,  cibos  semper  ei  fuisse  solitam  inferre  ( III  Reg. 
XVII,  6),  et  hoc  tum,  cum  impiissime  omnis  populus  et 
irreligio.sissime  diversareiur.  In  famulatum  ergo 
tanti  propheta  huic  avis ,  qux  in  formam  peccatoris 


nosnonegemushocsensu.Namlicetnonimpediatad-  C  erat  constiiuta,  dciccta  est.  Cuin  enim  anterior  po« 


jectus ;  non  tamen  eum,  tamquam  non  (c)  aiiis  ad  hujus 
inteiligentix  conGrmaiionem  uii  possiums,  amplecti- 
mur.  Hic  enim  ordo  diciorum  est,  Yers.  8  cl  9 : 
Qui  operit  coelum  nubibus^  et  parat  terrce  pluviam ,  qui 
producit  in  montibus  fcenunif  dal  jumentis  etcam  ipso- 
mm,  et  herbam  servituti  hominum  ,  et  pullis  corvorum 
invocantibus  eum,  (d)  Sive  igiiur  per  nubium  pluviairt 
producto  jumenlis  in  inonttbus  foeno ,  ut  allegorica 
docirina  possel  intelligi,  haee  herba  servituti  homi- 
num  prxbetur ,  qui  pecudea  igiioraiione  deposita, 
Deuro  tandem  rationabiliicr  comperisseni;  sive,  quod 
absolutius  iiileliigi  poiest,  in  herba  fructus  humailis 
cibis  praesiiti  edocentur,  quia  omnes  frucius  per 
berbam  conflrmantur   in  messein  :  Deo  utrumque 


pulus  iinprobabilis  repertus  est,  tum  Dci  praedicatiOi 
quon  cibus  ct  esuritio  est  prophelarum  ,  per  eorura 
qui  peccatores  erant  offlcia  expletur.  Nos  enim  ,  vel 
cxteri  (g)  anle  nos ,  ex  impudentibus  et  procacibus 
et  immuudis  et  cruentis  geiiiti  atqiie  naii ,  lamquam 
pulli  corvorum  Deum  invocamus,  agnitione ,  confi^s- 
sione ,  famulatu  :  ut  ex  jumcnlis  et  pecoribus  per 
agnitionem  Dei  homines  elTecti.  rationis  scilicct  par- 
tlcipes  ex  rationis  ignaris,  quibus  quotidie  a  Deo  pro- 
ducente  in  prophetis  doctriiise  prsedicaiionem,  tam- 
quam  in  moiiiibus  foenum,  cibi  coelestis  prxbetur 
alimonia. 

i3.  Ex  his  superiora  atlegorice  intelligenda  esse  con- 
ficitur, —  Ut  autein  omiiia  hxc,  quae  allegorice  com- 


laudi  est,  inflrmitati   cum    nosirx  vel  corporales l^  memorau  suiit,  in  profecluin  bumanae  salutis  geri 
(e)  iii  fructus  cibos,  vel  spiriulia  in  prophetis  vitae 
pabula  prxbuisse. 

II.  Corvoruni  mi(Mra.  —  Sed  id  quod  sequitur, 
quomodo  intelligi  oportebit,  Et  pullis  corvorum  invo- 
cantibus  eum  ?  Deum  invocare  proprium  hominis  of- 


(a)  In  ms.  post  quam. 

(b)  Abest  eiiam  iiunc  ab  hebrajo  tcxtu ,  non  autcm 
a  Yutgatis  LXX  exemplaribus. 

(c)  Apud  Par.  non  in  aliis, 

(d)  Bad.,  Er.  el  Lips.  si  ergo, etc,  mendosc. 

\e)  Kx.  ins.  revocamus  in  fructus ,  quod  deerat  in 
Yulgalis.  Mallemiis  tamen  m  fruclibus,  vel  corporales 

1'ructus  in  cibos,  Sic  superius  fruclus  humanis  ctbts , 
d  est ,  in  alimenta  corporalia  praestiti  memorantur. 

Patrol.  IX. 


intelligerentur ;  psalmi  conclusioiie  conflrmat.  Iia 
enim  ail,  Vers.  iO  ct  ii  :  Pion  in  viribtuequi  oo/ifn- 
tatem  habebit^  nec  in  tabernaculis  viri  beneplacitum  est 
m,  Beneplacitum  esl  Domino  super  timentes  eum,  et 
(h)  in  omnes  qui  sperant  super  misericordia  ejus,  Con- 

(f)  Adjecimus  improba,  auctoritate  ms. 

(g)  Apud  Par.  desiderabatur  ante.  Hilarii  dictis 
lucein  alfert  Augiisiinus.  Vere,  iiiquil  in  euindem 
psal  n.  i8.  omnesgentes  in  peccato,  in  idololairia,  in 
adoralione  lapidum  aique  tignorum  erant :  sed  num^ 
quid  sic  remanserunt  ?  Eisi  non  ipsi  corvi  patres  nos' 
tri ,  tamen  pulli  corvorum  ipsi  nos  invocamus  Deum, 

(h)  Sic  ms.  Craicum  auiein,  iyxoic  nMt,  At  editi| 


et  omnes ,  sine  tn. 


28 


«75  ftANCTI  H1LAR1I  EWSCOPl  87fl 

traria  ista  sibisunt,  si  corporaliier  inielligaiiiur.  A  tero  verolianc  vivis,  utait  Apostolus,  lapldiluis  ex- 


Qnomodo  eiiim  Deus  jumentis  foenum  producit  in 
fnontibus,  cui  non  esi  beneplacilnm  in  cquis  ?  Ne- 
cessiiatis  nainque  ministerium,  non  providenti?c 
benignitas  esi  alimoniaro  prdcbere  non  placiiis.  Sed 
quia  omnis  Dei  misericordia  curaro  hat>et  humanse 
saintis,  aliegorice  superius  dicia  conclusionis  abso- 
lutione  consuinmat :  non  pecorum  speciem  atqne 
virtotem,  nec  preiiosarum  domorum  Deo  ornamenta 
placuisse,  quae  maxima  est  liumaniti  opinionis  ambi  • 
tio,  bahere  nobiles  er]uos ,  domos  pulchras,  sed  pla- 
cere  tanium  limenlem ,  speranlem,  et  potest^tem 
Dei  ei  misericordiam.spe  meluque  tesianlem.  Mise- 
ricors  eniin  et  potens  est ,  qni  dixil  :  Qui  credit  in 
me,  non  judicabiiur  ,  ted  transi^  de  morle  in  vitam 


tructnm ,  sanc(ornm  coelus  conrormis  glorix  Dei  ex 
resurreciione  consimimal  (l  Petr.  ii,  5).  Qui  se, 
qualis  fnturus  essel ,  per  fidem  in  corpore  Domini  (a) 
ante  speculalus  esi;  et  idcirco  eiiam  Sion  nuncupa- 
tur.  Corpus  quidem  Doniini ,  secundum  inierpreta- 
tionis  virtutem  ,  quia  in  eo  spem  nostram  fide  cou- 
templamur,  in  omnilms  Scripluris  Sion  nuncupari 
exislimnlur;  quia  Sion  speculaiio  esl.  Sed  et  civiias 
illa ,  qu%  Jerusalem  esl,  quse  propier  unanimilatem 
civiias  pacis  esi ;  eliam  propler  conformalionem  in 
se  corporis  Dei ,  in  quo  se  anie  spcculaia  est ,  Sion 
nuncupatur:  ei  cujus  gloriam  adepta  est,  nccepit 
quoque  ejus  elnomen.  Ergoel  convenlus  ille  pnci- 
ficus ,  et  gloria  ilia  corporum  deniutatorum  ,  in  Je- 


{Joan.  V,  iA).  Est  poiens  mortem  demulare  vita ,  et  B  nisalem  ei  Si<»n  iiomine  ,  quod  ulrumque  unum  est» 


misericors  judicii  aiuovere  terrorem ,  Dominus  nos- 
ter  Jesus  Christus ,  qui  est  benedictus  in  Sjccula  sx- 
culorum.  Amen. 

PSALMUS  CXLVII. 
Alleluiay  Aggcei  et  Zacharia*, 
Lauda  Jeruialem  Dominum^  iauda  Deum  luum  Sion: 
quoniam  confortavil  *era$  poriarum  tuarumy  beuedixit 
filiis  tuis  (HU.  filios  tuos)  in  le.  Qui  posuit  fine&  tuos  pa- 
cem ,  640  ^^  t^dipe  (rumenli  satiat  te.  Qui  emitiit  eio^ 
quium  suum  terrce^  velociter  currit  sermo  eju^.  Qui  dat 
nivem  sicut  lanam,  nebulam  sicul  cinerem  spargit.  Emitlit 
(Uil.  miUit)  crystallum  suumsicnt  [rusta  (UA.buccellas) 
j>anis:  antefaciem  frigoris  ejusquis  subsistit  (ilil.  susti- 


non  saxa  inanima,  neque  aedificationes  hebetes,  sed 
rationaleanimal,  rundameniorum  viTarumque  lapi- 
des  gemmarum ,  et  cives  sanctitatis ,  et  Dei  in  do- 
mesticos  suos  (b)  dominatus  haec  civiias  esl ,  quae  ex 
sensu  beaiitndinis  suae  et  conressione  pracconii  ad- 
vocatur  ad  laudem. 

Si\  3-  ^^'^  wtetnce  felicitas  et  securitas,  —  Et 
proplieta  causam  laudalionis  adjecil,  Yers.  15  et  14 : 
Quoniam  confortavH  seras  portarum  tuarum ,  bene- 
diiit  {c)  filios  tuos  in  te.  Qni  posuit  fines  tuos  pacem, 
et  adipe  frumenti  satiat  te.  JIxc  est  illa  t)eal9f;  terrx 
hoeredilas  ,  quam  Domuius  in  Evangelio  mansuetis 
spopi)n<1it,  dicens:  Beati  mansueii ,  quoniamiphi  hce- 
reditabunt  terram  (Maith.  v,  4).  Pluriinis  iu  locis  pro- 


nebit)  ?  Emiitet  verbum  suum,  et   liquefaciet  ea ;  flavit  q  ^^^^^^  beailuidinis  hujiis  tempus  praedica vcrunt .  cl 


tpiritus  ejus,  et  fluenl  aquce.  Pronuntians  (Hii.  qui  an 
nunlial)  verbum  suum  Jacvb  ,  jusiitiam  (Hil.  justilias) 
tt  judicia  sua  Israel,  iVo/i  fecit  laitter  omni  nalioni^  ei 
judicia  sua  non  manifestabil  ([\\\.  manifestavil)  eis, 

TKACTATUS  PSALMI. 

4.  Reqnum  ^ei  eelernum  hic  psallitur.  —  El  liuic 
p8aImo,utei  qui  anie  snperiorem  fuil,  Aggeei  et 
Zachurice ,  cum  in  hebraicis  non  exstet ,  nomen  ad- 
seribitur :  ut  ei  per  hunc  et  per  eos,  sicul  supcrius 
ostendimus ,  aeternde  Jeiusalcm  propheiia  posset  in- 
teUigi. 

2.  Cur  Jerusalem  nuncupatur.  —  \ers.  12.  Lauda 
Jerusalcm  I>omfnnm ,  lauda  Deum  tuum  Sion.  Noii 
differl  Jerasa^lem  a  Sion ;  nam  secundum  locorum 


firmilalem  civilaiis  huju^  aeterna*:  ciiju>  iia  porUeet 
sero}  coiifinuaix  sunt,  ut  advcrsnrii>  nobis  inimiris- 
que  virtuiibns  impenetiabilis,  iiivia,  iiidissolubilis- 
qne  perseveret ;  nnllius  egens  ad  corporis  animxque 
substaiiiiam  ,  u'tcrnitate  firma  ,  benedicla  iu  incolis , 
voltiniale  pal  ifica «  vii£  substantia  copiosa. 

4.  Verbi  Dei  velocitas  ad  conttruendam  Dei  citita- 
tem.  —  Sed  ad  lianc  Dci  praedicationem  etlam  illud 
adjungilur  ,  Vers.  15:  Qui  emitiit  eloquium  tuum 
terra  ;  velociter  curril  sermo  ejus.  Prti'dicationis  re- 
gni  1k*i  non  fuit  lenta  properaiio ;  sed  In  otnnem 
terram  indefessa  mobiliiate  et  celeri  transcnrrit. 
Ubi  cnim  non  stntim ,  cum  Dominiis  (d)  regni  sui 
gloriam  In   corpore  natus  ostendit,  apostolicc  et 


nomina  urbis  ipsiu>  locus  idem  est:   sed  iionihium  D  propheticic  docirintc  cnrsus  egressn^est?  Per  hanc 


inlerp  eiatio  geniinnm  hanc  ejusdem  urbis  comme- 
morattonem  neccssario  desidorabat.  Jernsalem  enim 
est  civitas  puCis.  El  qnia  Doniini  nostri  regnum  in 
pace  ei  unaiiimitato  sanctorum  est;  et  factns  esl, 
inquit,  in  pace  locus  ejus  (Psal.  lxxv,  5):  conveii- 
tus  ille  beatorum  ,  qui  Dei  (f.  Douiini)  regniim  est , 
Jerusalem  tamquam  civilas  pacis  esl  dicius.  Civiia- 

(a)  In  <]ftfo  nimirum  ,  ul  cxponilnr  in  psal  cxxiv, 
n.  4 :  ipsi  nosmetipsos  per  assumptionem  carnis  nostrce 
corporinque  speculamur.  In  eo  enim  sumus  resnrrectio- 
nem  nostram  resnrrcctione  nostri  in  eo  corporis  contem- 
plaMes :  gpecultnio  esJ  enim  Sion  mons. 

{b)  Ita  ms.  Editi  vcro,  deputanSy  loco  dominalus. 


nainque  vciocem  transcursioneiH  sedificaiio  beain 
hujus  ciWtalis  est  coepta ,  qu;r ,  auditis  opNleniiae 
su£  copiis ,  quotidie  uhique  vi\is  fideiium  lapidibus 
slructa ,  usquc  ad  incolatus  sui  plenitudinem  com- 
paratnr,  cujusin  congregamlis  omnibus  ex  qnatuor 
parlibiis  mundi  velox.  sermo  (e)  prxcururrit,  lursum 
ad  conrreqnenlaiKlam  banc  beati  regni  tivitalem  io 

(c)  Ms.  fiUos  tuos  in  pacem^  et  mdipt  fmmemi  m* 
tians  te. 

(d)  Deernt  in  viilgaiis  i^gni  ssi.  Supplctvr  ei  ms. 

(e)  Sic  ms.  At  Par.  percurrit.  Aiire  vciro  ediiiimes, 
percurrerei.  Aliauid  deindc  desrderari  prima  IVoRt« 
quis  crcdiderit.  At  pcffecta  el  iibsolitta  estsenteolia, 


«7T  TRACTATCS  IN  CXLVllI  PSALWUM.  »7« 

coelum  consummntoc  plentludinis  coiigregandis.         A  no^*^  ^^^u  tcpenli,  Irnn  cnni  ptist  iios  sxcularis  nociis 

rigores  ,  tempora  illn  regni  xtemi  in  nnnm  atqne  in- 


5.  In  via  vilce  gravis  labor  ,  ted  transitorius.  —  Sed 
et  prxdicaiio  alia  conneciiiur,  Vers.  iii-18:  Qui  dal 
tiivem  sictit  lanani  ,  ncbulam  sicut  cinerem  spargit, 
Uiait  crystallum  suam  (a)  sicut  buccellas ,  ante  fa- 
ciem  [rlgoris  ejus  quis  suslinebit?  Emittet  verbnm 
$mm,  et  liquefaciet  ea ;  flabit  spiritus  ejus  ,  et  fluent 
nqHfr,  Vitsc  vi.i,  sicul  Doininus  in  Evnngcliis  ail ,  an- 
gusta  ct  iribulala  (St  (Maith.  vii,  ii) ;  neque  nibi 
per  maximas  difttcnliales  ei  moicstias  linc  ad  coelo- 
mm  regiium  via  ti^igtiur.  Qiiod  qiiidcm  de  nYcrlestiis 
liujus  StVculi  dictum  fuissc  inietligi  oporlct;  per  pr«- 
aenles  enim  vexnttones  in  requicm  a^ternam  aiKiur. 
£l  quamvis  ferum  prtvsentiani  Inborihus,  quasi  qua- 
dam  violeniin  as(icrrimx  Iiiemis,    nramur;  tamcn 


demutabilem  iranquillitatcm  Dei  spiritus  tcmperabit. 
7.  Qui  rerus  Jacob  :  ejns  prcerogativas,  —  Alque  ot 
snb  nivis  et  nebulx  ctcrystnlli  frigore,  imolembili 
simaneret,  Dei  tnmen  spiritu  in  deHqnimn  resol- 
vcndo  ,  sigTiiRcasse  ^lam«;leriii  rcgni  a*terno  |K)pirio 
beatam  lempertem  nosccremus;  psalmimi  Proplteta 
tnli  confcssionc  «ondusit:  Anie  faciem  pigori^  ejus  quis 
susiinebit  ?  Emiitctverbum  luwm,  et  tiquefacict  ea;  fla- 
bit  spiritiis  cjus ,  et  fiuent  aquw.  Vers.  19  el  20.  Qui 
annuntiat  verbum  suum  Jacob ,  jnslitias  et  pidicia  sua 
Israel,  Non  fecit  taliler  ornni  natiom  ,  «1  jndieia  sua 
Hon  manifestavil  eis,  Peculinris  1ki>c  in  Jacul^^l  Israel 
Dei  voltmlas  est :  iion  in  ernn  Isrnel  iieqiie  in  eum 


posi  liarum 'pra»en!ium  accrbitaiom  rigores,  Deo  B  i:icob ,  qui  hoc  corporis  nomen  ad  solairum  veluli 


eosrcsolvente,  in  plactdis  et  tranquillis  el  serenis 
qutescemus.  Sf^ciindum  enim  diciiim  prophelicum 
(b)  cl  allfgorumeni  coiisueludinem,  nunc  in  nive  el 
nolHila  cl  crystailo,  qux  omnia  per  naiuram  suam 
iiruiil  nlqiie  moriiticaiit,  s;i*cuiariuni  innos  molcslia- 
rum  cl  cnlamitatum  cl  doloruiu  nociurnuin  fiigus  si- 
gnificatiim  essc  crodcndum  e^t.  Scii  liic  idem  pro- 
pbita  64S  Ix^**^!^  hiiim  civiialis  participem  iiequa- 
quam  jam  frigore  islo  injuric  sxcularis  urendum  , 
dicciis :  Per  diem  sol  non  urel  te ,  neque  luna  per 
noctem  (Ps.  cxx  ,  6).  Hicc  emin  omniu,  quibus  pcr 
'prrescnics  calnmiiaics  adurimur ,  rursum  Dei  boni- 
tale  (c)  rcsoiuta  liiunnlur.  Nix  namque  lanx  molli- 
liidine  dcfluens ,   legens   (Annia   intra    se   detinel : 


generosx  in  se  stirpis  amplcciiiur ;  sed  iii  eum  jacob, 
qui  supplnntavit  priorem ,  ffni  prrmogcniia  spe  a*ter- 
nil^riis  emit ,  cui  I-^rael  de  Deo  videndo  cognomen 
esi ,  qui  ipse  Jerusalcm  et  pacis  «st  civiias, <^ii  9cdi- 
ficatus  supra  pefram  fidei,  conrHmiatis  portariim  se- 
ris ,  fortiorcs  portarum  portas  iiiferi  obiinclik ,  qui 
in  verbo  Dei  congregatur ,  qui  noii  inopia  egel ,  non 
axcularis  rigoris  frigore  aduretur:  sed  liquefaclis 
omnibus ,  643  ^^  ^^^  spiritu  ahsolutis ,  (e)  tempe- 
rie  acternae  screnitatis  tiletur.  liuic  pronuntiatur  hoc 
vcrbum ,  bic  per  spiriialem  iiilclligeutiam  bas  Dei 
jusiitias  et  judicia  exspeciat.  €onsors  boni  bujas 
nuiia  geiis  alia  est,  neque  banc  judicii  gloiiam  infi- 
delitns  irrclio'iosa  cognoscit.  In  sua  enim  venit^  et  sui 


•pniina  qu(»qiic  (d)  ncbube  descendenlis  cineris  modo  C  eum  non  recepernnt.  Quotquot  auiem  receperHnt^  4edit 

spnrsa  conslringit :  crysinllum  eiinm  ultra  consuc- 

iodinem  grandinis  durainm,  etin  rriisia  solidntum, 

liabct  in  se  el  impotum  cl  rigorcm.  Et  si  Iiaec  perpe- 

too  permnnerent ,  numquid  noii  universa  horuin  fri- 

gore  pernsta  scmpcr  arereiit?  Quis  enim  ferre  gctcrnas 

corporis  calamilnles  indericientesquc  posset ,  si  se- 

ties  mali  noslri  scmpilerna  tralieretur? 

6.  FeHcitas  atnna.  —  Sed  dlssoluiis  infirmilati- 
i)us  corporis,  regni  beati  bujus  lcmpus  aeiemum  est, 
•nbi  non  flcndum,  non  dolendum,  non  corporea;  ciipi- 
ditatis  demutalione  labendum  est:  scd  in  hisvivcn- 
dum ,  qua5 ,  inquii ,  oculus  non  vidit ,  et  auris  non  'OU' 
dir^t^  et  in   cor  hominis  non  ascendit  (I  Cor.  ii,  8). 

Ccssat  in  boiiis  fuiuris  intelligcntisc  audilus  et  as 


eis  poteslalem  fitios  Dei  fieri  (Joan,  i,  14  et  12)  Do- 
minus  nosier  Jesus  Cbristus,  qui  eat  benedidus  in 
siecula  sHK^ulorum.  Amen. 

PSALMUS  CXLVJli. 

Alleluia, 
Laudate  Dominum  de  cwlis ,  laudate  eum  in  excekii. 
Laudate  eum  omnes  angeli  ejus :  laudate  eum  omne* 
virtulet  ejus.  Laudate  eum  tol  et  luna :  laudate  eum 
omnes  tleUa  et  lumen;  laudaie  emn  cati  coUo- 
rtim,  et  aqua:  quas  tuper  ccelot  tunt,  loHdenl  (Infra, 
aqua  quw  tuper  cwlot  ett  laudet)  nomen  Domini,  Quia 
ipse  dixit,  et  facta  tunt ;  ipse  mandant,  et  ereata  $unt, 
Sttttnit  ea  m  wternum  (Infra,  et  stmuit  ea  in  toKutum) 


pectus  :  nec  conspectui  subjicilur,  nec  auditu  capi-j©  H  in  scecutum  stBcuti :  prmeeptum  potuit ,  et  nmi  prm- 
tur,  nec  mcnle  percipitur,  quidqiiid  illud  Bcaiis  jc-  teribit,  Lattdate  Dommum  de  terradraconet  et  omnee 
icrnis  bentiim  ictcrnumque  promiitiiur.  Solventur  abtjssi.  Ignis,  grando,  nix ,  gtaciet ,  tpiritutproGeUa'' 
igitur  hjcc  omnia  nivis,  pruinic,  crysialli  frigora,  tam-      rtcm,  qui  faciunt  verbum  ejut  (Infra ,  cryttaUum,  epi- 


puta  ,  proplieticae  el  apostolicae  doctrimc  sermonem 
pr.-ccucunisse  ad  congrcgniidos  eos  qui  ca^icsiis  Jc- 
rusnleiii  xdificnlioncm  hic  iiichonreiii,  qiiique  rui*- 
9um  congrcgnndi  esseiit  ni  eamdem  consummnrent. 
Nuila  autein  snpcrerit  obscuriias ,  si  posl  rursum , 
^djiciatur  iisdem. 

(a)Ms.  sicut  frusta  panis,  coiisentiente  Augusti/io 
cuin  vclciiiins  ps:ilU'riis  Germnn. ,  Carnut. ,  Medio- 
kin.,  Rom.  Vidcninr  quoque  faverc  cxposilionis 
ifcrba ,  iii  frutta  tolidatuni,  Sed  si  frusta ,  iion  lanien 
post  vocem  panis  perinittit  eadom  exposilio. 

(b) Edili,excepto Par.,  etallegoricamcontuetudinem. 


(c)  Bad.,  Er.  et  Lips.  resotuti  tiquimur. 

(d)  Ubi  In  Viiipata  nunc  praefcrtur ,  tubutam  ticut 
cinerem  sparglt,  qui  ;«piid  Hicronymum  psalmos  illus- 
travii,  inoiiet  ex  ht*br:io  legendum  esse  prutnam  , 
non  nebulam.  Hioroiiymiis  ipse  vertil  pruinas,  Lectio- 
ncmutramque  Hilarius  ct  vidisse  videiur  et  probasse, 
qunm  hic  in  unum  coinponit,  quomodo  observavi- 
mus  hiijus  cdii.  col.  591»  not.  a,  eum  legere 
mortcm  alisorptam  in  contentione  vietaries,  cum  alibi 
tanlum  in  contentionem ,  alibi  m  trictoriam  legewt.     ^ 

{e)  Ibile  apud  Pnr.  OKiLipsio.»  impore. 


879  SANCTi  IIILARII  EPISCOPI  880 

ritus  procella  qum  faclunl  verba  ejus) ,'fnontes  et  omnes  A  angeli  protpicere  (I  Pelr»  i,  42).  Cispeclatio  iiaqiie  C(e- 


colleSf  ligna  fructifera  et  omnes  eedri,  bettitv  et  omnia 

(Infra,  universa)  pecora,  serpentesct  volucres  penna- 

tos ,  reges  terrcc  et  onvies  populi ,  principes  et  omnes 

judices  terrce ,  juvenes  et  virgines ,  seniores  cum  juniO' 

ribus  laudent  nomen  Domini ;  quia  exaltatum  est  no* 

men  ejus  solius.  Confessio  ejus  super  coelum  el  terranu 

Exsultavit  (liifra,  et  exaltavit)  cornu  populi  sui,  Hym» 

nus  omnibus  sanctis  ejus  ,  filiis  israel^  populo  appro- 

pinquanti  sibi. 

TRACTATUS  PSALMI. 

i.  Superiores  tres  psalmi,  qnilius  prophetia  nos 
ad  laudem  Domini  advocat ,  beatx  iilius  spei  iiostr^e 
distributionem  ipso  collocationum  suanmi  ordinc 
sunt  secuti.  Primiis  cnim  corum  ob  spem  xternilatis 


lesliuin  est  bealitudo  lcrrcna  {scu  ,  tcrreslrium) :  el 
corruplionis  nostrx'  dcmutatio  divinarum  creationum 
demoraiiir  clemenla,  prospicere  lianc  eTangelicae 
praedicationis  spem  concnpiscentia  (scil.  elenicnta), 
gloriam  suam  c\  glorioi  nostrx*  conforniationc  sos- 
ceptura:  qua  jam  secundum  prophetiam  psalmi 
adepta ,  in  consonam  laudcm  perceptae  beatitudinis 
advoc^mtur. 

5.  Mundus  non  fortuilus  ^  non  Deus.  Nullamunii 
pars  honore  divino  colenda.  —  Vers.  4-6.  Laudate 
Dominum  de  coelis ,  taudale  eum  in  exceUis,  Laudatt 
eum  omnes  angeli  ejus  :  laudate  eum  omnes  viritU€$ 
ejus.  Laudate  eum  sol  et  lufia  ;  taudaie  eum  omnes  slel" 
lce  et  lumen,  Laudatfs  eum  caeli  ccetorum :  et  aqua  quee 


et  cQBlt^stis  regni  exspeclationem  cantnlus   est.  Se-  B  ^^P^r  coelos  est ,  laudet  nomen  Domini,  Quia  ipse  man" 


cundus  ob  xdificationem  sanclai  civiintis  et  congre- 
gationem  sanctorum ,  qui  ad  pleniiudinem  sanclae 
hujus  civilatis  conveniant,  subseculus  esi.  Terlius 
istc  jam  ob  gratulalionem  cxxdincatsc  civitatis, 
et  aeterna  pace  fundat;e,  ei  646  P^^^  saeculi 
urens  arensquc  frigus  coelesti  spiritu  temperatx ,  in 
hunc  hymnum  cst  comparalus.  Doclriusc  ergo  idcm 
estordo,  qui  rerum.  Nam,  secundum  prophclicam 
et  apostolicam  prxdicationem ,  beati  istius  rcgni  et 
civitalis  a^ternie  in  his  ordo  dispositus  est ,  in  rcsur- 
rectionis  demutatione,  in  congregalione  sanctorum, 
iii  doroinicorum  civiuin  (a)  confrequontaulium  in* 
colatu. 
2.  Bealitudinem  nostram  qui  exspectet   omnis  res 


davit ,  et  creata  sunt ;  ipse  dixit ,  et  facia  sunl;  el  sia- 
tuil  ca  in  scecutum  et  in  sosculum  sa^culi :  pra:ceplum 
posuii ,  et  non  prosteribit,  Absoluto  quideni  ad  iniel- 
ligentiam  sermone,  prophcta  omnes  coelesies  virtuies 
adliortatur  ad  laudem,  sed  non  sine  perfecta  ratione 
doclrinx.  Primum  cnim  errorem  hunc  humanac  igno- 
rationis  averlit,  quo  fortuilis  concursibus  hunc  mundi 
habitum  in  se  coissc,  atqtie  ita  ex  inordiiiatione  la 
ordiiie  constitisse ,  quidam  ausi  sunt  opinari :  tum 
quod  alii  hunc  ipsuni  mundum  Deum  esbe,qui66 
agitct  ac  moveai ,  ct  645  ^"  annuam  tempericm 
cursu  dimensae  rationis  moderetur,  exisiimeiit:  pos- 
tremo  qiiod  quxdam  sibi  ex  his  ipsis  unusquisque 
Icgit  elementis,  aut  coelum ,  aut  solem ,  aut  aquam , 


creata.  —  Post  qiiae,  jam  in  .Tterna  bcatiliidine  om-  C  ^tit  aera,  quibns  Dei  honorem  inani  atquc  impia  re- 


nibusconstitutis,  ad  cancndas  Dei  laudes  hoc  con- 
sequenti  psalmo  chorus  cceieslium  viriutum  potesta- 
tumque  contraliitur:ul  ob  dcpulsam  sacculi  vauita* 
tem  crcatura  omnis  cx  inagnis  officiorum  suorum 
laboribus  absoluta ,  et  in  bcato  rcgno  sclcrnitaiis  ali- 
quando  respirans,  Deum  suum  ct  Ixta  prscdicetct 
quieta,  et  ipsa  sccundum  Apostolum  in  gloriam 
bealjp  xternitatis  assum|>ta  ,  cum  ait  :  Etenim  ex- 
tpectatio  ipsius  creaturce  revelationem  fiHorum  Dei  ex- 
spectat,Vanitati  enim  creatura  subjecta  ei(,  tion  volenSf 
ud  propter  eum  (b)  qui  subjecttin  ipe :  quia  et  ipsa  crea- 
iura  tiberabitur  a  servitute  corruptionis ,  in  libertatem 
elaritatis  fitiorum  Dei  (Rom.  viii,  19  et  seqq,).  Hinc 
ergohymnus  estliticrtatis  indultic,  quod  officiorum 


ligione  dcferrel.  Omnem  igitur  errorem  ignoraiionis 
exclusit ,  dicens  ,  Quoniam  ipse  dixit ,  et  facia  stmi; 
ipse  prcecepit ,  et  creata  sunt.  NuUus  igitur  hic  forlui- 
torum  concursus,  nulla  naturx  proprix  virtus, 
nulla  xierniiatis  cx  seinet  substantia ,  in  his  quae 
crcata  doccntur,  admittiiur. 

4.  FHium  Patri  in  creando  mundo  adstiiiue.  —  lo 
quo  diclo  ctiain  id  docctur,  quod  et  Geiiesis  dis- 
tinxit,  ct  Evangelia  lestata  siinl,  et  Aposiolus  prc- 
dicavit,  Dei  jussu  facta  csse  omnia  :  non  per  se  exsli- 
lissc,  lamquam  ipsa  illa  matcria  obedienti»  (c) 
vitalis  cxsisteret,  cum  esse  ac  siibsistere  juberetur  : 
sed  omnia  ex  mandato  creata  esse ,  et  dictum  fuisse 
ab  eo  qui.dicebat  (d)  ut  nereut.  Ita  enim  Genesis  est 


Buoriim  neccssitale  absoluia ,  el  antca  in  usus  hu-  p  jocuta  :  Ei  dixii  Deus.,,  Etfecit  Deus  (6'eii.  i, 6  eil), 

inanlsubjecta8ervitii,jain  coiiformata  tandem  filio- 

rum  Dei  gloria  in  acteruam  beaiitudinem,  creatio- 

iium  elementa  requicscunt.  Cujus  beatitudinis  longo 

Jam  diu  secundum  apostolum  Pctrum  dcsiderio  dc- 

tinebantur,  cum  2iii:  II wc  quce  modo  vobis  nunliata 

$unt ,  per  eos  qui  vobis  Spiritn  sanclo   cvangelizave  - 

runi ,  quoe  missa  sunt  e  ccelo,  in  qua  re  concupiscunt 

}  (a)  Bad.,  Er.  el  Lips.  cum  frequentatione :  praelcr 
morem  liilarianum.  Coiifer  numerum  4  iracialus 
superioris. 

(b)  Sic  ms.  juxia  gracc.  Ac  vulgaii  qui  subjccit  eam: 
et  paulo  ante  non  sponte ,  pro  noti  volens. 

(c)  In  vulgatis,  viiatis,  uno  verba,  quod  sepiran- 
dum  duximus  ;  ut  hic,  quantum  sapimus ,  refeilaiiir 


Et  iiunc  Propheta  ait,  Dixit,  ei  facta  sunt,  Non  enim 
sibi  prxcepit  ut  ficrent,  sed  sunt  facta  cum  dixiU 
Facta  autem  sunt  per  cum,  dc  quo  Evangelisia  les- 
taliis  cst,  Omnia  per  ipsum  facta  sunt,  et  sine  ipso 
factum  est  nihil  (Joan.  i,  3)  :  et  Aposiolns  ait  :  Qni 
est  imago  Dei  invisibHist  primogenitus  omnis  creaturm^ 
quia  in  ipso  condita  sunl  omnia  in  ccelis  ei  in  ierra^  m- 

qu3'.d:)in  senteniia,  quae  vellet  materiam  per  se  exsti* 
lisse,  ei  pniicepio  Dei  lanium  obtinuisse  lormam  qoa 
talis  exsisieret. 

(d)  Ediii,  ut  fieret,  Reclius  ms.  ut  fierent^  nempe 
omuia.  Dicebat  aulem  Pater,  et  Fiiius  faciebat,  uC 
exponiiur  lib.  iv  deTriu.,  n.  i6. 


88i  TRACTATUS  IN  CXLYlll  PSALMUM.  882 

iibilia  tl  invisibiUa ;  sive  Sedes^  sive  DominalioneSf  tive  A  lubiles  creationcs  nunc  ad  laudenri  Dei  fuissc  nume- 


Principatns,  tive  Polesiales^omnia  per  ipsum  etin  ipso 
condita  tunt  {Coloss.  i,  15  e<  i6).  Et  Sapientia  de  se 
jta  locula  esi  :  Ego  eram  apud  illum  componens ;  mifu 
adgaudebai,  cum  lcstaretur  orbe  perfecto  (Prov.  viii, 
30).  Cessat  itaque  ambiguitas  inieiligentiai ,  et  novi 
el  veieris  Testamerfli  auctorliate  convicti ,  Palri  Fi- 
lium  anle  sx*cula  maneniem  in  creaiidi  mundi  cxor- 
dio  adblitisse. 

5.  CreaturcB  noh  dissolvenda;  ad  iaudem  Dei  invitan* 
tur.  Quod  non  dissolveniur,  mandato  Dei ,  non  na/tc- 
ree  suce  debent.  —  Causam  eliam  propbnla  aliam 
laudis  adjecit :  Quoniam  ipse  dixit,  et  facta  suni ;  ipse 
mandavil,  et  creata  snnt ;  siaiuit  ea  in  sceculum  sceculi, 
Manent  enim  ex  nibilo  substiiuta ,  el  graiiam  646 


ratas,  sed  eas  qux  in  aiternitalis  sunt  (c)  substantinm 
constiluUT.  Ac  ne  forte,  quod  in  xternum  manerent, 
naiuralc  illis  esse  ex  subsianti%  bealiiudine  credere* 
lur ;  subjecit ,  Prasceptum  posuit ,  et  non  pra^teribit  : 
ut  boc  quod  siint,  id  est,  ul  maneaiit  in  xiernuro, 
non  nalur.ne  sure  essc  inielligant,  sed  prxcepti  ejus 
sit,  qui  potens  sit  rohiis  ex  nibilo  substitutis  naluram 
xlernilatis  affcrre.  Non  cnim,  iiiquil,  prxieribit  prx- 
cepluin,  id  esl,  mandati  ejiis  non  crit  finis  :  ((/)quia 
in  xlcrnum  maneanl,  quibus  xlernitatem  Virtus 
sciernitaiis  indulsil. 

6.  Qui  Deum  iaudent  inanima.  —  Post  qu.x  rursum 
terrena  cauera  advocaniur  ad  laudem,  quae  elsi  non 
omiiia  sunl  borum  coelestium  ct  beaiorum  bonorum 


cx  co  quod  siint.  Crc;itori  siio  debent  (a)  cum  sensu  j^  consorlia,  parlim  per  irralionabilem  sensum,  pnrlim 


viuc  siia!,  boiiilalem  ejiis  et  virtulem  senticnlia,  per 
qiicm  vivere  se  seniirc  coeperunt.  Vivunt  auiem  adeo, 
ut  el  in  sxculum  sseculi  maneant,  ct,  secundum 
Aposioluin,  revelaiionein  flliorum  Dei  exspcctcnt,  a 
corruptioiiis  servitio  in  conformem  eornm  gloriam 
liberanda.  Contuendum  auicin  est,  in  bis  crealuris, 
qu;G  in  SiTCulum  sxculi  suiit  siatiita,  neque  coeUim 
boc  qund  nrmamentum  nuncupatur,  nequc  terram 
qux  arida  dicta  esi,  (b)  connumerata  fnisse  :  quia 
et  in  Prophetis  diclum  sit,  Ecce  ego  facio  c(eium  no* 
vuni,  ei  ierram  novam  (Esa.  lxv,  i7),  cl  Dominus  iii 
Evangelio  dixcrit :  C(Bium  et  lerra  prceteribunt,  verba 
auiem  mea  non  proeteribuni  (Matili.  xxiv,  55) :  de  qui- 
biis  non  liujus  loci  sermo  esi.  Taniuni  iilud  ad  admo- 


per  inaiiimalem  naturam,  partim  pcr  impietatis  of- 
fensam ;  tauicn  Deum  per  id,  quod  talia  sunt  insli- 
tuta,  ipsa  instilniionis  in  se  babitae  providentia  prx- 
dicant.  Ait  cnim  ita,  Vers.  7-12  :  Laudaie  Dominum 
de  ierra  dracones  et  omnes  abyssi,  Ignis,  grando^  nix, 
crysiallum^  spiriius  procelloi,  qn(c  faciunt  verba  ejus , 
montet  et  omnet  coUet^  ligna  Q47  fruclifera  et  omnes 
cedriy  bettioi  et  univerta  pecora,  terpeniet  et  voiucret 
pennato!^  reges  terrce  et  omnet  popuii^  principet  et  oni- 
nes  judicet  tence^  juvenet  et  virginet,  tenioret  cum  ju» 
nioribut  taudent  nomen  Dowini.  Omnia  laiidem  Dei 
concinunt,  licet  quccdnm  sensu  laudis  carentia  sint ; 
sed  per  insiitutionis  ordiiiem  quaiitatcuique  gignendi 
prseconium  Creatorisosienduni.  Detenti  in  terra  dra* 


nttionem  commemoraiiduin  a  nobis  fuit,  non  disso-  q  cones,  eorumque  plures  in  abyssis  demersi  :  ut  nos 


(a)  In  edilis,  cum  tensum  vitce  su(c,  bonitaie  ejus  et 
virtntem  ei  scieniiam,  per  quem  vlvere  seu  senlire  co?- 
prrunt :  valde  perturbaie.  Cf>nfiisio  tollilur  siibsidio 
ms.  in  qiio  lainen  senteniice^  non  seniieniia  mendose 
librarius  dcscritiscraf. 

(b)  Sic  ms.  At  Bad.  et  Er.  connumeraiam.  Lips. 
eommemoratam.  Par.  commemorala. 

(c)  Ediii,  in  (Bternitatis  sunt  subsianiia.  Rectius  ms. 
sulfsiantiam,  lioc  esl,  in  subsiaiiiiam  :i'lernani,  seu  ad 
siibsistcnditm  sine  fine.  Cuin  Ikcc  ad  memorala  iiii- 
lio  H.  5.  refcranliir,  iibi  sol,  luna,  slelhr,  elc.  ad  lau- 
dcin  D(;i  advocantiir;  qiurri  potest  nnm  pra*diclas 
res  creatas  animaias  scnsiTit  Hilarius.  Eo  quidein  er- 
rore  inspcrsos  illius  iii  Job  lihros  ad  sanctuiii  Grego- 
riuin  papain  soribil  Liciiiiu*^  I.  n  Spicil.  p.  369  : 
Satis  miror,  inqiiit  barbaro  dicendi  modo,  hominem 
doctissimum  et  tancium,  ut  de  sleilit  naenias  Origenit 
transfenret.  At  quod  ad  illum  Licinii  locum  attinet,  j| 
non  coiislai  an  iii  vcros  llilarii  in  Job  traclatus  inci- 
derit.  Aut  certc  a  prardiclo  errore  pura  judicanda 
sunt  <iu:c  in  Job  scribit  ililarius,  aiil,  quod  nefas, 
pondiis  cl  poiidus  llieronynio  atlriliuciidum.  Qui 
ciiimgenerilim  Hilarii  libros  inoffenso  perfe  decurren- 
dos  docet,  nominatim  de  Origcnis  iii  Job  tracialibiis 
epist.  Lxxv  ail  :  Ad  te  ipsum,  Vigilanli,  veniam  :  cur 
trnctalus  ejut  (Origonis)  in  Job  descriptos  habes,  in 
qiiibut  conira  diabolum  ei  de  steliis  coeloque  disnuians^ 
qucedam  locutus  ett  qua:  Ecctesin  non  recipit.  Cur  ex- 
probrat  viro  quod  vcl  descriplos  apud  se  reiineat 
Origenis  iraclalus,  et  femiu  u  aucior  est  non  modo  ut 
rciineat,  sod  et  legnt  Hilarii  libros,  nisi  quia  in  his 
errorem  de  siellis  non  adveriit,  ()nem  in  illis  re- 
spuendiim  duxit?Nequcin  hoc  ipso  tractatu  nisi  te- 
mere  error  idem  reprchendi  potest.  Primo  enim  non 
aii  cas  tantum  enumeratas  esse  creationes,  qucc  ani- 


mal.T,  scd  qua;  non  dissolvend»  essent.  Deinde  si 
solis,  luua^,  stcllarum  ct  aqua'.  qua:  supcr  coclos  tit 
vocabulis  vivas  subslantias  inlellexii,  ea  non  proprie 
scd  spirilaliter  intollcxerii  nccesse  est.  Neqne  inficias 
ibii,  qui  illius  dicta  Iract.  ps.  cxxiii,  n.  5,  perpen- 
det :  uhi  primo  pouii,  absiirdum  videri  ut  aqu;e  ani- 
malet  sint  :  lum  siimit,  aquas  tamen  super  coelos 
esse  qiKc  laudent  Doininuiii ,  ac  proiude  animales  : 
tandemque  concludil,  aquarum  nomine  populos  in- 
lelligendos  essc,  qtios  iiiter  tini  coelettes ,  tint  et  ter- 
rettret,  etc.  Eas  aquas  matjis  pro|)rie  vtdetur  intel- 
ligere  in  ps.  cxxxv,  n.  8,  dum  vocat  temperaliorem 
naturani,  cujus  ohjectu  primi  coeli  sedes  circuiiirusi 
Dei  virtute  nimiuin  accensa  tcmperetur,  ut  ab  iufe- 
rioribus  sil  patienda  n:ilurls.  Neque  eliam  dubium  est 
cx  tract.  ps.  cxlvi,  n.  5,  quas  stellas  animaias  sen- 
seril,  iibi  explicaturus  illtid,  Numerant  muitiiudinem 
steiiarum,  etc,  rejeclo  priniuin  litierae  sensu  suhjicit, 
Sed  numerantur  hic  steilas^  qnat  Abraham  contuitut  in 
coeio  est,  quas  Isaac  accfpit  in  temine,  quat  Pautut 
ditcrevit  in  gloria.  Non  enim  obscurnm  est,  steilarum 
nouiiue  clectos  et  fitios  Abrahse  eum  interpreiari. 
Neque  vero  quis  dixerit  coeium  ei  terram  spiritaliter 
iiitcllecta  ad  res  non  dissolvendas  pariter  accommo- 
dari  potuissc.  Vetat  enim  illud,  Coelum  et  terra  tran- 
tibunt.  Nec  siiuilc  quidquam  bahetur  de  cieationibus 
superius  memoratis.  Demum  Hieronymus  epist.  lxii 
ad  Thcopbilum,  quateiius  Origenem  llilarius  imitalus 
tit  declarans,  duin  dicit :  Noxia  quoique  detruncant 
uiiiia  transtulit,  satis  aperie  significat  illum  Origenis 
de  stellis  nxnias.  ut  cnin  Liciiiio  loquainur,  vel,  ut 
cum  ipso  llierouymo,  quse  Ecciesta  non  recipit,  mi- 
niiiie  Iranstulisse. 
(d)  In  ms.  quin  ceternum  maneant. 


8&3  SANCTl  HILARIt  KNSCOPl 

iiUra  laetiim  el  religtoDem,  dum  ipsi  iiUra  aUyssum  A  iHi  ulique  de  qnilNis  dicUim  esl  ; 


m 

Plebt  hac  lahni  mt 


terramque  religaii  impietatis  no^^trse  pcenis  praepa- 
raniur,  coercerenl.Nalura  ignis,  nivis  candor,  (a)  cry- 
stalii  glacic&«  procelio^  spirUus,  montium  cebiias  , 
dislinctia  collium,  arborum  fruclus,  besiiarum  va- 
rielas,  pecorum  uilUlns,  serpenlum  nlsus,  volucrum 
volaius,  regum  poiestas,  populorum  famulatus,  prin- 
cipum  digiiiias,  judicum  sequiias,  xiatum  omnium  et 
sexuum  mores,  siudia,  virlules;  h:ec  iiaque  omnia  in 
diversos  ineff.ibilesque  usus  formaia,  disiincta,  ani- 
mata ,  perrecia ,  Creatoris  provideutiam  laudant.  Et 
eorum  quae  aul  innnima,  aul  irralionabilia  sunl,  qua^ 
lis  laudatio  esset  osteudit,  dicens  :  Quee  (aciuut  ver- 
bum  ejuii :  ut  ex  eo,  quod  in  huoc  officiorum  suorum 
'  siut  ordinem  constiluta,  praeconium  ejus  a  quo  ita 
sint  insiiiuta  testentur. 

7.  RalionatHm  qwe  (audandi  Dei  causa,  Regni 
beati  sed^.  —  Regibus  vero  et  CTteris  aliis  tnm- 
quam  rationis  consortibus,  haec  laudandi  causa  pro-> 
posita  est,  Vers.  i^  :  Quia  exaltatum  e$l  nomen  eju$ 
iolius,  confettio  ejus  tuper  uxluvi  et  terram,  Et  liao 
quidem  Deu»  regum,  ei  populorum,  ei  primipum, 
et  judicum,  ei  setatum  omnium  eQn<;tiiatioiie  lauda- 
bili$  est,  quia  {ms.  quo)  humanse  viise  eursum  tali 
divcriorum  ofQciorum  temperatione  contineat.  Ta- 
roen  quia  ompii  superior  laudatio  beati  illius  regni 
tempus  ostendil:  hdiic  cau!«ain  laudis  adjecit,  quia 
exaltatum  est  nomeu  ejus  solius.  Tuin  enim  Peus  uiius 
ctiam  ab  invitis  et  intelligitur  et  {b)  videtur,  religaio 
diabolo,  et  angelis  ejus  pGense  ciim  eo  seterni  ignis 
addiciis,  et  omni  spiriialium  ne<|uiiiaruu)  poi^siale 
sublata;  cum  jam  non  peccalum,  non  mors,  non 
tcrrcnus  liic  mundus  sil,  Ail  eniin,  Vpi\s.  1i  :  Con- 
fessio  ejus  super  ccelum  el  terram^  et  exaliavit  cornu 
populi  sMi }  id  est,  in  illo  beat.i)  civitatis  illius  sa^culo, 
ubi  cornu  populi  sui  Dominus  exaltabic,  et  incorrup- 
tionem  %\^  quai  signidcatur  in  cornu,  per  honoroiu 
immortaliiatis  impertiet.  Tum  enim  coelum  novnm  et 
terra  nova  crit,  cum  his  praesentibus  dissolutis  nova 
illa  et  aeterna  sqccedent.  Ideo  confessio  ejus  super 
coeliim  et  lerram  reddeiur  :  qiiia  non  in  hoc  sseculo, 
neque  in  hoc  aere,  sed  in  soperioribus  locis  sedcs 
beati  illius  regqi  est  constituta. 

8.  Popmius  appropinquantf  qui  jam  in  x^no  FiHiy 
nondum  in  retjno  Patris.  —  Et  quia  illud  sanctorum 
est  regnum,  per  quod  regnante  Domino  ad  bentum 
regnum  Dci  p^itris  adscendcnt;  psalmum  ita  pro- 
pheta  conclusit :  Hymnus  omnibut  sanctis  ejus,  fHiis 
Israel  populo  nppropinquanti  sibi.  Sanctorum  omnis 
hic  hymnuji  est,  qui  Deum,  non  ut  cspicrj  648  reges 
aut  principes  aut  judices,  pro  virlutis  et  oonfessio- 
nis  admiratione  laudent,  sed  pro  gaudio  consummatnR 
in  se  beatitii(|inis  et  gratulatione  c^ntaniitim  :  sancti 
Bcilicet,  qui  Israel  fllii  sunt,  Deopropinquantes;  non 

(a)  Quomodo  superiore  tractatu  num.  5,  pruina 
nebulos,  et  lu  psal.  lix,  n,  44  :  m  conicnlione  victo- 
rice;  iia  liic  nnn  crt/s/a/ium  dumlaxat  poiiiti|f  ant  gla- 
cies,  sed  crystalli  glacies,  duobus  legendi  modis  ita 
adoptatis. 


honorn4,  cor  auiem  eorum  longe  est  a  me  {Matth.  xv, 
8);  sed  hi  qui  inerebuntur  audire,  Prope  esl  Domi- 
uus  omnibus  invocanlibus  eum  {Pt,  cxlit,  18).  lUis 
ergo  proprius  hic  hymniis  est,  qui  Deo  propinqoa- 
buiit,  qni  per  hoc  sancix  Jerusalom  regnum  iieatum 
seterno  regno  proximi,  post  regoiim  Domini  Jesa 
Christi  in  regnum  Dei  patris  Domino  eongre- 
ganle  transibunt,  Apostolo  dicente  :  Cum  tradet  re- 
gnum  Deo  patri ,  cum  evacnaverit  omnem  principatum 
et  omnem  potestatem  et  virtu^m  Opartet  enim  eum  re^ 
gnare,  donec  ponat  omnes  immicos  sub  pe^Hhus  ejus  {c), 
Omiibut  emm  subjectit  sub  pedibus  ejut,  novisama 
evacuafur  mort.  €um  dixerit  :  Omma  tunt  snbjecla 
prmHr  iUum  qui  ei  subjecit  omniuj  tunc  ipse  subjeciut 
^  erit  illi  qui  ei  subjecit  omniOy  ut  sit  Deus  omnia  in 
omnibus  {Cor,  xv,  24  et  seqq.).  Hic  ergo  populus  est 
propiiiquans  regno  Dei  patris  per  regnum  Hlii  Dei 
proximua.  Regnat  itaque  Domiiius,  traditums  Deo 
patri  regnum;  non  regni  potestate  cariiurus,  sed 
Bos,  qui  regnum  ejus  sumus,  Deo  patri  tradiiurus  in 
regnuin  (V.  /.  xi  de  Trin.,  n.  59).  Regni  Iraditio, 
nostra  provectio  est ;  ut  qui  in  regtio  Filii  erimus, 
in  regno  quoque  simus  et  Pairis  :  digni  per  Id  regno 
Patris,  quia  digni  regno  erimus  et  Filii ;  proximi  lum 
Patris  regno,  eum  Filii  {d)  eriinus  in  regno  :  qni  est 
benedictui  in  saecula  soiculorum.  Anien. 

PSALMUS  CXLIX. 

Alleluia. 
G  Cantate  Domino  canticum  uovupi^  laus  (^nfra,  laudek- 
tio)  ejus  in  ecclesia  sanctorum.  Loitetur  Israetin  eo  qni 
fecit  enm,  et  filii  Sion  exsultent  super  regem  suum. 
Laudent  nomen  ejus  in  clioro,  in  tympauo  et  ptakeno 
psallantei.  Quoniambeneplacitum  estDomino  inpopulo 
suo  :  exnltavil  (Infra,  ex^tnbit)  mnnsuetos  in  salulem. 
Exsultabunt  sancti  in  g(oria :  lcBlabuntur  in  cubilibus  tuis, 
Exsultationes  Dei  in  faucibus  (Inrra,  gutture)  eorum  : 
et  gladiusancipitis  (Infra,  gladii  bis  acuti)  inmanibuseo- 
rum,  ad  faciendam  vindictam  in  nationibuSy  increpitioacs 
(Infra,  objurgationes)  in  populis,  Ad  alligandos  reges  in 
manicis  et  {  Abest  infra  manicis  et)  compedibut,  et  no* 
biles  eorum  in  vincuUs  ferreis.  Ut  faciant  in  eis  iudi- 
cium  conscriptum  :  gloria  hoec  est  ommbus  tanctis  ejus. 

649  TRACTATUS  PSALMI. 

i.  Psalmi  superioris  recapiiulaiio.—  Superior  psal- 
mus  omnem  crealionum  diversitatem  ad  laudem  Dei 
creatoris  est  adliorlalus  :  et  ordo  a  coeleslibus  c(e- 
plus,  cuncta  terrse  ac  maris  et  aeris  animaniia  pcr- 
curril,  unlverso  quoque  gencre  a*talum,  scxuum,  po- 
tesiaium  ad  honorem  debits  confessionis  admonito, 
ut  gloriam  cjus,  qui  se  ad  vitam  animasset,  firmasseif 
ornasset ,  pius  graiiarum  sermo  celebraret.  Post- 
quam,  ut  dignum  fuit,  Propbeta  psalmi  kujus  fliie 

(b)  Sic  ms.  At  editi,  videbitur. 

{c)  Qad.,  Er.  et  Lips.  Omnes  enim  tubjiciet  $ub  pe- 
dibusejus,  Novis^ima  enimevacuabiturmart.  V.  lib.  xi 
de  trin..  n.  2^. 

{d)  Editi,  erimut  regnum  :  corriguntqr  ei  ros.; 


885  TRAGTATUS  IN 

propnum  ofncii  sui  munus  expleyerat^  omnibus  qui- 
dem  ad  laudem  dixinaiu  ^dliorlaiis,  bymiivn\  t^nlum 
esse  sanctorum  ejus  ostendit,  filiis  scilicet  Israel, 
populo  qui  fieret  Deo  proximus  ;  ut  cum  univer.sitas 
omnis  Deum  ex  vil»  su%  sensu  et  gralulatione  lau- 
dasset,  Israel  tamen  (a)ei  solus  approprians  liymnum 
de  cognitionis  ac  dignationis  divinre  familiarilaie 
cantaret.  Post  qux  nunc  ad  cantaudiipQ  D£o  novum 
cnniicum  (b)  incitnmur.El  forte  niliil  ultra  reliquisse 
psalmus  s^terior  noviiatis  admiralionisque  credatur, 
cum  si  quid  illud  in  gratulalionc  nostra  sepsuque  sit, 
idipsum  in  laude  oporlere  esse  praescriplum  si|. 
EfTerre  aulem  se  ullra  coe1e>lem  sedem  (c)  mpiis 
nostra  non  sufficii  :  sed  laudare  Deum  ea  quae  supra 
ccelos  sunt  admonentur.  Rur^um  aulem  se  tendero 
ultra  abyssi  immensitaiem  inlelligenli;c  noslrrc  opi- 
nio  non  poiest  :  vcrum  ea,  qux  in  his  sunt,  ad  lau- 
dis  officium  advocanlur.  Jam  vero  ipsa  illa  naiura 
aeris  ingrandine,  nive,crystallo,  proccll;pque  spirilu 
concincre  gloriam  tanl»  laudis  jubentur.  Tum  porro 
universiias  generis  buiuaui  in  r^ibM^i,  iu  priqci- 
pibus,  in  judi^i^s,  iu  onmi  vei  d^ii\\\i  flore,  ycl  se- 
neciutis  maluritate,  Pei  lauden^  (^tMl^re  pr^ccepia 
esi;  quia  toc  ompia  silii  iroperturl^a^o  cursu  Miodera- 
toque  consislant,  fluanlque  uniyersa  \U  naturx  suae 
lege  praecepta,  ul  decedere  his  ex  ea  qua  creata  sunt 
constitutio^ie  noo  licent. 

^,Quorum  propKium  sil  boc conlicumnovum. — ^Cun^ 
ergo  nulla,  extra  haec  reruro  divinarum  coelesiium- 
que  decroia,  videatur  homiiii  conccs^:t  esse  cognitio, 
cogni^ioni^que  laudatio ;  vidcamus,  ad  quod  i[iui^c  no- 
vunn  ci^nticum  advocemt^r ,  cuin  diciiur ,  Vers.  1 : 
Canlat^  DowinQ  canticum  novum,  (Isl  plane  novum 
canticum.  Cujus  quidein  novi  cantici  gratulaiioiiein 
jain  65Q  (^)  ^^ '"  superioribu^  psalmis,  iiiquibus  no- 
vum  c;inticum  cantntur,  osiendiniiis ;  cuin  in  gentibus 
Doniinusi  esse  regnaturus  osteiiilitqr  (P5.  xcv,  10), 
cum  ipsum  ad  regni  glorinm  dexlera  sus^  snlvabit  (Ps, 
xcvu,  1),  cum  assumens  ^x  inferno  s^nimam  suam 
nps  secum  assumpsit  in  reges.  Proprium  ergo  lioc 
cnnti<  um  novum  est  sanctis  ejus.  Id  enim  seqnitur : 
Laudalio  ej^us  in  Ecclesia  sanctorum.  Vers.  %  et  3. 


Qim  PSAUIUM.  '  89« 

A  Lwteturhrael  in  $0  qui  fetfit  eum,  ei  fiUi  Si^fpp<M{<«^ 
super  regem  suum :  laudent  nomesi  ejm  tA  (fkcxo^  i% 
lympana  ct  psalterio  psallant  eL  (e)  Id  est,  in  eo  (}ui 
secundum  nonagesimi  et  quinti  psalmi  canticum  no- 
vum  regnabit  in  geniibus,  et  (/)  quem  io  sequwit^ 
Caniico  novo ,  in  mirabilibus  factis  suis  Dominuta 
snlvabit  dextern  sua.  Super  lioc  igilur  rege  Itciati^r 
Israel  et  Sion  filii,  ejqi  scilicet  Sion  qu,T.  matcr  in 
ccbIis  esl,  qnae  conscriptorum  primiiivort^wt  etangc- 
lorum  frcqitentantiuni  civiias  ost ;  et  Israel  i(\e,  qu'^ 
spiritu  non  litlera  (subaud.  Ixtetur)  et  super  quem 
Apostoli  pax  est  (Qat.  \\,  16).  (li  ergo  filii,  quisu- 
scipientes  confitentesque  regem  fikii  Dei  facti  sum» 
et  bi  ergo  qiii  in  corpore  Deum  mentis  c^ulia  agnp- 
verunt,  lactabuntur  in  choro,  in  tympano  psallcvi^- 

B  que  psalleutes.  Hxc  autcm  musa  (p.  causs^)  lactitiso 
ip  tabernaculis  justorum  cst.  et  ^n  sympbpniae  c^^^u 
{[.  et  symplioui^  cantus)  in  reditu  fjXW  poenitentis 
audi^iir. 

5.  Homo  creatione  Qeo  placens,  Pi^C^io  dHipliicemx 
in  Christo  bene  placuil  —  Quno  :^utcm  nui\c  proprie 
post  creatnraruiu  laudationcm,  et  supefior^  ei^l^ticat 
nova,  liujiis  caiitici  novi  cniisai  essot,  ostevt4t^  dicensi  % 
Vers..  i  el  5  :  Quia  beneplaciii/im^  est  Qominq  ii^  pp- 
pnlq  suo :  exaUnbit  ma^nsnetos  tA  ^ut^m-  Exsult^ni' 
bunt  sancti  in  gloria.  Omnia  quidem  Dep  cum  suu( 
creata  placuerun^ ,  G(*nesi  testanle  cu^n  ^\^\\  :  ^^ 
Vidii  Dens  quia  bona  sunt  (Qen.  i,  51) ;  si^^  If^W^r 
placitiiin  ei  in  po(»i^|o  s^o  pss^  cpguo^pii^y^.  fip^^ 
qiidem  creatio   boniinis  esl  ^   (g\  ut  qnx  inUl"(n 

Q  crcationis  sccunduiq  originci^  Dei  simili^uclinpi^mu^ 
sortila  e^l  ;  sed  judipio  se  iti^imutabil'^^  pe^  $.fP^^- 
dum  dpmutaiionein  buin^^.-c  voluiil^ti^  %\WQ  «'\r- 
bilrii  (h)  (cmperante,  tuip  q^ia  pccca^s^^^^  ng^reut 
poeiiitendn,  poenitero  sc  quia  fecissct  |^pp[iine^  \0r. 
&tatus  est.  At  vero  ipsi^  iliis  ex  pc^c^to  ip  y\\^^ 
reformatis,  dopulsa  poenitenliac  (i)  qu^rela,  i^m  bcr 
neplaciti  in  eos  aflTectus  ostenditur-  I^^con^iliatl 
cnim  sumus  |)er  corpiis  et  sangqiiicn^  r^bn&ti  cx  i^ii: 
micis  in  niios  Deo,  cmp  npLii^  ic^erpi  sac^rdpii^ 
placaiionem  (j)  impceivlputix  sacramcnip  spopon- 
disbet ,  Propheta  diccnte :  J^i;avil  Dgminus^^  et  non 


(a)  Pnr.  epis  sotus  :  cnstigatur  ex  ms. 

(b)  Qu:c  sequuiitur ,  priinum  ex  ms.  Miciacensi 
vulga^sunt  editioi^^  Paristensi  anni  1()05,  cuui  prius 
bic  desineret  Hilarii  Cainnientiriiis.  D 

(c)  Apnd  Pi^r.  ul  in  ms.  mensurnm  non  sufficit : 
corrupte.  Lpgendmn  esse  mens  nostray  seiiucntia 
cpHlirit^^Mt  :  nec  magnuiu  in  ycteribits  Uhris  dii>cri- 
men  iuler  uirainqiie  leclionem  interessp  norunt  pe- 
rili.  Mox  in  ins.  admoneutury  ubique  vulgatiim  crat 
admonemur. 

(d)  Hoc  quidm  quodam  pacto  (i^ten^gqt  ^t  in 
ps.  cxLiii  n.  i*J;  sed  ciiin  dical  llilarius^/}  stipeifort- 
bus  pvUmiSf  non  iii  snpertore  ^>$:«ltnp,  hi$aue  ndji- 
cial,  in  quibns  npvum  canlicum  canta^lur,  hind  ob- 
scure  sigtti(i<^AL  ^^  psalmos  xcv  9t  x^vii,  enarrasse, 
quoruin  iraciatus  desiderantiir.  ' 

(e)  Apnd  Par.  idem  in  eo.  Malumns  id  esl,  cum  in 
mss  eadem  ratione  idem  el  id  esl  pingi  soIe:tnt.  ^ac 
mrlicula  indicatur  quidsibi  vetii  loiteiur  hrael  in  eo. 

0)  Hesttluiutns  quem^  pro  i^tfa?,  huc  nianiloste  po- 
siulauie  sententia.  Mox  iii  phma  editione  Par.  destr 


derabalnr  Dominum,  ejusquo  loco  in  postrema  snb- 
stiiuium  est  Domiuus,  omissis  verbis  dextera  sua : 
conira  fidein  e]^ea\plaris  nis.  Nnp  displiceret  §qiva\/H^ 
loco  salvnbit,  ut  et  anica  regnaru  ^irp  regt\qbit. 

(g)  Pro  fi/,  in  ins.  exstni  (juia.  Forte  quippc.  Dc- 
inde  secundum  originem.  idest,quia  iiuII»mi  aliain  ha- 
bet  sui  causam  nisi  M«-um,  saltcui  spcMuduqi  |\uUO-: 
rem  sui  partem  qna*  est  ^niuia,  a  cujus  crcaiipu^ 
bnmo  iiiitiiini  sumpsi^se  pradicatur  in  ps.  cxxix,  n. 
5  ;  ps.  cxviii,  n.  7. 

(h)  liacteniis  obiinuti,  (emp^av^a  4vm  9^'%^  imfr 
cnsseniy  vci  peccnssent,  Nonio  non  videtpra^ferendum 
essc  tempeKuut^  :  qupd  aliter  diclnm  eit\  ^^  ps.  ci((| 
n.  9 :  Secuudum  Uiiiiiscnusque  mores  ac  $/j(((iMp(  v^f^ 
cuiq\ie  Deus  adj,qcet :  idcirco  et  perversis  averstis  e\ 
sanctus  in  saucits  est.  Deinde  t>ro  dum  duxinius  resttr 
luendiini  esse  tum,  qunsi  luuc tcmporis  t^slutus  esi,  etc. 

(})  Uoc  csl,  inutato  judicio  iion  jam  se  pwnitcro 
ail  Dt'us.  Ex  liac  paitictila  jam,  liquei  siipeiiu&  le- 
gcndqin  fuisse  <»»{,  non  dum. 

(j)  Apud  Par.  in  poenitentiw  sofit^yteti^tQ, :  €i\i  ie- 


<B87 


SANCTl  HlLARIl  EPISCOPl 


m 


pcsmiebit  951  ^«n^yTu  es  sacerdot  in  ceternum  secun-  A  evangelia,  in  exleriores  tenebras  deputantor  {Matth. 


dum  ordinem  Uelchisedech  [Ps,  cix,  i).  (iOmplacitum 
ergo  est  quod  impoenitens  esse  (a)juratum  est  ei,  quo 
regnanle  secundum  ordinem  Melchisedecli,  id  cst, 
gentitim  et  rege  el  sacerdote,  primum  mnhsuetis  sa- 
lus,  deindc  splendor  est  sanctis  exsuUantibus  super 
r^gem  suum. 

'  4.  Sanctorum  privilegia.  Guttur^  quid  significet;  quid 
gladius.  Gladii  bis  acuti  quis  usus  sanctis,  —  Scd  post 
sanctorum  gloriam,  inlelligendum  est  quid  ad  can- 
tici  novi  pleniludinem  consequatur  :  Lanabuntur  in 
cubilibus  suis.  Vers.  6.  Exsultationes  Dei  in  gutture 
eorum,  et  gladii  bis  acuti  in  manibus  ipsorum.  Jam 
non  lacrymis  stratum  rigabitur,  nec  in  hoc  morlis 
corpore  degenlium  ob  peccali    nccessitatem  ac  do- 


XXII,  i3).  Et  quia  illic  crit  fletus  etsiridor  dentiam, 
fiet  judicium  conscriplum ,  qiiod  lex  sciiicet-  prx- 
scripseral,  quod  Prophelae  nuntiaveranf,  qaod  ora- 
nis  divinus  erat  scrmo  testaius.  Iloc  fldes,  pietas, 
continentia,  confessio  habet  meritum  :  hoc  contem- 
ptus  sxciili  muneris  sumil,fleri  regem  regumfquorum 
odia  ob  Q52  Ckristi  nonicn  excepta  sint ;  Tinciri 
nobilcs,  quorum  nos  vincula  carceresqiie  conclusc- 
rinl ;  conscripium  in  eos  judicium  habeiur(f.  haberi), 
quorum  et  gladii  desacvierinl,  et  polestas.  Sic  sao- 
ctorum  gloria  omnis  a  Deo  est,  cuin  post  has  Tii£ 
et  corponim  passiones  exserant  poiestatem.  Sic  can- 
tici  novi  hyinnus  impletur,  cum  post  gentium  op- 
probrium  regumque  cnicialus  judicium  conscripturo 


lorem  nociibus  singuiis  lcctus  lavabitur.  In  cubilibus  B  in  gentes  regesque  decernant,  quibus  Dominus  Jesus 


cnim  jaro  suis  sancti  loetabunlur  in  gloria  ;  et  ob  id 
Dei  exsuiiationes  sempcr  in  gutiure.  Per  signiflca- 
tionem  gutluris,  internae  conscienliae  proleslatur  af- 
fectum.  Sed  neque  solum  in  eorum  guiiure  exsuiia- 
tio  Dei  est ;  verum  etiain  ipsorum  manus  bis  acutis 
gladiis  armabuntur.  Haec  flliis  Sion  cognitio  regis  in- 
dulgcl ,  quibus  in  choris  tympanisque  psallentibus 
disposiln  sit  ct  salus,  et  gloria,  et  Ixiilia,  et  exsul- 
tatio,  et  polestas.  Nam  poieslalem  in  gludio  (b)  si- 
gniflcari,tuin  pluribus  locis,  lum  consequentibus  ad- 
roonemur.  Cur  enini  bis  acuti  giadii  in  mnnibus  eo- 
ruin  essent.edocuii  mox  Propbeta,  dicens,  Vers.  7-9: 
Ad  faciendam  vindictam  in  nationibust  objurgationes 
in  poputis ;  ad  alligandos  reges  eorum  incompedibus,  et 


Clirislus  el  unigCMilus  Deus  et  Dominus  et  rex  est, 
qui  esi  benedicius  in  sxcula  sseculorum.  Amen. 

PSALMUS  CL. 

Laudate  Dominum  in  sanctis  ejut :  laudate  enm  in 
firmamento  virtutis  ejus.  Laudate  eum  in  vtrlulibut 
ejus  :  laudate  eum  secundum  multitudinem  magnitudi' 
nis  ejus.  Laudate  eum  in  sono  tubos :  taudaie  eum  in 
psatterio  et  cilhara.  Laudate  eum  in  tympano  et  choro : 
laudate  eum  in  chordis  et  organo.  Landate  eum  cym- 
balis  bene  sonantibus^  taudate  eum  in  cymbalisjubHa" 
tionis ;  omnis  spiritus  laudet  Dominum, 

TRACTATUS  PSALMI: 

1.  Psatmi  mysteriis  referti.  Cur  in  tres  quinquagea- 


nobiles  eorum  in  manicis  ferreis;  ut  faciant  in  hisju-  C  nias  distributi.  —  Magnis  psalmorum   librum   sacra- 


dicium  conscriptum:  gloria  hwc  est  omnibus  sanctis 
ejus.  Hoc  ergo  esi  canticum  novum  dum  humiles 
terne  tribulalique  corde  regibus  consliluiuitur  in 
reges  ,  cnm  existimati  purgamenla  mundi  et  vel 
aboriiva  gentium  luinen  mundi  et  ultores  sinl  natio- 
num  (I  Cor.  iv,  i5).  Gladii  eniin  bisacuti  in  mani- 
bus  eorum  sunt :  (c)  quia  sanclo  illi  in  Apocalypsi 
gladius  bis  acutus  ex  ore  sil,  judicium  iindique  po- 
testatis  exercens  (Apoc.  xix,  15j.  Nam  el  gladium 
Yenit  Dominus  niittere  in  terram  (Matth,  x,  34)  : 
et  sancli  secundum  Aposlolum  mnndum  judicabunt, 
et  in  illis  judicabitur  inundiis  (lCor.  vi,  2).  Diclum 
est  enim,  aut  nescilis  quia  angelos  estis  jndicaturi  ? 
Fit  ergo  per  eos  vindicta  in  natlonibus;  Dcus  eniin 


meniis  rerum  coeleslinm  rererium  esse  saepe  tractavi- 
mus,  vel  cum  disposilio  singulorum,  contra  lemporis 
gestorumque  rationein,  ordinem,  numerumque  sor- 
tiiasit,  vel  cum  superscripiiones  nonnuUae  aliter, 
quam  Hebraeopum  libris  contineiitur ,  adscripls 
sunl,  vel  cum  tiiuli  plures,  cum  nulli  sinl,  prxferan- 
tur.  Cum  ergo  ullra  litlerse  opinionem  celsioris  io- 
telligenlise  sensu  volumen  digtstuin  sit ;  oporluil  id- 
ipsum  digno  (ine  concludi :  ul  secundum  gloriosam 
spei  noslrae  perfectionern  liber  quoque  tanti  Pro- 
pbeuc  consummatus  exsisieret.  Primum  cnim  iu 
euni  est  numemm  distribulus,  qui  ex  Iripartilo  quin- 
quagesimo  numero  esset  expleudus,  ciim  neque  in 
Ilcbra^is  numerus  singulis  qnibusque  connexus  sit. 


in  nobis  est  (d)  uUionum.  Objurgatio  deinde  exseri-  ^  ct  plerique  apud  eos  psalmi,  quo  ininus  hic  tripli- 


tur  in  populos  :  fldelis  namque  est,  qui  ail  :  Ar- 
guam  te^et  statuam  hcec  conira  faciemtuam  (Ps.  xlix, 
2i).  Sed  arguitionis  liujus  hic  exitus  cst,  ut  rcges 
nationum  nobilesque  earum  manicis  et  compede  viii- 
ciantur.  Yincti  enim  manibus  et  pedibus,  secundum 

ctioni  repugnant  sequentia.  Apertius  impoenitenii 
aacramento  diceretur,  sed  quidam  in  verbis  liisus  af- 
fcctalus  videtur ,  qnia  nimirum  pomitentios  querela 
proxime  jam  dictnm  essel. 

(a)  Par.  iuraium  esi,  cui  regnantem  secundum  or- 
dinem  Melcnisedech,  idem  gentium^  elc. 

(6)  Huic  correciioni  nemo ,  puto,  refragabiiur, 
quanivis  apud  Par.  juxlams.  edilum  sit,  significan- 
tium  pluribut  tocit. 


cis  (e)  quinquagesimus  numerus  conveniret,  juncti 
sunl.  Fuit  crgo  in  translatoribus  hoc  intelligentis 
spirilalis,  ut  congestam  hanc  in  plurimis  continua- 
tainque  seriem  pariirentur  in  nunierum  :  ut  psal* 
morum  omnium  hic  el  ordo  et  numerus,  qui  in  his 

(c)  Et  hic  reslituimus,  quia^  nbi  obtinebat  qui,  Mox 
verbum  exercens  (familiarius  Hilario  foret  exterens), 
pcr  quemdam  tropum  ad  gladiuni  bis  aciilum  refer- 
tur. 

(d)  Apud  Par.  ultionum  objurgatio.Deinde  :  viliosa 
inlerpiinciione. 

(^)fi]t  hic  legendum  y\de\ur  tripUcis  quinquagesimte, 
et  inCra  iribut  quinquageiimis^  loco  yerbi  trit^pdnqua' 
getimus. 


m  MONITUM  DE  COMMENTARIO  IN  PSALMOS  XV,  XXXI,  XLI.  890 

trisquiiiqiiagesimus  est«  possit  expleri  (Y.  Prolog,^  A  habiiationum  ei  clarilate.  Laudamus  idcirco  in  cym- 


n.  11) ;  toiiusque  libri  idem  bic  qunsi  slatus  exsiste- 
ret,  qui  fidei,  ut  in  quinquagesimo  ps^Imo  centesi- 
moque  653  tractavimus,  quonim  unus  secundum 
praescripia  legis,  post  sabbalorum  sabhnia  confes- 
sionem  peccati  remissionemque  complexus  est, 
alius  sub  ejusdem  numeri  plenitudine  non  indui- 
gentiam  peccali ,  sed  frucium  officiumque  justiliae 
comprehendit.  (a)  Posl  quae  rursum  aedificata  jam  in 
seternum  Dei  civitate,  el  omnibus  ad  gratuiationem 
ejus  laudemque  commoiiilis,  sub  ejusdem  rursum  nu- 
meri  poiostaie  spes  est  consummata  sancloruni,  jam 
ad  spiritalem  omnibus  gloriam  naturamquc  renova- 
lis  :  ut  gradatim  per  hoc  ad  Dei  consoriium  vcnire- 
tur,  cum  peccaiorum  remissio  viia^  innoceniiam  el 


balis  bene  sonantibus  :  in  cymbalis  exsultaiionis 
laus  ista  perficitur.  Qux  Inus  omnis  in  sanctis  esr, 
quod  ab  his  corruplionem  carnis  sanguinisque  de- 
pulcrii,  quod  ad  imaginem  creatoris  sui  siiit  refor- 
mati,  quod  conformes  jam  csse  gloriae  corporis  Dei 
coeperint  ,  quod  iu  omucm  Dei  pleniiudinem  im- 
pleantur,  quod  cum  Deus  spiritus  sit,  Deum  tamen 
noo  caro  jam  sit  laudatura,  scd  spiriius. 

MONITUM 

DE  COIflfENTARlO  IN  PSALMOS  XV,  XXXI,  XLI. 

{Ex  Bibliolh.  Galtand.) 

Qiiantum  lilteris   et  doclrina   excelluerit  sanc- 
tusllilnrius,  ex  iis  pnccouiis  satis  constat,  quibus 


judicii  constantiam  raereretur,  vitaj  autem  innocen-  B  vcteres  Ecclesiai  scripiores  cjus  merita  celebrarunt. 


tis  judiciique  constantia  spiritalis  glori»  sumerct 
digniiatem.  Ac  sicomnia,  baplismum  resurrectio, 
demuiatio  continenlur,  cum  prima  nos  libri  hujus 
quinqu:igesima  regeneret  ad  innoceniiam,  sequens 
ad  judicium  innoceniiae  {b)  resurrectio  perducat, 
fertia  in  naturam  spiriius  ct  laudem  constituat.  Post 
vinclos  enim  compedibus  reges,  ligntosque  manicis 
nobiles  (f.  et)  sanctoriim  judicium  conscriptum,cum 
in  his  omnibus  gloria  conslitisset,  gloriae  tamen 
Jpsius  consummatio  (c)  hxc  seciiia  est. 

2.  Superior  proximo  psalmus  ad  laudem  nos  Dei 
ob  creationum  magnificentiam  advocavit  :  sed  post 
canlici  nnvi  bymnuin  Deus  non  adhuc  654  >"  ^P^ 
ribu^  laudandus,  seil  laudandus  in  sanctis  est,  quos 


Ilieronymus  Doclor  maximus  columnam  EcclesicB  ip- 
suni  appellal  (d).  Praeierea  (e)  virum  eloqueniiisimum^ 
el  contraArianoiLaiini  sermonii  tubam»  Alibi  vero  (f) 
magnum  virtimeuin  vocat,  et  temporibus  iuU  diiertU' 
amuntj  qui  et  confenionii  tutB  merito ,  et  vitm  indut- 
tria.eteloquentio!  ctaritate,ubicumque  Homanumnomen 
est,  prtedicatur.  Et  ad  Laeiain  scriben<$  (g)  ejus  filiam 
hortalur,  ui  Hitarii  libros  inoffento  decurratpede.Qwxn 
tanti  faciebat  Ililarii  scripta  llieronymus,  ut  ejus  in- 
terpreiaiionem  Psalmorum  Davidicorum  et  prolixum 
valde  de  Synodis  librum  manu  sua  ipse  descripse- 
rit  (/i).Sed  et  ab  Augusiino  laudatur  (i)  Hilarius  tam- 
quam  ecctetim  eatlioticas  advcrtut  hcereticot  acerrimut 
defentor^  alque  (j)  venerabitit  cathoticut  disputator  et 


post  judicium  conscriptuni  in   aeternitatis  gloriam  ^  intignit  ecctetiarvm  doctor  (ft),  neque  mediocrit  auc- 


collocaverit,  et  indcmutabilcs  jam  coelcsti  honore  do- 
naverit:  per  quod  in  virliiiis  suae  laudaiidus  sii  fir- 
mamenlum,  quia  firmamenlum  aeternae  virtutis  in« 
Texerii,  absorpta  in  contentione  morle,  cum  cor- 
rtipiioncm  incorrapiio  devoraverit.  Et  idcirco  fir- 
mauientitm  virtutis  laus  sequitur  polestaium,  quia 
mortcm  iinmortalilas  consumpserit,  tribuens  qiiod 
oculus  non  vidit,  nec  cor  cogitavit,  nec  auris  audi- 
vit.  (yertutquinque^  fugientibut  mt.  titteris,  tegi  hicnon 


toritatis  in  traclatione  scripturarum  et  assertione  fidei 
vir,  Post  hos  auiem  magni  nominis  dociores  haud 
Interest  reliqua  in  medium  proferre  de  iiosiro  antis- 
tile  Piclaviensi  jiidicia,  qii»  liilisse  iioscuntur  Rufi- 
nus  (/) ,  Sozomenus  (m),  Cassianus  (n),  (  assiodo- 
rus  (o)  alilque. 

c  Quapropter,  inquit  Martenius  (p),  satis  dolere 
non  possumus,  complura  tanii  Doctoris  monumenta 
aul  periisse  omnino,  aul  oblivioni  iradita  alicubi  ja- 


poiuere.) insanctiset  ad  laudem suas cere  pulvere  obsila.  Ei  in  postrema  quidem  operum 

Deus  secundum  Apostolum  nos  ante  mundi  cjus  recensione  quam  pi;e  memori:e  e  nosiris  ador- 

constilutioncni  in  coelestibus  spiritali  benedictione  navit  Pelrus  Coulantius,  nihil  diligentiae  praetermis- 

benedixit  (Ephes,  i,  5)  :  ad  cujus  laudis  gloriam  sum ,  quominus  et  a  mendis  expurgaia  et  integra 

omnia  el  vocis  et  operum  officia  inciiant  diversitate  prodirent  in  lucem  omnia.  Nec  inanis  omnino  fuit 


(a)  Reponimus  post  quts,  ubi  priiis  exstabat  post- 
quam ,  experti  mendum  idem  superius  fuisse  corri- 
gCfKtiim. 

(6)  Apud  Par.,  resurrectione  producat :  non  displi- 
cerei  resurrectione^  nisi  obniteretur  ms.  nani  sequens 
videtur  referri  ad  vocem  quinquagetima^  quae  reti- 
neatar. 

(c)  Nimirum  potestalem  reges  vincendi,  judicium 
conscriplum  decernendi  ;  nam  illud  hojc  in  quarto 
casu  pliiralisnumeri  iniclligcndiim  csi.  Mox  proximo 
sic  per  modum  ndverhii  apud  Par.  desi<(nahatur,  ciim 
idem  sit  Hilario  tuperior  proximot  quod  vulgo  ante- 
penuttimuty  puta    U7. 

(d)  Hieron,^  conlr.  Rufin.  lib.  i,  $  li,  opp.  tom.  ii, 
pag.  459,  edit.  Veron. 

(^)  Id.  ibid.  lib.  ii,  §  19,  pag.  513. 


D  (f)  Hieron.  cpist.  xxxiv,  al.  cxli  ad  Marcell.  §  3, 
1. 1,  pag.  454. 

(g)  Id.  epist.  cvn  al.  vii,  §  f  I,  pag.  683. 

(h)  Id.  epist.  V,  al.  vi,  ad  Florent.,  §  11,  pag.  iS. 

(t)  Aug.  conir.  Julian.  lib.  i,  cap.  3,  iiuin.  9,  opp. 
toni.  X,  pag.  501. 

(j)  Id.de  Trinit.  lib.  n,  cap.  8,  num.  26,  28, 
tom.  viii,  pag.  543,  seq. 

(Is)  Id.  ihid.  lib.  vi,  cap.  10,  num.  II,  pag.  850. 
(/)   Rufin.   Hisl.  eccl.,  lib.  i,  cap.  31. 
(m)  Sozom.  lib.  v,  cap.  13. 
In)  Cattian,  de  Inrarn.,  lib.  vii,  cap.  24. 
[0)  Cattiod.,  (le  Insiit.  divin.  litter.,  cap.  17. 
(p)  Marten.  Vcter.  script.  collect.,  tom.  ix,  pag. 
65,  spqq. 


891  sANCTi  wuAm  ^f^mm  m 

ejiis  lalior :  nam  ei  a)iquol  in  Psalm.psi  tr^cUiVibws^  ^  sqper  Sioa  mpni^  sanciuni  eJMS?  Dfl|»  uli^  ar^M* 


et  apologeticis  ad  reprebensores  \\}n\  deSynodisrc^? 
ponsis  edilionem  suani  auxit.  Ver^m  Qon  pauca  ^dt 
hijc  deiih&cunt. 

Quamobrem  cum  superiorum  npslrorum  |nsisu 
Germanicnm  iler  siiscepissemus ,  borta^us  csl  nos 
vir  doclissimus,  ul  in  perlusirandis  bil)liothecis  siq- 
gnlari  stndio  Hilarii  codices  pervolveremiis,  si  fortc 
trnctalum  ejnsin  Job,  prx'faiionein  in  MaUh.Turo  el 
pluriiim  Psalmorum  exposiiiones  recnperare  possc- 
mus:  persuasum  qnippe  habehal  integrnm  Psalterium 
a  beaio  Poeiare  fuisse  ei^positnav  Ei  ecce  di»euiicn- 
tibns  nobis  mouasterii  Aquicinclei^sis  lil)ros  manu 
exnraios,  incidil  relicitcr  in  manns  nostras  codex  •'^b 
annis  circiler  sexcentis  eleganter  scriptus  ,  cnjus  in 


tror  in  n\on^  boc  terieua  q^i  osl  in  Juda^a ,  rcg- 
r\mn  a  Patre  d^tum  Domino ,  cu]us  coBlef^ie  rt^gnug) 
Apo^tolus  docet :  sicut  et  ipsam  civiiateM»  jerusale\i^, 
noji  banc  Chrlsii  esse  ostendit  quae  uuuc  servitcuni 
liliis  suis ,  sed  illaiu  qu;e  surs^a\  est ,  uuiitrem  no^- 
tram  lib,cram «  ccele^lem  ic^usalem.  Iia  nec  hnmv^ 
Judxorum  qui  cir<mmcisi  ^tu^i  circiMnslcione  luaau 
(acla  ^  sed  sicnt  ^postolus  doc^U ,  ^icens  :  quia  \m 
est  liic  Jqd(ius  qui  pa|am  yideiur ,  ueque  illa  cir* 
cumcisio  qyie  in  carne  sit ,  sod  circumcislo  cordis  « 
Cujus  laus  uoii  ex  hoiiiioibus,  sed  ex  Deoiest;  ei  uua 
horum  Jiid;eornti>  rox  Jesus  qui  ex.  opcribus  apnd 
bomincs  glorianlnr  ,  se^  quor^im  gloria  apiud  Ociim 
propter  spem  gr^liie  cjjus  est.  Vide  enim  Apostoluo^ 


llmine  bsec  legebainr  epigraphe  :  In  hioc  vo/timme  B  dicentcm ,  quoruni  sit  ^loria  apnd  Oeum.  Si  euji^  ^ 


continentur  libri  xii  S.  Hilarii  Pictavensi»  episcopi  d,e 
Trinitate  conlra  omne$  hcereses ,  et  alia  opuscula  eju^ 
dem  ;  scilicct  liber  de  Synodis  contra  omnes  hcereses^ 
tibjLr  contra  Constantium  ,  tractatut  ad  eumdem ;  liber 
ad  eumdemf  quem  Conslaniinopoli  dedil  adhuc  viventi ; 
blasphemios  Auxentii  Arianorum  episcopi^  liber  coutra 
eumdem.  Super  Psalmos.  Consullo  vero  indice  Psal- 
mornm,  quorum  expositiones  iii  editis  Hilarii  operit 
bus  desiderantur,  enarrationes  in  Psalmos  xv,  xxxi 
et  xLi ,  necdum  vulgatas  in  codice  illo  reperimus  : 
qnas  siudiose  perlegonles,  Hilarii  in  scrihendo  mo.- 
thodum  observatain  ,  stylnm  ejus ,  scriplnrae  versioi- 
ncm  antiquissimani  et  aiite  elucubratam  ab  Hiero- 
nymo  vulgalam  usitilam,  constaiuer  in  eis  citaiaip 


in(inil ,  Abraham  e^  operibus  juMificatu^^  eU ,  ^pui 
homines  habens  g^loriam  (Rom.  iv,  2) ;  ad  quid  crcdi^ 
in  eiiin  qui  justificare  impium  poiest  ^  ^i  graVviV^iH 
misericordiam  Dei  speral?  habet  gloris^m  ,  sed  ^i\ 
apiid  Deum. 

3.  Judxoriini  itaque  rex  Chrislus,  q^orum  gloiria 
non  ex  hominibns ,  scd  ex  Dea.  Dei>^ue  ^  bic  pstalz 
mns  signilicanler  ail ,  Ye^s.  5  e^  6  :  Ooii^inus  e$l 
porliq  h(ereditati$  mece.  Funes  ceciderunt  n\ihi  in  ipsi^ 
potentissimis  ,  etenin{  hcereditas  mea  pei^QMam  waxmc^ 
est^.  Q\\x  os\  ergo  ba!rcditi\s  Doiuia^  ui^  h^C  vle  ^ua 
scriptum  est  :  Posce^  et  dabo  tibi  genies  i^cereditatem^ 
tuam  (Ps.  u,  8).  Peccalores  autem  ex  geutiUus  crc- 
dunl  iix  eum  qui  juslincare  i.MApiurp  poiesi.  Ct  si  glo-: 


animadvertimus  :  nihilqne  incommodi  visum  est,»  si  Q  ria  eorum  non  ex  hominibu^ ,  s^d  ^\  Qcft  est;  et  i^- 


pas  Hilario  altribueremns. » 

SANCTI  HILARII 

PSALMORDM    XV,   XXXI  ET  XLl 

INTRRPRETATIO, 

Qu»  hactenus  in  ediiis  desideratur. 

(Indidem.) 
TRACTATUS  DE  PSALMO  XV. 
i.  Tituli  inscriptione  prxnotatur  iste  psalmus  : 
sed  qu:e  fuerit  David  tiluli  inscriptio,  in  hisioria  non 
iiivenimus.  Verumtamen  litnii  inscriptiouem  in  pas- 
sloiie  Domini  factam  recognoscinaus  :  et  negari  uoi\ 
pptest  spcnndum  inlerpretationem,  quia  iste  psalmu^ 
^e  passione  et  resurrectione  Christi  prophetasse  vi- 


loruin  Jiida;priu[\  rex  Chrisius.  Non  cnim  h'-^  4^- 
dseus  qni  palam  videtur,  neqnc  illa  qux  in  aper^oi^ 
cariie  fil  circnmcisio  Sed  qnid  ^\\1  nnmquid  ^^  iUa 
circumcisione  non  pluripii  crediderun^?  vcrum  esl  qnla 
crcdideruul,  sed  el  ipsi  ad  exempli\ni  gentium  reducti, 
ulprius  se  cpnfilereniur  peccatores»  et  sic  misericor- 
^iam  merereniur,  sicui  Pan.Ius  ad  Calatas  scribens  do- 
cct:  St  (u^inquil,  cwnJuda^us  sis,  genlHiter  vivis;qu0' 
modogentescogiis  iudaizare  (Gai.  ii,  l^U^iosiiaiuraju-. 
da;i,  ei  non  ex  gejilibi\s  pe(:ca\ores,  scieiites  quod  no^ 
justificaiMr  omnis  carq  ex  lege.  Itaqi\e  volensl^crifieri 
in  Chrislo  iuvcntus  est  peccato^  ;  quia  Christus  vcnit 
non  juslificatQS  vocare,  sed  peccatores.  Itac^ueet  q"'\ 
ex  circumci^ione  manu  (^cta  crcdiderunt,  ad  coufes- 


dcalur,  quod  in  illo  loco  manifestum  esi ,  ubi  ait,  ^^  sionem  peccatricum  genlium  humiliali  credidernnt, 

ut  essent  om.ues  hdercdiVas  i^l^ri^ti ;  ppn  in  bis  qui  cx 
opeiibus  suis  justiiicabunlur ,  sed  in  his  qui  per  gra- 
tuitam  gratiam  Dei  jnstificautur.  Et  haec  cst  liluli 
Inscriptio,  quod  sit  ip>e  rex  Judaeorui\i.  Itaque  nnr- 
rai  bic  psalmws  quoruip  Jud3(iorum  rex  Cbristns  c^so 
videalnr,  et  quam  habeat  raiionem  tituli  iuscitii^ 
tiane;  qi\i  non  eorum  Judxurum  qui  palain  vi«io- 
reutur,  et  quorum  essel  aperta  in  carne  circumcisio, 
sed  potius  \[\oTim  Juda^urum  qui  ip  secreto  Judo^i  ^ 
quibus  circumcisio  cordi^ .  quoru\n  gloria  non  ex 
hominibus.  sed  ex  Deo  esi.  Videamus  denique  psalmi 
textum,  si  ad  hacc  (juae  diximus  atlinel. 
4.  Ver8.  1.  Custodi  me^  inquit,  Domtite,  qMomm 


V|:i\s.  iO  :  Quoni^t^  non  derel^ques  animm  m^om 
ininferno,  nec  dabis  sanctum  tuum  videre  corruptionem. 
David  enim  mortuus  est  et  sepultus  :  Christi  aulem 
caro  sola  non  vidit  corruptionem,  iicc  detineri  potuit 
anima  cjus  in  inferno.  Quamobrem  psahnus  qui  ct 
de  passione  ejns  cl  resurreciione  et  haereditate  dic- 
lurus  esset,  merito  notatus  est  tiluli  inscfiptione. 
Qnid  enim  in  se  habuit  scriptura  lituli  ^  quam  cruci 
ejus  Pilatiis  afhi^ii?  /esm,  inquit,  rex  J(u4(ieorum. 
Quod  in  se  iiomen  et  ipse  confcs^us  cst,  interrogaute 
euin  Pilato  :  Tu  es  rex  Judccorum  (Marc.  xv,  26)? 
In  hoc,  in^uit,  veni  et  in  hoc  nalus  sum. 
3.  Sed  numquid  carnalium  Judacorum  rex  ah  ed 


893 


TRACIATDS  DE  PSA(.MO  lY. 


m 


iu  te  speravL  Qui  debiium  peUt„  uou  sperai :  narn  si  A  f vm  :  fm^  ka^  iKceiaav^runl  ?  Traciai  hunc  loouu^ 


dcbclur  mihl  ali<tuid,  jure  id  reposro.  Quod  &\  quia 
mihiex  vohmute  (ribuai,  non  exobl^tioue;  dehae 
consucludine  e]us,  beucvoleuiiam  e]us  spenbo.  lu* 
que  hic  qui  uou  ex  operibiis  juslilian^  magnificabat, 
sed  graiuitaui  Dei  graliam  iulroduc<-bal,  Cuttodi  me^ 
dixii,  Domine^  q  tiain  tesperavi.  Dicam  Domino,  Deui 
meus  es  lu.  Potesias  enim  Domini  in  eo  csi,  ul  faciat 
in  seryuro  quod  vuU ,  non  quod  neccssc  habet.  Si 
autem  operibus  merces  debeiur ;  id  mihi  reiribuet , 
quod  necesse  habucril ,  non  quod  voluerii.  Si  enim 
opcralus  fuiro ,  velii  nolit,  del>etur  mlhi  merccs,  et 
cvacuahilur  per  hxc  gralia  Dci,  sicut  Aposiolus  ait : 
Nam  qui  operatur ,  merces  illi  accepla  (it  per  debi* 
tum,  non  pci^graiiam  ;  sed  qui  se  nou  ex  operibus 


Apostohis  pleni.ssinftc  ^d  Romauos « qno/i  hJ^  tHkvomt 
Ui  aw^pllpcaretut  peccatum.  Vki  anipUficatum  esh  pec^ 
catum  ,  ibi  gxatia  abundavU  (Hom.  v,  20).  Pusiquam 
enim  repudianies  gratiam  Dei  invenli  sunt  in  ope- 
ribus  legis,  iunrmis  mira  facla  est  voluntas  Dei,  qua 
ad  graiis^m  suam  proyacabat  os.  Quicumque  ergo 
Tull  saivus  esse ,  opoilet  ut  gralia  Dei  liberari  vekil. 
ll;^que  bene  psahnus  ait  :  Ipsi  miras  fecerunt  vohiH- 
tates  tuas  mi  se ;  muUipiicatai  sunt  infnmiiates  eorum  : 
posl  h<Bc  acceler^^rnnt.  Gum  enim  muhiplicatai  sunt 
infirmitate^  eorum  qui  se  iu  operibus  jusiificari  volo* 
bant ,  mirsB  factae  sunt  vohint^tes  Dei  quoe  ad  fidcm 
graii£  vocabaut.  Ilorum  igilur  syuagogas,  ait,  non 
aggregnbo  de  sauguine  ineo  :  id  est ,  non  redimam 


suis,  sed  ex  gralia  Dei  saivum  fieri  vult,  sicut  oportet  B  6osqui  recleiuptiouenimcae  grati:e  non  requiruui.  ^'ec 


uos  oiunes  crcdere ;  hic  spcrans  in  Deuiu  constituet 
sibi  bonum  quod  volucrit  Deus  ,  non  quod  iiece^^e 
habueril ,  ac  per  hoc  signiricanlcr  ait ,  Ver^.  2 : 
Dixi  Domino,  Deus  meus  es  tu.  Neque  eiiim  umqiiaui 
Dominus  gratias  agil  servo,  si  fecerit  quod  jusserii; 
sed  pcr  hsec  oinnia  exspcctari  vol^t  hcnevoientiam 
suain  c(  gritia^i  ,  sicut  et  Diuninus  duccl  dicens  ; 
Quis  ex  vobis  habet  servum  arantem  aut  pasc^ntem  % 
Numquid  cnm  venerit  domum,  dicit  «t,  transi  el  ro- 
cumbe?  sed  dicit^  ^ansi  et  ministra  mt/it,  et  lunc  man^ 
ducabis.  Nuii^quid  agit  domiuus  illi  gratias  servo,  quia 
iic  fecerit  ?  amen  ^ico  vobis  quia  non  agit.  Sic  et  vo* 
cum  omnia  feceriiis  qua^  jusjsexo  vobis  ,  dicite  :  Servi 
inutiles  sumus  :  quod  ne^esse  habuimHS^  fecimus  {Luc. 


memoirubort  inquU,  nouuna  eorum  per  labia  mea.  Qiii 
enim  in  operibus  suis  vult  salvus  esse  ,  hic  heneli- 
cium  lueuiQ  non  C(mtiteliir  :  el  qui  me  confessus  nott 
fuerit  coxam  hominibus,  nec  ego  confiiebor  Hlum  covam 
Patre  meoi  qui  esi  in  co^Us  (Afal/li.  x ,  S!2).  Quod  si 
hos  tales  non  fucral  congregaiurus,  supererat  ut  os- 
teuderet  quos  lu  Usercditate  accepturus  esset.  Iiaque 
ordine  subjungit  : 

7.  Veks.  5.  Dominus  porlio  hceredilatis  mea  etca^ 
iicis  mei :  tu  es  qui  custodisti  miki  hcereditulem  meam. 
Si  enim  eos  qui  ex  operibus  juslilicaulur  repudia* 
ba| ,  eos  utigue  quos  Deus  per  gratiam  salvos  facle* 
Lat,  habcrc  nialebat.  Uaquc  siguific^nter  ail  :  Domi" 
nus  poxtio  hwxeditatis  mew.  Cum  enim  Dominus  gratia 


xvti ,  7).  Igitur  qul  agnoscil  se  Deum  hahere,  talcm  G  sua  salvos  fecerit  iilos  ,  quos  ilie  in  ha^reditatem  dc< 


exhibere  debct  serviiutis  humilitatein.  Sed  Iltc  con- 
fessio  ncin  est  operutu ,  sed  fidei.  Iiaque  uovi  Tesia- 
mcnti  benc  annuntiator  alt  :  Disd  Domino  meo,  Deus 
meus  es  tu.  Ei  quid  post  haec  dicil? 

5.  Quottiam  bonorum  meorum  non  indigcs,  Vers.  5. 
Sanclis  qui  sunt  in  terra.  Quid  tam  cousequens  erat, 
quaui  quod  ai|,  bona  sua  necessaria  non  esse  sanctis 
terrae ,  neque  ea  hoi^a  Domiiii  ad  usum  esse  sancto* 
rum  terr(e  babitatorum?  Qiise  autcm  sunt  bona 
Cbristi  ,  qux  boua  Novi  Testamcnti,  nisi  graluita, 
nisi  peccatorum  rcipissio?  Hscc  bona  sanciis  terrae 
neccssaria  non  sunt.  Non  egent  qui  sanisunt  medico^ 
$ed  qui  male  habent  {Marc.  n  ,  17).  Et  proprie  illos 
qui  se  in  operibus  suis  jusiificant ,  sincios  non  coeli 


dit ;  vcrc  Dun^jpus  est  portio  hxrediiaiis  ejus.  Scr- 
vavit  autem  obsequiuiu  filius,  ut  ha^rediiateiu  suaiu 
non  iu  sanguine  suo  qusesitam  prxdicaret;  sed  per 
Deuiu  douatam  tibi  diceret  a  Dco,  ut  et  calicis  sui, 
id  esl  passionis,  Doniinum  portionein  esse  confitea- 
tur.  Eleniiu  si  passione  Doiniui  redeuipl»  sunt  gen- 
tes  de  peccato,  ipsa  tamen  passio  Domini  voluntas 
Patris  (uit,  sicut  lestatur  iu  cvangclio  dicens  (ut 
homQ  loqtiilur  qiiem  susccpil)  :  Pater,  tran^eat  calix 
iste  a  me  :  verumtamen,  non  quod  ego  volo,  scd  quod 
tu  {Matth.  XXVI,  39).  Igitur  si  voluutatem  Doniini 
considei-es,  ipse  confe^sus  est  dicens  :  si  fieri  po« 
test,  transeat  isle  cnlix  a  mc.  Unde  etiam  redemptio 
gcntium  non   in   volunlate  Filii,   sed  in  voluntate^ 


sed  terrae  appellavit;  ex  homiuibus  euim  laus  eoruui,  D  Palris  recipicnda  est.  Non  enitu  quod  ego  volo,  in- 


non  ex  Deo  est  :  qualcs  fui.Hse  cos  Dominus  notat , 
justiricanles  se  iu  con>poctii  bominum  ,  qui  repre- 
beiidentibtis  quod  cuni  publicanis  conviveret ,  Non 
vent,  inquil,;u5/o«  facere  salvos,  sed  peccaiores  (Ibid), 
Igitur  graiia  gratuiia  et  reinissio  peccatorum  juslis 
nccessaria  noii  est ;  scd  utique  justis  qui  se  jiistos  pu- 
tant ;  n  im  vere  justus  ex  fide  venit  (f.  vivit).  Isti  lia- 
que  sancti  non  indigont  bonorum  fihi  sui.  Itaque  infra 
ail  :  iVoft  congregabo  synagogas  eorum  de  sanguine 
meo.  Non  est  eniin  lalibus  redemptio  per  sanguinem 
meum  nccessaria,  qui  se  justos  c^se  arbi(rantur. 

6.  Sed  qiiare  ait :  ipsi  miras  fe^unt  voluntates 
tuas  in  $e ;  Vebs  4 :  muUiplicaite  $unt  infirmitales  eo^ 


quit,  sed  quod  lu.  Igitur  hanc  ipsnm  gratiam  qua 
per  mQTtem  ejus  rrdempi;e  sunt  genies,  non  sibi 
Filius,  sed  Palri  assignat.  Itaque  et  haereditatis  su» 
et  calicis  portionem  Doininum  esse  asserii. 

8.  Vers.  6.  Funiculi^  inquit,  ceciderunt  mihi  in 
poientissimis  :  etenim  hcereditas  mea  maxima  est  mihi. 
Fuit  eniin  consuetudo  vetus  ,  ui  et  fiues  possessio- 
num  in  fuiiiculo  mensurarentur  :  idcoque  hic  cum 
de  hxreditatis  suai  portione  loquereiur,  funiculi,  in- 
quit,  ceciderunt  mihi  in  ipsis  patenlissimis.  Accipimus 
auteni  rei  bujus  (estimonium  cx  caniico  Moysi,  ubi 
scripiiim  est :  Cum  tUspersit  Deus  fiiios  Adce,  et  sta» 
luH  fines  gentiwn  $ecundum  nttnt^iaM  angelQtum  ^e^ 


895 


SANCTI  HILARII  EPISCOPi 


S96 


et  faela  est  porlio  Domim  populus  ejus,  Jacob  funicu-  A  otiam  legem  in  membris  meis  repugnanlem  legi  mentis 
lus  hcereditatis  eju$  (Deut.  xxxii,  8).  Et  meriio  hic  -   mece  {Rom,  vii,  i!^).  El  alio  loco:  Jgituregoipsequh' 


qui  poriioncm  hxrcdilaiis  siise  Deum  esse  dixerat, 
funiculos  possessionis  su;c  in  ipsis  potentissimis  ce- 
cidissc  dicebat.  Quid  enim  nisi  potenlissimi  sunt, 
quos  Dominus  justificat,  quos  Dominus  honorilical? 
Quis  accusabit  electos  Dei  ?  Deus  qui  justificat  f  quis 
damnavit  {Rom.  vii,  53)  ?  Igitur  qui  in  lalibus  ha^re- 
ditalem  suain  futurnm  csse  dicebnt,  merito  ait : 
Funiculi  ceciderunt  mihi  in  ipsis  potentissimis.  Quod 
autem  ccciderunt,  ail;  nemo  sic  accipint,  quasi  de- 
teriorem  faciam  hscrcdiiatem  suam  dicat,  quia  omne 
quod  cadit  deterius  fiat ;  sed  usus  esi  proprio  verbo 
et  necessario.  Ubi  enim  quis  iion  propter  meriium 
eligitur,  ibi  quasi  quacdaro  sors  cadit  gratiic ;  sicut 


dem  mente  servio  tegi  Dei ;  carne  aulem  legi  peccati 
{Ibid,  25).  Talem  ergo  ipsc  qnamdam  ct  Dominns 
nosier  Jcsus  senlire  se  rcfert  dissensionem  ,  ubi  ait: 
Spiritus  promplus,  caroautem  infirma:  secundum  m» 
tciioreni  eiiim  homincm  conseiitiebai  legi  Patris,  ot 
pnteretur ;  sccundum  cxteriorem  aniem  ,  ut  ipse  le- 
stniur,  iii  carne  irepidabat.  Iiaque  quia  renes  secreia 
coniinent  caniis  qux  infirmabatur  in  tempore  pas- 
sionis  ,  erudilum  sc  rcnibus  suis  ait ,  ut  inlrlligeret 
ipsc,  licetcsset  Filius,  sperare  iii  Deum.  Qiiod  simi- 
liter  de  co  et  epistola  qtine  scribitur  ad  Hebrapos, 
sentil.  Quamquam  enim ,  ait,  esset  Fitius  Dei,  didicit 
ex  his  qucB  passus  est  obaudienliam :  et  perfecSus  facius 


in  assnmplione  apostoli  qui  subrogatus  est  in  locum  B  ^<<  omuibus  obaudientibus  causa  satntis  CBterniB  (Heb, 


Judae,  scriptum  est,  quia  sors  cecidit  super  Matthiam 
(Act,  1»  26).  Iiaque  quia  non  nisi  ex  gratia  Domini 
talis  sibi  ha^reditas  sorte  contigerii,  significanter 
ait :  Funiculi  ceciderunt  mihi  in  ipsis  potentissimis  : 
etenini  han-editas  mea  maxima  rmhi  est,  Hic  novus 
Adani  loquiiur 

9.  Vers.  7.  Benedicam  Dominum  qui  inteltigere  me 
fecit :  nihii  enim  scit  Filius,  nisi  quae  vidit  ctaiulivit 
a  Paire.  Itaque  bcnedicii  eum,  qui  inielligere  se 
fecit.  Et  vere  hic  intclleclus  nqii  cx  homine,  sed  ex 
Deo  esl.  Nnm  quis  hominum  duabus  positis  harredi- 
tatibus,  quarum  altera  sil  In  opciibus  niagnifica 
el  dives,  altera  pauper  et  egens;  cligat  eam  qn»; 
aliena  cgcat  misericordia?  Veruin  Filius  edoctus  a 


v,  8).  Sic  enim  rcnes  erudierunt  eum,  ut  provideret 
Deurn  a  dexlris  suis  semper  ut  non  movettur.  Scili- 
cel  cle  volnntnic,  spiriius  promptus  est,  sed  caro  in- 
firina.  Ei  proprie  sic  eruditum  se  esse  dixit  renibus 
suis  quasi  in  nocte  ;  noii  dixit  in  noctem  ,  sed  qu.isi 
iii  nocte.  N(m  enim  peniius  contenebraii  sunl  sensos 
ejus  de  tiniore  morlis,  qui  dicebai :  Verum  nan  quod 
ego  volo^  sed  quodiu  (Maiih.  xxxvi,  39).  Sed  tamen 
non  eratsiiie  quadam  perturbatione,  qui  infirmilatem 
ct  trisliliam  ralebatiir.  Nani  si  alibi  David  ait:  Melus 
mortis  cecidit  super  me,  timor  et  tremor  occupaverunt 
me  ,  et  operuit  me  tenebra  (Psal,  uv,  6) ;  recte  hxe 
tenebra  ex  tiinore  mortis  veniens ,  quam  miniina 
fuissc  in  Filio  Dei  convctiit,  noii  nox,  sed  quasi  nox 


Patre,  mavull  in  his  hxreditatcm  qui  in  Deum  spe-  C  appellatur.  Iiaqiiesigiiificanlerdicitur:  Adhucautem 


rcnl,  qiiam  qui  in  opcribus  suis  juslincantur.  lin 
pulclirc  ait  :  Benedicam  Dominum  qui  intetligere  fecit 
me  ;  adhuc  autem  et  sicut  in  nocte  erudicrunt  me  re- 
nesmei,  Quid  eum  erudierunt  renes  sui?  scilicct, 
ait,  inlclligere  eum  fecerunt,  melius  esse  sperare  in 
Domino,  quain  in  sno  opere  justificari.  Nam  et  ip- 
sum  Dominum  nonne  renes  sui  qiiasi  in  nocle  eru- 
dierunt  spcrare  iii  Deum?  Nam  et  contristata  est 
aiiima  ejus  usqne  ad  mortem.  Didicit  sperare  in 
Deum,  et  hoc  est  qiiod  ait  in  hunc  se  intellectum 
eruditum  esse  a  rcnibus  qnasi  in  nocie.  El  sequentin 
eniin  ostendunt  de  pnssione  eum  sua  dicere,  cunt 
subjungit  : 

10.  Vers.  8-10.  Providebam  Dominum  in  conspectu 


quasi  iii  nocie  erudierunt  me  renes  mei.  Quid  autem 
erndierunl?  Scilicet  quod  sequitur  infra,  ui  proride- 
ret  Deum  in  conspectu  suo  semper  ,  quia  a  dcxtris 
ejus  est  ut  non  commoveatur. 

ii.  Pro  hoc,  ait,  jucundatum  est  cor  meum^et  ex- 
sultavit  lingua  mea ;  adhuc  autem  et  caro  mea  habitabit 
in  spe :  quoniam  non  derelinques  animam  meam  in  in- 
ferno,  neque  dabis  sanclum  tuum  videre  corruptionem, 
Nolas  fecisti  mihi  vins  vitee :  implebis  me  tatitia  cum 
vulto  tuo :  deleclationes  in  dextera  tua,  Ergo  et  jucun- 
dilaies  iii  dextern  Dei ,  quibus  cunclis  repletos  cst 
Filius.  In  dextris  enim  habebat  Deum.  Providebam 
Dominum ,  inquit ,  m  conspeclu  meo  semper ;  quia  a 
dexlris  meis  esl,  Ascendens  aulcm  in  ccrlum  ,  ipse 


meo  semper^  quia  a  dextris  est  mihi  ut  noneommovear,  D  in  dexlris  Patris  fnctus  est.  In  dexlris  ejus :  quae  slt 


Propter  hoc  jucundatum  est  cor  meum ,  et  exsultavit 
Ungua  mea,  insuper  et  caro  mea  habitabit  in  spe:  quia 
non  derclinques  animam  meam  in  infernum,  neque  da- 
bis  sanctum  tuum  videre  corruptionem.  Et  texlus  qui- 
dcin  liic  et  ordo  manifestus  csi :  sed  quod  rcnes  no- 
minnvit ,  et  quasi  in  nocte  ,  nit ,  erudierunt  me ;  ne 
obscuriora  vidcantur,  inlerrogenius.  Deus  scrutator 
dicitur  renum  et  cordis,  in  quilms  quasi  duobuslocis 
hominis  secreta  teneantur.  Sed  in  corde  quidem  se- 
cretum  animae,  in  renibusvero  secretum  caiA.is  est; 
quas  subinde  inter  se  divcrsitatcs  intcrinris  el  cxte- 
rioris  hominisetiam  Apostolus  docet  cum  ait:  Con- 
seniio  legi  secundum  interiorem  hominem ;  sed  video 


islius  dcxtrat  sinistra,  inlerrogcmus.  Novit  crgo  qiio- 
dnm  loco  Apostolus,  arma  jtisiitiic  dextra  et  sinislra, 
gloriain  quidem  et  igiiobiUialcm.  Dcxtra  formam  ju- 
stitiae  puto ;  ignobilitatem  aiitem  ct  infamiam  sinistra. 
Atlnmcn  utraque  justitiac  arma  sunt.  Scd  ui  perve* 
ninmus  ad  dextra  armn  jnsliliai ,  in  sinislris  prius 
miliiandum  est.  Suscipienda  cst  vero  in  hoc  mundo 
ignobilitas  ,  infamia  ,  infirmitas  ,  stuliitia  ei  caetera 
bis  siinilia  ;  ut  perveniaiiius  ad  nobilitatero  ,  ad  glo- 
riam,  ad  virtutem,  ad  sapicnliam:  quae  omnia  ncci* 
piemus ,  cum  pervenerimus  illic  ubi  Christus  est  ia 
partedextra  Dei  sedens.  Seminamuraiiiem  in  ignobili- 
tnic  ,   ut  rcsurgamus  in  gloriam  ;  seminamor  ifl 


S97  TRACTATUS  DE  PSALMO  XXXI.  898 

morlMiiateulresurgamusinscternilatern.IinqueDoini-  A  las  vocat,  prxtcreunlcs  voluulalem  Dei ,  et  consilia 


ims  nobier  passus  in  tcnipore  passionis  flagellorum 
ludibria  atque  spulaniinum  ,  cuni  accusarelur  quasi 
blaspliemus,  cum  intra  lairoiies  dcputaretur,  posilus 
in  tania  ignoI)ilitaie  et  infamia,  quid  nisi  in  sinislris 
armis  jusiiiix  militabat  ?  Iiaque  tunc  in  sinislra  Dei 
positus,  proviJebai  euma  dexiris  suis,  ut  non  com- 
movereiur.  At  vero  posteaquam  resurrexit  ei  ascen« 
dit  in  coeluin  ,  perveniens  ad  dexteram  ,  ad  palmam 
justiti»,  ad  gioriam,  ad  nobilitalem ,  implelur  laetilia 
cum  vullu  Dei,  ei  liabet  delectaiiones  in  dextris  ejus. 
A  quibus  nos  spe  cohortaiur  Apostolus  dicens:  Qnia 
non  sunl  condignw  prcesentis  temporis  passiones  ad  iUa 
venlura  bona  ,  quce  adaperieutur  in  nobis  (Rom,  viii, 
18).  Propier  quod  el  nos  libcntius  in  iniirmilalibus 
nosiris  gloriemur,  m  proiegai  nos  virtus  Dei.  Et  B 
nunc  quidem  sit  nobis  ipsis  Pater  in  dcxlris  ut  non 
moveamur  ,  translaiurus  nos  postmodnm  in  dcxlris 
suis  ,  in  divitias  Domini  nostri  Jesu  Gbristi :  cui  esl 
gloria.  Ameii. 

TRACTATUS  DE  PSALMO  XXXL 

i.  Psahnus  David  inlellectus  notat  quam  continet 
propbetiam.  Apostolus  docuil,  quiaNovum  TesUmen- 
tum  annuntiaret  per  vocalionein  gentium.  In  quo  jus- 
tiiicanda  cral  Gdcs  sine  operibus ,  et  in  quo  fuiura 
proniitiebalur  remissio  iniquiiatuin  et  oblivio  pecca- 
lorum  per  graluitam  graliam  Dei:  et  ad  hoc  mani- 
fesla  est  ralio.  Sed  opcrse  pretiuni  esl  perscqui  om- 
nem  psalmi  texlum,  in  quo  afl^ectus  psallenlis  depre- 


sna  siaiuentcs.  Omnis  aulem  hypocrita  simulaior  est 
et  dolosus  cst.  Ei  profecto  manifestus  dolus  est , 
iidein  Dco  promiiiere  ,  ct  humanis  consiliis  credere. 
Hujusmodi  aulem  viri  nec  remiitcre  iniquitates,  nec 
operire  pecoata  possunt ;  quia  salutem  suam  magis 
ponunt  in  consiliis  hominum  ,  quam  in  auxilio  Dei. 
Denique  quasisuam  sutim  tentationem  in  vacillaiione 
fidei  notai  prophcta ;  et  quasi  scmelipsum  castigans, 
quid  alii  vitare  debeant,  coinmonei  dicens:  cumgra- 
vis  super  se  manus  Dei  fuisset,  hoc  est  perseveraiis 
in  teniationibus  multis  ,  clamasse  quidcm  ad  Dcum  , 
sed  in  clamore  noii  pcrseverasse  :  vcrum  postremo 
lacuisse,  ei  ex  lacilurnitatecontinuo  inveterasse  ossa 
sua. 

5.  Ossa  autem  spiriialitcr  quid  xstimemus  ,  frc* 
quenter  noiavinius :  quia  sicut  corporis  sui  stabili- 
roentum  et  fortiiudo  sunt  ossa  ,  iia  ct  mentis  nostros 
stabilimenlum  ei  fortiludo  patientia  cst ;  ila  hic  qui 
gravaia  super  se  nianu  Dei  perseverare  non  poluit 
adDeum,  sed  defecit  et  lacuii;  inveierasse  nierito 
dicit  ossa  sua :  id  est  consenuisse  patientiam  suaro. 
Omne  autein  senium  aflert  infirmitatem.  Itaque  et 
manifestuni  est  infirniatam  csse  patientiam  ejus.  Et 
proprie  posuit  inveterasse ,  id  est  ad  veterem  impa- 
tientiam.  redisse:  novus  enim  Iiomoet  nalivilas  nova 
habet  perseverantem  patientiam ;  inde  Aposiolus  ait. 
Vexatio  patientiam  pariet ,  palientia  probationem,  pro^ 
balio  spem ;  spes  autem  non  conlurbat ,  quia  charitai 
Dei  diffusa  est  in  corda  nostra  ( liom,  v  ,  3  ).  Igiiur 


hendantur.  Quis  viderit  sccuiidum  carnem,  lentaiio-  Q  quia  in  novo  homiiie  chaiitas  Dei  difl^usa  est  in  corde 


nes  introeunies  ad  fidem  ?  \idit  enim  beaios  quidein 
esse,  (luorum  justiiia  e\  operibus  non  compularetur. 
Lex  eiiim  intravit  ui  ainptincarcnlur  peccata  :  el  lex 
iram  fabricat:  ei  ubi  lex  non  est,  nec  iransgressio. 
Quainobrcm  non  iinmerito  bealus  vocabitnr,  qui  non 
fucril  sub  lege,  sed  lueril  potius  snb  gralia. 

2.  Yeruin  lides  Iixc  qualis  rcqniratur,  notavit  psnl- 
mista  dicendo ,  Vebs.  2 :  Neque  imentus  fuerit  in 
ore  ejus  dolus.  Credo  nti(|ue  talem  viruni  qucrat , 
qualein  venienteni  ad  se  Naihanaelem  Doininus  lau- 
davit;  quales  non  crant  in  Israel ,  quos  ila  Deus  in- 
crepaverat  per  proplietas :  Populus  hic  labiis  me  ho- 
norat,  cor  autemeorum  longe  est  a  me  (/sa.xxix,  13). 
Nec  dubium  est  quiii  hoc  sit  dolus  ,  aliud  in  labiis , 


per  Spiritum  sanctum  qui  clainat:  Abba  Pater;  meri- 
to  perseverans  e^t  paiieniia  ejus ,  ut  possil  dicere  : 
Qui$  me  dividet  a  charitate  Dei  ?  Vexatio ,  angustia , 
an  nuditas,  an  fames,  an  gladius  (Rom,  vni,  35)?  At 
qui  defecit  clamando  ct  speraudo  in  Deum,  benedicit 
quia  invetcravoi  uiit  ossa  sua ;  quod  est ,  ad  velerem 
impatieniiam  reversa  sunt,  deficicnte  novae  naiiviia- 
tis  charitate,  qiise  nuinquam  dc  Palrc  desperat. 

4.  Quid  ergo  doccl  ?  Quoniam  hxc  nobis  fida  repro- 
missio  est:  quoniam  si  iniquitas  aut  operatio  peccati, 
etiamsi  gravis  facta  fuerii  nianus  Domini  super  nos , 
et  oneraverit  nos  tentaiionibus  multis  ,  non  dcficere 
dcbet  clamor  nosier  ad  Deum.  Quid  si  tacuerimus  ? 
Quod  revertamur  ad  veteres  cogilaiioncs,  remedium 


aliud  in  corde  habcre.  Itaque  bene  David  in  alio  ])  in  nostris  consiliis  requirenles  ,  ndhibentes  curas  et 


psalino:  Credidi,  inqiiit,  propter  quod  locutus  sum 
(Psal,  cxv,  iO).  Et  Aposiolus  enarrat:  quiacorde 
creditur  adjustitiamt  ore  autem  confessio  fit  ad  salutem 
(Rom.  X,  10).  lu  si  in  corde  credat  quod  labia  con- 
filentur,  non  invenietur  in  oie  cjus  dolus.  At  si  labiis 
quis  honoret  Deuin,  cor  auiem  ejus  longe  inveniatur 
ab  eo;  dolus  in  ore  ejus  est,  quo  proprie  in  eo  tem- 
porc  notainur,  in  quo  doctrinas  hominum  et  consilia 
nostra  sequimur,  mandaia  Dei  repndiantcs.  Siccnim 
scriptiim  cst:  Populus  hic  labiis  me  honorat,  cor  au- 
Umeorumlonge  est  (Isa,  xxix,  15).  Colunt  me,  man- 
data  et  doctrinas  hominum  sequentes  (  Matth,  xv,  7  ). 
Sic  et  Dominus  in  Evangclio  Icgis  doctores  hypocri- 


solliciludines,  et  per  sapientiam  nostram  rclinquenfes 
spem  quoe  est  ex  Deo,  quae  est  firinior  omnibus  cogi- 
tationibus  noslris.  El  hanc  quasi  in  tentaiione  no- 
tans  propheta  ,  psallit ,  Veks.  3  et  4 :  Quoniam  ta^ 
cui ,  inveteraverunt  omnia  ossa  mea ;  cum  clamassem 
tota  die  ac  nocte ;  gravata  est  in  me  manus  tua,  Et  quid 
novissime  ait  ?  Conversus  sum  in  miseriam,  dum  infixa 
est  mihi  spina.  Ideo  aperte  significat ,  ex  hoc  vitio 
quod  in  tenlationibus  supervenientibus  clamare  ad 
Deum  et  sperare  desiisset ,  succedente  silentio  et  la- 
citurnitaie  ,  suscepissc  se  in  cogiiationibus  curas  et 
solliciiudines  vitx  suae,  ac  per  hoc  conversum  se  esse 
In  miseriaffl,  relicta  scilicet  spe  adjutorii  Dei :  atque 


8M  SANCT1  HIURtl  EMSCOtl  M 

sfgnincnnter  alt ,  Inflxam  slbi  ease  spinnm.  Spinns  A  men  deprecntnr,  titimilem  rocM;  qnod  est  miqne 
enim  in  EvnngelioOominns  docet  ciirns  etsolliciludi-      supcrbo  contrnrium. 


iics  victus  esse,  quibus  suflbcatnr  verbtim  :  aut  quam 
bic  propheta  spinam,  td  est  curam  et  solUcitudincm 
vitsc,  infixam  esse  sibi  dicit,  ex  eo  ex  qno  tacnerit  et 
dcsierii  cl»mare  ad  Deum  ,  pcr  quod  cmiversam  se 
esse  in  miseriam  confiietnr.  Et  quoniam  hae  curae 
et  soliicitudines  sxculares  freqtienter  in  animos  no- 
siros,  eiiam  cum  non  ailend\niiur,  irrepttlit;  Pecca- 
tumt  inqnit,  meuni  coijmtum  mihi  foc. 

5.  El  separavit,  disiingncns  Iniqditatem  a  peccato; 
quia  iniqnitas  ignota  essc  minime  potest.  Cnjus  verbi 
magis  aptior  est  significanlia  rn  gracco.  Ansdaynn 
enim  vocant ,  per  quod  slgnificatur  tempus  quo  sine 
lege  vixerit  inundus,  ciiin  adhuc  in  genlili  vila  Deum 


6.  Pro  hoc  enim,  inquit,  deprecabitur  hnmilis  et 
jtistus  ad  te  in  tempore  rccie.  Esi  ergo  tempus  qoan- 
do  non  esi  recte  jusius  a  Dommo.  Ipsc  prophela  in 
snbseqnenti  docel  dicens ,  Vers.  6 :  Venmi  in  dilu- 
v\um  multarum  aqttartm  ad  iUum  non  nppropinqua' 
birnt.  Ergo  in  diluvio  multarmn  aquat^um  non  rectnm 
est  tempus ,  nt  juslus  ap))ropinquet  ad  Dominnm ; 
justi  euhn  viri  non  est  dare  anim»  sme  andaciam , 
sicut  et  lex  dicit :  Non  dtdfis  animce  tum  audaciam. 
Quod  si  qnis  profondus  el  alifssimns  mysterirs  Domi- 
nnm  qnrcrat ,  scmtetur  omnia  jtidicia  ejns :  ei  si 
fbne  ad  sustinrndos  omnes  frncius  ( f.  flnctns )  ejus 
exisiimct  ^e  posse  sufficere,  non  erit  isle  vir  justus, 


ncscirei.  Omncs  auteni  conversi  ad  Dominum  confi-  B  i^eqire  utifrter  in  dilnvio  aquarum  mnUarnm  appro- 


tcantur  nccesse  est,  dnmnabilem  fuisse  prioris  tem- 
poi-is  viiam.  Al  vero  qnia  peccnti  nomen  in  hoc  defi- 
nimns,  in  quo  quis  intrat  in  cnras  et  solliciiudines  et 
cogitaliones  victus  ,  qu:e  qnammnlirc  et  varia*  sunl , 
qnnmmque  imagincs  inviiis  etiam  bonis  qnam  fre- 
qncnler  occumint ;  qnis  possil  in  sua  observantia  dc- 
prchendere  ?  Itaque  snpcr  hoc  bene  anxilium  de  Deo 
requirit  proi»hela  dicendo ,  Vers.  5 :  Peccatum 
meum  cognHum  mihi  fqc,  Domine.  El  in  hoc  peccali 
nomen  a  principio  mundi  et  teneri  ,  si  ipsam  prolo- 
phisti  transgresMonem  discriminemus ,  mnnifesto  in- 
veniinus.  Sed  de  hoc  longiim  erit  persequi ;  aqne 
tamen  sensus  discriminantes  inter  peccatum  et  ini- 
qiiitatem  perscqucntilms  qiioque  manirestantur.   De 


pinqnare  conahitur  ac  Dominum  quaerere ;  qnoniam 
in  exnltalione  snpientiic  sux ,  prohindi  ejus  ^))SConsii 
pulsare  pertentnvcrit.  Sic  et  aposiolos  Panlus:  Er  ne 
in  multitudine ,  ait ,  adapertionum  exalter ,  datui  eu 
carni  mem  Mimulus,  angehts  aatanm  qui  me  colaphizet: 
propter  quod  ter  Dominum  rogavi :  et  dictum  e$t  mihi : 
Sufficit  tiln  gralia  mea :  nam  virtus  in  infirmitate  perfi- 
ciiur  ( II  Cor.  xii,  7-9).  liaqiie  et  hic  proiiheia. 
cuin  dixissct:  quia  justi  et  hiiiniles  in  diluvio  aqua- 
rum  mullnrum  non  appropinquabunt  nd  Dominirm, 
ostcndit  ipse  quo  mngis  sibt  tempore  Donrrinus  requi- 
ratur,  Vers.  1  :Tu  es  ,  inqiiil,  refugtum  meum  a  tri- 
bulatione  circumdante  me.  Et  hk  ergo  niagis  in  infir- 
niitatibus  gloriainr,  ut  proteg.it  eom  virtiis  Dei ,  sictit 


peccaio  enim  pctit ,  ul  cogniium  sibi  fint;   ut  vero  C  Paulus  aii:  Libentius  ergo  in  inftrmitatilms  meis  gh- 

riabar^  ut  prolegat  me  virttts  Christi  (Ibid.  9).  Oenlqoc 
et  subjiinxit :  Exultatio  mea ,  libera  me  a  circumdan' 
tibus  me.  Domiiium  cxnltationem  suam  vocat :  quitt 
non  glorietur  sapicns  in  sapientia  sua  ,  neque  fortis 
jii  forlitudine  saa ;  sed  in  hoc  unusqutsqae  glorietur, 
qiiod  cognovit  et  timet  Dominum.  ExuUatio  ergo  mcM 
tibera  me  a  circumdantibus  me. 

7.  Vers.  8.  InteUigam  et  conjungar  tibi  in  via  hac 
qua  ambulabis :  firmabo  in  te  oculos  meos.  Sequitur 
praeceptum  quod  mandatur:  Post  Dominum  Deum 
tuum  ambulabis.  Et  hoc  est  fidclis  vir,  non  sibi  ipsum 
eligere  viam  ,  sed  ipsnm  scqni  viam  quam  Doniinos 
osteiidit ,  illud  putarc  rectum  quod  ille  mandavrt. 
Deni(|ue  ait :  Confirmabo  in  te  ocuiosmeos;  Mi-scxWcei 


iniquiiaiem  non  celaverit  sil)i  inquit.  Illud  enim  , 
quia  sine  srientia  boniinis  non  ernt ,  supercrat  in  eo 
medicina  himiilitatis  ut  annnniiaret  ilhid  ,  et  confite- 
retur  Domino.  At  vero  peccatum,  cujns  varietas  etiam 
ignoranti  potcrai  obiepere  ,  cujus  inultitudo  fallere 
poterat  et  latere  ,  iit  cognitum  sibi  fierei  deprecaius 
est.  Perseveravit  denique  in  sijoiificaniia  verbi ;  et 
quia  iiiiquitatem  apeccato  separabat,  dixit:  Ego,  in- 
quit ,  renuntiabo  adversum  me  imquitatem  meam  ,  Do- 
mine.  Adeo  et  liic  non  peccntum  meum  nuniinbo , 
Domine,  sed  iniquitniem.  Peccatum  enim  annuntinrc 
non  poterat,  cujos  cognitionem  sibi  qna^rebat  a  Do- 
mino.  At  vero  iniquitatem  quani  in  conscientin  babc- 
bai,  hnnc,  ait,  annumiabo  adversum  nie  coram  Do- 


miiio.  Iniqnitati  enim  alia  nulia  medrcina  est ,  nisi  D  nulluin  nliud  iter  videant,  nisi  qnod  dlrigai  Domi- 


confessio  ad  Deum.  Facimns  enim  ignornnter  qnod 
agnimm  facil  Dominus  ,  cum  ngnitionem  ejns  con- 
versio  fecerit,  et  neccsse  est  poenitentia  consequatur. 
ha  post  iniqnitntem  hnnc  ,  si  confessiis  fuerit  coram 
Domino,  et  annuntiaverit  illam  adversum  se,  scilicet 
accnsator  sui  fnctiis,  redimet  impietatem  cordis  sui. 
£t  hic  prudenti  ratione  ait :  Dixi :  pronuntiabo  ad- 
versum  me  iniquitatem  meam,  Domine;  et  tu  remisisti 
impietatem  cordis  mei.  Deniqne  qiii  iniquitatem  non 
confitetur  Domino  ,  superbiam  adversum  Dominum 
recipit,  ac  sic  impietatem  acquirii.  Dominiim  enim 
non  agnoscit  patrem  totius  creatursc.  Conira  ,  pm- 
pbeta  eum  qui  confitebitur,  ac  per  iioc  impHcitatls  dri- 


nus  :  quod  ail  in  alio  psnlmo  mnnifestius :  Sicut  ochR 
ancillcc  in  manibus  domince  suw,  sic  ocuU  nostri  ad  Do- 
minum  nostrum  {Psal.  cxxn,  2);  scilicct,  non  qood 
ipsi  verum  intcndere  dirigaimir;  sed  quod  ^minos 
convenit  oculos  nostros ,  In  cujiis  mrtnrbos  esse  de- 
bebufit;  ei  quia  in  ejiis  potestnie  sit,  ubi  aperiat  vi- 
sum  nostrum  ,  ubi  clnudat. 

8.  Quod  si  quis  nd  hoc  rcfugium  Dei  iion  spotile 
acccdat,  discamus  quoinodo  talem  cnstigai  propbeta, 
cni  comparet,  quid  problbent.  NolUe,  inqnit,  VcftS. 
9,  fieri  sicut  equus  et  mulus,  quibus  non  est  inteliectvs. 
Homo  enlm  verbo  obsequitur,  et  ad  vocem  obaudH. 
At  vert)  quibus  dici  potest :  Qiue^m  eimmft^i 


Ml 


TRACTAtllS  1«  reALMO  XII. 


m 


vMtd  H  n<m  fttU  ifui  exmidiret{l$a.  Ltni ,  5J;  ejtts-  A  videlicet  pcr  sn^iemthm  spirhalem  quoe  sola  uovii  rn- 


modi  siiiii  eqaiis  et  mulus:  in  freno  et  eamo  eogendi 
suiu  illuc  ire  quo  nolunt.  E\  qiio  postnlat  Justus  ,  ut 
dura  cervix  et  dur.e  maxiilac  eomm  tormeRio  ei  vio- 
leiilia  molliantur.  Et  benigiie  prophcta  non  viiU  itlos 
duHHai  suae  rt-linqui ,  quicumqae  sponte  non  appro- 
pinquani  ad  Dominum :  sed  polius  expostulat  quibus- 
cumque  supplictis  pertrahaiitur,  dummodo  salvi  (lant. 
Itaqiie  uil :  in  freno  et  camo  maxilihs  em^fmt  Sednc^  qni 
Mon  approjnnquanl  ad  te, 

9.  Vers.  9.  MuUa  flagtlla  pe€catori$,9et  hxt  enim 
Dominiis  salutem  peccatonbiis  fabHeatt  inferendo 
enim  plagasettnbniaiiones,  soperfoiam  peccatorum, 
ut  limere  coiisuescat ,  eruditw  Speranfeni  auiem  in 
D^nmnm  mi$ericordia  circumdMi,  Neque  enim  aut 


dices  arborum ,  el  naiiiras  besiiarum ,  etiam  hoc  mu- 
tnm  animal ,  non  proximas  quasque  aquas,  sed  ipsos 
aqnarum  fonles  desiderare  ,  miindiora  et  puriora  ri- 
TOrum  appelerc  principia.  Quo  exemplo  commoneri 
ytih ,  ul  et  nos  ad  ipsum  fontem  Tit:e  et  sapieniiae 
Dominum,  qui  est  oinnium  capiit,  desideremus.  Unus 
est  cnim  isle  fons,  ex  quo  multnc  spirituaiium  aqua- 
mm  divistones  efnciuntur,  ui  curaliones,  ut  prophe- 
tiac,  \ii  genera  linguarum,  ut  ininislrationes,  ut  sermo 
sclet^liae,  ut  sermo  doclrinx.  Sed  ei  proximoruin  modi 
non  Ita  appelendi  sunt,  ui  per  aemulationem  et  con- 
cenailonem  ei  diScordias,  ipsius  rontis  desideria  ne- 
gligamus.  Negligimus  enim  euin ,  quolicns  noUimus 
men^iram  divislonis  ejus  el  ordinaiionis  in  pace  et 


freno  aui  camo  ducendus  esi,  aut  flafelH)  arguendus  B  chaHtate  servare.  lla  in  simililudincm  riliorum  Core 


ut  oppropiiiquet ,  cujus  spes  semper  esi  in  auxiiio 
Dei.  itaque  huic  proxima  est  misericordia  ejnscQuam- 
ol>rem  sicut  pruphela  ait,  Vers.  44  :  incKndamini  in 
Domino,  el  exuUate  justi ,  et  gaud^e  omne$  recti  corde. 
Pcr  iesum  Chiistmn  Dominum  nostrum,c»i  est  gto- 
ria  in  saecula  saecuiorum.  Amen. 

TRACTATI3S  DE  PSALMO  XLI. 

4.  Disciplinam  cftiarrandi  generaliier  m  omnibus 
psalmis  servandam  pulo,  ut  pri««  titutns  inspiciatnr, 
et  ad  ipsum  omnis  psalmus  aptetw.  Neqtie  etiim 
aliquis  tam  stultus  est,  qui  cum  se  de  cedro  promisc- 
rit  esse  dicturum,  desctibat  quercum :  nedum  Spirttns 
Dci  quem  locutum  credimus  per  proplietam  ,  atiud  \n 


figtlrail  quicumqOe  in  hac  superbia  invenientur,  coni- 
mone^nmur  tioc  psalmo,  nt  intelligantpoliusnd  qnod 
inreftdete  debeant  desiderium  suuin,  dicenle  jusio : 
Sicul  de$iderat  eervu$  ad  fonte$  aquarum;  nc  desiderat 
anima  mea  ad  Deum  vivum. 

S.Vebs.S.  'Quando  veniam  et  parebo  ante  faciem  Dei} 
Fattee  $unt  milii  lacrymce  mece  pane$  die  ac  nocte,  dum 
dfcitut  mihi quotidie,  Vbi  e$t  Deus  tuu$?  Sed  dehoc  Ip- 
so,  qnando  veniam  el  parebo^  ostendilur  nobis  quoniain 
non  do  proxhno  impetrabllc  es\;  et  nisi  ruerint  nobis 
panis  lacrynide  nostrse  die  ac  nocie,  nequaquam  pervc- 
niahir  ad  Taciem  Domini.  t,i  debei  intellectUs  Gliorum 
Core  doctrinae  ordlnem  sequi ,  ut  sciat  pet  multas  tri- 
bulationeset  vexatloneset  imperia^f.improperia^per- 
titulo  notaverit,  aliud  in  psalmi  cantico  dixcrit ,  srcul  C  venireusque  ad  domum  Dei,  ne  exalielur  in  superbia 


141  praescnti  ea  utiqiie  cantavil  David  qujfc  infeUectu$ 
esse  deberent  filiii  Core  ( Num.  xvi ,  8) :  sic  enim  esi 
priL*iitulaiio  psaiini.  L<*gimus  autem  synag^gam  Core 
iu  tempore  Moysi  ndversus  ordinaiionem  l>ei  murmu- 
rasse,  ut  ^ummam  ministnitionis  sacerdoiii  quam 
Aaron  ct  (ilii  ejtis  secundiim  voluntaiem  Dci  suscei^e- 
rant,  usurpare  sihi  et  rapere  nilerentur.  Quod  vitium 
cu^idiliitis  ApDStoliis  notat  ct  monet  quodammodo 
arguens :  ita  dico  vobi$  per  ffratiain  qua  data  e$t  mihi 
in  omnibu$  vobi$ ,  ne  $upra  modum  $apiati$ ,  quam  «a- 
pert  vo$  oportet  (f?om.  xii  ^  5) ;  sed  in  eo  sapial  onus- 
quisque  vesirum  seciindum  qood  et  Dominus  imperli- 
Tit  mensiiram  fldet :  Svcni  enim  in  uno  corpore  multa 
memtra  habemm,  onrnia  auXem  membra  non  eo$dem  ac- 
tn$  hubeni ;  $ic  mnlti  utmm  coifn$  $umu$  in  C/inffo,  fl/-  D 
ter  autem  altcriu$  ntembra^  habente^  charismata  diversa 
{ihid.  i-6).  Igiiur  alii  datnr  minislraiio,  alii  pro- 
phelia,  alii  virtus,  alii  sormo  doctrinae.  Quod  si  quis 
supTa  modum  sapere  votens  legrediatur  mensuram 
partitiotiis  ihmiini ,  invenilur  in  stultitia  Core ,  yoca- 
biturque  spiritualiier  litius  €ore :  et  his  talilMis  cama* 
bitur  inteUectuSj  psalmus  Iste  quem  docei. 

2.  Vers.  i.  Sicut  cervu$  de$ideral  ad  fdnle$  nqutp- 
rum ,  $ic  de$iderat  animm  mea  ud  Deum  vivum.  Arbi- 
tror  enim  non  sine  causa  fontcs  (lositos  aquarum , 
cum  pn»ximuin  fnisset,  ut  diceret,  sicut  desideral 
cervus  ad  «quas;  sed  malait  wd  fontt$  «f««fttm  nomi«> 
nart,  id  eai  erifiiMi  «l  tfrincirivm  ftq«atiilki ;  aeitM 


sna,  sciens  quod  virtiis  in  inrirmilatibns  magis  prol)a- 
tur,  neve  sibi  rnpiai  digniiaiem,  iiuia  Apostolus  ait:  Id 
sapite  m  vobis  quod  et  in  Christo  Je$u :  qui  cum  es$et  in 
forma  t)f>i ,  non  rapinam  existimavit  se  e$$e  parem  Deo  ; 
$ed  humiliatu$  e$t,formam8ervi  accipienSj  et  habitu  in- 
ventu$  ut  homo.  Exinanivit  $e  usque  ad  mortemy  mortem 
auiem  crucis  {PhiUp.  u ,5-8);  in  qua  tuin  essei  aHi- 
xns ,  aiidivil  hoec  improperia  :  Uhi  est  beus  /uus?  cum 
dicerenl  ei  exprobranlcs :  Venm/ e/  Uberet  eum  (Matth, 
xxvii,  J5).  Doceiurergo,  ut  dixl,  synagoga  Core,  per 
quantas  tribulationcs  et  lacrymas  acccdatur  ad  do- 
mum :  quas  sibi  lacrymas  pulchrcait  propheta  in  pane 
fuissc,  id  est  in  cibuin  vilx  aeterno);  et  ex  ordine  ve- 
nit,  ul  in  subsequentibus  dicat: 

4.  Ters.  5.   B(ec  memini ,  et  effudi  in  me  'animam 

meam ,  quia  transtbo  in  Iffcum  tabernacuti  admirabilis 

usque  ad  domum  Dei.  Kt  quidem  aliquantulum  liic 

prx^loqnendum  puto  de  signantra  verbi ,  quid  sit  ef- 

fudi,  Ideo  se  efludissc  dicit,  quia  transiturus  esset  in 

locum  tabernaculi  usque  ad  domum  Dei.  Bona  autem 

spiritus  sunt  transitus  usque  ad  domum  Dei.  Kffun- 

dere  ergo  animain,  spei  bonae  operatio  e^t:  sed  quid 

de  commnni  ejus  novimus?  quia  quidquld  effundilur, 

projicitur  et  perit,  nec  tam  salvum  esi  qnam  cum 

retiiieaiur  in  vascnlo.  tloc  entm  esl  eirnndere,  quod 

alicubi  ciausum  habueris  id  forj^s  Aindere.  iFta  qtii  di* 

xit ,  effudi  animam  \neam ,  non  alidd  dixisse  imelli^ 

geihdi»  tat ,  ifmtk  proieti  et  iperdkli  et  vilem  babai. 


903  SANCTI  HILARII  EPISCOPI  9M 

Qiioniodo  ergo  ideo  projecil  et  perdidit,  quia  iransi-  A  lur  in  nsrram  Jordanis»  iniiium  repromissae  hxredt- 


lurus  essel  in  locum  tabernaculi  usque  ad  domum 
Dei?  uisi  forle  manirestum  facit  prseceptum  Dei,  qui 
ail  discipulis  suis:  Quicumque  talvaverit  animam  suam, 
perdel  illam;  et  quicumque  perdideritj  salvam  faciet  eam 
(Luc.  XVII,  55).  El  rcvcra  ordinem  tenuit:  cum  enim 
prxloculus  de  tribulationibus  fuisset ,  quoniam  factoi 
essent  lacrymae  ejus  panis  die  ac  nocie,  dum  dicitur 
ei  quotidie,  Ubi  eit  Deu$  tuu$?  Hcec ,  inquil,  memini^ 
et  effudi  in  me  annnam  meam :  in  quo  non  aliud  dixisse 
inlelligcndus  est,  quam  projeci  et  perdidi  el  vilem 
habui.  Quomodoergo  animam  Deo  projecii?  Scil  enim 
juslus ,  qnotiens  superveniunt  tribulaiiones  et  perse- 
cutiones  el  improperia  propter  nomen  Dei,perdendam 
esse  et  projiciendam  el  vilem  habendam  animara ,  ut 


laiis,  debelleiur  omnis  Chananxas  hosiis. 

6.  Id  auiem  interesi  inter  digniutero  tabernaeoli 
et  domus ,  quod  in  tabernaculo  non  semper  degitur; 
at  vero  in  domo  semper,  sicut  in  ascensionihus  si« 
gniflcal  David  dicens :  Quoniam  elegit  Dominus  Sioir, 
comptacitam  habuii  inhabitationem  $ibi:  h(BC  requies 
mea  in  swcutum  sosculi  {PsaL  cxxxi,  i3).  At  yero  in 
tabernaculo  non  habet  requiem :  movendam  e^i  cnim 
in  lempore  belli ,  in  quo  et  recedebai  uubes  ah  eo 
qux  signiOcabat  pra:seniiam  Dei :  qu^  recie  compa- 
rabiiur  similitudo  nobis,  quamdiu  in  hoc  corpore  pe- 
regrinamur,  in  hac  sequanimitate  Yiocamus  omnia 
vitia  ejus ,  ut  nullus  hostis  vivens  aut  vigens  relin- 
quaiur.  Visitabit  euim  nos  ctiam  in  tabernaculo  Deas, 


salva  flat  in  die  Domini;  ideoque  et  hic  signiflcanler,  B  ei  in  tempore  quieiis :  at  ubi  exorta  fuerit  pugna  com 


non  ideo  se  fudisse  animam  suam  osiendit ,  quia  de< 
speraverit  de  spe  vitae  Tuturae;  sed  ideo  effudisse  ani- 
roam ,  quia  iransiturus  esset  in  loco  labernaculi  admi- 
rabilis  usque  ad  domum  Dei.  Docti  igitur  hoc  psal- 
roo ,  quotiens  persequelur  inimicus  ei  improperabit 
nobis  nomen  Domini ,  effundamus  ei  animas  nostras, 
perdere  eas,  parati,  ut  salvas  faciamus  ilias:  non 
ideo  effundentes  eas ,  quasi  desperemus  de  flducia 
adjutorii  Dei;  sed  ideo  quia  certi  sinius  reddendas 
illas  esse  nobis ,  et  uansiiuros  nos  esse  in  loco  ta- 
bernaculi  admirabilis  usque  ad  domum  Dei. 

5.  Quisquis  autem  hic  locus  sii  admirabilis  taber- 
naculi,  in  quo  transilus  erit  usque  ad  domum  Dei, 
jam  hic  interrogare  incipiamus.  In  veteribus  libris 


vitiis,  conslringendum  est  tabernaculum  nostrum, 
ct  ad  expeditionem  belii  praiparandum ;  nec  poierit 
expandi ,  nec  delectari  in  requiem  Dei  lempore  quo 
flet  interpellatio  vi|jorum :  et  prxcedet  te  Deus  qui- 
dem  in  pugna ,  ut  si  ambulaveris  posi  eum ,  facile 
vincas  hostes  tuos«  habitare  aulem  illo  lempore  in  le 
non  poiest.  Itaque  licet  vincas,  licet  exsuperes  vitia 
carnis ,  ex  ipsa  lamen  conflictaiione  conlaminas  ma-. 
nus  tuas  in  sanguine  tuo.  Nec  idoneus  eris  in  lioc 
tempore  aediflcare  donium  Domini ,  sicut  reprobaior 
David  qui  operatus  esset  in  sanguine.  lile  aalem 
acdiflcai  domum  Domini  qui  intrat  in  rcquiem ,  qul 
iiullis  inquietatur  vitiis ,  cui  omnis  hoslis  extinctos 
est ,  qui  possit  dicere :  Mihi  autem  mundui  erucifixui 


invenimus  tabernaculum  a  Moyse  faclum  Deo  Israel »  C  est  et  ego  mundo  (Gal.  vi ,  li) ;  apud  quem  omnia  ve* 


in  quo  arca  testamenti  tenebalur  (Exod.  xxvi,  i),  ct 
in  hoc  omnia  celebraia  mysteria,  et  bic  eos  prius  hos- 
tias  offercntes  apparuisse  ante  facicm  Dei,  usquequo 
per  Salomoncni  aidiflcata  est  domus  Dci ,  iransivit 
arca  ex  tabernaculo  pellium  in  lemplum  lapidibus 
instruclum :  sed  illud  tabernaculum  quod  in  deserlo 
fuerat,  et  illx  pelles  quae  anle  lecU  lempli  cooperie- 
bant,  mioisierio  admirabiles  fuerunt.  Denique  in 
Canticis  canticorum  inilia  sua  sponsa  sic.laudai ;  M' 
gra  $um  el  bona ,  fillce  Jenisalem,  sicut  tabernaculum 
Cedar,  sicut  pelle$  Salomoni$  (Cant.  i,4).  Ki  in  alio 
psalmo  David  licet  in  atria  Domini  concupiscerel ; 
laudat  tamen  ct  Ubernacula  ejus  dicens :  Quam  ad- 
mirabilia,  inquil,  Domine.concupiscitanima  mea  inatria 


tcra  transierunt,  nova  facta  sunt,  quale  regnam  Sa- 
lomonis  in  flgurain  nostri  referlur.  Sed  si  in  hojos 
vitoi  cursu  nemo  tam  perfectus  invenialur,  qui  mun^ 
dus  ub  omni  interpellatione  peccali  pervcnire  in  do- 
mum  Dei  possit :  potero  lamen  ita  dicere ,  quomoM 
tran$ibo  in  locum  tabemaculi  u$que  ad  domum  Dei :  id 
est  in  hac  vlta  praesenli ,  ut  qiiandiu  in  hoc  mundo 
sum,  in  locum  transeam  labernaculi;  quippe  cam 
quotiiJie  pugna  conira  carnem  et  sanguinem,  conin 
spiriiualia  nequiiiae  gerenda  sil.  At  cum  resolula  foe- 
rit  iiihabitntio  labernaculi  hujus,  sicut  Apostolus  ait, 
et  acciperc  domum  non  manibus  fabricatam,  sed 
xicrnam  in  coelis ;  cum  transflguratum  fueril  corpus 
humiliiaiis  nostrx  in  siniilitudinem  corporis  filii  Dei: 


Domini{l*sal.  lxxxiii,2).  Est  eniinquidem  admirabilc  D  lunc  perveniam  in  domum  Dei ,  quo  tempore  possit 


labernaculura  Dei ;  sed  niagis  concupiscenda  domus 
Dei.  Denique  ei  ipse  David  paciOco  jam  regno  Israel, 
cum  arca  Dei  in  Sylon  sub  pedibus  {f.  pellibus) 
labernaculi  raoraretur,  concupiscit  a?dificare  do- 
mum  Dei.  Sed  quid  illi  ait  prophela  ?  lYon  twi/ii 
(Bdificabis  domum  (II  Reg.  vii,  7)  :  non  est  om- 
nium  aedificare  domum  Dei.  Itaque  quasi  ad  ma- 
jores  ascensiones,  iransitus  nobis  est  facien- 
dus  in  loco  tabernaculi ,  ut  perveniamus  usque  ad 
domum  Dei.  Et  admonemur  de  exemplo  Jerusalem , 
quia  non  priiis  aedilicatur  domus  Doniini ,  nlsi  hoste 
viclo  atque  peccato :  sed  tamen  tamdiu  iu  taberna- 
culo  sumus,  quousque  deserlum  iranseatur,  et  inlre- 


in  xtcrnum  habitare  in  me ;  et  recte  psallam ,  quo* 
niam  transibo  in  locum  tabernacuU  admirabilis  uuiui 
ad  domum  Dei. 

7.  Erit  autem  liic  transitus  meus  in  voce  exuUaiiih 
nis  et  confessionis^  sonus  epuUmtis.  Nec  mirum  auteiB 
si  umbrafuturorum  bonorom  habuit  imagiiiem  hujns, 
jucunditatis,  vel  cum  David  transferens  arcam  Dei  de 
tabernaculo  Sylon,inirabat  in  Jerusalem  cum  choroeC 
lympanis  diem  fesium  agens,  vel  com  Salomon  xdi- 
ficatotemplo  inlulit  omne  minibterium  in  mulia  exul« 
tatione  cantantium  et  psallentium  Deo.  Nec  minim, 
inquam,  cumunusquisquenoslrum  tabemaculam  boe 
corporis  sui  commutabit  in  Ulam  domum  non  i 


905  TRACTATUS  DE 

faclnm  ,  sed  aeternam  in  coelis ,  si  erit  transiius  ejas  A 
in  vocc  exultationis  et  confessionis  sonus  epulantis. 
8.  Hanc  igiiur  spem  qui  percepit,  meriio  interpella- 
Tit  tristitiam  animae  dicendo,  Yers.  6 :  Utquid^  anima^ 
irUtit  es,  ei  ut  quid  eonturbas  me  ?  Spera  in  Deum^ 
quoniam  eonfitebor  illi ,  $alutare  vultue  mei  et  Deu$ 
nieus.  Et  vide  nisi  conveniat  intellectui  buic  quem 
secuti  sumus ,  ut  in  tempore  persecutionis  et  impro- 
perii  nominis  Dei  hujusmodi  spe  consoletur  animam 
justus.  Vt  quid  trislis  ^s,  anima  ,  et  ut  quid  contur- 
bas  me  ?  Spera  in  Deum  quoniam  confitebor  illi.  Sed 
quoniam  fleri  non  potest,  ut  projiciens  animam  suam 
in  mortem  non  aliqua  contristatione  turbetur,  quippe 
cum  ipse  omnium  virtutum  Dominus  ,  ipse  princeps 
fidei,  ipse  Filius  Dei,  qui  aniequam  in  tempus  crucis 
Teniret,  ac  fiducia  loquebatur  ut  diceret :  Nemo  au*  B 
feret  animam  meam  a  me ,  potestatem  habeo  ponendi 
animam  meam  el  iterum  resumendi  eam  {Joann.  x,  iS) ; 
idem  tamcn  in  proxima  bora  roortis  ,  perturbata  est , 
inquit,  anima  mea  usque  ad  mortem  {Marc.  xiv,  34  ) ; 
et,  Pater  ,  si  fieri  poiest,  transeat  caUx  iste  a  me 
(Matth.  XXVI,  39  ) ,  et  in  novTssimo  gemiiu  :  Deus , 
Deus  meus^  ut  quid  medereliquisti{Matth.x\v\ifAQ)l 
Ita  et  psalinus  iste  imaginem  persecutionis  in  ordinem 
ostendens,  quantse  conflictiones  tribuIationes(|ue  sus- 
tinendas  sint  justo  ,  per  quas  tentanda  et  probanda 
sit  fides  ejus  ;  ideoait,  Yers.  7  :  Deus  meus^  turbata 
tst  tn  me  anima  mea.  Quis  enim  est  cujus  non  turbe- 
tur  anima  in  tempore  persequentium  nomcn  Dei? 
Praeter  illam  enim  necessitatem  fragilitatis  human» , 
praetercorporales  trepidationes,  est  quaedam  peculia-  C 
ris  fidei  perturbatio,  cum  videantur  persecutores  no- 
roinis  Dei  increscere  et  dominari,  nec  vindicare  Deus 
famulos  suos,  nec  subvenire  tribulationibus  eorum , 
nec  extendere  adversus  inimicos  suos  potentem  dex- 
tram  suam.  Et  ideo  quia  nemo  in  hujusmodi  tempore 
seirsum  judidorum  Dei  retinet ,  pulchra  est  illa  ex- 
clamatio  Domini :  Deus,  Deus  meus,  quare  me  dereli- 
quisti  {Ibid.)  ?  qua  ostendit  se  non  intelligere  causam 
quare  sit  derelictus.  Et  si  ille  sapientiae  mngister  et 
enarrator  Patris ,  Filius  sic  penurbatur ,  ut  interro- 
get  Patrem  nt  quid  dereliquisset ;  quid  facient  reliqui 
quamlibei  justi,  cum  judiciorum  Dei  altitudinessu- 
perveneriiit  eis  ?  Yerumtamen  docet  psalmus  ,  quid 
in  bis  perturb^tionibus  reiinere  et  solum  facere  de- 
beamus.  Oporiet  enim  omnem  virum  justum  cum  D 
tentatur ,  cum  tribulatur  ,  cum  angusiliatur  ,  cum  in 
perturbatione  animae  venit,  etsi  quare  hxc  sibi  acci- 
dantnon  intelligit,  fidemtamen  non  relinquere  ,  nec 
condenmare  credulitatem  ,  quam  docuit  propheia  di- 
cendo  :  Propterea  memor  ero  tui ,  Domine ,  de  terra 
Jordanis  et  Hermonis  a  monte  modico.  Nam  quia  per- 
turbala  est  in  me  anima  mea  ^  propierea  ,  inquit , 
memor  ero  tui  de  terra  Jordanis  et  Hermonis.  In 
terra  enim  Jordanis  iniroitum  significat  repromissae 
haerediiaiis  popuIoIsrael.Etquoniam  nosspiritualibus 
spiritualia  comparanies  ,  iiobis  baereditatis  introitus 
fides  existimatur.  Haec  est  enim  janua  repromissio- 
nom  nostrarum.  Itaque  ubi  inttium  fidei  nostrae 
Pataol.  IX. 


PSALMO  XLI.  I  906 

commcndare  voluit  Propheta ,  ibi  terram  Jordanis  et 
monleni  Hermonem  nominavit.Sic  et  in  Canticis  can- 
ticorum  ubi  prima  vocatio  Ecclesiae  facta  est :  V^itt, 
inquit,  a  Libano ,  sponsa ;  veni  a  Libano^  sponsa ; 
veni  a  Libano  {Cani.  nr,  8 )  :  transiens  transibis  , 
et  iransibis  ab  initio  fidei ,  a  capite  Hermon. 
Nec  moveat  qoemquam  qnod  in  lioc  loco  et  Sanir 
nominatus  est,  cum  idem  sit  mons  Sanir  qui  Her- 
mon,  quem  in  terra  Jordanis  constiiutum  esse  histo- 
ria  docet  per  Moysem  in  Deuteronomio.  Ei  acce- 
pimus  ,  ait,  t'n  tempore  illo  terram  de  manibus  duo^ 
rum  regum  Amorrhworum^  qui  erant  secus  Jordanem^ 
a  torrente  usque  Hermon  Sanir  (Deut.  iii ,  8).  Amor- 
rhaeus  nominavii  illum  Sanir.  Gaput  ergo  Ilermon 
quod  est  in  terra  Jordanis  ,  initium  vocatur  fidei. 
Ideo  illic  et  Joannes  primus  praecursor  auditur  ,  et 
Joanni  primum  Ghristus  ostenditur  :  illic  Spiritu 
sancto  Dominus  adimpletur,  illlc  paternae  vocis  testi- 
monium  reddilur  :  Hic  est  filius  meus  in  quo  compla" 
cui  {  Matth.  iii ,  47).  Hic  progrediens  initia  virtu- 
tum,  bic  initia  signorum  quibus  Filius  Dei  creditur 
operatus. 

9.  Merito  igitur  caput  Hermon  initium  fidei  vocatur : 
unde  memores  nos  esse  oportet  saluiare  vuliusnos- 
tri  Deum  nostrnm  ,  quotiens  in  tentationibus  anima 
nostra  turbatur.  Initlum  enim  fidei  simplex  prima 
credulitas,  qua  via  intramus  ad  fidem  Dei  per  Jesuro 
Christuro.  Sapienlia  vero  inter  perfectos  qwBritur{\Cor. 
11,  6  ) :  quae  varietates  sint  judiciorum  Dei ,  quae  al» 
titudines  cogitationuro  ejus.  Ita  etsi  in  lempore  per- 
secutionum,  in  perturbatione  mortis  instaniis  dere- 
cerit  sapientia  ,  initium  taroen  fidei  non  relinquatur : 
sed  saltem  simplici  illa  et  nuda  credulitaie  memores 
simus  Dei,  scienles  quia  non  habeat  in  nos  inimicus 
potestatem,nisi  quantum  permittiiur.  Non  abutamur 
lamen  insipientis  mulieris  jactatione,  qua  dicium  est : 
Vbi  sunt  opera  justitias  Dei  ?  Job,  quid  profuit  timor  Do^ 
mini  (Jo6.xxii,3)?Sedquotiesin  bancperturbalionem 
veniet  cogitatio,  justum  erit  secundum  hujus  psalmi 
doctrinam  dicere :  Deus  meus,  perturbata  e%t  anima  mea; 
propterea  memortui  ero  de  terra  J ordanis  et  Hermonis 
de  montemodico.  Ergoetsignincanter  monti  Hermoni 
modici  addit  appellationem  :  fideienim  initium  mons 
pusillus  ,  et  cui  multae  ascensiones  usque  ad  regnuin 
ccelorum  per  contumelias  ,  per  injurias,  per  tribula- 
tiones  ,  per  mortem  crucis  credere  in  Deum  primus 
ascensus  est  :  quoliesenimin  illoveriiceamarissimo 
crucis  perturbabitur  anima  mea  de  iniiio  fidei ,  de 
monte  modico ;  memor  ero ,  Domine,  qui  es  salus 
vullus  mei. 

10.  Abyssus  enim  abyssum  invocat  in  voce  catarae» 
tarum  <uarum,  id  estfiuctus  tentatioiiis  Dei,  qua  terra 
patietur :  quia  aliitudines  cogiiaiionum  et  judiciorum 
ejus  quis  novit  ?  Diluvium  est  sensus  Domini ,  cujus 
magnitudinem  ostendere  volens  justus  ,  qtioniam  de 
tribulationibus  suis  loqucbatur  :  Abysius  ,  inquit 
Yers.  8,   abyisum  invocat^  in  voce  cataractarum  ejus, 

ii.  Omnes  altiludines  tum  et  fiuctus  tui  super  me 
transierunt,  Reddit  causam  cur  turbata  est  anima  ejus : 


ft07  SANCTI  HILARll  EPISCOPI  TRACT.  DE  PSALMO  XLI.  &M 

abysgiM  enim  abyftsum  invocal  in  voce  caiaraciarum.  A  tu$ ,  ei  slcut  agnu$  coram  tondente  u  non  aperuit  o$ 
Praeloculi  quidem  jam  guifius,quid  esse  abyssum  puta- 


verimus ;  reddimus  tamen  raiionem  qoid  dc  boc  ipso 
propheta  ait :  Judicia  tua,  Domine,  uby$hu$  muUa  (P$al, 
XXXV,  7)  :  magnum  enim  prorundum  est  in  altitudi- 
nes  judiciorum  Dei,  qam  in  nos  ita  freqnenter  ut  ju- 
dicium  judicia  consequantur  qusp  caro  emergat,  quae 
caro  suBtineat?  Yide  apostoium,  iicet  in  pace  tracta- 
ret ,  intendens  tamen  mysterium  Dei,  perturbatus  ex* 
clamat:  Oaltitudo  9apientias  et  $dentim  Dei!  quam 
insemtabiUa  judicia  ejH$ ,  quam  inve$ligabile$  via;  eju$ 
{Rom.  XI,  55) !  Haec  igitur  alliludo  cordls  Dei  recte 
abyssus  nominatur ,  cujus  profundum  nemo  cognos- 
eit :  multscenim  altitudines,  ubi  nullus  est  flnis.  Et 
merito  hic  nos  abyssus  ad  abyssum  invocat  in  voce 


$uum(I$a.  LUi,7).  Esiei  alia  vox :  Foderuntmanu$mea$ 
et  pedes  ni^bs,  dinumeraverunl  omnia  o$$a  mea  {P$al. 
XXI,  17).  Est  et  illa  vox :  Diviserunt  ve$limenta  mea^  et 
Buper  ve$thnentum  meum  mi$erunt  $OTtem  (Ibid.  \9) .  ei 
in  $iti  mea  potaverunl  meaceto  {P$aL  Lxviiit%2).  Etquid 
necesse  est  nune  omnes  voccs  cataractanim  referre, 
cum  plenl  sunt  libri  prophetarum  dc  contumeliis  et 
passione  Domini  ?  Quoniam  ergo  omnes  prxdicationes 
etiam  rerum  gcstarum  fides  gecuu  est,  in  hanc  vo- 
cem  cauractarum  abyssus  abyssum  Invocavit,  ut 
suppleret  scilicet  effeclus  sonos  earum.  Igitur  quia 
de  talibns  abyssis  loquebatur  propbeta ,  opportune 
subjungens  ait : 
45.  Yers.  9  et  10.   Inter  diem  mandatit  Donunui 


caiaractarum  tuarum.  Species  quasdam  abyssorum  B  misericordiam  $uam,  et  nocte  $nanife$tavit  :  apud  me 


eonstituamus^  quo  tractaius  magis  luceat.  Ecce  Filius 
Dei  inmuUissigniietvirtutibusveniens  curat  multo- 
rum  varias  aDgritudines,  eiaccusaiur  quod  faciat  sa- 
fiitates.  Quis  unquam  niale  audivit  qui  bene  fccerit? 
Et  admittit  Pater  tam  impiam  contumeliam  Filiisui: 
ecce  unaabyssus.  Judicia  Dei  struuniur,  comparantur 
falsi  teslet  quasi  adversus  biasphemum  ei  irrcKgio- 
sum,  cum  esset  solus  verus  Dei  testis :  et  dicunt  im- 
pii  testinonium ,  et  obtinent  causam  :  ecce  aUensi 
abyssus  consequitur  priorem.  Colaphizatur,  flagella- 
lur,  in  ludibriosum  habitom  componitur ,  exsuHatet 
subunnat  inimicus,  inFiiium  Dei  longa  omnis  transit 
impietas  :  eccc  jam  tertia  abyssus  supervocatur , 
tlamnatur  in  cruce  gloriae  Doininos,  inter  iatrones  et 


oratto  mea  Deo  vilos  mece :  dicam  Deo,  $uueptor  meui 
et,  quare  obliiu$  e$f  Dat  videlicet  doctrinam  et  con- 
solationem  omnibus  Jusiis ,  ut  si  ex  muliis  lentatio- 
num  fluciibus  operti,  periurbationem  seiisus  pathui- 
tur ,  qux  tenebrae  oculorum  nox  vocatur ;  meiniae- 
rint  quia  semper  in  hanc  noctem  manifestatur  niise- 
ricordia  Dei  potcns ,  nisi  sit  tempus  causa  roiserandL 
Sed  cum  in  periculum  venerimus,  et  periurbatio  ex 
desperatione  viiae  quamdam  cordi  nosiro  fecerit  noc- 
tem,  tunc  si  poiuerimus  dicere  :  Apud  me  aratio  Deo 
meo  :  dicam,  $usceptor  meuseSf  quare  me  dereliqui$ti7 
Hoc  ergo  in  nocte  reiinendum  est ;  et  cum  caeteri 
sensus  perturbantor,  hoc  lamen  deficere  non  debet 
quod  clamemosad  Dominuni  :  quare  me  dereliqfa$iif 


impiOB  4eputatur.  Vide  quanta  judicia  abyssus  con-  G  dc  quo  sermone  prins  tractavimus  :  quia  etsi  causa 


sequatur,  ut  merito  ab  hoc  did  possit :  Omnesaltitu- 
«tines  e<  fluctus  tui  super  me  transieniiit. 

12.  Et  hic  jam  saiis  dictum  puto.  Sed  ne  aiiquis 
lequiral  et  «tudio  praelerisse  nus  exisiimet,  quid  sit 
quod  att :  in  voce  cataraciarum  tnamm  ahy$$u$  abyi' 
9wm  vmcat  ^  modice  de  catnraciarmn  voce  repeta- 
mm.  HalKint  utlque  h:c  visibiles  aquanmi  cuiaraclft 
▼oces  suaa,  q«ia  emissiones  fluminum  sonare  et  slre- 
pere  necesrse  est.  Et  q^totics  ex  infiuito  lacu  stngno- 
rum  vel  fontium  crttctatione  surguni  in  exiium  fln- 
mina,  cujiis  profundum  nequaquam  dcflcere  eicY- 
hauriri  quent ;  bene  de  his  dicitur  abys^^us  al)y>sum 
invocatin  vocecataracianiin.  Sed  nnsmcininissede- 
bemus  de  quibus  abyssis  loqnatar  propheta,  dc  qui- 


judiciDrum  Dei  non  Inlclligamos  quare  nos  in  aliqoi- 
bus  tcntationlbiis  relinqnat ;  deficere  lamen  nos  noa 
oportet ,  quin  ab  ipso  miscricordiam  dcpreoeninr. 

14.  Qnare,  inqoit ,  tri$tis  incedo  ,  dum  affigit  me 
inimicuSf  Vers.  11,  et  confringtl  osm  meaf  Haec.  ergo 
scmper  etiam  in  tiocie  apud  justum  erit  nratio  ejos. 
Qtiod  atrtem  ait :  €onfringit  ossa  mea  :  non  utiqoe, 
proxima  mors,  subinielligendum  est;  sed  quia  .bic 
m  tribulatiouc  frnfigebaiur  patientia  ejus,  quae  est 
stabilimentum  el  Toriitudo  menlis  nostra^ ,  sicut  ossa 
suni  corporis  :  ossa  patientiam  vocavlt,  qii.^e  com  ai- 
siduis  tribulaiionibus  confrlngctur  :  dum  confringH^ 
ait,  ossa  mea  ,  improperabant  tribulantes  me,  cun 
dicerent  quotidie  :  Ubi  esi  Deus  tuu$  ?  Sed  licet  banc 


bes  eliain  pTa4«cini  somus.  liaque  cl  cataractas  ho-  D  graveni  inanuni  scntiat  justus,  quid  Umen  fieri  nc- 


nim  nosse  debemus  :  omnes  autcm  eructationes  judi- 
^eiomm  Dni  per  voces  pro^j^eiarum  invenimus  sonuis- 
9e,  quas  hic  cataracias  nppellaftas  existimo.  Abyssus 
abyssum  iuvocal  in  voce  caiaractaruui.  Posi  prscdi- 
eationem  prophetarum  consecuta  suni  Dei  judicia  , 
eivelut  vocarimi  se  rn  illam  vocein  quam  praemise- 
raftut  scqMerenmr.  Vox  cataradrc  fuit  :  Vpprimamus 
jusiumqma  inutiii$  est  vobis,  et  contrarius  est  operibus 
no$tti$  ,  et  FiHum  Dei  se  Jiominat  (Sap.  ii,  12).  Al- 
tera  vox  eafiaraciae  esa :  Sicut  ovi$  ad  viaimam  adduc- 


cesse  sit ,  et  quod  remedium  obtinendum  sii  in  per- 
secutionibus,  docet  diceiis,  Vers.  12  :  Vt  quid  Intlb 
es,  anima  mea,  ut  quid  couturbas  me?  Spera  in  Deum , 
quia  confitebor  iiti ,  salutare  vultus  mei  et  Deus  meu$. 
Quo  nobis  proposito  exeniplo,  si  qua  vexatio,  si  qua 
prcssura ,  hi  quod  improperiuro  noniinis  Dei  venerit 
supcr  nos,  si  Irislis  erit  anima  nostra ,  si  perturba- 
bitur,  nos  dicamus  :  Spera  In  Deum,  quia  confitebor 
illi ,  |»rotegente  Jesu  Cbristo  Doiiimo  npstro»  coi  ett 
gloria  in  saecula  saeculorum.  Aincn. 


m 


m  efmEHT.  1N  EVAKGEUUM  UArniiKI  ADHONITiO.' 

fWf^-^   IHUIil.   *-  ■■  I       ■'  I       ■■  ■■.f.p,^        ,111        H    IHMLII I         m 


010 


ADMONITIO 

DE  COMMENTARIO  IN  EVA3VGELIUM  SANCTI  MATTH^EI. 

I,  Jn  ScripmrU  exponendis  qui  primai  inter  Laiinoi  A  babel ;  Ei  liher  hymnarum^  et  myHeriorttm  alim,  ei 


UUarjui  oblin^t,Quid$enseritde  TerluUiani  scripiis. 
—  Versioneii)  irapiaiunm  OrigonU  in  L.ucam  Houiiui*- 
lis  9  se  eipoiPiiUiiNs,  l)unc  Hilarii  Gommoniarium 
una  Qm\  oliOfQ  Vicioriui  misii  Hieronymus,  gratu*- 
bns  quod  Sorjp^uris  eyponendis  ym  pridem  ipsi 
ctiam  L^tini  operam  nav:|>senif  Cpmmenlarios,  in* 
quit  prologo,  (]ui  Origenis  in  Lucam  explanalioni 
pr.-efixns  cst,  viri  eloquentitsimi  UHarii^  el  B,  mar" 
tyris  Viclorinif  quos  in  Halthao  diverso  sermone^sed 
una  gratiq  Spiritus  ediderunt,  posl  paucos  dies  ad  V9$ 
miture  dispowi,  ne  ignoreiis  quantum  nostris  quoqua 
kominibus  (Laiinis  videliceO  sanclarum  Scripturarum 
quondam  studium  fuerit.  Quibus  yerbis  quodam  pacio 
iqdicat  Hierouymus,  sacrarum  litierarum  inlelligcn* 


commentarH  in  MuHha^um,  et  troetntus  in  Job,  quos  de 
graco  Origenisad  semum  transluUt,  Ancops  eiiim  est, 
an  solos  iracialMs  in  Job  velii  eigncco  Origenistrans* 
latos,  an  eii  im  cum  iis  Gommeniarios  in  Mutihneum. 
At  ambiguilaiem  ipse  soivii  episi.  lxxv,  adversui 
Vigilautium,  a  quo  accusalus  quod  Origenis  leciio  fa* 
miiiaris  ei  fuisset,  cum  primis  reponit :  Si  hoc  crimen 
est,  argualur  et  eonfessor  Hilarius,  qui  psaimorum  in^ 
terpretationem  et  homilias  in  Job  ex  libris  ejus,  id  est^ 
ex  graco  in  lalinum  iransluUt.  Neque  eiiini  lioc  loeo, 
ad  majorem  causae  suaa  defensionem,  Ginnineiitartoa 
in  Matihxum  silentio  pratermlsissel,  si  eos  eiiam 
credidisset  ex  Origene  traniilatos.  Sed  et  hoc  ipsum 
magis  patet  ex  initio  apoldgioD  ip^ius  adversus  Ruf^ 


tiam   Itaclenu^  e  Grscis  qua^sitam,  et  necdum  bene  B  finum,  ubi  enumeransaniiquosOrigenis  iranslatores, 


poio^  qui  ex  Latinis  idein  studium  suscepissent.  Ipse 
in  lib.  de  Script.  eccl.  ^i  Victorinum  excipias,  qul 
etiam  nan  a^ue  latine  ut  grcece  noverat,  nullius  ante 
Hiiaripm  in  Scripturoa  operam  memorai,  nisi  Rli»- 
ti£)  Heduorum  cpiscopi  in  Ganiica,  et  Fortunaiiani 
Aqnileieu^i^  in  quatuor  Evangelia  brevi  el  rustico  ser" 
mone.  llis  autem  cuin  atqualis  fuerit  Hilarius,  primai 
ei  iiiter  La^inos  Scripturae  inierpretes  dare  si  non 
iicebit ;  iic^bit  eerte  pum  priinis  eum  accensere.  Du« 
biiari  etiam  potest,  an  Maiibxi  cvangelium  ab  ullo 
Latinorum  ante  se  expljnaium  scierii.  Ne(|ue  enim 
videiur  exposiiionem  illius  aggressurus  fuisse,  si  boc 
latine  jam  confectum  rescisset ;  cum  vci  in  oraiio- 
i)em  Dominicam,  ut  testatur  ipse  c.  5,  idcii  co  dumf- 


staiim  profert  Hiiarium  eonfessorem,  quiquadraginta 
ferme  nnllia  versuum  Origenis  in  Job  et  psalmos  trant" 
tutit.  Gerte  in  promptu  ei  mngis  erat  commentarium 
iniegrum,  quam  lot  versuum  millia  recensere.  Aut  i( 
ex  numero  versuum  putavit  paries  auas  juvari,  quidni 
ex  multitudine  operum  ?  Quid  quod  Origenis  trac* 
tatus  expetenlibus  hoc  Hilarii  opus  promiiiens,  non 
mandat  Origenis  senteniiis  refertum,  sed  gratia  Spi* 
ritus  ? 

III.  Stytus,  -^Sed  neque  bujus  commeutarii  cum 
lucubraiiunibus  iis,  quas  ex  Origene  in  Malihaeum 
babenius,  frequens  admodum  occurrit  consensio* 
Hoc  vero  inaxime  ab  iis  dissentit.  quod  rara  iq  re« 
rum  enarratariim  probationem  Soripturarum  addu- 


tai^pt  scribQre  supcrsederil,  quia  eamdem  Gyprianui  f^  cantur  teaiimoiiia.  Nusquam  eliam  latius  divagatur 


•cxplicasset.  Quo  in  loco  non  silet  apiissiinum  eiiam 
deei^m  uratione  volumen  aTertullianoscriptum, 
a^  ob  errorem  consequentein  hoiuinis  detractam 
scriptis  probabilibus  auctoritatuni.  Mgre  quidcin  dur 
retur  Yiciorini  opera  eum  ignorasse,  si  cum  Mari^m^ 
iu  cditiono  Hieronyini  de  Script.  eccles.  idein  Vicio- 
fmm  Pictaifiensis^  et  non  poiius  cuin  mss.  aut  Pi^ 
tOfmnesuii,  aui  Peiabionensis,  aut  PoetabionenSiiSt  aut 
douique,  quod  faabet  Germanensis  codex  iitteris  Me<> 
rovingicis  exd^riiius,  Peclabionensis  in  superiore  Pan*- 
nonia  episcopus  scribendus  esset.  Sed  et  ex  Hiero- 
nyma  jam  audivimus  commentarios  uiriusquo  di- 
verao  sermuno  fuisse  conscriptos.  Itaque  dum  in  bia 
aliorum  sententias  aOert  Hilaiiui,  nuu  tam  Gra?cos 
iiHeiligendus  esi  memorare,  quam  Latinos. 

II,  4ll  t«  ho€  opere  quidquam  ex  Ohgene  mutuatus 
itl.  —r  Non  desuiit  qui  putent ,  illum  ut  in  psiiliuos, 
iui  et  bio  in  Mattbuium,  Scripturje  sonsus  ex  Origene 
fuisse  mutuatum.  Hieronymi  vorba  lib»  de  Script. 
eccL  anbigua  suio»  cun  HilArii  opent  recensei^  toe 


oratio ;  sed  propo  semper  acrmo  concisus,  et  paucia 
Gomplectens  multa  :  qiiod  ab  Origeniana  disoendi  ra« 
tione  prooul  abest.  Brevitati  autemdum  studet  Hiia* 
rius  nonnulla  passiin  rciicet  verba,  nequo  semper 
aceuratis  grammaticse  legibus  adsiringitur.  Sed  et 
qu^dam  Scripiurx  locos  ita  leviter  langit,  ut  inter- 
dum  menti  noii  occurrai  quid  veiit,  nisi  partem  Evan« 
gelii  quam  explanat  pnclegeria.  Ipse  ut  piurimum 
evangelica  dicta  gesiave  sirictim  pereurreiido  ea  ani« 
mo  sistii.  Tum  litter»  sensum  nonuuiiquam  paucis 
indicat.  At  prseoipuus  ac  fore  totus  illius  bibor  est  in 
spiriialibus  et  abstrusis  sensibus  investigandis. 

IV.  lnter\nretandi  roUo.  —  Non  enim  tantum  vetoe 
insirumentum,  scd  etiam  novum ,  praeier  &impiiceai 

^  intelligentiam,  altera  eiiam  altiore,  inleriore  et  spt« 
ritali  relertum  esse  existimabat :  Sermo  Dei ,  inquit 
cap.  12«  n.  9,  dives  est,  et  ad  argumeutum  posiius  in» 
teUigentice  plurnwm  de  se  exemphrum  cepiam  profbel : 
et  vei  simpliciter  intellecius^  vd  inspectUM  interiuSf  ad 

.    amniem  prafectum  est  mmmim^  Sed  reHctie  hU  qum 


911     I  DE  GOMMENTARIO  SANGTI  HILARII  EPISCOPI  9J2 

ad  commmem  iutetUgentiam  patenl^  caiisit  interioribm  A  gogx ,  Jiidxoruin  et  Gentium   seu  Gliriainnonim 


immoremur,  Quibus  verbis  declarat,  duplicem  illam 
inielligeniiam  uiilem  ac  nccessariam  esse  ,  se  vero 
interiori  potlssimum  et  spiriiali  adha^rcre ;  et  hoc 
quidem,  quia  simplex  cuique  per  se  obvia,  commu- 
nem  captum  non  snperct. 

Y.  Ex  indmis  ip$ius  Scripiuro!  sensibus  est  pelita. — 
Hanc  autem  adorsus  interpretandi  rationem ,  se  non 
propriam  animi  sententiam  sectatum ,  ncque  ad  co- 
gitata  Scripturas,  sed  ad  Scriptiras  cogitala  accom- 
Diodasse  cap.  7,  n.  8,  profilelur  his  verbis  :  Non  nos 
mtetiigentiam  fingimus ;  ied  gesta  ipsa  intettigentiam 
impertiunlur,  Pieque  enim  res  intettigentim ,  sed  rei  m<- 
tcltigeniia  subsecundat.  Fatetur  quidem  c.  19 ,  n.  4  , 
ut  et  sxpissime  alias,  quod  res  omnes ,  qux  scriptae 
sunt(in  evangelio)gestxeffecta*quesunt.  At  siaiim  ad- 
monet  ea,  quossub  Deo  (Christo)  a^e^onmr,  prmefitium 
effectibus,  consequentium  formam  prcetutisse  :  aique  ita 
semper  in  Scripluris  ccetestibus  sermonem  temperatum 
fuisse ,  ut  non  minus  his  quas  gerebantur ,  quam  eorum 
qWB  gerenda  essent  similitudini  convenirent, 

VI.  Qua  ratione  indaget  quod  Spirilus  sanctus  /a- 
tenter  significavit.  —  Ea  ut  assequatur ,  qux  in  evan« 
gelicis  scriptis  dictisve  prxGgurari  sibi  persuasum 
est ,  observare  solet  ordinem  rerum  gesiarum  ,  ver- 
borum  proprietates,  nec  non  iocorum,  tcmporum  ac 
personarum  raiionem  :  hisque  omnibus  probe  per- 
pensis  atque  perspectis,  coniendit  nonnumquam  ficri 
Tix  potuisse  ,  quin  ,  prsetcr  litierae  sensum ,  alium 
quemdam  spiritalem  nobis  Spiriius  sancius  signin< 


statiis ,  quem  iis  dictis  ac  gestis  prxformatum  cssc 
enarrat.  In  his  sat  celebris  est  Judicorum  distinctio , 
corum  videlicet  paucorum  numero ,  qui  Evangelio 
paruerunt,  ei  eorum  longe  plurimorum,  qui  restite* 
runt. 

YIII.  Operis  hujus  nomenclQtura,  —  An  vero  ad 
populum  ista  peroraverit,  incerium.  Immo  cum 
cap.  19,  n.  11 ,  tibri  nomine  boc  opus  ipse  nuocn- 
pet ;  certum  est  non  in  modum  coDcionum  in  lucem 
fuisse  edilum.  In  quibusdam  mss.  inscribilur  :  Trae- 
tatus  super  Matthasum;  in  aliis  :  Expositio  super  Ha/- 
thceum ;  in  capteris  :  Commentarium  super  Mattkmum: 
quo  nomine  consianter  ab  Hieronyroo  appellatur,  ip- 
somet  Hilario  suffragante,  cap.  5  ,  n.  i  ,  ubl  dc  ora- 
B  tione  Dominica  eommentandi  necessitate  se  a  B.  Cy- 
priano  liberatum  memorat. 

IX.  Indubilatus  est  Hitarii  fetus,  —  Nibil  est  cur 
in  illis  commentariis  Hilario  asserendis  diulius  im- 
moremur.  Non  enim  tantum  antiqni  tradidere  com- 
mentarios  in  Matthanim  ab  illo  editos;  sed  ct  cum 
iis  quos  pra»  manibus  hnbemus  consentiunt ,  quae  ex 
illis  descripsere  Hincmarus  lib.  de  Prxdest.  c.  25, 
Augustinus ,  post  Pelagium  ,  lib.  de  Nat.  et  Graf. 
c.  02 «  ct  Hieronymus  epist.  cxlv.  Qui  quidem  quanti 
illos  feccrit,  iniiiohujus  admonitionis  jam  audivinius. 
Dicerc  etiam  liceat  Ambrosium  ex  iis  plurimum  pro- 
fecisse.  Certe  Lucam  exponcns,  iis  in  locis  in  quibns 
hic  evangelista  cum  Matthxo  conveiiit ,  sententias  nt 
plurimum  aut  imitatur,  aut  memorat ,  quas  in  bis 


care  voluerit.  Eam  ob  rem  factnm  esse  puiat»  utC  commentariis  noster  Hilarius  consignavit. 
nonnibil  aliquando  ad  perfectam  rerum  praesentium 
tractationem  desiderarelur.  Sicut  in  cmteris  admonui'" 
mtis,  inquit  cap.  21,  n.  15,  hic  quoque  meminisse  nos 
oportet,  ralioni  rerum  prmentium  atiqitid  interdum  ea 
eonditione  deesse,  ut  futurorum  species  sine  damno  ati- 
quo  pr(Bfiguraias(f.  prxfigurantis)  efficientias  expteatur, 
Vll.  Ooc  semper  priesiat  satva  hisioriw  veritaie,  — 
Hujus  autem  spiritalis  intelligentice,  rerum  circum- 
stantium  ratione  hubita,  necessitaiem  ita  quandoque 
exprimit,  ut  nisi  saepe  saepius  obtestatus  esset ,  illi- 
batum  se  velle  liiterae  sensum  ,  hunc  prorsus  repu- 
diare  videretur.  Crederes  ,  verbi  gratia  ,  cap.  10, 
n.  17,  eum  negare,  verbis  :  Veni  enim  separare  filium 
adversus  patrem,  ctc,  ullam  a  propinquis  carnalibus 


X.  Prosfaiio  deett  quam  ediderat,  — Hos  prae£atione 
auctos  viderat  Joanncs  Cassianus.  Sic  enim  iib.  vu 
de  Incarn.  c.  24 ,  postquam  plura  relulii  ex  libris 
Hilarii  dc  Trinii.  excerpta,  subjicit :  ItemeiMsdem  in 
prooBmio  expositionis  Evangetii  secundum  MatUueum  : 
Erat  namque  primum  necessarium  nobis,  ut  unigenitus 
Deus  nostri  causa  homo^  id  quod  tum  non  erat,  gigne' 
retur.  Item  in  eodem  :  Tertium  deineeps  illud  con- 
gruum  fuit ,  ul  quia  Deus  homo  genitus  in  mundo ,  et 
caiiera,  Prxfationem  eamdcm  videral  et  Alculnus. 
Quamquam  suspicamur  vehementer ,  ex  ea  illom 
nihil  aliud  vidisse ,  quam  qiiod  apud  Cassianum  le* 
gerat.  Hujus  quippe  vcrba  describens  post  mediaro 
lib.   IV  contra   Felicem  Urgel.  sic  babet :  Biiarius 


prxcipi  separationem ,  nisi  eam  jam  antea  cap.  4  ,  ^  (ex  Gassiano  addendum  vir)  virtutum  omnium  atque 


n.  19,  ubi  ipsi  scandalosunt,  omninojnecessariam  eo- 
rumdem  verborum  auctorilate  docuisset.  Quibusli- 
bet  igitur  verbis  declaret  aliquid  in  Scripturis  aliud, 
quani  quod  sonat,  intelligcndum  esse ,  hoc  ita  acci- 
piendum  est,  ut,  quemadmodum  monetcap.  2,  n.  2, 
meminerimus  veritatem  non  idcirco  corrumpi ,  si  ge- 
rendis  rebus  interioris  inleltigentice  ratio  subjecla  sit, 
Quodetiam  in  Psal.  cxxni,  n.5,  tradidit  his  aliis 
verbis :  Ftd^s  historice  non  periclitatur ,  si  rebus  ef" 
fectis  inesse  et  connexam  sibi  extrinsecus  tignificaniiam 
existimemut,  Dum  autem  sedulo  qua^rit  quod  sub  dic- 
^s  gestisve  evangelicis  latet,  nihil  ei  occurrit  fami- 
liarius ,  qiiam  legis  et  Evangelii ,  Ccclesia:  et  Syna- 


ornamentorumt  et  sicut  oito,  ita  et  etoquetuia  inngms , 
in  tibro  fidei  secundo,  etc.  Idem  in  prooendo  exposiUo^ 
nis  Evangetii  seeundum  Maithamm  :  Erat  namque  prf- 
mum  necessarium  nobis,  ui  unigenitus  Deus  nostri  eausu 
homo  cognosceretur,  Sed  et  ex  ipsismet  Hilarii  verbis 
iniiio  nnm.  2,  cap.  1,  apparct  aliquid  nobisdeessc, 
in  quo  dc  Christi  generatione  praefatus  sit. 

XI.  De  elencho  argumentorum»  —  Prooemii  loeo 
nimc  habetur  titulorum  seu  argumentorum  in  55  ca- 
pita  distributorum  elenchus.  Hic  in  prius  Tulgaiis 
etenchns  canonum  inscriptus  e8t,ex  eoque  et  commen- 
tarius  omnis  in  canones  divisus  est.  Cujus  inaeriptio- 
nis  ac  nuncupationis  ratio  quia  non  omnjbus  obvia 


913  Ift  EVANGELIUM  MATTHiEI  ADMONITIO.  9U 

esl;  ab  re  non  erit  inquirere ,  unde  profecia  etnum  A  nomen  inditam  est,  in  quo  summa  Labetur  eornm 


probauda  sit.  lloc  per  sc  cuique  perspectum  fore 
speramus»  poslquam  ezpeiiderimus  qu»  titulis  illis 
auctoritas  debeatur. 

XII.  Iltius  auctor.  —  Ambigi  potcst  an  aucior  eo- 
rum  liilarius  babendus  sit :  utpote  quorum  elencbus 
Donnihil  liarliare  ordinatus  videtur,  et  iion  satis  ac« 
curate,  dum  omitiit  noiuiulia  ,  de  quibus  satis  Tuse 
disscriiur;  alia  vero  contiuet,  quae  dcinceps  ^ix  at- 
tiiigantur.  Prxscribitur  v.  g.,  cap.  15  :  De  lavandi$ 
mambus,  et  non  ea  qucB  in  os  intrant ,  sed  ea  qum  ex 
ore  exeunt  inquinare ;  cuni  niliil  tractetur,  quod  huic 
tiiulo  aperte  respondeat.  Addimus  el  boc  capitis  13 , 
iu  quo  praenotantur  tituli  de  $enunante  bonum  semen, 
de  sixania  et  irilico ,  licet  in  enarrationc  dc  his  para- 


quae  quolibet  libro  contiiientur.  Porro  hic  index  in 
Corbeiensi  codice  a  mille  annis  exarato  canon  nun- 
cupatur.  Inscriptus  enim  legiiur  in  hunc  modum : 
Aurelii  Augu$lini  episcopi  contra  Paganos  de  Cimlate 
Dei  iiicipit  liber  prlmus  prtelato  Canone  ,  quo  indicaiur 
quid  liber  quisque  eontineat :  et  ad  calcem  e|encl!: 
seu  Indicis  finit  canon  librorum  decem.^ 

XIV.  Non  recle  in  canones  hoc  opus  distributum 
Vnde  lioc  faclum  sit.^Ei  his  facile  jain  qulsque  arii- 
madvertit  unde  iu  his  Hilarii  commentariis  canonir 
vocabulum  obtinuerit,  et  num  recte  obtinuerit.  NuUuii: 
quidein  ms.  codicem  vidimus,  in  quo  occurrat  hoc  ca- 
nonis  vocabulum.  Fieri  lamen  posse  concedimiis ,  \n 
ubi  in  nostris  mss.  legere  est,  Incipiunt  capitula  libri 


bolis  nec  verbun»  fiat.  Ncscio  tameu  an  noii  plus  va-  B  sancti  Hilarii ,  in  nonnullis  prxferatur ,  Incipit  canon 


lere  debeat  illa  ratio,  ut  elcncbus  ille  Hilario  adju- 
diceiur  ,  quam  ui  ei  abjudicetur.  Ipse  enim  sibi  po- 
tuit  iiiitio  quxdam  proponere ,  quibus  deinde  non 
immorandum  judicarit  :  nou  potuit  alter  ex  illius 
scriptis  nisi  rerum  qux  tractantur  argumenu  colli- 
gere.  Hinc  magna  iiobis  oboritur  suspicio ,  titulos 
iilosjam  Hilarii  aevo  in  evangeliorum  exemplaribus 
prasriolatos  fuisse,  illumque  ex  iis  selegisse,  quorum 
uiiliorein  duceret  explanationem.  Quamquam  enim 
in  tolum  Mittiliaei  evnngelium  excurrit ,  non  singula 
tamen  illius  verba,  sed  selectos  duuitaxat  ex  &iiigulis 
copitibus  titulos  enarrat.  Quod  et  Oi  igcncm  anle  ip- 
sum  fecisse  planum  esi  ex  commeiiiariis  illius  ab 
lluctio  vulgatis ,  in  quibus  Mattbxi  cvangelium  sub 


libri  sancti  HUarii :  at<{ue  ita  exsiilisse  credimus  iii 
codice  alias  sancti  Benlgni  Divionensis,  ex  quo  pri- 
mum  vulgatus  est  bic  commentarius.  At  cum  Hiero- 
nymus  canonem  iiebraicae  veritatis  \mc  vocet,  quod 
nos  diceremus  complexionem  omnium  librorum  , 
quos  in  veras  scripluras  Hebraei  recipiunt ;  ciimqur 
librorum  Augustiui  canon  id  sit,  quod  nobis  Index  et 
elenchus  eoruin  quoi  iis  libris  contineniur  :  patei  ti- 
tulum  initio  indicis  vulgatum,  scilicet  Eienchus  cano- 
num  noii  probandum  esse ,  multo  minus  canonis  no- 
men  ad  singulas  commentarii  sectiones  repeti  debere. 
Quocirca  canotiis  loco  vocabulum  capitis  ut  usilatius 
aique  receptius  subsiituemus,  et  unicuique  capiti 
suos  titulos,  uti  jam  aniea  factum  est ,  commoditatis 


certis  titulis  illustratur.  Hoc  vcro  illa  xtaie  usitalum  G  ergo  adscribemus,  quamvis  in  mss.  tantum  in  iiidice. 


confirmat  Hieronymus  de  Script.  eccles.  ubi  Foriuna- 
lianum  Aquileiensem  episco^um inevangelia  titulisor- 
dinatis  breti  (t  rustico  sermone  commentarios  scripsisH 
commemorat.Quxcum  iiasint,  opinari  licet,Hilariuin 
etsi  non  ipsorum  titulorum,  saltem  eorum  collectionis 
seu  prxvii  iiidicis  fuisse  auctorem.  At  certe  non  re- 
ccntiorem  eum  existimare  cuiquam  perniitiitur  , 
quem  plerique  mss.  etiam  antiquiores  exbibent  sub 
hac  inscriplione  :  Incipiunt  capitula  sancti  Hilarii 
super  Matthasum.  Quocirca  eumdeni  indicem  cum 
suis  titulis  iiitegrum  nd  illorum  (Ideni  exprimeudum 
duximus,  nec  quidquam  muiandum  ,  etiamsi  forte 
accuratius  aliquid  coufici  potuisset. 


qui  operi  praeponiiur,  locum  habeant.  In  his  enim 
commentarius  totus  una  serie  continuatur,  nullaca- 
pitum  aut  titulorum  adjectione  interruptus.  In  qui- 
busdain  dumtaxat ,  eisque  non  potioribus,  numeri 
anuotantur  iis  fere  in  locis,  iii  quibus  antea  canones, 
nunc  capiia  praescribuntur. 

XV.  Tempus  hujus  operis.^De  lempore  hujus  op» 
ris  non  videtur  lacenduiii.  At  nulla  subest  noia,  und6 
certo  asseratur.  Quantum  tamen  ex  illius  cum  aliis 
Hilarii  scriptis  comparatione  licet  assequi ,  ante  alia 
opera  et  ante  exsilium  ipsius ,  proindeque  ante  ann. 
356,  compositum  opinamur.  Non  euim  virum  sapit 
multis  adversus  Arianos  commissis  jam  praeliis  exer- 
citatum.  Gerte  in  psalmorum  expositionibus  nullam 


XIH.  Elenchi  in  fronte  tibrorum  ab  antiquts  positi."- 
Ceite  tilulorum  bujusmodi  elencbum  in  fronte  libro-  D  asserendae  Christi  divinitatis  elabi  sinit  occasionem. 
rum  proponcndi  morem  antiquum  esse  fidem  faciet     At  in  hoc  commentario,  ut  alia  mittamus,  cap. «, 


rum  proponcndi 
canon  hebraicas  veritatis  ab  ipso  Hieronymo  composi- 
lus,  ac  landem  aliquando  in  lucem  edendus.  In  eo 
namque  vidi  re  est  in  ipso  cujusque  libri  limine  ludi- 
cem  lilulorum  varios  in  numeros  distinctorum ,  qui 
quidquid  libro  subsequeute  comprehendatur  summa- 
tim  exbibeaut.  Hi  auiem  indices  Capiiuta  et  Tituli 
promiscue  inscribuntur,  pula,  Incipiunl  capitula  libri 
Exodi;lncipiunt  tituli  libri  Levitici;  Incipiurt  tituli 
libri  Deuteronomii ;  Incipiunt  capitula  libri  Josue,  elc. 
lU  eiiam  in  antiquioribus  mss.  libris  Augustini  de 
CiviUtc  Dei  antc  ipsos  Jibros  prjeponitur  Index  variis 
dumtaxat  numeri»  disiinctus,quiUu»deindecapitUin 


n.  6,  Patris  de  Filio  suo  leslimonium ,  imo  praecla- 
ram  Peiri  confessionem  cap.  16  ,  n.  6,  sic  attingit, 
quasi  Arianos  non  cognovisset.  Saltem  de  eorum  ar- 
gutiis  nondum  probe  instriicium  eum  fuisse  manifeste 
apparet  ex  cap.  31,  n.  3,  ubi  catholice  quidem  quan- 
tum  ad  sensum,  quantum  autem  ad  verba  minus  cir- 
cumspecte  scribit,  Filium  natum  esu  ex  eo  qui  erat^ 
et  hpc  in  eo  esse  qui  natus  est^  quod  is  ipse  est  penes 
quem  erat  antequam  nasceretur;  eamdem  scilieet  eeter- 
nitatem  eise  et  gignentis  et  geniti.  Hoc  certe  inficiabi- 
lur  nemo  scriptum  esse  ante  libros  de  Trinitate,  in 
quibus»  sed  maiime  in  duodecimo^  magno  ttodio 


9IS  SANGTi  HlLABIl  KMSCOPt  ^16 

niullisque  argnroeniit  dispuUtur  «  illnd   antetfuam  A  IMMm  aHtiuantUper  manenSy  fidem  Nieamam  nnmqumn 
naueretur,  \n  a>ierna  Filii  g^ratione  ntillufn  omnino 


locum  liaberc.  Quaiito  magit  Concedetiduoi  efi  iracia^ 
tU8  in  psalmo»!  in  quibus  libri  de  Trinltaie  mcmoran-^ 
tur,  hoc  eodcm  oommeiitario  esse  iiosierlorea  7  Igno^ 
t08  lamen  ei  tum  non  fiiisae  pracdrcios  hiereticos  11« 
quet  non  tanlum  ex  posireiiiis  capiiibus ,  sed  eiiam 
ex  cap.  15,  n.  12.  Gum  auiem  Arianurom  hasrefiis  in 
Galloruin  noiiliam  lardiua  pervenerii ,  adeo  ui  Hila- 
riiis,  quem:idmo(ium  ipso  iesiatur  lib.  deSynodiSi 
n.  91,  pdem  yicatnam  numquam  niii  euulaiurus  ao- 
diissei ;  binc  colligi  quodam  modo  potefti  non  ioiige 
ante  exsllium  ipsius  fuis^  compositum*  Si  auiem 
scripsit  etiam  anlcquam  fidein  Nicsnam  audirel,  cum 
in  eo  opere  Filium  tinitts  tubstanlim  cuiii  Patre  non 


niM  exiulaturut  audM  :  ted  miM  homautH  et  hommu9n 
inteUigentiam  evangella  et  apettoU  intimawerunt, 

XVI.  De  Triniiatis  unitate.  —  Slquidem  ca  s<»e 
offert  occaslo,  ui  in  sanetissims  Trinitaiis  eonfessione 
b«c  iiosira  lucubrailuncula  Onratur,  hanc  prsclaro 
Hlo  cap.  15  ,  u.  6  ,  lestimonio  absolfimus,  qood  in 
Patre  et  Filio  et  Sffirilu  taneto,  tine  admixti  extrintecut 
fermenti  neeetsitate  in  Chritto ,  omnia  nnum  sint.  In 
quo  etlam  habei  lecior  specimeit  eorom ,  qux  In  boc 
commeniarlo  scripioruin  codletim  subsidio  et  aocto- 
ritate  reddita  sunt  prisiinn!  puritHi.  9ie  ^im  ilhid 
omne  antea  perturb:iie  et  mendose  obtinebat :  In  Fa- 
tre  et  Filio  el  Spiritu  taneto,  in  ea  admixH  estrinaecut 
fermenti  neeettitate  in  Chritto  omnia  unum  nnt.  Qoi 


semel  affirmet ;  iiec  frusira  loco  lauduto  dc  synodia  B  autem  apud  ililarlum  quftritani  diseriam  de  SpiriCo 
testificaiur,  sese  iilam  fidem  ex  evangeiiis  ei  aposio^  sancti  divliiiiate  seiiieniiam»  hanc  interim  leneaoc, 
lis  didicisse.  Regeneratut  pridem  |  inquit ,  e<  in  epitoo'*      donec  ad  libros  de  Trlniiaie  plenius  els  satisfiat. 


CAPITULA 

COMMERTARII 8AN0TI  HILARII  ••'  IN  BVARGELIUM  M ATmXI. 


].  De  naiiititate  Chrttti^  ei  de  Magit  cHm  ^ituniribut^ 

ac  de  infantibut  oceitit„ 
U.  De  Jetu  regretto  et  jEgypto^  et  de  prtedieaiiotii 

Joannit  et  Ifaptitmo  iptiut^  et  de  Domind  bapti* 

aato, 
UI.  De  tentatore  diabolo,  it  de  fejunio  Jevu  guadtngintd 

diebui^  de  Petro  et  Andrwa  pitenloribut. 
lY.  De  beatiiudine  et  prwetipiitf  de  reconeiliaiibne  /Va-> 

irunl,  de  aduitetiOf  de  otuto  ei  manU  ernenda^  de  jn-^  G 

rumentit  ii  eteemotgna. 
Y.  />8  orntione  etjejanio,  de  theiauro  in  ctelo,  dt  lueerna 

corporis,  de  duobus  dominit,  de  eibo  et  oetiitu,  de  i)o- 

tatHibut  H  titiit  agri  et  fmno^  dt  toilieiiudine  dki,  de 

festuca  ei  trabe  in  Octild. 
Yl.  De  margaritit  ante  poreoi ,  di  pi^udo^rophetd ,  di 

domo  cedificata  supra  peiram. 
YIl.  De  teptotO  qum  cdravit ,  di  puetO  IHbnni  fXt^ 

ralgtico,  de  iOcrH  PnH,  de  plurimis  et  divihit 

tnrit» 
YUii  De  disdpMh  iH  ndH  excitantibui  JmtA,  dt  duo^ 

but  dasmonimit  in  terrd  Geratenohtm^  [b)  dO  pard'' 

Igtico  eufnto  m  lettum  auferente, 
11.  Dt  Mmthwo  pnhlicanOy  de  pharttdiotnm  H  diteipay 

Ibrilita  ioarlhts  je/amo,  [d)  dem^tO  paHnO  Hidi,  dt  D 

(m)  Ip  prins  vulsatis,  Elenchut  Canonum  Divi  Hila" 
rxi  m  Evannelium  UatthtBi,  ordine  quo  ab  eo  edili  sunt, 
Gtir  non  plrobiihd^  Hit  liS&c  ii^bcHptio  ,  ditiUius  in  od- 
moiiitiohe,  ubi  oHlcmiimtts  etiam  capituiu  idem  esse 
atque  titulos,  PrjRterea  observare  qui.^que  potuil  apud 
Ilieronymum,  Aiigubtinum  et  alios  Paires,  senieniiaiu 
4uamlibei  e  Strlpttths  leipr^ss^in  dapitttlum  appol- 
1«H  :  qua  iiiiellifentia  eadem  ?ox  etiamnum  in  ontciis 
ecciesiasiicis  u»iuita  est. 

[h)  ArtidulU^  hic  l^d  cap.  ix  pertinet  sectinduiA  mto. 
JSki|ttibtts  j^imtts  nuferentei  pro  fttmtte. 


proflu^o  muHeris ,  de  filia  prindpit  exdtata  a  mor^ 
tuis,  de  duobnt  ececitf  de  surdo  et  muto, 

X.  (d)  Ubi  duodecim  discipuloi  profmittit  cUm  doetrina. 

11.  Joannet  de  carcere  ad  Jesum  mittit ,  el  Jesus  de 
Joannt  ad  turbat  loquitur,  Item  eonfetiio  Jeiu  ad 
Pairem, 

lli.  Diseipuli  tpicas  tellunt.  (e)  Mannm  atidom  homi- 
nemquesabbato  curavitJestts,  Cdeeum  et  dmnoniacum 
e^tavit.  De  blaiphemia  spirituty  de  frketu  arboris 
honce  et  matiB,  de  omni  verbo  otioso^  [f)  de  Ntniviiii 
et  regina  Austri ,  de  teptem  spiritibnt  et  oetato ,  de 
matre  Jetu  et  fratribnt. 

IIII.  Sedens  in  naticuia  Jesus  tnthit  pttrabolai  fo^l- 
ftff  de  teminante  bonum  semen^  de  zixaida  et  tritico^ 
de  grano  tinapitf  de  fermento  abtconiO  in  jkrina^  et 
expotitio  xizanice^  de  thetauro  in  agro^  de  bona  wor- 
garita ,  de  reti  mitso  in  mart* 

UV.  De  teriba  in  regno  emiorum,  dt  fratribni  et  loro- 
ribus  Dormni,  de  Joannis  eapite  in  diteo^  de  qiuinqut 
panibui  tt  duobus  piseibnt,  nbi  tnpra  mare  amhuiat, 
tt  Petrnm  mertnm  trexitx 

lY.  Dt  lamtndii  moni^ttS)  ttnonta  qnw  in  ot  intrant^ 
ied  ea  quei  tM  ort  exennt  inqmnare »  de  fiiia  Cha- 
naneee  mulierit^  dt  tepttmpambm  tipaneit  piscibnt. 

(c)  In  mss.  de  attumpto^  eic.  In  vulgatis,  de  adtutu 
pannirudis. 

(d)  Editl,  miierius  turbamm  Dominut  duodeeim  ditct- 
pnlot  protmittit  cnm  potettata  et  doctrina «  etc. ,  reiuo- 
lantibus  mss.  e  quibus  codex  Majoris  mima>terii  Tu- 
roueiisis,  pro  ditcipulot,  babet  apostolos,  quod  et  in 
Vindocinensi  manus  antlqua  ad  marginein  ad- 
scripsit. 

(e)  Sic  mss.  Editi  vero,  monits  aridas  hominem  cnru' 
tit,  Cacum. 

(f)  Auctorttaie  msi.  reinovimus  hinc  VeritMi,  ite  itgno 
JonWf  qttfiD  cap.  vi\  Iocuiq  vnm  «MpidI. 


017  COMMENTAEUDS  IN  MATTBiEUM.  €AP.  I.  918 

XVI.  (a)  De  Jonos  propheUB  iigno.  De  fennento  phan-  A     ^  de  Jerutalem  qux  inUrpcit  prophetas ,  el  lofddiU 

eos  qui  ad  u  missi  sunt. 


sasorumt  de  confessione  Petri  et  benedictione  Do^ 
nttfit,  et  {b)  de  se  abneyando  qui  Christum  sequi  vo- 
luerit. 
XYII.  Ubi  in  monte  eum  Moyu  et  Elia  videtwr^  el  tos 
de  coeio  auditur^  ubi  puerum  lunaticum  {c)  solvit,  de 
credeniium  fide^  de  didrachma  poslulataf  et  statere  iu 
ore  piscis. 

XV III.  De  infanlibus  inhibitiSf  et  de  humilitate  eorum 
assumenda^  de  manu  et  pede  et  oculo  eruendo^  et  d$ 
ove  perdita^  de  corripiendis  fratribus  secreto  primum^ 
tum  duobus  testibus,  postremo  ecciesia  prcesente,  Sem^ 
per  ignoscendum.  (d)  Qui  conservum  suum ,  remiuo 
sibi  a  domino  debito^  suffocat. 

XIX.  (e)  Uxorem  non  debere  dimittere^  de  eunuchis^  de 
infantibus  inhibitis.  Divitem  difficile  inlroire  in  re*  B 
gmmi  calorum, 

XX*  De  spe  aposloiorum,  de  novissimis  primii  efficien" 
dis.  IJbi  conducuntur  operarii  ad  vineam,  De  /i/iii 
Zebedm ,  de  primo  accubilu ,  de  duodus  cads  seeui 
viam  sedentibus^ 

XXI.  De  asina  et  puUo  ejus ,  de  ejectis  a  tempio  num' 
muiartts,  de  ficu  matedictaf  de  duobus  fiiiii  ad  vinemn 
miuis,  de  pubiicanis  et  meretricibus. 

XXII.  De  vinitoribus  qui  missos  ad  se  ob  repetendoi 
fructus  interficiunt ,  de  invitatis  promiscuis  et  veete 
nuptiali, 

XXIII.  De  iributo  etimagine  Cmsarii^  deeetdem  septim 
fralrum  uxore,  de  mandatii  maximis,  de  Daivid 
filio. 

XXIV.  De  etuhedra  Moysi  super  qnam  iederunt  icribce  C 
et  pharisai,  de  (f)  clauso  ab  iisdem  regno  coetornm , 
et  ah  iiidem  comedi  domoi  viditarum ,  circumetmti^ 
bui  mare  ei  aridam,  et  dicentibui :  Quicumque  Jura* 
verii  in  templo,  nibil  est,  et  decimantibui  meniam 
et  anethumf  et  oedificaniibus  iepulcra  prophetarum, 

(a)  Hic  articulus  in  mss.  posiremus  esi  capiiuli  su* 
perioris. 

eHunc  arliculuin  oroitlunt  mss. 
lii  vulgalis,  ialvat. 
\  In  mss.  capitulum  subsequens  ab  bii  verbis  in- 
cboatur. 
(e)  His  pnemitlunt  editi,  Transit  in  Galilmam. 
(/*)  Mss.  ciuio  ;  et  moz,  et  drcumeuntium ,  pro  eir- 
cumeuntibui. 


XXV.  De  itructura  tempii  interrogantibus  discipuiitf  et 
de  his  qui  in  tecto  sunt,  ne  descendanl  toiiere  aiiquid 
de  domo ;  et  qui  in  agro  suni ,  ne  revertantur  tol-' 
iere  tunicam  suam,  et  de  preegnantibus  et  nutrim» 
tibus, 

XXVI.  De  sole  obscurato,  iuna  et  steiiis. 

XXVII.  De  servo  fideli  quem  constituit  dominus  super 
famiiiam  suam,  de  decem  virginibus^  de  homine  tn 

>  peregre  profecto,  qui  IradicUt  substantiam  suam  servii 
suis. 

XXVIII.  De  adventu  fitii  hominis  venientis  {g)  in  nu^Oi^ 
tete  sua* 

XXIX.  De  muliere,  quce  accessit  ad  Jesum  in  do* 
mum  Simoms  leprosi  habens  aiabastrum  ungueuti 
pretiosi. 

XXX.  De  die  prima  uzgmorum^  in  qua  accesserunt  itt- 
scipuii  ad  Jesum,  dicentee,  Ubi  vis  paremus  tibi  t»» 
medere  pascha? 

XXXI.  Cum  venit  Jesus  in  agrum  qui  dicitur  Gethsi^ 
mani^  et  dicit  disciputis  iuii :  Sedete  donec  eam  U* 
luc  orare,  (h)etde  iriui  anima  iua  usque  ad  mortem^ 
de  calice  si  possibiie  est  trantire  a  se^  de  spiritu 
prompto  et  carne  infirma,  et  rursum,  (t)  Pater,  noi) 
potest  hic  calix  iransire  nibi  illuin  bibam?  liat  vo» 
lunlas  tua. 

XXXII.  De  Juda,  qui  erat  unui  de  duodecim  disdpuU^ 
veniente  ad  Jesum  cum  pturima  tntta  ul  eum  traift*^ 
ret ;  de  giadio  quem  jussii  Petro  convertere  in  locuiit 
iuum, 

XXXIII.  De  Piiato  :  cum  sederei  pro  trlbunaii,  mm 
ad  iiiutn  uxor  iua,  dicem ;  Nihil  libi  sit  et  justo  istL 
De  trameuntibus  juxta  crucem  qui  movebant  capitM 
suayet  dicebant :  Hie  est  qui  desiruebat  templum  M 
in  iriduum  illud  reaedificabat. 

(jgf)  Ediii,  ad  judicium  cum  majeHaie  iua  :  l^err^g^tl* 
tibus  niss. 

(h)  lla  msB.  Editi  vero ,  el  triitata  tit  ainima  ejwb 
uique  ad  morum.  Et  de  catice  mortis  quod  dixit^  Pateft 
si  possibile  est,  transeat  a  ine  calix  iste.De  «pfrt(u,et«. 
Tum  in  mss.  promptu,  noii  prompto. 

(i)  Editi  bic  adjiciunt,  de  eo  quod  disit. 


•"SAl^CTI  HILARII 

IN  EVMGEini  MTTIII  COllENTARIUS. 


(SCRIPTUS  OIBCA  ANKUlf  CCCI.V.) 


mr-xgj 


CAPUT  PRIMUM. 

De  nativitate  Christi,  et  de  Magis  cum  muneribus,  ac 
de  infantibui  occiiis» 
1.  ChriUi  ex  regio  et  iacerdolaii  genere  ortui.  — 


(a)Gradum,  quem  Malthaeus  In  ordine  regiae  succas^ 
slonis  edideral,  Lucas  in  sacerdoiali  origine  conipo^ 
tat.  Quem  dum  ulerque  dinumeral,  cognailoncm  lll 
Domino  utriusque  tribus  uterque  significat.  Recteque 


(fl)  laedilis  hic  frustra  praeferebatur,  Z*i*€r  goM'     rationii  Jesu  Chriiti,  filU  Damd^  fiUi  Abrahos,  ctc^ 


919 


SANGTl  HILARU  EPBGOPi 


920 


generaUonisgradosponitur  :qaia  sacerdolalis  etre- Acognaiionisacciperet^susceptosqae  filios  in  bmi- 


giae  tribus  socieias  per  David  ex  conjugio  inita,  jam 
a  Salatbiel  in  Zorobabelconfirmeturezgenere.  Atque 
ita  dum  Matthaeus  paternaro  originem ,  quae  ei  Juda 
proficiscebatur,  recenset,  Lucas  vero  acceptum  per 
Natham  ex  tribu  Levi  genusedocet  (Ltic.  in,  24) ; 
suis  (a)  quibusque  patribus  Domino  nostro  Jesu  Chri- 
sto,  GG9  <!">  ^^  aeternus  ei  rexet  sacerdos,  etiam  in 
carnali  ortu  utriusque  generis  gloriam  probaverunt. 
Quod  vero  Joseph  poiiusquam  Mariae  nativitas  re- 
censelur,  nihil  refert :  eadem  cnim  est  totius  tribus 
atque  una  cognaiio.  Exemplum'  autem  etiam  Mat- 
tbaeus  et  Lucas  dederunt ,  patres  invicem  appellan- 
tes ,  non  tam  genere  quam  gente  :  quia  ab  uno  tri- 
bus  coepta ,  sub  unius  successionis  et  originis  familia 


liam  ejus  qui  mortuus  esset  ffJQTe^errei  (Deut.  xxy, 
h)  :  manerelque  iia  (d)  in  primogenilis  suocessionis 
ordo ,  cum  patres  eorum ,  qui  post  nati  esseni ,  ant 
nomine  habereniur,  aut  genere. 

2.  Cur  yenerationes  qu<Bdam  omisug.  Cur  qua^ 
tuordectm  ubi  tantum  tredecim  recensentur,  —  Sequens 
illud  est,  ui  quia  (e)  diximus,  secundum  rerum  fi- 
dem ,  generationis  istius  ordinem  nec  namero  sibi 
nec  successione  constare ;  hujus  quoque  rei  ratio  af- 
feratur.  Non  enim  levis  causa  est » ut  aliud  in  narra- 
tione  sit ,  aliud  fuerit  in  gestis ;  et  aliad  rcferatar  in 
summa ,  aliud  vero  teneaiur  in  numero.  Namqoe  ab 
Abraham  usque  ad  David  quatuordecim  generalio« 
nes  enumeratas  sunt ,  (f)  et  David  usque  ad  trans* 


continetur.  Cum   enim  filius  David  atque  Abraiiae  B  migraiionem  Babylonis  generaiiones  quauiordecim , 


esset  (b)  ostendendus,quia  iiaMatthaeuscoepit;  Liber 
generalionis  Jesu  Christi ,  filu  David ,  filii  Abrahas 
(Matth.  i^i) :  (c)  non  differt  quis  in  originis  nu- 
mero  aique  ordine  collocetur,  dummodo  universo- 
rum  farailia  coepta  esse  intelligatur  ab  uno.  Iia  cum 
ejusdem  tribus  sit  Josepli  et  Maria ;  dum  profectus 
esse  ex  Abrahae  genere  Joseph  ostenditur,  profecia 
quoque  docetur  et  Maria.  Haec  enim  in  lege  ratio 
servaia  est,  ut  si  mortuus  sine  filiis  famiiiae  princeps 
fuisset,  defuncii  uxorem  posterior  fraier  ejusdera 

absqneulla  mss.  auctoritate.Deindemirumestquan- 
tum  inter  se  dissideant  excusi  et  mss.  Namque  edKio 
opera  Badii  Ascensi  excusa,  cum  Erasmo  qui  eam- 
dem  edilionemrecognovit,  sic  ouspicatur  :  Gressus 
quem  Matthaius  et  Lucas  in  ordine  regi<B  successionis  ( 
ediderant :  quem  dum  uterqut  dinumerat^  et  agnitionem 
tti  Domino  utriusque  tribus  uierque  significat ,  et  rec- 
Ub  generationis  gradum  ponit :  quia  sacerdotalis^  eic. 
Lipsius  autem  nomine  Marlinus ,  ac  posi  eum  editio 
Parisiensis ,  Gressum  qnem  Maiihaius  in  ordine  regitB 
euccessionis  t  eum  Lucas  per  sacerdotatem  ordinem 
ediderat :  quem  dum ,  et  caeiera  ut  apud  Bad.  nisi 
quod  agnationem  mox  liabennt ,  pro  agniiionem,  Tres 
vero  mss.  puia  ,  Michaelinus,  monasierii  Silvae  ma- 
joris ,  et  Beccensis ,  Gressum  quem  Maithwus  in  or- 
dine  reaiag  successionis  ediderat ,  prosequiiur  et  Lucas , 
^m  aum,  caeiera  cum  Bad.  consentientes ,  nisi 
quod  postea  subjiciaiU,  recteaue  ^enerationis  ijradus 
ponitur.  Codex  majoris  monasterii  Turon.  ac  Yiiido- 
cinensis ,  Gressus  quem  Matthceus  in  ordine  regias  suc- 
cessionis  ediderat,  quem  dum^  elc.  ut  in  superioribus 
mss.  Vaticanus,  Gressus  quem  Matthceus  in  ordine 
regice  successionis ,  et  quem  Lucas  per  sacerdotalem 
ordinem  dinumerat ,  uterque  agnitionem  in  Domino 
utriusque  tribus  significat ,  etc.  His  omnibus  prastiili- 
mus  leciionein  ,qu.im  onuiibus  numerissuis  absolu- 
tam  exhibel  leclionarium  Germanense  ms.  »  qu;i  non 
dissidet  unus  codex*Colberiinus,  nisi  quod  inilio, 
pro  ^radum ,  hab.^at  gressum ,  et  agnitionem  pro  co' 
gnationem.  Quamquam  mulluni  propendebainus  in  id 
quod  pr£  se  ferunl  mss.  S.  Petri  Carnuteiisis ,  et 
alter  Colbert.  si  vel  vocem  addere  licuissei  :  Genus 
quod  MatthcBus  et  Lucasin  ordine  recjice  (hic  viJelur 
deesse,  et  sacerdotalis)  sticcessioms  ediderat,  dum 
uterque  dinumerat ,  et  agnitionem  in  Domino  utriusque 
tribus  significat,  recte  generationis  gradus  ponitur, 
Ouin  lectionario  autem  cognationem ,  vel  ciim  Par. 
aynationem ,  vocabulo  agnitionem  prxferendum  esse 
Daioi  excap.  11,  n.  <>.  Saiis  pmbnbile  esl  primam 
n:inc  partem  ad  prooemium  pei  tinere ,  alque  hinc 
n:itam  osse  laniain  inler  coiiices  dissensionem ,  nuod 
clim  t>raecedeuita  diiapso  ex  archetypls  exemplarlbus 


cum  in  Regnorum  libris  decem  et  septem  deprelien- 
dantur.  Sed  in  hoc  non  mendacii  aut  negligentl»  yi- 
tium  est.  Tres  enim  (g)  raiione  praeteriiae  suot.  Nara 
Joras  genuit  Ochoziam ,  Ochozias  vero  genait  Joam, 
Joas  deinde  Amasiam,  Amasias  autem  Oziam  (IV  Reg. 
viii ,  25).  Et  in  Matthaeo  Joras  Oziam  genaisse  scri- 
bitur,  cum  quartos  ab  eo  sit.  Hoc  Ita  (suppte^  factom 
est),  quia  ex  gentili  femina  Joras  Ocboziam  genuit , 
(h)  ex  Achab  scilicet  domo  :  dictumque  erat  per  pro- 
phetam ,  non  nisi  quarta  generatione  in  throno  regni 

folio  excidissent,  adeoque  hujus  commentarii  ini- 
tium  claudicaret ,  a  pluribus  pro  suo  capta  desoda- 
tum  sii,  ut  demptis  aut  adjectis  aliquot  verbis  plemi  et 
integra  sententia  habereiur. 

(a)  Editi ,  uterque ,  ne  uno  quidem  suffra^nte  ms. 
in  quoruni  plerisque  legere  est  quisque ;  io  tribus 
autem ,  quibusque.  Tum  cuin  Par.  et  ms.  Reginae 
Suecorum ,  queni  vocabimus  Rom.  retinemus  pairi' 
bus^  cum  in  aliis  libris  exstet  partibus. 

(b)  Ita  mss.  Editi  vero ,  sit  ostendcndus ,  omisso 
deinde  quia ,  cujus  loco  leetionarium  German.  babet 
quare. 

(c)  Excusi ,  non  refert ,  refragantibus  mss.  Tum  in 
Carn.  et  Colb.  quis  quo  in  oriainis  numero.  Eo  spec- 
tani  iila  Chrysostomi  iioniil.  i  in  Matth. :  Non  solum 
de  alia  tribu ,  sed  ne  de  faniilia  quidem  attera  fa$  erat 
conjugia  copulari,  Ita  istud .  quod  dicitur  ex  domojesse 
et  famitia  David ,  sive  Virpni  copuletur,  constabit  dic- 
tum ;  sive  ipsi  Joseph  poitus  aptetur^  iUud  idem  confi' 
citur, 

(d)  Ms.  Rom.  in  progeniti  successione, Cam.  et  Colb. 
in  primogenito^  et  niox  cum  Par.  qui  post  u  Rali : 
ubi  in  ins.  Bec,  ^ipiiusnad'.  Nihil  immutaveris  : 
cnm  primogeniti  hic  prxdicentur  haberi  patres  eo- 

D  rum  qui  post  se  nascunlur. 

(«)  Expuuciuin  est  in  ms.  Bec.  verbum  i^uEtmiu, 
quo  sane  memorat  Hilarius  quod  prologo  proposue- 
rat. 

(/)  Hunc  locum  ex  German.  leetionario  resarrirous. 
At  mss.  Carniit.  ei  unusColb.hicproxime^ubjiciunt, 
eum  in  Regnorum  libris.  Apud  Bad.,  Er.  et  Lips.  post 
usijue  ad  transmigrationem  Babylonis ,  sequitar,  m 
quibmdam  tibris  decem  et  septem  deprehenduntur.  His 
etlam  magis  decurisita  e>t  leciio  septem  mss.  qui 
post  enumeratcB  sunt ,  halientdumlaxal,  et  im  uliiiU- 
oris  deprehenduntur.  In  hoc  ergo  non,  etc. 
'  In  plerisque  inss.  generationes. 


ni)  ita  quatnor  melioris  nol:e  msg.  In  aliis ,  ex 
Acnab  sciticet.  Pratdixerut  tiamaue  Dominus  per  pro- 
phetam.  M  in  vnlgatis  ,  ex  Achab  sctlicet.qui  Je%abel 

habuit  tixorem.  Denique  perprophetam esu  seseu" 

rum  diciiur  i  pervetw  interpolalurif  opcra»  !(oo 


m  COMMENTARIUS  IN  MATTHiEUM.  GAP.  I.  922 

Israel  quemquam  de  domo Achabessesessurum.  Pur-  A  {Mauh.  ii,  i3  et  20);  et  rursum  ia  Luca  {Lue,  ii,  53, 

juxla  grcBC.) :  Et  erat  Joseph  et  mater  ejus.  El  quoiiens- 


gata  (a)  igitur  Acbab  familia  gentili ,  tribusque  prae- 
tcritis ,  jam  rcgalis  in  quarto  generationum  conse- 
queniium  origo  numeratur.  {b)  Quod  vero  usque  ad 
Mariam  generationes  quatuordecim  esse  scribuntnr, 
cum  in  numero  {c)  tredecim  reperiantur ;  nullus  er- 
ror  esse  poterit  scientibus  non  eam  solum  esse  Domi- 
no  nostro  Jesu  Ghrisio  originem ,  quae  ccepit  ex  Ma- 
ria;  sed  in  procreatione  {d)  corporea ,  nativitatis 
xtemae  significantiam  compreliendi. 

5.  in  eosqui  noluntM ariam  virginem  permansisu. — 
Generationis  autem  {e)  raiio  simplex  est.  Nam  con^ 
cepium  ex  Spiritu  sancto,  natum  ex  Maria  virgine, 
omuium  opus  propbetarum  est.  Sedplures(f)  irreli- 
giosi ,  et  a  spiritali  docirina  671  admodum  alieni, 
occasionem  ex  eo  occnpant  lurpiter  de  Maria  opinan- 
di,  quod  dictnm  sit,  Priusquam  convenirent,  invenla 
est  in  utero  habens  {Matth.  i,  18) ;  et  illud,  NoU  limere 
accipere  Mariani  conjugem  tuam  {Ibid.  20) :  et  illud, 
Non  eognovU  eam  donec  peperit  (Ibid,  25) ;  non  re- 
cordanies  desponsatam  fuisse,  et  dictum  hoc  Joseph 
Tolenti  eam  abjicere ;  quia  juslus  ipse  nollet  in  eam 
loge  decenii.  Igitur  ne  qiia  de  partu  ejus  ambiguiias 
exisieret ,  ipse  concepti  ex  Spiritu  sancto  Cliristi  tes- 
tis  assumitur  :  dehinc  quia  desponsata  esset ,  (g)  in 
conjugem  recipitur.  Gognoscitur  itaque  post  partum 
id  esi,  transit  in  conjngis  nomen.  Cognosciiurenim, 
non  admiscetur.  Deniqne  cum  transire  Joseph  ad 
^gyptum  admonetur,  ita  dicitur  :  Accipe  puerum  et 
mairem  ejus;  et,  Reveriere  cum  puero  et  tnatre  ejus 


cumque  de  utroque  fit  sermo ,  mater  potius  Ghristi, 
quia  id  erat;  non  uxor  Joseph  est  nuncupata ,  quia 
non  erat.  Sed  haec  quoque  ab  angelo  ratio  servata 
est :  ut  cum  despunsntam  cum  justo  Joseph  signili- 
cabat ,  conjugem  nuncuparei.  Nam  ita  ait  :  Joseph 
fili  David,  noli  timere  accipere  Mariam  conjugem 
^uam.  Ergo  et  conjugis  nomen  sponsa  suscepit,  et 
post  partum  in  conjugem  recognita  (h)  tantum  Jesu 
mater  ostendiiur  :  ui  quemadmodum  justo  Joseph 
deputaretur  ejusdem  Mariae  in  virginitate  coiijugium, 
ita  venerabilis  ejus  osienderetur  in  Jesu  matre  virgi- 
nius. 

4.  Josepho  ex  priore  conjugio  /i/tt.  —  Verum  ho- 
B  mines     pravissimi  hinc  praesumunt  opinionis  suae 

aucioritatem ,  quod  plures  Dominum  nostrum  fralres 
habuisse  sil  traditum.  Qui  sit  Maria:  filii  fuissent ,  el 
non  poiius  Joseph  (t)  ex  priore  conjugio  ^suscepti ; 
nuniquam  in  tempore  passionis  Joanni  apostolo 
transcripla  esset  in  matrem,  Domino  ad  utrumqiie 
dicente  :  Mulier^  eccefUius  iuus(Joan,  xix,26  et  27); 
et  Joanni :  672  ^^^^  maier  luas  nisi  quod  ad  desolatae 
solatium ,  cbariiatem  filii  (j)  in  discipulo  relin- 
quebat. 

5.  Magorum  fides  et  munera  quid  indicenl. — Stellse 
aulem  ortus  primum  a  Magis  intellectus ,  indicat 
mox  gentes  in  Ghristum  crediiuras ,  et  homines  pro« 
fessionis  longe  a  scientia  divinse  cogniiionis  (k)  aver- 
sae,  lumen  quod  statim  in  ortu  ejusexsiitit  cogniiuros. 


enimgeniirisfemin»  nomine  Jezabel  hicsignificatur,  C  Vel.    Virgih.  num.    6.  adversus  eorum  magistrum 


sed  filia  Achab  quam  Joras  uxorem  duxit ,  ex  (|ua 
Ocboziani  genuit.Resi>icit  Hiiarius  illud  IV  Reg.  vni, 
i8,  el  II  Paral.  xxi,  6,  ubi  cum  dicilur  Joram  fe- 
cisse  malum  in  conspectu  Dei ,  reddiiur  raiio ,  Fi7ta 
enim  Achab  eral  uxor  ejus.  Prophctia  Eliae  enuntiatnr 
III  Rrg.  XXI,  24 ,  conlirmaturque  IV  Reg.  ix  ,  8,  non 
tantum  adversus  quatuor  generationes ,  sed  adver- 
sus  lotnm  domum  Achab  :  quod  compleium  memo- 
raiurlV  Reg.  x,  30. 

(a)  \n  aliquot  mss.  et  vnlgatis,  purgata  igitur  labe 
familiw  gentilis  :  lectio  eateiius  non  spernenda.  At 
perverse  omnino  in  solis  vulgaiis  subjicitur  :  iribus  : 
qum  profteritis  jam  regulis.  Tum  Bad.,  Er.  et  Lips.  tti 
qHatuorgenerationumconsequentium  ordine  numeratur. 
Pro  in  quartOy  quidam  mss.  habent  tn  quarta  ,  non 
alio  sensu. 

(b)  Ediii ,  et  usque^  pro  quodvero  usque  :  emendan- 
tur  ex  scriptis. 

(c)  Editi,  decem  et  seplem  reperiantur  :   falso  et|v  Mailh.xiii,aliiquequosOrigencs  iiiM.i 
obiiiieniibus  nis^.  Tredecim   tantum  generniiones  a  ^  Huetii,  p.  223  ,  ohservat  ad  id   nddi 
Jechonia  ad  Joseph  inlercipi,  una  cum   Hilnrio  ob- 
scrv.intChrysostomus  homil.  i,  Hieronvmus  et  auc- 
lor  homilic  Hilarioadscripiae,  quain  in  Appendice 
forsiiaii  dabimus. 

(d)  Sic  plerique  mss.  At  editi,  corporece  nativitatis 
(ptermm  ugnificantiam . 

(e)  Iti  Gernian.  leclionario,  ralionon  simplex.  Ge- 
neratioiiis  raiio  simplex  hic  asserilur,  quia  ex  una 
Virpine,  non  ex  viro  etfeiniiia. 

(f)  Eosdem  videturnolnsse  Epiphnnius  hxr.  lxxviii, 
n.  7,  ubi  ait  :  Certo  ex  auctore  cognovi  ^  nonnullos  id 
de  illa  affirmare  ausos  esse^  postquam  Salvatorem  pe- 
perit^  cum  viro  cousuetudinem  habuisse.  Nisi  forle  haec 
Kpiphanii  ad  llelvidium  nut  Joviiiinniini  Hilnrio  pos- 
teriores  referenda  sint.  At  poiuit  llilnrius  Hohionis 
didcipulos   i*c8plccre'«    Cuilc   ToriuUiaiiui  libi  d« 


asserit  Mnrise  virginitnlem ,  quam  utique ,  iiiquit ,  Wr- 
ginem  conslat  fuisse,  licet  Hebion  resistnt. 

(g)  Bad.,  Er.  el  Lips.  cum  plurihus  ;pss.  ttt  con* 
juge  vel  tn  conjugem  reciperetur :  lectio  noii  spcrnen- 
da.Reprebenilit  i^  llilariiis  non  recordanles  desponsa- 
tam  fuisse  :  lum  dnplicem  suhjiril  raiionem  cur  Jo- 
seph  dictuin  sit :  Noli  limere  accipere  Mariam  conju- 
gem  ,  scilioet  et  ut  tesiis  esset  concepii  ex  Spirilu 
sanctoGhrisli ,  et  ut  Mnrin,  qiine  hactenus  lantum 
desponsaia  erat ,  deinceps  eliain  in  conjugcm  recipe- 
rctur.  Non  servnnliir  qnidein  hic  graininalicse  leges  : 
sed  eas  in  seqneniibus  ne  niinis  scrupulose  exegeris. 
Breviiniis  cnim  stiidio    s.Tpeiiumcro    negligunlur. 

(h)  Mss.  Carn.  et  Goih.  lantum  ut  Jesu  mater  oslen- 
deretur  :  non  sunt  audieniii. 

(f)k  Gcrniaii.  lectio.  expriore  conjuge.  Joseph  ex 
priore  conjugio  filios  ac  lilias  procreasse  tradunl. 
Epiphanius,  hser.  Lxxvm,    n.  7,  Theophilactus  in 

II  Mntlh.ex  edilione 
p.  215 ,  ohservat  ad  id  ndducios  tradilione 
Evangelii  quod  secundum  Petrum  inscribitur^  vet  tibri 
Jacobi,  His  ipse  ndjicit  se  rationi  consenianeum  du- 
cere ,  castituis  virorum  primiiins  fuisse  Jesum ,  niK- 
lierum  autem  Mariam.  Gontra  Hieronymo  adversus 
Helvidium  longe  magis  coiisentaneuin  videlur,  etiam 
ipsum  Joseph  virgmem  fuisse,  ul  ex  virginali  conjugio 
virao  filius  nasceretur. 

(j)  Sola  edilio.  Par.  discipulo,  sine  ttt.  Eodem  ad- 
vcrsus  eamdem  h:cresim  argunicnto  uluntur  Gliry- 
sostomushomil.v,in  Matth.;  Epiphaiiius,  hxr.LXXviii, 
n.9;  Ainbrosius,  lib.  ii,  in  Luc,  n.  4 ;  qiiainquam  hic 
Josepli  passionis  tempore  superstitein  ponens  eo  ali- 
ter  ulalur. 

(k)  Beccensls  codex,  aversos  :  qnod  etiam  habet 
Mich.  ascciinda  iiianu.  Reciius  alii,  aversas,  scil.  pro* 
fessioms*  Noit  obscut^  Iradtt  Ililarius  Magos^quod  no^ 


m  SANCTI  fllLARII  EPISGOPl 

Denique  ublatio  munerum  intelllgeiiUMn  in  eo  to-  A 
Uus  (a)  qualiiatis  eipreisit  t  in  auro  regem,  in  tlitire 
Deum,  iii  myrrba  hominera  confltendo.  Atque  ita  per 
venerationein  eoriim,  saorainenti  omnis  est  consum- 
mata  cognitio  :  lii  hominc  niorlis,  in  Deo  resurrec* 
lionis,  in  regft  judicii.  Quod  vero  repetere  iter,  alque 
fid  ilerodem  in  Judaeam  redire  prohibentur  (Haiih. 
II,  12  ) :  nihil  a  Judiea  pelere  scientias  agnitioiiis- 
que  permittiiiiur ,  eed  in  CUriito  salutem  uiniiem 
et  spem  locanies ,  admonemur  prioris  vitae  iiinere 
abstinere. 

6.  Qmd  fuga  Chriuiin  jEijyptum.  Innocentes^  mar" 
tyrei.  —  Paraiite  auiem  llerode  (b)  parvull  necem, 
Joseph  per  Angelum  monetur,  ul  cum  iii  JEgyptura 
iransleral  (Ibid,  45 ) :  iEgyplum  idolis  pienani ,  et 


m 


e7S  CAPUT  n. 


De  Jesu  regresso  ex  JEgypto,  el  de  prcBdicatione 
Joannis  et  baptismo  ipsius  ,  et  de  Domino  bapii- 
zato, 

i.  Joseph  apostolorum  typus.  -«  Post  quae,  roortoo 
flerode,  Joseph  per  Angelum  moneiur,  nt  in  Judacam 
cum  puero  ei  roaire  ipsius  redeat  (Mutth^  ii,  iO). 
£t  revertens  com  Arelieiaiim  Herodis  filium  regtiare 
audisset,  liinuit  eo  venire  (ibid.  2i  )  :  et  per  anfe- 
l*jm  monetur,  ut  in  Galiiaeam  transeat,  el  in  regionis 
ejus  civitattt  Nazareth  inhabitet.  Keverti  ergo  ad  Ju- 
dfleam  moneiur  :  et  reversus  timet.  £t  rorsum  visu 
admoiittus,  translre  ad  regionem  geiitiuin  jubetor. 
Sed  aut  limere  eum  quf  admonitus  sit  non  oportoit. 


omnigenum  deum  monstra  venerantem.   Jam  posl  B  eut  per  angelum  deferri  adinoiiitio  mox  rootanda  wm 


Judasorum  iiisectationem,  et  in  exstiugiiendo  eo  pro- 
faiiae  plebis  assensum,  Cliristns  ad  gentes  inaiiissiinis 
religionibus  deditas  transil :  ct  (e)  Judaeam  reliii- 
quenSfignoranti  eum  soeeuio  colendus  inrertiir,  Beth- 
leliem,  id  est,  Judaea,  mariyrum  sanguineredundante, 
llerodis  vero  furor  et  infantiuin  interfectio,  popuU 
Judaici  in  Chrisiianos  saevieniis  est  forma  :  exisii- 
mantis  se  beatorum  Ifartyrum  caede  posse  in  om- 
nium  flde  et  professione  Christi  nomen  exsiin* 
fuere. 

7.  Ecclesia  dolet  Judaorum  perditionem.  «-  Sedglo- 
riosus  per  proplietam  neci  eorom  hooor  redditur,  dl- 
centem,  Vox  in  Rama  audita  etl,  ploratus  et  uMatus 
multus,  Rachel  plorans  filios  suos  :  et  notuit  eonsolari^ 


debuit.  Verum  typica  ratio  servata  osi.  Jtisepfa  eoitn 
apostotorum  habet  specicm,  quibus  Chrisiiii  ctrcum- 
fereiidus  est  creditus*  Hi  tamquam  Uerode  niontio, 
id  est,  popuio  ejos  in  passione  Doiiiini  deperdito,  Jo- 
daeis  pranlicare  sunt  jussi ;  missi  enim  erant  iMl  uves 
perditas  domus  Israel :  sed  maneiite  haereditarta:  in- 
fidelitatis  dominatu  metuunt  el  reoediiiit.  Admoniti 
per  visum,  sancti  scilicet  Spiritus  donum  in  gentibus 
contemplantci,  ad  eas  iransfcrunt  Christum,  Ja- 
dxai  missum,  sed  vitam  et  saiutem  fontium  ouncu- 
paluni. 

2.  Joannis  locus ,  prwdieatio^  vestiius^  ciku$.  —  In 
diebus  illis  venit  Joannes  prwdicans  in  daserio  Jmdaem^ 
dicens^  Pasniientittm  agite;  appropinquauii  enim  rt' 


quianonsunt(Jerem.  xxxi,  l5:e/ifa///t.ii,18).Rachel  C  9'i<''"  coilorumt  elc.  (Maith.  iii,  4).  In  Joanne  locu>, 


Jacob  uxor  fuit  diu  sterilis;  sed  nullum  ex  bis  quos 
gciiuit  amisit.  Yerum  haec  in  Geiiesi  Ecclesiae  typum 
praetultt.  Noii  igitur  illius  vox  et  plorains  auditur, 
quse  nullum  habuil  amissoruiii  fillorum  dolorem,  sed 
hujus  Ecclesiae  diu  sterilii,  nuiic  vero  fecundae.  Hu- 
jus  ploratus  ex  (iliis,  non  idcirco  quia  peremptos  do- 
lebat,  audiiur ;  sed  quia  ab  his  perimebanlur,  quos 
primuin  genitos  ftlios  retinere  voluisset.  Deniqiie 
consolari  se  noluit  quae  dolebal.  (d)  Non  enim  non 
erantii,  qui  inortui  pulabaiitur;  in  aeternititis  cnim 
profectuin  per  martyrii  gloriam  cfferebantur.  Con- 
solatio  autem  rei  amissae  erat  praesUnda,  iion  auct». 


pr:edicatio,  vcbtitus,  cibiisestcontueiidus  :  atque  iia, 
ut  meniinerimus  gestoruin  veritaiero  non  idcirco  cor- 
ruinpi,  (e)  si  gereiidis  rebus  interioris  intelligcmia! 
traiio  subjecta  »ii.  Fucrant  enim  pntdicanti  et  locus 
opportuiiior,  et  vestitus  utilior,  et  cibus  aptior :  sed 
subest  gestis  rebus  exempium,  et  in  eo  operaiio  ipsa 
mediiaiio  est.  Nam  el  ad  desertam  Judacam  {()  venit, 
de^criain  Dei  freqiientatione,  non  populi ;  et  vacuam 
sancti  Spiritus  habitatione,  iion  iiominum  :  ut  pncdi- 
cationis  locus,  eorum  quibus  prredicatio  crat  missa, 
soliiudinem  protesUretur.  Poenitentiam  quoque  rc- 
guo  cielorum  propinquante  pronuntiat,  per  quam  est 


men  eorum  sonat,  mngicx  arti  fuisse  deditos  :  quod  D 
rursum  docet  lib.  ii,  de  Trin.,  n.  47,  et  iib.  iv, 
n.  36,  eaque  inreconsentientes  liabetlgnatium,  epist, 
ad  fciphes. ;  Justinum,  Dial.  cum  Tryph.  Origenem 
lib.  I,  contra  Cels. ;  Amhrosium,  lib.  ii,  in  Luc, 
n.  XLvii  et  XLVHi ;  Hieronymum,  in  Esa.  xix  et  xlvii  , 
qui  Umen  ab  iiac  opinioiie  recedere  videtur  in  Dan. 
c.  II,  ubi  ait :  Consuetudo  autem  tt  sermo  commums 
Magos  pro  maleficis  accepii ,  qnt  aliier  habentur  apud 
gentem  suam,  eo  quod  sint  philosophi  Chaldeeorum,  et 
ad  artis  hujus  Hienliam  reges  qnoque  et  prineipes  ejus' 
dem  gentis  omnia  faciunt, 

(a)  lii  tribus  mss.  totius  aqualitatis, 

(b)  Duo  mss.  parvulo.  Quntuor  alii,  parvulis;  et 
mox,  utJesumt  pro  ut  eum.  Verba  cvangeiica,  fuiU' 
rum  e$l  enim  ut  Iferodes  quwrat  puerum  ad  perdendum 
eum,  postulniit  parvuli  aut  parvulo,  Capul  II.  iii  mss. 
Incipit  n  superioribus  verbis,  Parente  autem^  eic. 

(c)  Editi»  Judaicam  tdiuquens  ignormitiam  setcuto^ 


etc,  emcndantur  ope  mss.  in  quorum  plurimis  cor- 
rupte  exsut  ignorantium  sceculo.  Hic  seeculum  cogno- 
ininaiur  gens  a  Deo  aliena  ;  quemodo  in  ps.  i,  n.  6, 
scecuiaris  vir^  qui  ad  Cliristuin  non  pertiiiet. 

((/)  Crasmus  in  quodain  c<»dice  refierisse  se  testa- 
iiit fNeque  enim  erant  ii  qui^  ctc,  quod  iion  rejidt  co 
SGiisii,  Seque  enim  eraiit  mortui ,  ^ut  Moritii  putaban" 
tur  :  miniis  Umen  ad  rero.  Vultquippo  llilarius  ho^c 
verba,  quia  non  sunt^  non  consenlaneaesse  iis  qui  per- 
secuiiouem  fuerint  passi,  qui  nedum  non  sint,  nie- 
lius  sunt ;  sed  iis  qui  illam  exciUndo  ab  Ecdesi»  siua 
exciderint,  cique  adeo  shit  perditi,  ut  jam  vere  iion 
sini. 

(e)  Beccensis  ms.  sedgerendis.  Dillgenterretinenda 
hffic  Hilarii  prxmonitio»  ne  deinceps  reooiiditos  ape- 
rieiis  Scripiurae  seiisus ,  rerum  videatur  offeiidere 
veritatem. 

(f)  Apud  Par.  veniiur;  etrooXi  jm  mcim«i  imli 
Spiriini  kakUationem;  iiieadofte« 


m  COMMENTARIUS  IN  MATTlfi£(JM.  GAP.  II.  026 

reditus  ab  errorc,  et  ri*cursii8  a  criiuine,  674  ^^  A  ^^^^*  i»  diaboli  progenicm  inridtlitatc   inulciiiur : 


posi  (a)  vitiorum  pudorcm  professio  desiiiendi  :  ut 
deserta  Judoia  meminisset  eum  se  suscepturam,  in 
quo  coeloruiu  e&t  regnuui  ;  noii  vacuam  deinceps  fu- 
turain,  si  se  a  vetenbus  vitiis  pceuiteniia)  confeafiione 
purgasset.  Pilis  etiam  cameiorum  vesiis  adiexia,  po- 
rcgrinum  propheiicas  istius  priedicalionis  iiabitum 
deatignat ;  cum  exuviis  imiimndarum  pecudum,  qui- 
bus  parcs  (b)  exisiimaniur,  Christi  pra:dicaior  indui- 
tur;  liique  sanctiQcatum  habitu  proplielali,  quidquid 
in  iiobis  vel  iuutile  fuerat  anle,  vel  sordidum.  ZonfB 
autein  praecinciio,  efiicax  in  omiie  opus  bonuui  est 
apparalus :  ul  ad  omne  ministerium  Chrisii  (c)  vo- 
luniaie  siiuus  accincti.  In  esum  etiam  eliguntur  lo- 
custoi,  fugaces  honiinuni ,  et  ad  oninein  adveiitus 


quando  et  Pharissci  viperarum  natio  nuncupantur,  ei 
gloriatio  675  ^auctificali  pareniis  eis  inhibetur,  et 
ex  saiis  ac  rupihus  Abrahas  filii  excitaiiiur,  et  ut 
operantes  dignos  fructiis  poeniteiiti^  siiit  admonentur: 
ut  qui  diaboium  patrem  habere  coBperaiit,  cum  eiSf 
qui  de  lapidibus  excitarencur,  rursum  Ahrah»  filll 
per  fideiii  fiaut. 

4.  Chruius  noiter  servalar  et  judex.  —  Securis  ven) 
radicibus  arborum  apposita  testatur  {Maith.  iii,  10  ) 
(g)  jus  pra;sentis  iii  Christo  poiestatis ,  infructuosa- 
niui  arborum  cxde  el  coiicrftmatione  significans  inu- 
tiiis  perfidiae  excidium  (h)  couQagrationi  judicii  prae* 
parari,  £t  quia  Legis  opus  (i)  essct  jam  ineflicax  ad 
salulein  ,   et  Joannes    baptizandis  in  pceuitenliain 


nostri  seiisum  evolaiiies  :  nos  scilicet,  qui  ab  oinni  B  nuntius  exstilissel  (  prophetarum  enim  officium  erat 


sermoueet  congressu  pro|)heiaruin  (d)  ip.is  quibus* 
dam  corporum  saltibus  e£ferel)amur.  Voiuntale  vagi, 
operibus  inutiles,  verbis  queruli ,  ^e)  fide  peregrini, 
nunc  surous  saiictorum  aiimoiiia  et  satiet;is  propho- 
taruin  electi  simul  cum  melle  silvestri :  duicissununi 
ex  nobis  cibuiiii  non  ex  alveariis  iegis,  sed  ex  truucis 
silvestrium  arboruro  pratbituri. 

5.  Fiiios  Ahrahm  vel  diaboli  (acit  fidcB  aut  infide* 
litai»  —  Tali  igilur  Joannes  habilu  prxdicans,  ve- 
iiientes  Pbarisseos  et  Sadducaiosad  baptismuni,  pro- 
genies  nuncupat  viperarum :  fructum  ut  dignuin  pce» 
niientiae  faciant  inonet»  iieve  Abrabam  patrem 
habere  se  glorieiitpr,  quia  ex  lapidibus  Deus  potens 
est    Abrahae  filios  excitare  (Matth,   ui,  7-9).  Non 


a  peooatis  revociire ,  Chriiti  vero  propriuin,  salvaro 
credentes);  se  quideinbaptizare  in  poBuiientiam  di- 
cit,  sed  fortiorem  esse  venturum ,  cujus  ferendorum 
(j)  calceainentorum  sit  iiidignus  officio  (Ibid,  11): 
apostolis  circuinferend;je  priedicationis  gloriam  dere* 
linqueus,  quibus  speciosis  pedibus  pacem  Dei  erat 
debitum  nuntiare  (E$a,  ui,  7).  Sulutis  igitur  nostraa 
et  judicii  teinpus  designat  in  Domino,  dicens,  lUe 
baptiMbit  voi  in  Spiritu  sancto  et  igni :  quia  baptixatit 
in  Spirilu  sancto,  reliquum  sit  consummari  (k)  igne 
judicii.  Habens  ventilabrum  in  manu^  et  purgabit  aream 
suam^  et  congregabit  triticum  suum  in  harreum ;  palea$ 
autem  comburet  igni  inexstinguibili  (Matth,  iii,  12). 
Yeiitilabri  opus  cst,  ab  iiifructuosis  fructuosa  discer* 


enim  succtssio  carnis  quoeritur,  sed  fidei  hxredilas»  G  nere.  Quod  iii  maiiu  Doinini  sii,  arbitrium  iiidicat 


Dignilas  igilur  originis  in  operuni  consistitexemplis  : 
et  prosapide  gioria  fidei  imitationc  relinetur.  (f)  Dia- 
holus  iiiUdelis,  Abraham  fidelis.  Nam  ille  in  bomiois 
iraiisgressione  fuit  perfidus,  hic  vero  jusiificatus  ex 
fidc  est.  Igitur  uniuscujusque  mores  atque  vita  pro- 
pinquitatejn  cognatioiiis  acquirit  i  ut  qui  fideles  sunt, 
Abrahse  propago  per  fidem  sini ;  qui  autem  infideles 

(a)  Ab  effectu  confessio  hic  significatur. 

(b)  Centes  nimirum.  Undc  infra  cap.  19,  n.  11  : 
In  primordio  tibri,  sub  vestitu  Joannis ,  in  camelo  geit- 
tes  significari  admonuimus. 

(c)  Editi,  voluntatis  cni^ufo.  lu  qtiatuor  mss.  exstat 
voluntatis^n  cxtQm^voluntate;  sed  in  nullo  voxctnijftf/o. 

(d)  Er.,  Lips.  et  Par.  inipHs  auibusdam  :  Bad.  et  ^. 
mss.  magiio  consensu  refragantibus.  -^ 

(e)  In  ytilgatis  ac  pUiribus  mss.  sede.  Magis  placcl 
cum  niss.  Colb.  et  Carnut.  fidt. 

(f)  lloc  vocabulum  alia  ah  Hilario,  quam  a  caeteris 
Patribus,  ratione  proiiuntiaium  fuisse,  cum  iion  con* 
siet  ex  niss.  in  quoruin  vetustissimis  le^ere  esl  dia- 
bulus;  in  quibusdain  i(a6iiiiis,  in  ViWxs  diabolus  ;  lioc 
posteriore  modo  coiistanter  scribenduin  curavimus, 
cum  iiitcrdum  diabolus ,  sxpius  tabulus  in  pritis  vul- 
gatis  obtinuerit, 

(g)  Ita  ms.  Carn.  cum  Colb.  At  Wm,  non  ;ifs,  prx- 
fert  sola  edilio  Par.  In  aliis  autem  iibris  deest  testa- 
tur  jus  prcBsentis  in  Christo  potestatis.  Mox  ex  iis  qui- 
dain  pro  significans,  habent  significat. 

(/i)  Ms.  Becc.  confractiune  :  quinque  alii,  conflagra- 
thme  :  male.  V  uit  Hilarius  iiifideles,  dum  jam  excidun- 
tur,  igni  quo  in  judicio  confiagrahuntprsiiparari.  Haud 


potestatis,  triticum  suum,  perfecios  scilicet  creden- 
tium  fructus,  honeis  recoiidcutis ;  paleas  vero,  (/) 
id  est,  inutiliuin  aique  infructuosorum  bomiiium  iiia- 
nitaiem,  igni  judioii  concremantis. 

5.  Uominem  assumptione,  aquas  tavacro  sanctifi" 
cavit.  —  Tunc  venit  Jesus  (m)  a  Galilma  in  Jordanem 
ad  Joannem^  ut  baptizaretur  ab  eo  (Ibid.   13) ;  et  re* 

adslmile  est  illud,  quo  in  psal.  cxuii,  n.  II,  primum 
prxdicat  adveniu  Domiiii  conrractain  et  obiriiain 
diaboli  potestateni;  ac  deinde  snbjicit,  Prasentis 
iubjertionis  conditione  ultioni  et  poena:  legitimw  prcs- 
paratur, 

(i)  Camutensls  codex  ciim  Colb.  esset  etiam  ineffi- 
eax.  Meliiis  in  aliis  jam.  Itursum  legem  jam  inutitem 
atiiue  ineficacm  phedicat  Ililarius  c.  7,  iium.  1.  Vi- 
derint  nostri  teinporis  hairetici,  nnnon  magnum  po- 
nat  discrimen  iuter  baptisma  Christi  et  Joaunis. 

(j)  Iii  vulgatis  liic  adjicitur  ac  sotvendorum,  quod 
neque  habenl  mss.  neque  posiulat  MutthiBi  lextus  aut 
Hilarii  exposilio  :  quippe  qut  Christi  calceainentu 
ferre,  interpretatur  ffloriain  procdicationis  circuin- 
ferre.  Nec  quidquam  habet,  quod  ad  eoruindeni  so- 
lutionem  pertineat. 

(k)  Qula,  uii  docetur  in  psal.  cxviii,  n.  5  :  Est  per- 
fectm  emundatio  puritatis  etiam  post  baplismi  aquas 
reposita...  quaijudiciiigni  nos  decoquat. 

(i)  Non  cxstat  illud  id  est  in  mss.  Superius  apud 
Bad.,  Er.  et  Lips.  legere  est  recondendum^  loco  recon- 
dentis ;  et  inrra  concremandos,  pro  concremautis  :  quod 
etiain  in  posireinani  editionem  Par.  revocatiim. 

(m)  Editi,  iu  Qalilwm  i  cum  sacru  ^extu  r^nitca- 
Ithus  mss« 


927 


SANCTl  illLARII  EPISGOPI 


m 


Itqua.  Eral  in  Christo  Jesu  homo  (a)  lotus;  atque  A. 
ideo  in  famulaiuin(6)spiritus  corpusassumptum^omne 
in  se  sacramentum  nosirse  salulis  explevii.  (c)  Ad 
Joannem  igiiur  venit  ex  niuliere  naius,  constitutus 
8ub  lege,  et  per  Verbum  (d)  caro  676  f^ctus.  Ipse 
quidem  lavacri  egens  non  erat,  qnia  de  eo  dictum  esl, 
Peccatum  non  feeil  (i  Pet.  ii,  22  ) ;  et  ubi  peccatum 
non  est,  remissio  quoque  (e)  ejus  est  otiosa.  Sed  as- 
suraptum  ab  eo  creationis  nostrx  fuerat  et  corpus  et 
iiomen  :  aique  ita  non  ille  necessiiatem  liabuit  ab- 
luendi,  sed  per  illum  in  aquis  abluiionis  nostrae  erat 
sancliGcanda  purgatio.  Denique  et  a  Joanne  bapti- 
zari  prohibetur,  ui  Deus  (Malih.  iii,  i4) :  et  ila  in 
se  fieri  oportere,  ul  homo  edocet  (Ibld,  i5).  Erat 
enim  per  eum  omnis  implenda  justitia,  per  quem 


CAPUT  III. 


De  tenlaiore  diaboio,  et  de  jejumo  Jetu  quadraginla 
diebus,  de  Pelro  el  Andrasa  picaioribus, 
i .  Tunc  Jesus  ductus  e$t  in  deserlum  ab  Sphritu^  ui 
tentaretur  a  diabolo  (  Matth.  iv,  1  ),  et  reliqua.  Et 
in  desertum  traduciio,  et  quadraginta  dienim  jeja« 
niuin,  etpost  jejunium  fames,  et  sntanae  tentatio, 
et  respousio  Domini ,  magni  ccelestisque  consilii 
effectibus  [ilena  677  ^""^-  ^^m  quod  in  desertum 
diicius  est,  signiGcatur  liberias  (g)  Spirttns  sancli, 
homiiicin  suum  jam  diabolo  oSfcrentis,  ct  perroittentis 
tentandi  et  assumeiidi  occasionem,  quam  non  niii 
datain  tentator  habuisset.  Erat  igitur  in  diabolo  de 
metu  suspicio,  non  de  suspicione  cognitio  :  moye- 
batur  enim  quadraginta  dierum  jejunio.  Sciebat 
solum  lex  poterat  impleri.  Atque  ita  et  prophetae  B  totidem  diebus  aquas(A)aby8sieffusas(G€ii.  vii,  17), 


lestimonio  lavacro  iion  eget,  et  exempli  sui  auctori- 
tatc  humanae  salutis  facramenta  consummat,  homi- 
nem  et  assumptione  sanciiGcans  ei  lavacro. 

6.  Baptismi  nostri  effectus  in  Christi  bapti$mo 
adumbrati, '—Ovi\o  etiam  in  eo  arcani  co^lesits  ex- 
priinitur.  Nam  baptizato  eo,  reseraiis  ccelorum  adi- 
tibus,  Spiritus  sanctus  emittilur,  et  specie  columbx 
vlsibilis  agiioscitur,  et  istius  modl  paternae  pietatis 
uuctioiie  perfiinditur.  Vox  deinde  de  coelis  ita  lo- 
quitur  :  (f)  Filius  meus  es  tu  ,  ego  hodie  genui  te 
(Ibid.  i7 ).  Filius  Dci  audilu  couspectuque  mons- 
tratur,*plebique  inGdx  et  propbetis  inobedienti  tes* 
timonium  de  Domino  suo  miititur  et  conieinplationis 
et  vocis  :  ac  simul  ut  ex  eis  quie  consummabaiitur 


in  Clirislo  cognosceremus,  post  aquse  lavacrum,  ei  C  saiictis. 


exploratam  reproiiiissionis  terrain,  Moysi  legero  at 
Deo  scriptain,  annorum  quoque,  quibus  plebs  lu 
eremo  vita  angelorum  habiiuqiie  mausit,  bonc  nu- 
merum  fuisse  expletum.  Igitur  istius  temporis  metn, 
in  tentando  eo,  quem  hominem  contuebaiur,  sump- 
sit  teineritatem.  Adam  enim  pellexerat,  et  in  mortem 
fallendo  Iraduxerai.  Sed  ita  dignum  nequitia  ejus  et 
scelere  erat,  ut  in  eo,  cujus  morte  et  calamitatibus 
gloriabatur  liomiiie  vinceretur  ;  et  qui  Dei  beneGcia 
hoiniui  invidisset,  nnle  tentaiionem  Deum  in  bo- 
mine  intelligere  noii  posset.  Teutatur  igitur  statim 
post  baptismum  Doiuiiius,  lentatione  sua  indicans 
in  sancliGcaiis  iiobis  inaxiine  diaboli  tentamenta 
grassari  :  quia  victoria  ei  est  magis  exoptata  de 


de  coelestibus  portis  sancluin  in  nos  Spirituin  invo- 
lare,  et  ccelestis  nos  gloriae  unclione  perfundi,  et 
patcriiae  vocis  adoplione  Dei  Glios  Geri ;  cuni  ita  dis- 
positi  in  nos  sacramenti  imaginem  ipsis  reruin  ef- 
fectibits  veritas  prxGguraverit. 


(a)  Id  est,  omnii  homo.  Ilunc  locum  illustrani  hrec 
tract.  psal.  xni,  n.  4  :  Quia  non  nisi  ex  assumplione 
earnis  nostrw  hi  morbi  essent  nostri  corporis  auferetidiy 
€X  assumplione  carnis  salutifera;  omnis  (caro)  in  Do- 
mino  est,  etc.  necnon  illa  1.  n,  de  Trin.  n.  25  :  Non 
ille  eguit  homo  effici...  sed  nos  eguimus  ul  Deus  caro 
fieret,  el  habitaret  in  nobis^  id  esl,  assumptione  carnis 
unius  interna  univers(e  carnis  incoleret  :  ad  lioc  scili- 
cet,  ut  sanctificalum  in  eo  universi  generis  humani 
corpus  existerei,  nt  ibidcin  explicaiur,  n.  2i.  Hinc, 
infra,  c.  \,  n.  i2,  Christi  caro  civitas  nuncupaiur,  D 
qiiia  in  eo,  per  noturam  suscepti  corporiSj  quaidam  uni- 
tersi  generis  humani  congr>'gatio  contiuetur.  Hoc  po- 
siio  principio,  sequiiur  recle  de  Christo  quxdain 
prxdicari,  qusc  non  conveniant  nisi  nobis. 

(b)  M  est,  Verbi  :  cujus  in  fainulatum  corpus  nssu- 
niitiir,  dum  per  conjiinclioneiu  suam  ita  oi  subest, 
ut  quidquid  agit,  Verbi  porsono;  allribiiatur.  Haud 
niuUuin  igilur  diffcrt  corpus  in  famulaium  sitiritus  as- 
Eumi,  ei  iu  Vcrbo  subi^istere,  scu  in  unitatem  pcr- 
son;e  Verbi  assumi. 

(c)  In  pluribus  inss.  ad  Jordanem, 
((f)  Non  per  virum.  Jam  enim  observatum  est  h»c 

Angeli  ad  Mariain,  Spiritus  sanctus  superveniet  in  (e, 
de  i|tsomet  Verbo  dicta  Hilariuin  intcllexisse.  Unde 
lib.  II.  de  Trin.,  n.  2i :  Filius  Dei,  inquit .  natus  ex 
Virpine  est  et  Spirhu  lancfo,  ipso  sibi  in  nac  operH* 


2.  Fames  Christi  quaUs,—^on  eibitm  etiam  ho- 
miniim  esuriii,  sed  salutem  :  nam  post  quadraginta 
dies,  non  in  quadragiuta  diebus  esuriil  (Mattk.  iv,2), 
Moyse  et  Elia  in  eodein  jejunii  tempore  non  csurien- 
tibus.  Igitur  cum  esuriit  Dominus,  non  inediae  sub- 
repsit  operaiio   :   (t)  sed  virtus  illa,   qoadraginta 

tione  famulante,  et  sua^  Dei  videlicet,  inumbrante  rir- 
tute,  corporis  sibi  initia  consevit, 

(e)  In  duobus  mss.  et.  Mt»x  quid  sibi  vult  creatioms 
nostrce,  nlsi  carnis  in  Adain  pitinum  creatoe  et  ab  eo 
ad  nos  us(]ue  propagatx  ?  Piuiibus  hujusmodi  locis 
refeliiiniur,  qiii  Hilarium  sensisse  volunt  Cbristum 
ex  Maria  niliil  accepisse. 

(f)  Ita  huiic  locum  etiam  a  Jiistino  mariyre  lectum 
fuisse  observaium  est  cOt.  278 ,  not.  t,  quain  videsis. 

(9)  Id  est,  diviiise  Verbi  natiirse,  cujus  libertas 
ideo  consideratur,  ne  quisexistitnetChristum  neces- 
sitaie  et  non  spoiite  luisse  tetrtatum  ;  atque  ita  tiihil 
habcre  supra  homineui,  cui  tcntatio  obvenit,  eisi 
non  vincii,  siue  ipsius  voluntate.  Mox  in  nis.  Mich. 
quam  nisi  datam,  omisso  non, 

(h)  Piures  inss.  abyssis  effusas, 

(i)  lii  nno  ms.  Colb.  sed  velut  illo  quadraginta 
dierum  non  motus  jejunio,  In  Hoin.  ud  teiui  Utud, 
etc.  ut  in  Colb.  Iii  fiuinque  aliis,  ut  apud  B;id.  sed 
vultus  illa  quadraginta  dierum  non  motee  (  vel  non 
mota  )  jejunio,  Oinnino  retinenda  est  lcctio,  quniu 
prtrferimus  cuin  Er.,  Lips.  ei  Par.  Paucis  verbis  hie 
insinunt  lltlarius  quamdam  iii  Christo  naturam 
fuisse,  qine  ex  se  esuritioni  obnoxia  niininie  fue- 
rit,  quacque  prsestare  potuerit  ut  nec  biimana  esu- 
riret,  ac  proiiide  esuriem  ei  non  obrepsisse  invito, 
ae^   ciiiii  voUiit  natvrtn    auio  homiiiem  dercHii' 


9i9 


COMMENTARIUS  LN  MATTH.flUM.  CAP.  III. 


930 


dienim  non  mo(a  jejunio,  naturoc  sux  hominem  de-  A  bat  quidem  el  ministeria  nngelorum  prompta  esse 


reliquit.  Non  enim  erai  a  Deo  diaboius»  sed  a  carne 
Tincendus  :  quam  uiiquc  tentare  ausus  non  fuisset^ 
nisi  in  ea  pcr  esuritionis  infirmilatem  qux  sunl  ho- 
minis  recognoTisset.  Quam  utique  in  eo  senlicns* 
ita  orsus  est :  Si  filim  Dei  es  (Maah,  iv.  3).  Anceps 
sermo  est,  si  filius  Dei  es.  Licet  esurientem  videret, 
quadraginta  lamen  dierum  in  eojejunium  pertimes- 
cebat.  Qua  rerum  ratione  indicat,  post  quadraginta 
dierum  conversaiionem,  qiiibus  post  passionem  In 
sxctilo  erat  comrooraturus,  esuriiionem  se  humanae 
salutis  habiturum.  Quo  iu  tempore,  exspcctatum  Deo 
patri  munus,  liominem  quera  assumpserai  repor- 
tavil. 

3.  Qtiid  diabolus  Christi  deitatem  explorare^  vel 
patientiam  teniet  frangere.  Chrislus  Deus  et  homo, — 
Contuendum  itaque  nunc  illud  est,  quibus  tandem 
interrogationibiis  usus  si(.  Ait :  Si  678  /^^^"<  ^^ 
eSf  dic  vt  lapides  isti  panes  fiani.  Failax  diabolus,  et 
ad  traducendam  ariirex  callidissimus,  posse  omnia 
Christuni  sciebat,  et  esuritionem  in  hominc  ex  ipso 
jejanii  tempore  scntiebat,  ignarus  quidnam  esuri- 
retur.  Eam  ergo  in  tentando  conditionem  operis 
proposuit,  per  quam  ct  in  Deo,  ex  demutatione  la- 
pidum  in  panes,  virtutem  potestatis  agnoscerel ;  et 
in  homine,  oblectamcnto  cibi,  patientiam  (a)  esu- 
ritionis  illiideret.  Sed  Dominiis  non  panem  potius, 
quam  saiutem  hominum  esuriens  ,  ait :  Non  in  pane 
Bolo  vivit  homo  ( Ibid.  4  )  :  quia  ipse  non  soium 
homo,  sed  et  Deus,  licet  usque  in  tentaiionis  dicro 


Dei  filio,  neque  in  lapidem  posse  offensiunis  inci- 
dere  ( Psal,  xc,  12  ei  iZ):  quippe  super  aspidcm 
et  basiliscum  ambulaturum,  et  calcaturum  leonem 
et  draconem.  De  his  enim  qusc  in  se  dicia  sunt  ta- 
Cuit ;  sed  superiora  memorando,  vult  quoquo  modo 
obedientiam  elicere  (6)  tentato ;  relaturus  liinc 
gloriam,  si  sibi  Dominus  majestatis,  licet  per  con- 
fideniiam,  paruisset.  Sed  nulla  diabolo  contigil  iant« 
fraudis  occasio,  idipsnm  Dumino  tempore  posleriore 
testante,  cum  dicit:  Yenit  princeps  hiijus  sscculi,  el 
non  invenit  in  me  quidquam  {Joan.  xiv,  30  ).  Digna 
igitur  hanc  ejus  petulantiam  Domini  est  secuta  re- 
sponsio  !  Non  ientabis  Deuni  et  Dominum  iuum 
(Maiih.  IV,  7  ).  Diaboli  conatus  et  tentamenta  (c) 
B  contundeiis,  et  Deum  se  protestaiur  et  Dominum  : 
docens  a  fidelibus  abesse  oportere  jaclantinm,  quia 
cum  omnia  possibilia  Deo  sint,  nihil  tamen  in  len- 
tationem  ejus  audcndum  sit. 

5.  Teniationum  Chrisii  idem  ordo,  qui  kdoi.  Honor 
sa:cuH,  opus  diaboli.  —  Sed  jam  terlio  toia  diabolic» 
potestatis  coir.movetiir  ambilio.  Coiistiluto  igitur 
Domino  in  monte  exceiso,  universa  orbis  terrarum 
regna,  eorumque  gloriam  obtulit,  si  modo  adora- 
retur  ipse  (Ibid.  8  ei  9  ).  Jam  gemina  respon* 
sione  opinionem  suspicionis  excesserat.  Cibo  Adam 
pellexerat,  et  de  paradisi  gloria  in  peccati  locumi 
id  est,  in  regioncm  vetitap.  arboris  deduxerat :  lertio 
divini  iiominis  ambilione  corruperat,  diis  foturum 
similem  pollicendo.  Igitur  adversus  Domiiium  tota 


cibo  hominis  abstineret,  Dei  tamen  Spiritu  alebatur :  C  jsun  sxculi  poiestate  pugnatur,  et  Creatori  suo  pos« 


ostendens  non  in  pane  lioc  solitario,  sed  iii  Yerbo 
Dei  alimoniam  xlernitatis  esse  spcrandum. 
:  4.  Diabolus  silet  qua:  conira  se  :  jactantia  cavenda. 
—  Sequens  etiam  interrogatio  lalis  est,  cum  eum  in 
summum  tcmpli  sustulisset :  Si  filius  Dei  es,  mitU 
te  deorsum,  et  reliqua  (Ibid.  6  ).  Laboral  tentaiione 
Doininum  de  excelsis  ad  inferiora  deducere  :  et 
positum  in  templi  summo ,  id  est,  supcr  leges  et 
prophetas  eminentem,  in  humilibus  continere.  Scie-^ 

quere.  Cum  autem  snbjicit  hominem  ideo  natnr» 
suae  derelictum,  qiiia  diabolus  a  carno,  non  a  Dco 
erat  vincendus  ;  diserle  declarat  se  virtutis  derelin- 
quenlis  nnmiiie  divinam  Yerbi  naturam  intelligere. 
Simili  ratione  ostendit  numcro  supcriori,  Christum 
non  tentatum  fuisse   nisi  cum  voluit,  cuin  nimi- 


sessio  hujus  universitatis  ofrertur  :  ut  tenens  ordi* 
nem  Traudis  antiquoe,  quem  neque  679  ^'bo  pel- 
lexerat,  nec  loco  inoverat,  nunc  vel  ambitione  cor- 
rumperct,  Sed  rcsponsio  Domiiii  dignum  de  superio- 
ribus  gradum  Tecit.  Ait  eiiim  :  Vade  (d)  satana, 
Scriptum  est  eninif  Dominum  Deum  iuum  adorabis, 
ei  illi  soli  servies  ( Ibid,  iO).  Temeritatis  lanise  con- 
gruum  exitum  tulit,  cuni  et  criminura  suorum  in 
salana  nomen  audivit,  et  Dominum  Deum  suum  ado- 

derit.  Hic  porro  locus  ad  illustrandam  ejusdem  doc- 
toris  tuin  de  passione  lum  de  morte  Chrisli  senten- 
tiam  tam  apius  visus  est,  ut  eum  non  inconsiderate 
transeundum  duxerimus.  Ex  eo  quippe  liquet  vcram 
eiim  et  corporalem  esuricm  Christo  attribnere, 
quamvis  hujus  occasione  spiritalcm  quamdam   prse- 


niin  Spiritus  sanctus,   hoc  est   Yerbum,   hominem  D  dicet.  Ut  quid  enim  Iioino  post  jejunium  naiuro)  suac 

suum  diabolo  teiilandum   permisit,  ut   in    homine      -  '^- ^- *■ -..=    -   

vinceretur.  Ita  ex  iis  ipsis  locis,  ex  qiiibus  hxresim 
suam  lueri  conabantur,  sive  Hebionite,  eorumque 
sectatores  Paulus  Samosat.  atqiie  Photinus,  qui  nihil 
in  Cliristo  pncter  hominem  esse  asscrebant,  sive 
Ariani,  qui  divinain  in  ipso  naiuram  nolebant  con- 
fiieri  :  ex  iis,  inquam,  locis  studiose  deuionstrare 
solei,  et  in  Christo  aliquid  prxier  hominem  ac  supra 
hominem  esse,  et  hoc  ipsuin  esse  Deum.  liiiic  nemo 
fion  videt  cur  singularem  illam  Christi  naturam,  quam 
divinam  ipse  intelligit,  non  proprio  Dei  noiniiie,  sed 
generalibus  sptrt<tt5  et  virtutis  vocabulis  maluerit  ap- 
pellare,  puta  ut  ad hxreticoiuin  serinoiiem  seaccom- 
inodaret.  Certe  vtr/tiris  vocabulum,  iibi  Hilario  de 
Christo  serino  est,  ad  diviiiam  ipsius  naturam  non 
referri  nusquam  animadvertimus.  De  ejusdem  vi 
non  ambiget,  qui  vei  unuin  caput  9,  n.  7,  expen- 


a  Deo  derclictus  est,  nisi  ut  pateretur  qiiae  ex  je- 
junio  hominuro  natura  pati  solet  ?  praesertim  cum 
spiritalis  illa  salutis  hiimanae  fames  neque  Oeiim 
dedeceat.  Neque  vero  nisi  ad  corpoream  esuri- 
tionem  pertinet,  quod  ait  diabolum  in  Christo  ho- 
mine  per  esurilionis  infirmitatem  ea  quce  suni  hominis 
recognovisse. 

(a)  In  aliquot  mss.  esurientis.  Hic  nirsum  in  hu- 
mana  Chrisii  natura  corpoream  agnoscit  Hilarius 
esuritionem,  ita  veram,  ut  per  eam  patientijc  mo- 
ritiim  obtineat  diaboli  invidia  dignum. 

(b)  Qualuor  mss.  tenialor,  Mox  per  confideniiam^ 
id  est,  ut  rerum  Dominus  :  naturm  scilicet  ejus  con^ 
fidentiam  non  obliius^  qua  in  assumptione  licet  ho^ 
minis  non  carebat^  ut  loqaitur  in  psal.  liv,  n.  2. 

'c)  Mss.  Cam.,  Rom.,  Colb.  contemnens. 
)  Carnutensis  codex,  vade  retro  post  me,  saianu. 


051 

randum  in  homine  cognovit. 
responsionis  effectu  magnum  nobis  Dominus  eiem- 
plum  :  ut  (a)  contempta  liuman»  potestatis  gloria, 
et  S£cu1i  ambitione  posiposit^,  solum  meminfstemus 
Deum  et  Dominum  adorandum  ;  quia  emnis  siecuH 
honor  diaboli  sit  negotiiim.  Post  hanc  ergo  diaboli 
fugam,  Angeli  Christomiuislrant  (Malth,  iv,  11) ;  os-» 
iendentes  (6), a  nobis  vicio  ealcaioqne  diaboli  capite, 
ct  Angclorum  minisieria,  et  Virtutum  in  nos  eoBles« 
lium  ofricia  non  defutura. 

6.  Apoitolorum  priorum  vocatio  {ftnd  designet,  «— 
Cum  audisiet  autem  JesuSf  quod  Joannet  traditut 
etsetj  ieeestit  in  Galilmam  (Ibid.  12).  Transilus  in  (c) 
Capbarnaum ,  et  pruphetia  Esaiae,  rei  gestae  ordo 
W-  In  piscatorum  vcro  (d)  electione,  cx  lioniinum 


SANGTl  HILARtl  EPISCOPI 
Pracbuit  etiam  bujus  A  gloriam  relinqtiendan,  dicens : 


m 

Bamnum  Dium  tunm 


adorabiSf  et  ilU  toli  teniet  (Matlh,  iw,  10).  Et  cum 
$e  per  prophetas  populum  huniilem  et  ad  verba  sua 
trementem  (f)  prxmonuisset  esse  eleciurum  (Etm, 
Lxvi,  9) ;  in  spirilus  humiliieie  perfecta  beatitudi* 
nis  posuit  eiordlum.  Igitur  bumllia  spiranies,  id 
esi,  es^e  se  homines  recordantes,  in  cosleslis  regni 
possessibne  (g)  eonstittitl,  conscii  sibi  ex  sordeoti- 
bus  ac  tenuissimis  se  principiis  coalitos  in  hanc  for- 
mamperfecti  corporis  procreari,  etlnhuncsentiendi, 
contuendi,  judicandi,  agendi  sensum,  Deo  profec- 
tum  ministranle,  procedere  :  nihil  cuiquam  smim 
esse,  nihil  proprium,  sed  cunctis  dono  pareniis 
unius  eadem  ei  veniendi  in  vilnm  tribui  primordia, 
et  utendi  (h)  ea  subsianliam  minislrari :  ae  nos  op- 


arte  futuri  eorum  oAicii  opus  proditur ;  ut  piscibus  B  iimi  illius,  qui  nobis  sit  ista  iQfgitus,  eiemplo,  jier' 


e  mari,  ita  hominiiius  deinceps  e  soiculo  in  locum 
superiorom,  id  esl,  in  lumen  coelesiis  habiiaculi 
proirahendis.  Quibus  et  artem  et  pairias  et  doinos 
relinqueniibus,  doeemur  Chrietum  secuturi,  ei  sac- 
eularis  vitae  solliciiudine,  et  paternse  donius  consue- 
tudine  noii  teiieri.  Iu  quaiuor  vero  prinuiin  Apo^ 
stolis  eligeadis,  prxier  rerum  fidem,  quia  et  ita. 
gestum  est,  futuroruin  Evangeiistarum  numerus 
praefiguraUtr.  Galilaeam  igitur  circuit,  et  in  syna- 
gogis  praedicat  regiii  Evangelium  :  et  omnlum  a^gri* 
iudimiin  inllrmilates  medendo,  factis  ipse  se  profert : 
ul  qucm  iii  prophelarum  voluminibus  legere  erant 
eoliii,  prxsentem  operibus  contuereniur. 

CAPUT  IV. 
J>0beaJitudjme  et  priiBcepMt,  de  reconciUaiione  (ratrum. 

de  adulteri^,  de  oculo  et  manu  sruenda^  de  jurar 

mentit  et  gleemoiyn^, 

i,Chritlutin  monte^  ^uid,  —  Congregalis  igitur 
^uribus  turbis,  niontein  conscendil,  eldocet  (Matth. 
V,  I )  :  in  paterna*  sciiicet  majestatis  positus  eelsl- 
uuiine,  coelestis  vit»  praecepta  coBSiiitiit.  Non  enim 
jeteriulatis  instiluta,  nisi  in  seternilate  positus,  traf> 
dsdissel.  Denique  ita  scriptum  est :  Ap^uit  ot  suum, 
et  docebat  eot  (  Ibid.  2).  Loculuin  cum  fuissc , 
promptius  erat  dicere.  Sed  quia  in  glorja  iMiteriia^ 
majestaiis  (e)  insiiierat,  et  aeternit;iteiu  0^0  ^^^^' 
bit,  idcirco  ad  molum  Spiritus  eloqucutis  ohedisse 
osieiidiiur  liumani  oris  offlcium. 


functac  in  noi  bonitaiis  ejus  m^  aRmuIoa  oportere; 
ut  boni  omDihus  simus,  communia  omnia  omnibus 
eiistimemus ;  nulla  nos  H(ie  fapcularis  lasius  inso- 
ieniia,  necopum  cupiditas,  nec  inanis  glori»  ambitio 
corrumpat :  sed  subjccii  Deo  siraus,  et  de  commu 
nione  vivendi  in  omnes  coinmunis  vit»  chartlate  te- 
iieamur,  magnum  etiam  in  eo,  quod  naii  sumus, 
divin»  bonitatis  futurum  profectum  (t)  esisiimantcs, 
cujus  prxmiuni  atqiie  bonor  prcsentis  viiac  operi- 
bus  sit  merendus  :  atque  ita  per  hanc  spiriius  hu- 
roililatem  qua  de  Deo  nobis  meminerlmus  et  Indnlta 
omnia,  et  deinceps  potiora  speranda,  ceeloram  reg- 
num  erit  nostrum. 

5.  Beati  mitet;  quoniam  ipti  limredHahuni  Imeun. 
C  (Matih,  V,  i).  Mitibus  terr»  luerediutem  polKeetar, 
id  est,  ejus  corporis,  quod  ipse  Dominus  aaaarapsit 
habilaculum  ( Vid,  infray  n,  18).  Qui^  par  maosoetur 
dinem  mentis  noslrae  babitaverit  Christus  in  nobis, 
nos  quoque  081  gloria  clariftcati  ejua  eorporis  vea- 
liemur. 

4.  Cujus  luctut  erit  eontolatio.  —  Beatt  htgemei; 
quoniam  ipsi  contotabuntur  (Ibid,  5  ).  LugentiboB 
seternae  consolationis  solatia  repromitiii.  Non  orbi- 
lates  aut  contumelias  aut  damna  mesreniibM,  sed 
peccata  vetera  flenljbus,  e|criniinu|n  quibus  obsor- 
«leseimus  conscientia  aeruinnosis^  basc  setfttla  in 
ccelo  consolatio  praeparaiur. 

9.  Beatl  qui  eturiunt  et  sitiunt  juslitiam  ;  quoniam 
ipti  taturabuntur  (Ibid.  6),  Sitientibus  et  e&urienli- 


i.  UumUilaiit  cautw  ei  prmmium. -r-  BaaU  pauperet  ©  bus  justitiam,  beaiitudinem  tribuit :  signifieans  ei- 
apiritu ;  quoniam  iptmnm  ett  regnmm  cmlorum  (Ibid.  tensam  iii  Dei  dociriiiam  sanctorum  avjfliiat^m  boots 
5).  Eiempio  Dominus  docMorat  human^  ai^biljoiiis     pf^fectae  in  cijelo  saii^tatis  eipl^ri. 


ia)  In  tribus  mss.  conlemplMta. 

(b)  In  potioribus  msa.  otuudeut,  barbara  qitidem 
lcclio,  sed  forie  sincerior,  pro  ^iiod  indido  ett, 

(c)  Sic  mss.  quibus  verbis  obitar  iiienioratMr  iliud 
liatili. :  BeUcU  dvitaU  Natareih  hahiiavitinCaphar' 
naum.,,  ut  adimplerelur  quod  diOum  eU  pgr  Etaiam^ 
etc.  M:ile  igitur  in  Bad.  et  aoBjuiliis  mss.  proditua 
JM  CaphMrnaUm  et  propheue  Esajw,  Nee  merms  in 
^Iisaliis,fr4infi0ns  ittCttpharttaum  et  propheLtBy  clc. 

fd)  Iii  quibuadam  mss.  aUeciione, 
e)  Becceasia  codei,  intHtuerai  t  iieotitts  atii, 
instiuraty  boc  «ai,  podim  erM,  aupple,  neee^Ht  re- 
cmerat. 


(0  Bditl,  prcemonuit  ette  leetumm  :  eorrlgiinliir 
ex  potioribus  mss. 

(a)  Apud  Par.  conttituit,  eonteii.  MinifS  male  fn 
Colb.  ms.  post  conttiluit,  posituin  est  eontciot. 

(fi)  In  vulgatis,  eadem,  Recilus  in  mss.  ea,  sell.  vlia. 

(i)  Eadem  i|)  psal.  cxvin,  n.  {,  Inculenlius  edls- 
seruniur  in  hiinc  niodiim  :  Nfque  enim  qmmiwaM 
lam  dement  aut  inopt  tentu  est,  til  in  id  eum  nullut 
etset  natupi  se  exittimet^  ut  rvrtum  pottquam  natut  eti 
nullus  esset :  cum  sjne  dubio  meminerimtu  ex  Dei  bmi' 
iate  profeetum  esse  quod  nafut  eti,  necidin  botdtaiem 
ejus  maHtiw  cadat,  ut  in  nobit  hoc  emm  mmn  m 
Hfffmmtir  interhnat. 


(»5  G0MNENTARIU8  IN  UATTHiCVy.  CAP.  lY.  4  m 

0.  BeaU  mtirmriei ;  ^niam  ip$u  mimebiiur  A  eos  bHatitudlne  mnnercKiir,  qolbiM  omnf»  pro  Ciiri- 


Dem  (MaUh,  v,  7).  Misericordibos  migericordisBmii^p 
nera  proeparat.  In  lantum  enim  Deus  benevolentia 
nostr«in  omnes  delecialur  affeclu,  ol  roisericordiam 
suam  sit  (a)  solis  misoricordibos  pnBSiiturus. 

7.  DH  C0iispiCium  fern  nequii  immundus,  —  BetUl 
mundo  corde;  quoniam  Deum  ip§i  videbuni  {Ibid.  8)» 
Mundis  corde  conspecium  Dei  spondet.  Nihil  enim 
pollutum  et  sordidum  ad  occursum  divtn»  claritaiis 
insislit»  et  ad  conspeclum  Dei  acies  (6)  obsoleiss 
mentis  bcbetatur  :  eos  scilicel  et  Tisui  et  occursol 
Dei  esse  (c)  palentes,  quibus  per  animi  niiorem  ae 
Yii»  puriiatem  poiestas  sil  oontuendi.  Non  enim 
nisi  spiriui  perfecli,  {d)  el  immortalitate  Immutali, 
quod  solis  mundis  corde  dispositum  est,  hoe  quod 
in  Deo  est  imniortaie  cernemus. 

8.  Heali  pacifici ;  quomiam  fUii  Dei  voeabuniur  {IMd. 
9).  Pacificorum  beatiiudo  adoptionis  est  merces,  ut 
fiUi  Dei  raaoeanl;  parens  enim  omnium  Deus 
UDUS  est.  Neque  altier  transire  in  noncupaiionem 
fiamiiia)  ^us  licebit,  nisi  oblrrione  eanim  rerom  as- 
suinpia,  quibus  possemus  offendi,  fraiemse  invicem 
diaritaiis  paoe  vivaQiiis. 

9.  Beaii  qui  perseciUiomem  patiuniur  propier  jusii^ 
iiam^  et  reliqua  (Ibid.  iO).  PerfBeta  ad  posiremum 


sto  pati  (e)  pronus  affeclus  esl :  quia  ipse  jusiiiin 
esi.  His  igitur  et  regnum  reservatur,  et  merces0g2 
in  coslo  copiosa  promiiiitur,  qui  in  eontemptu  sse- 
euli  paiiperes  spiritu,  et  damnis  rerum  praesentium 
jnciurisi)ue  probrosi,  et  adversus  maledicla  homi* 
num  ccdJesiis  justitise  confessores,  ac  deinceps  glo« 
riosi  promissorum  Det  mortyres,  omnero  vltx  usum 
lestimonlo  (0  Kternllatis  ejus  fmpenderinl. 

10.  Sat  ierrm  apostoli,  —  Vos  esiis  sal  ierrcs.  Quod 
sl  sal  (g)  infaiuatum  fuerit  :  ad  nihilum  valet  id  quod 
saiieiur(MaHh.  v,  li).  6nl,  ul  arbitror,  lerr»  nullum 
est  :  quomodo  ergo  apostolos  sal  temc  nuncupavit? 
Sed  proprietas  est  qmercnda  dictonim,  quam  et 
apostoloram  offlcium,  et  ipsius  salis  natura  mon- 
B  strablt.  Sal  est  in  se  uno  coniinens  aqn:e  et  fgnis 
elementum;  et  hoc  ex  duobus  cst  nnuni.  Hicigl- 
tur  (h)  in  untim  usum  hunianl  gencris  eff^ctus,  in- 
oorruptlonem  eorporibus  quibus  foeril  adspersus 
impertil,  et  ad  omnem  sensum  condiii  saporis  aptis- 
simus  est.  Apostoli  autem  sunt  rerum  coelestium 
pnrdlcatores,  et  «temfiialii  velut  salores  :  Immorta- 
liiaiem  omnihus  eorporibus,  qitlbus  eoram  sermo 
adspersus  ruerit,  ({)  conserenies,  atque,  oi  Joannes 
typeriHS  testis  est,  sacramento  oqme  Ignisqoe  per- 


(a)  Abest  soUe  a  qiiatuor  non  iAfenoris  not»  mss. 
ct  abesse  debet,  si  soia  hujus  capiiia  visrba  evange- 
lica  respioiatitur.  Non  expunximus  tamen^  iie  forte 
ad  verba  €hi  isii  cap.  xxv,  55,  respectus  sll. 

(b)  Aliquot  mse.  subsoieia  eminus :  comipie.  Ab 
buc  obgoletx  meiuis  vitio  aberat  proplieia  ,  qoi 
in  psal.  cxxii,  n.  i,  memoralur  :  lucrejneniiscomrC 
peteniibus  coniemptandi  Dei  usus,  per  modica  et  di^ 
mensa  admis$€e  sibi  iucis  iniervaliay  ad  consuetudi' 
stem  tolius  lununis  pmepataius, 

(c)  Im  ms.  Bec.  cum  anliqiiis  edit.  Alii  vero  msa. 
paiientes  :  quod  vcrbum  non  displicerei,  si  cum  se- 
Guiido  easu  jtingeretiir.  Quippe  in  psal.  cxxxviii, 
ji.  2i,  hutfiaHa  iufirmiias  oeeiuviun  Dei  fugere  dici* 
tur  oh  impaliemiamviuonis.  Legiiiir  quidcm  bic  apud 
Par.  visus  el  occursus  Dei  esse  patienles  :  sed  absque 
aoeioritnte.  Vetbuin  paleri:  iiilario  fatniliare  cst,  ot 
viderc  est  iii  psal.  cxviii,  et  iii  psal.  cxxxi,  n.  6. 

(d)  Cxcusi,  el  jam  mortalilate  immutati.  Rectiiis 
aliquot   m^s.   et    immortalitaie,  quomodo   ct   apud 
Augustinmn  lib.  de  Nat.  nt  Grat.  c  62,  olim  legit 
Pelagius,  qni  tixc  Hilarii  veri)a  ad  hxresis  sux  pa- 
trociiiium  detorqiiore  coiiabatur.  Ad  quem  Augusti- 
nos  ibid.  Quid  dixerit  (iiilarius)  contra  id  quod  di- 
ttmus,  v4  quid  isium  (Petagiuin)  adjuvei,  nescio ,  nUi 
quia  posse  esse  hominem  mnndo  corde  tesiatus  est.  j^ 
Quod  qtd*  negal  ?  sed  gralia  Dei  per  Jesum  Cbristnm 
Bwiinum,  non  sola  arifitrii  libertate.  Rclpsa  muiidi- 
ttem  et  coulViientiani  Pdagiauam  sexceutis  locis  e&- 
plodit  ftilHriiis,  qni   bunHinae  naiur.-e  corriiplelam, 
ignirmntram,    et  inliTinitiiiem  passim  inculcai.  llli 
verbi  gratia  muume  favet  quod  ait  in  ps.  cxxxvi, 
n.  5,  el  CMV,  n.  2,  hominem  ab  iiisitis  natnrae  suae 
dotibns  per  peccatum  excidissc.  Neqiie  minus  abeat 
ab  Hiins  spiifentin,  cnm  non  modo  in  psal.  lii,  n.  11, 
docci  bonitaiem  nulii  bomini  iiiesse  perfectain ;  sed 
ei  «ttfu  ii«)«s  dociriiie  rationem  afferens  in  fsal. 
cxviii,  Duni.  a^  ihaiict :  "Sunt  enim  muita  lOfmdak, 
epuB  prohibeta  perfaclam  nobis  mandaiorum  em  cuffo- 
4iam.  Taeeo  de  mmwis-corporum^  quee  nos  iHlerimpar 
ineewtivm  ^vmsmm  imferfeetos  'Osse  eompeUunl;   ^t 
Bum.  l :  Mabemmmmm  atiom  nuue  eidmimm  itoMs 
tfwMam,  qummm^sHafii^ati^eoeeiHvkmmiamt,  ^, 


vei  c«m  niim.  4,  soadem  nemtnom  non  egere  Def 
miserkordia  ;  Si  etnm^  inqoii,  4i§tia  seamsdum  operm 
nostra  retribuiio  aderii,  in  peccatorum  ac  delictorum 
nostrorum  pcenis  manehimus.  Quid  praelerea  Pela- 
gium  juverii,  qtiod  in  psal.  cklvi,  n.  4,  scribit,  in 
hac  qittiiem  viiA  inchoari  saniiiMein  luMBinis,  sed  non 
consujomari  nisi  in  aUei^a?  Neque  iiJiu^  docirm» 
magis  conimodum  est  boc  Iraci.  psal.  cxliv,  n.  20 ; 
ToHs  itaque  in  Deum  atiisi  et  cadentes  ocutis  adspeC' 
tmst :  mefue  quisquttm  ita  de  se  cmtfdM,  ut  non  sem^ 
per  cadere,  semper  se  vereaiur  alUdi.  Ininio  in  hoe 
ipso  loco  aliiid  omnino  Hilariiis  asserit^  quam  quod 
eo  vult  proliare  Pelagins.  Itlc  qiiippe  bie  afflrmat  ne- 
•Mni,  4fiuimdia  mori»U«  fueril,  coiispecifHn  Dei  esse 
coMCod<'u4uAa,  quia  aiu)ir«oi  tan^Hi  iiii|)0iiiilu8  noo 
eril.  Contendil  coiiira  Peiaoius  cx  hoc  loco  OonjQii'- 
mare,  qur^dnm  eiiain  ex  nac  vita  eo  animl  nitore^ 
eei  viitt  pnritale  •esse  pr;rdtios,  q«om  softs  immorla- 
litate  donalis  concedit  Hilarius.  Haec  striciim  dicla 
sini,  ut  oslendaiur  baeresis  geoiuui^  qus  ei  vetOf 
rum  tesiiuiomis  non  tam  veritatem  illuiarare  siudiCUf 
quam  fucum  fucere. 

(e)  Dad.,  £r.  et  Lips.  prom^tm  affecim.  Babenit 
tamen  infra  n.  25«  pronos  esse  oportere  in  officio 
dispensandae  gratix. 

(f)  £diti,  veritatis.  Yerius  ross.  aUamitatis,  ho^ 
esl,  cum  temporalis  viUc«  ut  eam  tcst^eniur  aoer^ 
nain,  fuerini  prodigi.  Ea  nitione  appstoii  moy  di" 
centur  eeierniiatis  veiut  satores. 

(9)'Li|rs.  eiViW.infatuatus  fuerit.  Mss.  Colb.  et 
Carn.  evanuerit.  Mox  non  maje  legerctin'  id  quo  sa* 
lietur :  sed  ad  recepiam  Ifctionem  non  niinus  ac- 
commodala  aont  postrema  bu}us  niimeri  verba,  qui- 
bus  li  qui  salierint,  eum  his  quos  salierint,  projicieniti 
declaranior, 

(h)  Edili  com  sc^)tcm  mss.,  in  omnem.  Gum  ross. 
Rom.,  Vaifc.,Gotb.  et  Garn.  prxferimns  in  iuikfi^ 
utpote  verbum,  qiiod  dictis  evangelicis  ad  nihitum 
vaiei,  etc.,  nropius  respimdeajU 

(f)  Iia  pleriqfie  toss.  Alli  ifero  llbri,  conferent^^ 
Tum  ^pud  fiad.,f;r.,  liips.  et  in  postrem^  edit.  Par., 
Ai^iie....  saeramenii  aquof  igrtisque  perfecti,  td)i  per- 
fecit  ad  sacramentum»  non  ad  Apostolos  refertur* 


935  SANGTI  HILARII  EPISCOPI  m 

fecii.  (a)  Merito  igitar  sa!  terrse  nuncupaii  sunt,  per  A  intra  se  tanium  receptans.  certnin  modum  dimens» 

observaniiae  contlnebat;  nunc  tamen  fnictu  omni» 


virtuiem  doctrinx  saliendi  modo  aeternitaii  corpora 
reservanles.  Sed  natura  salis  semper  eadem  est, 
nec  immulari  umquam  potest.  Yerum  quia  conver- 
sioni  homo  siibjacet,  et  solus  beaius,  qui  {supple^ 
est)  usque  ad  finem  in  omnibus  Dei  operibus  per- 
manserit;  ideo  eos,  sal  terrae  nuncupatos,  monet 
in  tradiiae  sibi  poiestatis  virlutc  persisiere,  ne  infa- 
tuaii  nihil  saliant,  et  ipsi  sensu  accepti  saporis 
amisso  vivificare  corrupta  non  possint,  et  projecti 
de  Ecclesi.i!  promptuarils,  cum  bis  quos  salierint, 
pedibiis  incedeniium  proterantur. 

il.  Mundi  fugani  lenebras, —  Vo$  eslis  lumen 
mundi  {Mafh.y,  i4).Naluraluminis  cst,utlucemqiio- 
cumque  circumferatur  emiitat,  illatumque  sedibus 


advenienle  se,  (d)  vacua  sit,  non  tamen  adliuc  po- 
tens  luminis  occulendi.  Atque  ideo  jam  lucema 
Cbristi  non  recondenda  sub  modio  est,  neque  ope- 
rimento  occulianda  Synagogae  :  sed  (e)  in  ligni  pas- 
sione  suspensa,  lumen  actemumestin  Ecclesia  ba« 
biiantibus  praebitura.  Pari  etiam  fulgere  apostolos 
monet  lumine  {Malih,  v,  i6);  ut  admiratione  operis 
eorum  Deo  laus  iiitpertialur :  non  quod  ab  horoinibus 
oporteat  gloriam  quaerere,  quia  omnia  {f)  in  hono- 
rem  Dei  sunt  agenda ;  sed  ut,  dissimulantibus  licet 
nobis,  opus  nostrum  his  inter  quos  vivimus  eiuceat. 
i4.  Lex  Chrisli  prmnunlia.  —  Nolite  pulare  9110- 
niam  veni  diuolvere  legem  aut  prophetae  :  non  ^em 


tenebras  interimat,  luce  dominante.  Igitur  mundus  B  diuolvere^  ted  adimplere  (Ibid,  i7).  Yirius  et  po- 


extra  cogniiionem  Dei  positus  {b)  obscurabalur  igno- 
ranliae  lenebris  :  cui  per  apostoios  scieniiae  lumen 
invehitur,  et  cognitio  Dei  ciaret,  et  de  parvis  eorum 
corpusculis,  quocumque  incesserint,  lux  tenebris 
ministratur. 

i2.  Civitai  caro  a  Chrielo  atsumptay  cives  honunes, 
•^  Non  potest  civitas  abscondi  supra  montem  wdificalaf 
neque  accendunt  lucernam^  et  ponunt  eam  sub  modio^ 
et  reliqua  {Ibid,  i5).  Civiiatem  carnem  quam  683 
assumpserat  nuncupat :  quia  ut  civitas  ex  varietate 
ac  multitudine  consistit  habitantium ;  ita  in  eo,  per 
naluram  suscepti  corporis,  quxdam  universi  generis 
humani  congregatio  contineiur.  Atque  ita  et  ille  ex 
nostra  in  se  congregaiione  fit  civitas,  et  nos  per 


testas  verborum  coelestium  grandia  in  se  mo- 
menta  complexa  sunl.  Lex  enim  operum  posita  est, 
et  omnia  ih  fidem  eoram,  quae  in  Christo  erani  re« 
velanda,  conclusit :  cnjus  et  doctrina  et  passio  grande 
et  prorundum  est  paterns  voluntatis  arbitrium.  Lex 
autem  sub  veiamento  verborum  spiritalium  naiiviu- 
tem  Domini  noslri  Jesu  Christi,  et  corporalilatem, 
et  passionem,  et  ^resurrectionem  locuta  est  :  atque 
id  ita  jam  ante  tempora  saecularia  in  aetatis  oostne 
tempus  esse  dispositum,  frequens  et  prophetica  et 
apostolica  auctoritas  est.  Igilur  post  jejnninm  die- 
mm  quadraginta,  satanas  lantis  suspicionibus  anxius, 
usque  ad  tentandi  erupit  audadam  :  ingens  in  Jesu 
periimescens  coelestis  moliiionis  arcanum.  {g)  Jesus 


consortium  carnis  suae   sumus  civiutis  habitatio.  G  cnim  Domino  nostro  nomen  ex  corpore  est.  Ilaque 


Abscondi  ergo  jam  non  potest :  quia  in  altitudine 
positus  celsiiudinis  Dei,  admiratione  operum  suo- 
rum  et  conlemplandus  et  intelligendus  omnibus  effe- 
ralur. 

i3.  Synagoga,  modium  occultans  lumen.Christus  lu* 
cerna.  —  Sed  nec  lucerna  accenditur,  recondenda 
sub  modio.  Qui  enim  fructus  est,  (c)  ciauso  impen- 
sam  luminis  continere?  Yerum  Synagogam  digne 
Dominus  modio  comparavit :  quae  susceptos  fruclus 

In  prima  Par.,  ut  quin..,,  sacramento  aquce  ignisque 
perlici.  In  pluribus  mss.  atque,..,  sacramenti  ignisque 
perfecti,  Ex  his  reslituendum  conjectamus  aquee,  ut 
Joannes  superius  testis  est^  sacramentis  ignisque  per* 
fecti,  Ncque  iiifra  mediocriler  confirmatur  coiijeciura 
nostra  ex  n.  26,  ubi  baptismi  et  spiritus  sacramenta 
mrsum  memorantur.  Sequimur  tres  mss.  nisi  quod 
ponirous  atque  ut^  ubi  habent  atquin. 

(a)  In  vulgatis  hic  insertum  erat,  dum  ail :  Ipse  vos  bafh- 
ti%abit  Spiritusanctoet  igni :  ne  uiioquidem  e  nosiris 
mss.  sutfragante.Obiter  observare  est,  Hilariuui,  cum 
superius,cap.  2,  n.  4,  baptismum  ignis  de  igne  judicii 
extremi  interpretetur,  aliam  hujus  baptismi  inler- 
preiaiionem  non  excludcre,  si  quidem  apostolos  anle 
judiciuin  hoc  ignis  baplismo  perfectos  hic  pr^di- 
cat. 

(6)  Plures  mss.  obscurcs  tenebatur,  Mox  in  tribus 
venit,  pro  invehitur, 

(c)  Sic  magno  consensu  mss.  id  esi,  clam  et  oc- 
culte.  Ita  lib.  ni,  de  Trin.  n.  20 :  Erant  discipuli  in 
clauso,  et  eeereto  post  passionem  Domini  congregaii 
tonsederant.  At  in  prima  editione  Par.  clausam ;  in 
cacicris,  clausi. 


et  6S4  corporalitas  ejus  et  passio,  voluntas  Dei  et 
salus  sacculi  est :  et  uitra  humnni  sermonis  eloquium 
est,  Deum  ex  Deo,  Filium  ex  Patris  subsuntta  atque 
inlra  Patris  substantiam  consistentem,  primum  in 
hominem  corporatum,  dehinc  morti  hominis  condl- 
tione  subjcctum,  postremo  post  triduom  in  vitam  ex 
morte  redeuntem,  {h)  consociatam  Spiritos  et  sub- 
stantiac  suae  aeternitati  materiem  ad  coelum  assompii 
corporis  reiulisse. 

{d)  Iia  quatuor  mss.  Alii  babent  vaeuata  »t.  Male 
auiem  in  vulgaiis,  vacuavit,  Pessime  vero  paulo  ante 
pro  nunc  tamen,  Lipsius  substituit  nunc  ttmHm^  ac 
postea  voculam  se  a  verbo  adveniente  Tirgula  sepa- 
raiam  cum  vacuavit  conjunxit,  cuni  refcratur  ad 
Christum,  ciijus  adventn  Synagogae  culius  inanis  et 
D  infructnosus  evaserit. 

{e)  Praeferremus  cum  pKiribus  mss.  in  ^'9110  jmu- 
sione^  quasi,  passionis  tempore,  nisiexperti  essemos 
Hilario  familiares  esse  hujusmodi  vocum  inversiooes, 
ut  dical  in  ligni  passione,  pro  in  Ugno  pagsionis, 

(f)  Bad.  cum  plurimis  mss.  in  ordine  in  homorem. 

{g)  Sic  potiores  mss.  Alii  vero  :  Jem  emm  Domino 
non  nomen  ex  corpore  est :  adversantnr  hls  tract.  p$. 
Lxv,  n.  i2 :  Jesus  enim  ejut  Aomtmi,  ^ict  es  Maria 
natus  esty  nuncupatio  est, 

(/^)CIaiius  ha^c  ita  ordiuarentur  :  materiemauimpH 
eorporis  cotisociatam  cBternitati  Spiritue  et  mbttamtim 
suoe  (hoc  est  divinae  naturae ,  quae  filio  Dei  sna  est 
perproprietaleni.humana  autem  tantiim  perassomp- 
tionem)  ad  ccelum  retuliste,  Et  hic  locus  avertii  om- 
nem  suspicionem,  quae  ex  aliis  oriri  poisety  ne  Hiia- 
rius  Cbristi  glorificati  carnem  abolitam  existimariL 


«3'  COMMENTARIUS  IN  MATTH/EUM.  CAP.  IV.  93$ 

13.  Qui  0  Chrulo  impUfa.  Crux  Christi  non  eru-  A  qui  salii) ,  stult.T  intelligentia!  ckasOerafe  maledicto 


beseenda,  —  Ne  igiliir  aliud  exislimaremiis  in  opc- 
ribiis  suis  esse,  quam  conlincrelur  in  lege;  non  sol- 
vcre  se  legem  professus  esi ,  sed  implere  :  coelum 
quidem  et  lerram,  roaxime,  ut  arbitramur,  elemenia 
esse  soWenda  :  ccternm  ne  minimnm  qaidcm  possc 
esse  de  mandatis  legis  infeclum  ;  in  ipso  enim  \ex  et 
prophclia  omnis  implelur.  Sub  passione  el  jamjam 
spiritum  traditurus,  magni  hiijus  in  se  ccrius  ar- 
cani,  (a)  potus  acelo  consummata  omnia  esi  profcs- 
siis  :  fidcm  enim  gestorum,  omiiia  lum  propheiarum 
dicta  sumebant.  llaque  iic  minima  quidem  mand  i- 
lorum  Dci ,  nisi  cum  piaculo  (6)  Dei  consliluil  essc 
fiolvenda  (Ibid,  49) :  fuluros  minimos,  id  esi,  novis- 
simos  ac  poene  nullos  denunlians,  minimn  solvcntes. 


Isiiusmodi  igiiur  aelerni  ii?nis  eril  pabulum.  Ita  quid- 
quid  lex  (e)  ne  in  ipsis  quidem  operibus  damnavit, 
evangeliornm  fides  pro  contumeliosa  tanlum  vcrbo- 
rum  racifitate  condemnat. 

i8.  Pax  cum  frairibm  paci  Dei  prasmitlenda.  ~ 
Mulua  igitur  universos  charitale  devinciens  ,  null.im 
inipacificru  oraiionis  fieri  precem  p.iliiur  :  sed  altario 
munera  offcrenles ,  si  recordentnr  habere  se  cum 
frairibus  aliquid  simultalum ,  reconcillaios  humana 
pace  reverli  in  divinam  p.icem  juliel,  in  Dci  cbari- 
tatem  dc  charilatc  hominum  transiluros  (Ibid,  23 
et  24). 

19.  Cito  ineuuda  est.  —  El  quia  nullum  tempus 


».ii.v«  M^  ywMM  IIUIIV9  uviiiiiiiiiiiis,  llllllima  .SOIVCnieS. •  ■-•*    *!"»•»    iiuinnii    fccinpil» 

Niilla  auiem  iiis  miiiora  possunt  esse ,  quac  minimn  g  ^*^""'"  affeciu  placabilitatis  esse  permiilil ,  cilo  in 
sunl.  Minimum  autein  cstomniiim,  Domini  passio  et      O'»""  vitac  noslrne  via   recoiiciliari   nos  adversario 


crucis  mors  :  qiiam  si  qiiis  tamquam  erubescendam 
non  confitcbilur,  crit  minimus;  confiicntl  vero 
roagnas  in  coelo  vocaiionis  gloriam  (c)  |H)llicelur. 

16.  Evangelium  qui  legem  excedat.  —  Dico  autem 
vobii^  quia  nisi  abundaverit  justitia  vestra  plus  quam 
Scribarum  et  Pharismorum  ,  non  intrabitis  in  regnum 
cfBlorum  (Jbid.  20).  Pulcherrimo  ingressu  opus  legis 
coepil  cxcedcre,  ut  non  dissolveret  eain,  sed  profectu 
potiore  praecedercl :  adiium  apostolis  in  coelum,  nisi 
justiliam  Pharisaeorum  sequitate  anteissent ,  denun- 
tians  non  futurum.  Proposilis  igitur  his  quae  in  Icge 
prxscripta  sunt,  profectu  ea  non  abolitionc  transgrc- 
ditur. 

17.  Ira  sine  causa  homicidii  rea.  —  Lcx  vetuil  oc-  C 
cidere,  reatum  homicidii  severitatc  jndicii  expiaiura 
{Ibid.  21).  Sed  male  iii  alterum  commotsc  menlis 
affeciioidem  in  Evangeliis  hnbet  (d)  poenn*;  et  cx  prae- 
cepto  fidei  non  niinus  rca  ira  e^^t  sine  ratione  sus- 
repta,  quam  in  operibus  legis  homicidium.  Et  qui 
dixerit  fratri  suo  tacha^  reus  erit  conciito  (Ibid.  22). 
Rncha  vacuiiatis  opprobrium  est :  ct  qui  sancto  Spi- 
ritu  plenum  convicio  vacuitnlis  insimulat ,  fit  rcus 
concilio  sanctorum;  conturoelinm  Spiritus  sanctl 
095  sanctorum  judiciura  animadversione  liiituriis  : 
Qui  autem  fatuum  dixerit  ^  reus  erit  gehennx  ignis, 
Piaculi  magiii  periculum  est ,  quem  salem  Deus  nun- 
cupavcrit,  eum  contumclia  infatuati  scnsus  lace 


bcnignitate  prxcepil  :  nc  in  reditu  grali*  niorosi , 
in  moriis  lempiis  non  inita  pace  veiiiamus ,  nnsque 
adversarius  jiidici  tradai ,  eljudex  ministro,  et  in 
carcerem  miitamur  ,  el  noii  cxeamus  imic  ,  donec 
reddamus  novissimum  qiiadraniem  (Ibid.  25  ei  26). 
In  praeceptis  dominicae  oraiionis  rcmitli  nobis  pcc- 
caia  nostra  oramus  exeniplo  ,  ei  data  adversariis 
conditione  veniae,  ipsiiis  veiiiam  deprecaniur  (Matth. 
VI,  12).  Haec  itaque  negabiliir  nobis,  si  aliis  negc- 
tura  nobis  :  nostroque  ip>i  judicio  rei  sumus ,  si  in 
judicii  lempus  non  rcmissis  siinuliatibiis  transea- 
mus  ;  advcrsario  Iradenic  nos  jndici ,  quia  maneiis 
in  cum  simultalis  nostrae  ira  nos  arguit.  Et  quia  cha- 
rilas  plurimum  peccaiorum  tegit  (I  Petr.  iv,  8),  et 
errorum  nostrorum  ambitiosa  ad  Deuin  patrona  cst ; 
novissimunl  popnae  quadrantem  solvemus,  nisi  pretio 
ipsius  aliquanlorum  crimiiium  culpa  redimatur.  Quid 
aulem  a  pluribus  ia  hoc  capitc  seiisum  sii ,  non  pu- 
tavi  essc  tractanduni.  Hoc  cnim ,  quod  adversario 
reconciliari  (f)  benevolenlia  jubemur,  ad  corporis  et 
spiritus  advcrsanlium  sibi  concordiam  rclulerunt; 
scd  nos  ordiiiem  doctrinae  lencntcs  ,  et  opus  legis 
evangelicis  profcciibus  excedenies  ,  non  pulavimus 
inteiligentiie  coiitinuaiionem  oportere  convelli. 

20.  Audistis  quia  dictum  esl  antiquis ,  non  nKBcha- 
beris,  elc.  (Matt.  v,  27).  Ferlur  suo  cursu  ordo  prae- 
cepti ,  et  praetermissis  legis  operibus,  jam  in  Evan- 


scerc  :  et  stultorum  intelligentiam  salicntem  (cum  D  geliis  adulierio  motus  tantum  ociili  incidenlis  xqua 


(a)  In  quibusdam  libris  poto^  in  aliis  potaloaceto^ 
in  nonnullis  poftt  aceti,  in  Ps.  cxxxi,  n.  4,  post  po^ 
culumaceti.  Deindc,  pro  fidem  enim  gestorum,  longc 
mallemus  finem  enim  gestorum,  Chrisii  scilicel.  Per- 
fectis  enim  omnibus^  ut  dicitur  in  Ps.  cxxxi,  n.  4, 
ait :  Consummatum  est....  Percucurrerat  enim  omnia 
sacramenti  officia  :  et  ubi  in  consummatione  gaudetur , 
ibi  in  suscepti  operis  perfectidne  latitia  e$t.  Itaqiie  cum 
dixit  Christiis  :  Consummatum  est^  ct  coiiiinuo  trndi- 
dit  spiritum ;  (im^m  omnium  prophetarum  dicta  (apud 
Par.  et  iii  uno  ms.  Colb.  gesta)  sumehant  :  lum  quia 
morscsirinis  etextremum  eorum,  quu:  prophetae  ab 
ipso  in  carne  gerenda  prxdixerant;  tum  eliam  quia 
nnem  sumit  prophetia  ,  cum  ad  exiium  pcrducitur 
quodcumque  ea  praedicium  esi. 

(b)  Aliquot  mss.  Dew, 

(c)  Ita  potiorcs  mss.  In  aliis ,  confiletur,  In  vulga- 

Patrol.  IX. 


tis  autcm ,  Dominus  esse  confitetur.  Hic  magnce  voca- 
tionis  gloriam  dicil  Hilarius ,  quasi  magni  nomiiiis , 
juxta  illud  :  Bic  magnus  vocabitur. 

(d)  Singularc  esl  illud  idem  pmai,  pro  eamdem  pce" 
nam,  Deinde  notaudum  fidei  vocabulum.  legi ,  fidei 
pra^ceptum  praecepto  legis  opponi. 

(e)  Pariicula  ne  deest  in  viilgalis.  Exsiat  in  mss. 
qiiorum  aiicloritale  hic  adjicitur ,  maxiine  cum  in 
lege  homicidiuin  perpeiralum  iion  gehennae  ,  sed  ju- 
dicio  dumtaxat  condemnaium  memorciur. 

(f)  Dum  hic  ait  Hilarius,  reconciliari  benevolentia  ^ 
ct  supra ,  reco/id/fart  benignitate;  viin  gracci  scrmonis 
expressit :  quia,  ut  notat  ilieronyrnus  in  hunc  locum, 
pro  eo  quod  nos  habemus  in  latinis  codidbus  consen- 
tiens^  in  grceds  scriptum  est  tOvofijv,  quod  interpretatur 
benevolus  ac  benignus. 


0S9  SANCTI  HIURII  EWSCOPt  MO 

l«r  ;  elcam  formcaiionis  operc  punitur  illecebrosa  A  voluntatein  pacis  indixit,  verum  ellam  rcaluracoac- 


visus  iranscurrentis  affectio. 

0gQ  31.  Membra  abscidenda^  propinqni  scandali- 
zanles.  Frustra  eorpus  j  el  non  cor,  exsecatur.  — 
Quod  $i  oculus  tuus  dexter  scandalitat  te,  erue  etim,  et 
projice  ab$  te,  etc.  (Ibid.  29).  Flt  innocenliae  gradus 
celsior  ,  et  profectum  fides  sumit.  Carere  enini  non 
^olum  propriis  vitiis,  sed  et  exirinsecua  incidentibus 
admonemur.  Non  enim  ex  cnusis  peccantium  mem- 
brorum,  corporis  damna  prxcepta  sunt :  dexiro  enim 
oculo  non  minus  sinister  erraret.  Certe  pes  sensu 
eoncupiscentise  carens  dnmno  inutiiis  est ,  in  qnem 
poenae  causa  (a)  non  incidet.  Sed  quia  diversa  invi- 
cem  membra,  corpus  lamen  omnes  unum  sumus;abji« 
cerca  nobis.vel  potius  eruere,propinquiiates  (6)  ca- 


IX  in  adullcrium  uxoris  imposuit ,  si  alii  ex  disces- 
sionis  necessitaie  nubenda  sit :  {d)  nullam  aliam  cau- 
sam  desinendi  a  conjugio  prxscribens,  quam  qus  vi- 
rum  prostitutx  uxoris  socieiate  pollueret. 

^Z.Jurandiconsuetudo  ac  necessitas  Christianis  sub' 
lata.  —  Jterum  audistis  quia  dictum  esl  antiquis  :  Non 
periurabis,  etc.  (Jb.  33).  Lex  poenam  posuerat  perjurio, 
ut  fraudulentiam  (e)  meniientium  sacramenti  religto 
contincret;  simulque  plebs  rudis  atque  insolens  fre- 
quentem  dc  Deo  suo  mentionem  haberet  faniiliari- 
tate  jurandi.  Fides  vero  sacramenti  coiisueludinem 
removet,  vitae  nosirx  negotia  in  veritate  constituens, 
abjecto  fallendi  087  ^^^^^u»  simpHcitaiem  loquendt 
audiendique  pni^scribens ;  ul  quod  erat  esset,  non 


rissimorum  nominura  admoncraur,  si  in  illis  aliquid  B  ^ssel  vero  quod  non  erat :  {[)  quia  inter  est  et  ooo , 


tale  cernaraus  ,  ne  in  consortiura  crirainis  eorum  de 
farailiaritate  veniamns  :  rectius  uiilibus  et  maxiine 
necessariis,  taraquara  oculi  et  pedis  raembris  caren- 
tes,  quam  usque  in  societatem  gehenii»,  vitiosac  pro- 
pinquitatis  tcneamur  affeclu.  Esset  autem  abscisio 
meinbrorum  utilis,  si  et  cordis  esse  posset  exseciio. 
Cum  enim  (c)  concupiscentia  efficientixcomparetur, 
damnura  corporis  otiosuin  est ,  relicto  voluntatis  in* 
stinctu. 

22.  Dictum  est  autem  :  Quicumque  dimiserit  uxo^ 
rem  suam ,  det  illi  repudium,  etc.  (Ibid.  31).  i£qui- 
tatera  in  oranes  concilians,  manere  eam  maxiine  in 
conjugioruro  pace  prxcepit :  legi  addcns  plura ,  nihil 
demens.  Nec  sane  profeclus  argui  potest.  Nam  cum 


patens  esset  mnteria  fallendi,  et  quoduUraest, id  omne 
de  malo  est  (Ibid.  37).  Quod  enim  est,  suum  esl  ut 
sempcr  sit :  quod  vero  non  esi,  naturae  est  ut  non 
sit.  Ergo  in  simplicitate  vivenlibus  (9)  jurandi  reli- 
gioneopusnon  est|  cum  quibus  semper  quod  e&t, 
est :  quod  non  ,  non  :  et  per  haec  eorum  et  opus  et 
sermo  omuis  in  vero  est. 

24.  Judceorum  superslitio  damnatur»  — .  Neque  per 
coelum  jurabis^  quia  sedes  Dei  est,  el  reliqua  {Jbid.  31). 
Non  solum  nos  reddere  Deo  sacrameiita  non  paliiur, 
quia  oranis  Dei  vcritas  dicti  factique  ooslri  simpli- 
citaie  retinenda  est :  sed  supersliiioneni  contumacix 
veteris  condemnat.  His  eniin  elementorum  nomini- 
bus  Judx*is  erat  religio  jurare.,  et  cceli ,  et  terrx,  et 


lex  libertaiem  dandi  repudii  ex  libelli  auctoriiate  C  Jtrusalem,  sed  etcupiiis  sui ,  quibus  in  contumeliam 
tribuisset,  nunc  marito  fides  evangelica  non  solum      Dei  (h)  sacramcnio  veneralionem  deferebant.  Quid 


(a)  In  mss.  nonnuUis  omittitur  pnrticula  neffans. 
Potest  reiineri ,  ut  sic  raiiocinetur  Hitarius  :  Gausa 
poeiix  est  peccalum  :  peccaium  autem  noii  est ,  ubi 
non  est  mahi  appetitionisaffectus  :  neque  igilur  in 
illam  corporis  paricm  pcKnoi  causa  cadel,  cum  ipsa 
absque  aliquo  appetitionis  alfeetn  sehtm  in  re  habeat 
mimsterium  necessarice  serviiuiis ,  ul  loi|uiiur  in  Ps;il. 
cxx,  n.  7.  llaque  quia  pes  aul  hujusmodi  membrum 
non  est  causa  culpa;,  adcoque  nccpoena;,  iiiuiili 
damiiO  abscindetur,  remancnie  inlerrm  concupiscen- 
tin.  Polesi  et  expungi  pnidicta  pariicula,  ac  pes  dici 
pixnw  eansa,  quoinodo  siiperius  membra  peccanlia , 
hoc  nimirum  sensu  :  Pes ,  in  quem  poena  iiifligeiur, 
cum  concupiscenlise  sensu  careal,  adeoque  liu^c  cuib 
illo  non  rese^etur,  damno  inuiili  abscindelur. 

(b)  Kdiii  cuin  rass.  nm  paticis,  cariasimorum  ho- 
viiuum.  Verius  V.«licanus  codex  cum  Rom.  cl  C^olb. 
cttrisshnmnm  nominum.  Dmle  iiifra  cap.  18,  n.  4,  hic 
\\H,e  U>ciis  Roiiiiur  his  veri«s  :  Superins  in  absciuden- 
dis  manu  vel  pede  profnnquitatum  ceniineri  nonrinn  ex- 
po^uiatus  :  et  cap.  iU,  n.  H  ,  dainnauiur  qui  domes- 
nca»  noiMiriuiii  caritates  diieciioni  Dei  pr^Bluterint.  llUi 
auicm  noiiiina  carissima  &ic  recenseuiur  iii  Psal. 
cxviii ,  I).  3  :  Irasci  hwc  carissimu  nobis  nomina,  pa- 
ter  scilicet  ac  maler  ,  uxor  ei  filii  rwn  possuut ,  quod 
eos  prascipitur  odisse ,  tlc.  Quo  loqu<iidi  modo  cum 
llieronymus  ep.  xxix  ,  dc  niorte  dicat,  ^uod /ra/r^s 
dividat  \  et  carissima  inler  se  nomina  crudelis  el  dira 
dissociet^  li»c  verlKi  se  ex  propbetali  vaiicinio  inu- 
tuaiiiin  esse  subjiciK 

(c)  Hoe  esl,  cum  desiderium  malum  haud  secns 
damnetur  al«|ue  opns.  Hic  de  concupisccnlioe  nioti- 
bns,  quos  primo^  prim^is  vocani ,  non  est  sermo. 

(d)  In  iribus  mss.  nullam  maliiiaf  Cttutam.  Qm'  ex 


hoc  loco  volunt  Hilarium  non  modo  inrorem  adol- 
terii  reain  diinittcndi ,  ^d  et  alteram  ducendi  iken- 
tiam  Iribuere,  aliud  ei  attribuunt,  quam  quod  4icii 
aui  seiitil,  cuin  maritum  uxoris  adulterae  ab  illius  so- 
cieiate  diimiaxal  nbsolvnt. 

(e)  Editi ,  frauduieniiam  mentium  :  cattigantor  opc 
mss. 

(/}  Apud  Par.  qui  :  quod  in  modum  particulae  in- 
ferroguitis  noiiniiHis  forte  placnerit :  at  videtiir  po- 
tiiis  Hilarius  praedicare  ,  inier  duo  illa  exirema  ett  H 
non  paiere  maieriam  fallendi,  qoae  a  Clirisio  bicani- 
puteiur. 

(g)  In  aliquot  mss.  jurandum  de  religione.  Noa 
tli.splicet  qiiod  in  Colb.  jnrandi  religio :  ot  vocabubim 
opus  per  moduoi  nominis  adjecii  pro  n€C€$sana  efiCe* 
ratur.  Jurandi  iieccssiiatem  hic,  ^uperius  consuetu- 
D  dincm  ,  iolra  supcrsiitioneni «  nnsquam  licentiam 
Christianis  aufcrri  doiet  Hilarius.  Imo  lib.  v  de 
Trin.,  11.  20  et::9,  haiic  EsaiiC  propbctiiim  :  E(  qui 
juraul  super  terram ,  jurabuut  in  Deum  rerum,  evan- 
gelicis  lomporibus  conveiiire  demonslrans,  juraiuen- 
tiini  etinm  Chrihtianis  aliquando  piuni  ac  laudaiiduiii 
probat :  quoil  ainplius  liquet  ex  his  iract.  Ps.  lxu  , 
n.  i  :  Quisquis  in  eo  jurabit ,  sacramenti  hujus  reU* 
gione  laud.bHur.  IIiiic  ubi  bubjicil,  tio5  reddera  De§ 
sacramenia  non  palitur ,  intelligere  est  citra  necessi" 
tatan.  Frustra  igitiir  Scull£(us  hoc  uno  in  Slatihxum 
locd  Iritiis  inier singularcs Hilai ii  opiniones rccciivet, 
juramentum  omuino  Clirisliunis  esse  inierdiclttnu 
Quaiiiquam  gravissimoruin  virorumhxc  opiiiio  quon» 
dam  fuit. 

(//)  Plures  mss.  sacramenli  vanerationem.  Al  po- 
tiores  cum  vulgaiis  sacramenlo  :  qfdim  (avet  iu«d 
incronYnii  in  cuindem  locuin  ,  Xudasi  per  nngeU^  #f 


84! 


COMMENTARIUg  IN  IIATTIli£UM.  GAP.  V. 


m 


enim  momenti  emt  jurare  per  cccluro  Dei  stdeni ,  A  esse  oporiere  demonstral;  ulboni  gratuitisit  di&- 


jurare  per  terram  scabellum  pedum  ejus ,  jurare 
per  Jerusaiem  urbem  brevi  ob  insolenliam  et  pec- 
cata  inhabiiantium  destruendam  :  cum  praesertiro 
in  prx*rormati()nem  Ecciesise.  id  est,  corporisCbiiSti, 
qu8c  iDagniregis  esiciviias,  esset  consiituta?  Per 
capui  auteni  jurare  cur  velleni?  Niiiii4|uid  vcl  capiili 
tinius  mutandi  facuilas  cssc  puteral  jurauti ,  cum 
omnibus  colorem  nalura  a  Deo  profecta  suggercret  ? 
Ati|uc  \i!i  liacc  sacramenlorum  pigiiora  plcua  npud 
eos  piaculi  fuivse  denionstrit :  cum  igiiomto  aut  ne- 
glectoopirtco  suo,  rcligiohcin  opcribus  impertirentur. 
25.  Uldscendi  libido  coerceiur.  —  Audistii ,  quia 
didum  est ,  oculum  pro  oeulo ,  denlem  pro  deiue ,  et 
reiiqua  (Ihid,  38).  Extensam  fldei  nosirae  in  aeicr-' 


pensiitio  gratuita,  ei  muluari  volentibns  non  iioger 
mus  quod  inuiuamnr  a  Dco,  senipcr  sine  habendi 
damno  impertiendi  minisierio  (d)  functuri. 

27.  Inimicorum  dileetio,  —  Audiitie  qnia  dietttm 
etl,  Diliget  proximum  tuum^  el  odie$  inimicum  tuum^ 
ei  reliqua  {Ibid.  43).  Conclusit  oinnia  boniraie  per- 
fecla.  Ainari  enim  lei  proximumexigcbat,etifiiiiimi- 
ciim  lirentiam  odii  dnbai.  Oiiigi  vero  inimieos  fldes 
pr;vcipil,  et  polulanies  liumannrnm  menlium  motiis, 
publicae  charlmtis  frangitnfrectii  (Ibid.  44);  non  so- 
lum  iram  ab  ultione  depellens,  sed  etiam  in  amorem 
niitigaiis  injurlosi :  quia  genlium  sil  amaiites  amarc, 
ei  coniroune  sit  diligere  diligentcs.  Vocal  igitiir  itos 
in  Dei  ut  ha^reditaiem,  ita  et  imitaiionHni:  bonis  et 


num  spem  rebus  ipsis  Doiiiiniis  vult  prolwri  :  ut  ipsa  fi  injusiis,  Cbrisii  sui  advenlu,  in  baptisml  et  Spiri- 


dissimulandsc  iiijurias  tolcrantia  tcslis  judicii  sit  fu- 
luri.  Lex  infldeiem  Israel  inlrainetnm  (a)  metu  coii- 
tinebat,  ei  injuri.e  voluniatem  injurix  vicissitudine 
coercebai.  Fidcs  autcm  nullius  um  gravem  dolorem 
esse  patitur  injuriae  ,  ut  ultionem  expeiat ,  et  iilat» 
siiii  quisquam  viadex  sit  coutumeliae  :  QSSnuia  in 
jiidicio  Dei ,  et  perp«ssis  injiiriam  plus  est  consola- 
tionis  »  et  poena  severior  injuriosis.  Atque  ita  non 
solum  ab  iniquiliitibus  nos  abesse  Evangelia  praecl- 
piuiil ,  vcrum  etiam  ulciscendsc  injuriic  exigunt  dis- 
simulatibnem.  Nam  accepta  alapa  maxillam  allcram 
jttbemur  offcrre  {Ibid,  59),  et  niille  passus  oiius  vc- 
hcntes ,  progredi  in  spatium  p:issttum  duum  millium, 
injiiriae  augmento  profectum  ultionis  hnbituri ,  ipso 


lus  {e)  sacrameniis  et  soiem  tribueniis  ct  pluviam 
{Ibid.  45).  Ita  nos  ad  perfeciam  vitam,  per  bftiic  pu- 
blicae  boiiitails  concordiam,  quia  nobis  in  coelo  pnter 
sit  perfcclus  imitandiis,  instiiult. 

28.  Jactantia  fugienda.  —  Altendite,  juttitiam  ves^ 
tram  ne  faciaiit  coram  hominibut,  etc.  {Matth.  vi,  i). 
Omnem  curaiii  rerum  prxsentium  amovei,  et  aticn- 
tos  tanlum  esse  iii  spem  fiiiuri  jubet,  neque  sectari 
vel  homiiiuin  689  favorem  ostentatione  bonitaiis, 
vel  jactaiiiiam  religionis  oraiionis  ptiblicx  copia,  sed 
inlra  conscientiam  fldei  frnctum  boui  operis  couti* 
nendum  :  quia  liuuianx  laudis  consectatio  eam  lan* 
lum,  quam  nb  hominibus  expedt,  mercedem  sit  re- 
ceptura ;  caeierum  promerendi  Del  exspectatfo,  prae- 


Tirtutum  coelestium  Domino  ad  incremeiitiim  glorix  C  mium  sit  longas  patientiae  conseciitura.  Sinistra  quo- 


et  maxillaspalmis,  et  flagris  scaptilas  oflerente. 

26.  LAtium  causce  ampntuntur.  Munificentiajubetur. 
Gratim  Dei  qrutuita  tit  ditpentatio,  —  Non  soluin  au- 
lem  judicii  huiiiaiii  refugienda  esse  arbilria  praccl- 
pii,  verum  eliam  cum  damni  voiuntate  vitanda  ;  nt 
iunicam  nobis  volenli  jtidicio  (6)  exuere,  remittamas 
ct  palli«m  (Ibid,  40)  :  et  per  spem  bonorum  futuro* 
rom  sxcuiarem  snpellectilem  contemHentes,  inanem 
genUtim  cupiditaiem  el  vanitatein  infructuosae  avarl- 
tiae  arguarons.  Omnibus  eiiam  dari  quae  poposcerint 
jubet,  el  a  precibus  vuicniinm  miiluari  cs  alque  ani- 
mum  non  referre ;  ut  his,  quibus  indigent,  pcr  nos- 
tram  muniflceiitiam  expleanitir,  et  eorum  vei  siiim 
poiu,  vel  ramem  cibo,  vel  nuditaiem  vestitu  tfidiiho 


que  manus  iit  ignoretopus  dexterac  (subaud,  jubet) 
(Ibid,  3).  Sed  nttmqiiid  isiud  natura  corporis  sinit  T 
aui  inlelligeiitiae  sensum  mannum  mliiisteria  sortinn- 
tur?  Verum  {tubaud,  hoc  vuh)  ut  in  Del  scientla 
opern  nostra  eonsistant  :  cum  sob  nuncupaiione 
membroruro,  in  his  qua;  geramos,  eorum  quac  nos- 
tra  siint  atque  iiobiscum  suut  consciefliia  arceaiur 

CAPUT  V. 

De  oratione  et  jejunio,  de  thetauro  in  cmlo^  de  Utcerna 
corporisy  de  duobut  dominit^  de  cibo  et  vettitu,  de 
volatHibut  et  Uliit  agri  et  feemo^  de  toUidtudine  diei^ 
de  fettuca  el  trabe  in  oculo, 

i.  Orationii  locut,  eor.  —  Clauso  quoque  cnbiculi 


«rceamus  :  ac  sic  bonorum  eoruro,  quibos  a  Deo  in-  D  ostio  jubemur  orare,  atque  in  omni  loco  precem  fmi- 


tligemus,  digni  reperiainur;  cum  obtinendi  mcritnm 
iiidulgendi  conhueludo  coiiciliet.  Iii  oflicio  qu(»que 
(c)  dispcttsandje  ejus  quam  accepimus  gratia:;,  pronos 

wbetnJerutalem  et  iemplum  et  elementa  jurantet^ 
trtaturat  resque  camaiet  venerabantur  honore  et  obte^ 
fuio  Dei. 

(a)  Abesi  metu^  n  Bad.,  Er.,  Lips.  et  pluribns  mss. 

{b)  Bad.  cum  mss.  eruere,  Mox  in  vulgnils,  pcr 
epem  bonmn  :  iihi  rcsiituimus  per  tpem  bonorum  fic- 
furonfm,  ex  pniioribus  mss.  Ita  cap.  5.  n.  b,  habc- 
fnns,  nos  in  tpem  bononm  attemorum  confirmari. 

(c)  Aliqiiot  iiiss.  cum  B:id.  el  Er.  ditpendendee, 

(a)  B4^eeiisis  codex,  frwiuri. 

(e)  Bad.,Er.,  Lips.  ct  aliqnot  mss.  sacramento,  Re- 


dere  edocemiir  (Maith,  vi,  6) :  ei  sancioruw  oratio 
inter  feras,  carceres,  flammas,  et  de  profundo  roaris 
ac  bestijs  veiilre  susccpta  est  (Jonte  ii,  2).  Ergo  non 

tincndum  puiamiis  cum  Par.  et  nielioribiis  mss.  sa- 
cramentit,  Hic  enim  duo  distiiigoi  videiitur  Sacra- 
ineiiti,  quorum  alteriiin  pluvia»,  alterum  6441  coii«pa- 
retur;  lioc  bonit  conferatur  ad  fidei  et  oiiaritalisaug- 
nientum,  illod  injuttit  in  remisbionera  peceaiorHm  et 
fecunditateui  bonoriim  operuro.  In  haiic  opinkmem 
coiinriiiamur  ex  verbis  iii  psal.  cxviii,  n.  5  :  iCst  ergo^ 
quantum  licet  existimare,  perfectee  ilHut  emundaUo 
puritatit  etiam  post  baptitmi  aquat  reposita^  quee  no9 
sancti  Spirttus  sanctificei  adventn^  eic.  Quie  feiic  bap- 
Hsmi  et  spiritus^  superios  n.  M,  aquee  ignisque  sacru» 
nienta  Tocati  npiimfimr. 


9i5  SANCTI  IIILARII  EPISCOPI  944 

occalla  domus,  sed  cordis  nostri  cubiculum  ingrcdi,  A     4.  Corporum  claritasaut  tenehrx  (Bternm  pro  dhersa 

ralione  aniniorum.  —  Lucerna  corporis  lui  ett  ocutu$ 


et  clauso  mentis  noslrac  secreto  orare  nd  Deum,  non 
muliiloquio,  sed  conscienlia  ndinoncniur,  quia  dicto- 
lum  vcrbis  opus  omne  pnecellal.  (a)  De  oralionis 
autem  sacramenlo  necessiiale  nos  commenlnndi  Cy- 
prianus  vir  sanctae  meniorise  liberavii.  Quamquam  et 
Tertiillianushinc  volumen  apiissimum  scripseril:  sed 
consequens  error  hominis,  detraxit  scriplis  proDabi* 
libus  aucioritatem.. 

2.  JeJHnantiB  $it  coMcientia  pura^  et  hona  opera.  — 
Cum  autem  jejunatii^  nolite  fieri  sicut  hypocrita:  /rii- 
tes  :  exterminant  enlm  facies  suat,  ut  pareant  homini- 
hutjejunautesj  etc.  (Ihid.  46  et  17).  Jejuniorum  pro- 
fectum  docei  extra  jacianliam  conrecii  corporis  esse 
oportere,  neque  de  (h)  injuri:c  oslentalione  favorem 


tuut(lhid,^^),  Conlinens  scnsus  est.  De  oculi  enim 
(f)  luminis  officio  lumen  cordis  expressit.  Quod  si 
simplex  et  lucidum  manebil;  clariiatem  aclerni  lumi- 
nis  corpori  tribuei,  et  splendorem  originis  (g)  sas 
corruptioni  carnis  inrundel.  Si  autem  obscurum  pec- 
calis,  ct  volunlaic  erit  nequnm ;  vitiis  mentis  natura 
corporis  subjacebit.  Et  si  Inmen,  quod  in  nobis  est, 
tenebrosum  sit ;  quantas  necei&se  est  ipsarum  tene- 
bras  esse  tcnebrarum  (Ihid.  25)  ?  quia  jam  periculose 
soleat  animi  generositati  terrenx  camis  viiiosa  origo 
dominari,  longeque  magis  peccata  corponim  Ingra- 
vescere,  si  etiam  cupiditaiibus  adjuventur  animo-. 
rum  :  e\  eoque(/i)  fieri  prxter  naturam  suam  corpora 


genlium  conseciandum ;  sed  omne  jejunium  in  sanc-  B  nostra  tenebrosa,  si  in  illis  meiitium  lumen  exstinc- 


tx  operalionis  decore  poncndum.  Oleiim  ciiim  fruc- 
tum  misericordiaeesse,  coelesiis  ei  propbeiiciis  scrmo 
est.  Lrgo  bonitatis  operibus  caput  nostruin,  id  est, 
vitae  nostrae  sensus  ornandus  esl ;  quia  intelligentia 
omnis  in  capite  cst :  sordesque  in  nicic  abluendx,  ne 
auidsitborroris  ex  viliis,  sed  magisgraiin  candoris  sit 
in  (c)  occursu  :  atque  ita  nos  690  in  splendorem 
bonse  conscieniiae  elutos,  et  in  grutiam  misericordis 
operis  dclibuios,  Deo  jejunia  nostra  commendent. 
C;rterum  rugienles  in  jejimiis  hominum  conscientiam 
(d)  unclis  capilibus,  et  ridiculi  magis  erimus,  ei  co- 
gniti. 

5.  Uhi  cor  /lic,  ihi  post  hanc  vitam  erit. — Nolite  the- 
Murizare  vohis  ihetaurot  in  terra,  et  reruiua  (Ihid  19). 


tum  sil;  quod  si  per  simplicitatem  spiritus  retinuern 
mus,  lumine  suo  necesse  cst  ct  corpus  iliumincl. 

5.  Deo  et  saculo  terviri  nequit.  —  Nemo  potesl  duo- 
hut  dominit  tervire^  etc.  (Ihid.  24).  Dunin  domino- 
rum  infldele  servitium  csl,  nec  par  cjusdem  potest 
essc  ad  saeculnm  atquc  ad  Ditum  cura.  In  alterum 
enim  nccesse  est  odium  sit,  in  alierum  amor  :  quia 
idem  opus  diversae  dominorum  non  conveniai  volun- 
taii,  nec  pauperes  spirilu  Deo  placentes  ambitioss 
socculi  hujus  possint  apti  cs<%e  jactaiiti». 

6.  S(ecuU  contemptu  caslum  unum  tutpirei  animmt. 
—  Ideo  dico  vohit,  ne  cogitetit  in  corde  vettro,  qmd 
manducetis ;  nequecorpori  vetiro,  quid  9ettiati$.  Nonne 
anima  vestra  pluris  est  quam  etea,  et  eorput  pliais  est 


Prselermissa  igitiir  humanse  gloi  ioe  et  opulentiae  sol-  C  quam  vestimentum  (Ihid.  25)  ?  Coiilemptuni  saeculi. 


liciiudine,  omnem  piaccndi  Dco  curam  sumi  opor- 
tere  demonstrat :  quia  humannm  iaudem  vel  corpo- 
rum  vilia,  vel  obtreciaiio  invidentium  corrunipat ;  et 
hic  ihesaurus  pecunix,  aut  deirimento  sit  periculo- 
sus,  aul  furio.  Caeieruni  laus  coelcsiis  xtcrna  est, 
nec  subrepeniis  furto  suhirahenda,  ncc  liiiea  aut  ru- 
bigine  invidix  exedenda  :  corde  noslro  sedein  the- 
sauri  utram  sit  (e)  secuium  habituro,  el  inlelligentiie 
nostrsc  Inmine  aui  cum  pecunia  damnosa  fuluro,  aut 
cum  Deo  sempiierno. 

'  (a)  1n  mss.  hic  diimtaxat  fit  iniiium  capilis  5.  Ut 
hic  Hilarius,  ita  Anibrosius  Lucam  exponcndo  domi- 
nicam  oralionem  prffiermisit. 

(h)  Bad.,  Er.  et  Lips.  inedia:.  At  Par.  cum  omni- 
bus  mss.  injurio! :  quod  mendose  scriptum  pulainus 
loco  incurice. 

(c)  Hic  supple  Dei  vocabuinm.  Jam  enim  legimus 
cap.  4,  n.  7  :  eos  visui  et  occursui  Dei  esse  patentes^ 
quihus  per  animi  rutorem  ac  vitm  purilatem  potestat  sit 
contuendi.  Uiroque  in  loco  videtur  respici  parabola 
virginum,  qnibus  dicitnr  :  Ecce  sponsus  venit,  exile 
ohviam  ei.  Hursum  huic  lucein  conrerl  illnd  ex  tract. 
ps.  cxL,  n.  9  :  In  ahluenda  facie  nitorem  pura;  con- 
tcientiiB  exegit^  ne  quid  in  nobis  sordidum^  ne  quid 
ohlitnm  adlmreret  :  in  capite  vero  ungendo^  doctrinis 
nos  atque  operibu$  spirilaiis  institulionis  perfeclos  esse 
pragcepit. 

(d)  Carnutensis  codex,  comptis  capitihus.  Monet 
Hieronyinus  Christiim  liic  loqui  juxta  ritum  provin- 
dce  PaleslincB,  uhi  diehus  festis  solent  ungere  capita. 

(e)  In  vulgaiis,  $ecutu$  :  solcecismus  qiiem  emen- 
danl  mss.  Anie  in  nonnullis  titmm,  non  utram :  quod 


et  fijuciam  fnturorum  toto  superiore  691  sermone 
prxceperat.  Nam  cum  ad  injuriam  pronos  jubet  esse, 
ei  ad  damiium  voluntarios,  et  ad  ultionero  negligen- 
tes,  et  ad  diligendum  (0  promiscuos,  etad  humanam 
gloriam  incuriosos;  conGrmari  nos  in  spein  bonc^ 
ruin  seternonnii  laborat.  Piures  cnim  et  amor  prae- 
sentium,  et  desperatio  futurorum  incertos  facit :  et 
aut  iliecebris  capit,  aut  infidelitale  confundit :  Ergo 
regnuni  coelorum,  quod  prophetae  nuntiavenintv 
Joai!ncs  prxdicavit,  Dominus  noster  in  se  esse  poti- 

ad  sedem  vel  in  Deo  vei  in  pecunia  habendam  rec- 
tius  refertur.  Post  in  iisdem  damno$o  :  hnc  ad  iniel- 
ligenti»  lumen  referri  queat,  qiiod  iti  pecunia  dam- 
nosum,  in  Deo  sempiternum  futurum  sit. 

I)  (/)  Vocabulum  lumimt  m  vulgatis  omissum,  sup- 
pleinus  ex  mss.  Sic  et  infra  n.  7,  non  simpliciter  es 
oculo,  sed,  ex  ocuU  lumine  eorpori  qnoque  tplendorem 
tpopondit. 

(g)  Hilarius  hic,  veterum  more,  animam  nostrim 
spcct  it  nt  ex  natura  siia  quamdam  iiicem,  qoerodam 
splcndorcm.  Sic  a  Gregorio  Naz.  Or.  xlii  post  qitam 
num.  12,  dicti  suiit  angeli  secundi  sptendoret  primi 
tptendoris  adminittri^  num.  15,  homo  secundum  ant- 
niam  afigelus  alius  nuncnpdtur. 

(/i)  Apud  Par.  fuerit :  corrupte.  Tum  prceter  nofai- 
ram  suam,  id  Cat,  amplius  quam  ex  natura  sua  sini, 
quasi  pracler  naluiales  lenebras,  novas  qoasdam 
conlrahani  cxstincto  luniinc  menliuro ;  quod  luineQ  ti 
retinuerimus,  elc. 

(i)  Hoc  est,  ad  diligcndos  amicos  vel  inimicos,  sen 
ad  bene  vel  male  sibi  facientes  promiscuc  se  habere. 


9*5  COMMENTARIUS  IN  MATTHiEUM.  CAP.  V.  945 

tum  est  profcssus,  vult  sine  aliqua  incerlae  volunla-  A     8.  Deresurrectione  quadam  dubia  soivuntur.  —  Sed 

quia  corruptus  circa  ruturorum  curam  infidelium 
sensus  esi,  calumniantiumquae  in  resurrectione  cor- 
porum  species  sit  futura,  qu3e(6)  in  substanliam 
acternicatis  alimoiiia  ;  etcum  ex  diliricultatibus  quaes- 


tis  ambiguitate  sperari  :  alioquin  justiflcatio  ex  flde 
nulia  esi,  si  fides  ipsa  fiat  ambigua.  Igitur  curam 
nullani  esse  vesiitus  et  cibi  praccipit,  dicens  et  cscis 
animam,  ct  cibo  corpus  esse  pretiosius. 

7.  Ailior  iensus  iatet  in  prcedictis.  —  Et  quidem 
pulchrum  est,  pnesentiutn  reruni  conteniptu,  curam 
tnntum  divinis  rebus  impendere  :  sed  aliius  sermo 
descendit,  et  in  coelestis  dicti  intelligeniiam  verbis 
subjecta  ratio  extendilur.  Tliesaurum  Dominuscondi 
jnsiiitin  coelo,  et  ex  oculi  luminc  corpori  qiioque 
splendorem  spopondit,  et  dominis  duobus  neminem 
placereposse  testatus  esl :  ct  posi  hxc  ait :  Ideo  dieo 
vobiif  ne  cogitetis  in  corde  vestro,  quid  manducetis; 
neque  corpori  vestro,  quid  indualis,  (a)  Qux  conse- 


tionum  inutilium,  quxdam  uteiidarum  prxsentium 
voluptatum  ratio  quoesiia  est,  inutiii  (c)  melu  circa 
Dei  revereniinm  demorantcs,  in  sseculi  gaudia  trans- 
eunt;  atque  ita  est,  ut  duobus  dominis  unius  infidele 
servitiuin  sit :  igitur  ex  summo  pietatis  affectu,  gra- 
vissimo  (d)  diffideiitiae  periculo  aiite  prsedicto,  ita 
admonet  :  Nonne  anima  pluris  est  quam  esca,  et  cor" 
pus  pluris  est  quam  vestimentum  (Ibid.  25)?  In  dictis 
Dci  veritas  est,  et  rernm  crenndarum  efficientia  om- 
nis  iii  verbo  est.  Ita  nec  quod  spopoiidit  ambiguum 


qnuntiir,  non  saiis  propositionibus  congruunl.  Num-  B  est,  iiec  inefficax  092  quod   locutus  est.  Nihil  est 


quid  et  uniusdomini  servus  noti  possit  circa  veslem 
Gssecibumque  soIlicitus?Niimquid  per  advcrsam  va- 
letudinem  hebetato  oculi  lumine  obscurabitur  cor« 
pus?  aut  quod  corporis  lumen  esse  possit  ex  oculo? 
Numquid  thesaurizare  in  coelis  sola  nudiias  aut  fa- 
n^.cs  poterit  ? 

(a)  Id  est,  licet  in  his  :  Ideo  dicovobis  necogitetis^ 
particula  ideo  connexionem  superiornm  cum  subse- 
queiitibus  indicct :  tamen  quae  illud  ideo  consequun- 
tur.  non  salis  congruunt  cum  iis  quse  pr.Tcedunt. 

(b)  Editi,  in  substantia,  Rectiiis  m»s.  potiores,  in 
substantlani ;  hoc  est,  qiia  in  xternum  vnleant  sub- 
iistere  atque  coiiservari :  tuin  pro  et  ctim,  niallemus 
ut  cum ;  mnxime  quia  in  ms.  Golb.  post  sequitur,  in 
swcuti  gaudia  transeant. 

(c)  lloc  est,  cum  abjecta  aeternitatis  spe  in  culiu  ac 
melu  Dei  ita  demorentur.  ut  cultus  ac  metus  sui  C 
nullam  iitilitatem  spereiit.  Dejectus  enim  unusquisque 
vet  motus  de  gradu  spei  ejns  quam  susceperat  apud 
Creatorem,  factle  jiim  dectinaturnd  aiterlus  spei  auc- 
torem,  ut  loifuitur  Tertullianus  de  resurr.  carnis  n.2. 

(d)  !n  vulgatis.  gravissimoque.  Reniovetiir  particuln 
supcrvacanea  auctoritate  ms.  Golb.  Neque  audiendi 
quinque  alii,  qui  biinc  locuin  ita  exhibent :  igiiur  ex 
summo  impieiatit  alfeclu,  graviisimoque  (tiffidentiw, 
pra'dicatio  iia  admonet.  Adinonet  porro  Doininus  ex 
afTcctu  pietntis,  post  quani  prasdixit  dirfidentix  peri- 
culnm. 

(e)  Quid  hic  corporeum  dicat  Rilarius  ,  nnn  satis 
liquet.  Gum  tamon  in  P»al.  cxxix,  n  5,  explicainrus 
illnd  Joannis,  Deus  spiriiui  est^  subyiciM,  invisibilis 
scilicet  ei  immensa  atque  intra  se  manens  et  ceterna  na" 
tura;  innnit  id  corpiis  esse ,  quod  immensitaie  aut 
a'lernitate  careiis  inlra  se  non  nianeai.  Idipsum  confir- 
mare  videtur  in  Psnl.  cxxiv,  n.  6,  ubi  docet  Deum 
omnibus  ndessc  :  et  hoc,  qnin  Spirilus  est  omnia  pC'  •> 
nelrans  et  eontinens.  Noneninisectmdumnos  corpora-  ^ 
lis  est ,  ut  cum  alicubi  adsil^  absit  atiunde^  etc.  Ubi 
vides  id  vocari  corporale.  quod  cum  aiicubi  adiit,  ab^ 
sit  aliunde.  Cum  igitnr  hic  asserens  nihil  non  in  bub- 
stantia  et  creatione  corporeum,  id  iina  rntione  con- 
firmet,  quia  onine  quod  creatum  est,  in  aliquo  sit  ne- 
ccsseest;  nilvetatquominusintelligaturid  corporeum 
dicere,  quod  in  nliquo  tanium,  non  in  omni  tempore 
ant  loco  sit ,  seu  quod  iii  alio  aliquo  ,  non  intra  se 
mnnent.  Id  «luoque  corporeum  vocare  poinit,  quod 
cnm  ex  pnnibus  aut  qualitaiibus  nntura  sua  compo- 
sitnm  sii,  nihil  non  liabet  quod  ad  integrilatem  sui 
pertineat  :  quo  spectnt  illud  in  psal.  cxxix  ,  n.  4 : 

Qiiidquid  compositum  est habet  initium  quo  corpO" 

ralitr  ut  mnneat.  Imoapud  Phcebadium  Hilariiaequa- 
lem  vacuo  et  inani  ac  non  pleno  corpus  opponitiir. 
I|>se  enim  Dei  filius  ab  illo  vocatur  Dei  sermo^  non 


quod  non  in  substaniia  sua  et  creafione  (e)  cor- 
poreum  sil :  el  oninium,  sive  in  coelo  sive  in  terra, 
sive  visibilium  sive  invisibilium,  elemenla  formata 
sudt.  Nam  et  animarum  species,  sive  obtinentium 
corpora,  sive  corporibus  exsulantium,  (Ocorpoream 
tamen  natunB  suae  substantiam  sortiuntur ;  quia 

sonus  vocis^  sed  res  subslantiva  ae  per  substantiam  eor" 
pulentiva.  Tum  prosequilur,  Non  enim  sine  substantia 
constilit,  quod  de  tanta  substantia  fecit  (rorte  fuit).  Ni- 
hil  ergo  vacuum  de  pleno,  nihil  inane  de  soltdo  :  quia 
Dei  sermo  spiritus  Dei  Christus  instruclus  est^  et ,  ut 
evidentius  dicam,  sermonis  corpus  est.  Corpus  enim 
spiritus^  sed  corpus  sui  generis.  Nam  et  inviiibilii  et 
incomprelieniibilii  ipiritus  :  numquid  tamen  et  inane  et 
vacua;  res  (forte  rei  aui  vacua  res)  Deus.  Quo  sensu 
-Tertullianns,  lib.  de  carne  Cliristi,  num.  12,  dixisse 
videtur  :  Omne  quod  est^  corpus  est  suigeneris.  Nihil 
est  incorporute,  nisi quodnon  ett.  Sicei  lullius,lib.  iv, 
de  Finibus  :  Alii,  qitasi  nullum  corpus  sit  hominis  ,  ita 
prasier  animum  nihil  curant :  atm  prassertim  ipse  quo- 
que  animus  non  inane  nescio  quid  sit  (neque  enim  id 
possum  intelligere),  sed  in  quodam  genere  corporis.  Id 
demiim  corporeum  vocare  licet,  quod  non  est  sine  . 
aliqua  ad  corpushabiludine.  sicque  intelligi  commode 
potest  illud  Eviidii  apud  Augustinum  epist.  CLViii, 
iium.  \  i  :  Auimam  ergo  omni  corpore  carere  penitus 
non  posse^  illa  res  ut  pulo  oslendit,  quod  solus  Deus 
omm  corpore  semper  caret.  Hxc  Interim  noiae  subse- 
quenti  praemissa  sint. 

(f)  Difficile  est  hunc  locumconciliare  cum  pluribiis 
aliis,  pula  traci.  psal.  lii,  nuiu.  7,  psul.  cxviii,  n.  8, 
iiecnon  psal.  cxxix,  n.  4,  5  et6,ubi  aniina  non  modo 
spiritalis,  sed  et  incorpoialisdiserte  asseritnr.  Si  pro 
corpoream^  legere  liceret  congruam^  iiihil  jam  dilfi- 
ciiltaiis  superesset.  Sed  iectionem  Glaudiani  Mamerti 
xvojam  receptam  mutare  quis  sibi  arrogel?  Veruni 
aliier  conciliari  valet,  si  attendatur  Hiiarii  scopus. 
Non  eniin  ei  sernio  esi  de  interna  animarum  substan- 
tin,  sed  de  externa  qundam  aui  qnasi  exierna,  qure 
iii  modum  vesiimenii  aut  aIinioni;e  ad  vttam  earum 
couservandam  requiratur.  Totus  quippe  est  conira 
cos,  qui  resurrectionem  licet  a  Deo  audiant,  de  ea 
tamen  idcirco  diffidunt,  quia  quae  alimonia  tum  fu- 
lura  sit  non  assequantur.  Primo  iiaque  resurreciio- 
nem  adstruit,  de  qua  ambigcre  stultnm  sit,  posi  quam 
eam  Deus  ei  in  dictis  verax,  et  in  factis  potens  spo- 
pondit.  Tum  asserta  resurrcctionis  veritale  non  mi- 
nus  vanum  osiendit,  de  alimonia  sollicitum  esse,  ciim 
experientia  doceamur  ,  nihil  a  Deo  semiplennm  aut 
non  integrum,  non  formatum  et  qiiodam  modo  cor- 
poratum  crenri ,  sed  omnia  ab  eo  accipere  quae  ad 
substantiae  semel  create  conservaiionem  necessaria 
siiit.  llis  addit,  Deuni  qui  promisit  majora,  aiiimam 


dn 


SANCTl  HlLllUI  CPtSCl^Pl 


918 


omae  quod  creaium  tsi,in  nliquo  sit  neccsse  eftt.  Al-  A  noH  Iiibwm9>,  neq^  Hem.  Dko  unttlm  voMi,  q^ontdm 


que  ideo  (a)  ifieptiain  inutilissifnae  quaestionis  Deus 
arguens,  non  patiiuri  aniina  et  corpore  in  aHernita- 
tis  substanlia  coliocandis,  spem  noslram  futuri  in 
resurreciione  cibi  et  vestitiis  soUicltudine  demorari  t 
ne  {b)  Uiito  pretiosa  reddeuti,  corpus  scilicet  atque 
animami  coutumelia  in  nou  elficiendis  levioribus  iu«* 
feraiur. 

9.  Non  laboranl  deewoM$  ui  habeant  unde  wvant, — 
RespicUe  volatiliu  c(bU  ,  quoniam  non  serunl ,  neque 
eougregunl  in  liorrea :  el  pater  vesttr  eoslestii  paeeii 
iUa.  Noime  vo$  magis  piwU  eslis  (Itfid.  26)  ?  Sub  no« 
miue  volucruui  exeniplo  nos  immundorum  spiriiuum 
adhoriaiur  :  quibus  sine  allquo  negotio  quairendi  el 
congregandi«  vivcndi  tameii  tributinr  de  aeterni  con* 


nee  Salomof^  in  omni  gtoria  sua  eoopettns  e$t  $icui 
unumexistis,  cte.  {Ibid.  59).  Lilia  non  iaborant, 
neque  nent :  et  Saiomon  cnoperius  enrum  gloria  hod 
fuit,  propiietn  magnus,  et  merlto  dilectai  sapientiad 
Deo  carus.  Sed  lilia  nasciintur  potius,  qnani  operiun' 
tur.ViOopertio  autem  volamentum  esl  Cnrporis,  non  cor- 
pus  ipsum.  Quod  si  ad  sensum  humanoe  inielligentia 
rererlur,€o1orem  lilii,  ▼elamenti  candor  pOtueratsDmu- 
lari.  Sed  lilia  non  laborantiA  neqoe  nentia  sigtiitlcari 
intelligenda  sunt  (c)  angelorum  cioeicstiurti  cbritates, 
qnibtis  <^xtra  liumanx  sricniiseei^uditionem,  ^uiqoe 
operis  mercpdem,  a  Deo  glorlae|)94  ^^^^''^'^^^^^"^ 
est:  ne  quid  ex  proprio  labore  aut  nrle  exHstlmarentur 
hatmisse.  Et  cuin  in  l*esurt*ectione  siinlies  houiines 


siiii  potestate  substantia.  AtqufcUtadiiiimundosistud  B  Angetis  erunt,  sperare  nns  coeiestis  giorise  voluil 


gpiriius  referri  oportere  inonstraret,  adjecil :  Nonne 

vos  magis  plurts  estis  iiUs  ?  de  comparatimiis  prae» 

stautia,  discrimen  nequitiae  et  sanctitatis  ostendens. 

10.  Corptra  in  siaiura  viri  perfeeli  $U8citandi.  -^ 

Quis  aulem  vestrum  polest  adjietre  ad  staturam  suam 

cubiium  unum  ?  Et  de  vestimento  quid  893  *^iii<^i^ 

estis  {Ib.  27,  28)?  Fidem  vitalissubstantuu  iiostrae  de 

documento  spirituum  flhnavit :  opinionem  auiem  ha- 

bitus  fuiuri ,  judicio  communis  inlelligeiitise  dereli- 

quit.  Cum  euim  univeisorum  corporum ,  quse  vitam 

hauserint,  ditetsiiiiiem  in  unuin  cunsuinmatum  vi-" 

rum  perfectumque    sit  exciiaiurus  ,  solus(iue   po- 

lens  sit   ad    uniuscujusque   procoritatem   cubitum 

unuiu  et  allerum  tel-tiumve  prsestare,  de  vesiitu,  id 


est,  dest>eciecbrporumy  cum  quanta  ejus  coiiluinelia  Q  ut  sint  semper  accipiant. 


operimenium,  exemplo  angelicae  clariiatis.  Est  aa- 
tem  In  natura  isllus  germinis,  ut  aptissime  coetesti- 
bus  Angelorum  substantils  comparetur.  Hoc  enim  ef- 
florescens,  cuni  a  siirpe  detenUie  humi  l^adicis  avel« 
lUur,  natunc  suae  Tirtutem  licet  aruisse  putelur  oc- 
cuitat ,  et  redennte  lempore  rursuin  lilii  sui  honore 
vesiitur.  Ex  se  {d)  enim  efflorescit  ac  redditur;  et 
quod  est,  nec  radici  potest  deliere  nec  terrae  :  cum 
ille  qui  se  sul>eat  succus,  ex  se  sit.  Alque  ili  ■nnuaa 
licet  hujus  viriditatis  exemplo ,  viirtutem  (e)  sux  coe- 
lestis  subsiantiac  aemulatuir :  cum  ex  eo  lantum ,  quod 
inlra  se  acceptuin  bal)eat,  alatur  in  florem.  Ideoergo 
liha  nbii  laborant,  neque  nent :  quia  ViKotes  aoge- 
lorum,  ex  ea  qiiam  adcpiae  sunt  originis  suae  sortc , 


ambigiciiud  (Ephes,  iv,  13)  I  qui  Ul  aiqualem  otque 
uniforinem  omnem  homluiem  efficiai,  tiihtum  nkn* 
sura;  sit  bumanis  corporibus  additurus. 

11.  Liiia  ViOn  laborantia  angeii,  Cur  iiliis  comparati 
angeii.  -*  Consideratt  iiiiu  agri  quomodo  ereeeunt ; 

scilitet  et  Obrptis,  non  iiegaturum  esse  leviora,  hoc 

est,  alimoniam  ei  vestimentum.  Deniriue  toiuni  hoc 

ilinstrat  exeinplo  spirituutn  iinmuiidorum  ,  quibus  , 

sine  aiiquo  negoiio  qucerendi  et  congregandi ,  vivendi 

tamen  tribuitur  de  asterni  consiiii  fotestate  sub^tantia^ 

Uiide  et  posi  pauca  couciudlt :  Ftdem  vitalis  subitan- 

tio}  nostrtk  de  dociimento  spinluum  firmtivit.  Ubi  igitur 

aii,  Animarum  spectes  corporeani  naturte  suw  snbstan- 

tiam  soriinntar,  niiiil  aliud  sibi  vuit,  nisi  nmmas  iioii 

inteiire,  sed  unde  in  sua  vita  conserveniur  ac  sub- 

Sistant  accipere  :  cum  tjUod  bic  corporea  substantia  , 

iiunlcro  sequeiiti  vivendl  substantia ,  ct  nutu.  10,  vita' 

lis  substantia  verbis  Jam  aperlioribus  nuncUpeiur. 

Uanc  porrb  vitalemsubstantiam  bominesex  se  et  noii 

aliunde  sumpiut*os  taciie  sigoiflcat  nuni.  11,  ubi  tra- 

dit  angeios  cx  nrigliiis  sn:)e  sorte  ut  sini  sempcr  acci- 

pi^.re,  eisque  nou  similes  post  resurrectioneni  fulu- 

ros ;  (|Uod  disertc  jam  declarat  io  psal.  cxlvji,  ii.  5  , 

ubi  beaiorUm  ccetus  nuiHus  egens  ad  corporis  animce- 

que  subsiantiani  prnedicatur.  Deinum  cum  ililarius 

eos  hic  rclellat,  qUl  de  aniinarum  post  resuitectio- 

nein  tuin  alimonia  lum  vesnmento  solliciii  sunt ; 

cUinque  inlVa  cap.  xi,  n.  4,  explicalurus  illud,  Homi" 

neni  muiiibusvesiilum ,  vestiincnium  atiimde  Ihierpre- 

tettjr  corpus  quo  anima  ambitnr  accircumscribiiur  , 

Vestem,  Inquit,  amfritum  eorporHquo  amma  induitur  st- 

inificut  :  quid  liic  sibi  volet.  Curporeum  natures  sudi 

substantiam  sortiuhtur^  nisi,  Noo  caicut  veste,  quje  a 

corporibus  numc^uam  uoq  ambiuntur  ?  A»d  aummuia 


12.  Fcenum^  gentes.  Riesurgent  ad  i^iiM  teUmtAI. 
iustornm  resurrectio  longeminusambigendn.—Sienim 
fxnum  agriy  quod  hodie  esl^  et  cra$  in  ignem  miuitur  ^ 
Deus  sieve$tU;  quanto  magi$  vo$  (f)  mwHcmlideiilbid. 
SO)  ?  Fidei  nostra!  inviolabilem  confideniiam  exem- 

igltur  hic  sensit  ahimas  mimquam  exsistere  extra 
omne  corpus  :  cum  tota  qnasstio  non  de  animae  suIm- 
tantia,  sed  de  subsistenui  inodo  versetur.  Sed  hs^c 
inierpreietur  qiiisque  ul  volei,  modo  non  credat  lii- 
larium  iis  dictis  aniinam  in  se  ipsa  corpoream  vo- 
luisse  :  aliter  eniin  eum  sensisse  constat ,  ut  fuse  in 
geiierali  prxfatione  singiilari  dissertalione  deinons- 
tratum  e^t.  Observamus  obiier  quosdam  in  his,  Ani' 
marum  species,  sive  obtinentium  corpora,  sive  corpori' 
bas  exsulantium,  animas  huinanas  et  angelos  signiri- 
Cari  exisiiinare.  Nobi.N  tamen  potius  ad  diversum  am- 

^  mtirum  humanarum  sialuiu  videntur  referenda. 

^     {a)  Iia  cnm  Par.  mss.  poiiores.  Plurcs  alii  cum 
Bad.,  Kv.  el  Lips.,  ineriiam. 

{b)  Par.  tanto  preliosiora,  quod  prior  Lipsins  et 
Erasini  margiiie  in  textuin  transtulerat  :  reiiitenti- 
bus  inss.  quorum  alii  babent  tnnta^  alii  tatUo  pretiosa. 

(c)  lii  vtilgatis,  tt(  angeiorum  :  redundal  ul,  neque 
e&statin  inss. 

(d)  lu  vulgatis ,  igilur.  Coiicinnius  in  mss.  eiifm« 
Exctnplo  lilii,  cujus  siirps  a  radice  excisa  cum  jain 
calices  suos  einiscrit,  iia  eosdem  nutritac  f<ivei,  ul 
penitus  efQoreanl ,  osteiiditur  vitam  angelorum  ,  ex 
propria,  et  non  externu  substanlia  foveri. 

(e)  Ex  pluribus  mss.  huc  rovocaiur  vocabuluro  smt^ 
qiioJ  non  ad  liliutn  referiur ,  sed  ad  coelestem  sub* 
stiiiiiiam,  qu£sua  esl,  seu  quae  es  sua  natura  ut  sem- 
peir  sit  habet. 

(f)  Pluires  mss.  mininue  /Md« 


949 


COMMCNTARIUS  IN  MATTUifiUM.  GAP.  V. 


950 


plorum  aucioritaie  coufirniat :  ut  tanto  majom  peri-  jj^  pU,  diei  depntare  roentis  affectum  :  ergo  et  ^nod  iibl 


culi  res  sit  ambigere ,  quanto  impensiore  cura  ora- 
ncm  occasionein  infidelitaiis  absiulerit.  Foennm  non 
idcirco  nascilnr,  ut  detur  igni ;  neque  ideo  vestiendi 
ejus  peculiaris  Deo  cura  esi,  ul  eremetur :  sed  sub 
fceni  nomiiie  nuncupaias  esse  a  Deo  gentes ,  crebro 
inveniiiius.  Germen  aulem  illud  est,quod  virlutis  su» 
flore  dilapso,  ad  calurein  solis  arescil.  Igilur  requies 
nulia  geniibiis,  ncque  moriis  ,  ut  vuiunii  coinpeu- 
dio  qiires  dabiiur  :  sed  corporalis  el  ipsis  aeternilas 
desiiiiabiiur  ut  igiiis  aeterni  in  ipsis  sit  aeterna  ma- 
teries,  ct  in  universis  sempiieruis  eserceaiur  uliio 
senipiterna.  Si  igilur  gentibus  idcirco  lanlum  indui- 
getur  aeternilas  corporaiis ,  ut  mox  (a)  igni  jndicii 
destineniur  ;  quam  prufanum  est ,  sancios  de  gloria 


ipsasolliciiaest,  etquod  el  malitia  sua  aaffloit,  etquod 
inhibemur  solliciti  esse  de  crastino;  toluro  {c)  sub  diclis 
coelehtis  significaniiae  coniiiictur.  Jubemur  igitur  non 
ambigere  de  futuris;  saiisenim  vitae  nostrse  maliiia» 
et  dierutu  quibus  vivimus  peccaia  surficiunl,  ut  circa 
baec  purganda  etpromerenda  omnis  vitaenostra)  me^ 
diiaiio  laborque  versetur,  ne  etiam  de  futurorum 
diffidentia  inexpiabilis  irreligiosllas  conlrahatur  s 
cum  cessante  cura  noslra ,  ipsa  in  officio  sno ,  qua) 
sunl  futura,  sollicita  siiit ,  et  nobis  aeiernae  claritaiia 
profecius»  Dei  procuranleboniiaie,  jara  uon  sollid* 
tis  pracpareiur. 

14.  Judicare  de  Dei  tpomionibHi  nefas  esL  Cur.  — 
Nolile  judicare,  ne  judicemini,  Quo  enim  judicio  judi' 


aeterniUlis  ambigere,  cum  iniquis  aelernilatis  opus  g  caveritis,  judicabitur  devobis  (Matth.  vii,  1,  2).  Omne 


praeaietur  ad  pcenam.  Oranem  igiiur  eispeciaiionem 
no:>tram  iu  fide  repromissionum  ei  virtutis  suae  po- 
testate  exigit  collocari :  ut  cura  rerum  quibus  indi- 
gemus  oinissa,  ab  eo  potius  omnia,  a  quo  ipsi  vilale 
exordiuni  sump^imus,  exspectemus,  regnumque  Dei 
Tiiae  nostr»  stipendiis  quaeramus.  Et  baec  recie  per- 
fecteque  viveniium  merces  esi ,  ul  in  novam  coeies- 
temque  Bubsiantiam  ex  hac  curruplibiliscorporis  ma- 
terie  transferantur,  et  corruptio  lerrena  coelesii  in- 
corruptione  mutetur.  Gentium  igiturest,  infideliutis 
istiuscura  angi :  quibus  saeculi  amore  detenlis,  et  cor- 
poris  gaudiis  occupatis,  nulium  per  fidem  et  coufes- 
sionem  Dei  in  coaleste  regnum  iter  qua^ritur  et  optaiur. 
13«  Diet  quid.  Sollieitudo  in  dietn  non  cadit.  Circa 


judicii  ufficium  penitus  Deus  submovet,  nec  ullum 
omnino  suseipi  patiiur.  Sed  compugnare  proposiiis 
subsequenlia  existimantur ,  cum  dicit:  Quo  judici9 
judicaverUis  ,  judicabitur  d$  vobis,  Sed  superlus  ait : 
Nolitejudicare  f  fie  judicemini.  finmqu\d  bonljudicli 
arbitrium  suscipi  non  oporteblt?  Atquin  profitelUr 
pro  conditione  judicii  judicandos,  et  ttniversis  ge» 
nere  quo  mensi  sunt  metiendum.  Ergo  numqunm 
bene  judicabiiur ,  si  omnino  nnn  erlt  jttdicandum. 
Sed  jam  dudum,  ut  superius  cognosclior,  iilhll  In 
Tcrbis  Dei  ieve  aut  inane  tractatulr :  oinnisqiio  hic 
ultra  sensum  gentilium  nurium  sermo  ent.  JudicaH 
eiiiin  de  sponsionibus  auis  vetnit :  qula  ut  judiilia  ek 
incertis  rebus  inter  homines  sumuniur,  iia  et  hoe  ]^ 


qua  tota  versari  debeat  hominis  cura.  —  Nolite  ergo  (^  diciiim  adversum  Deum  ex  sentiendi  aique  opinbudi 


toUiciti  esu  de  crastino.Crasiinusd^enim  dies  solli' 
citus  erit  sibi  ipu.  Sufficil  diei  maliira  sua  (Ibid,  34). 
Gommune  judicium  est,diemesselal)entium  lemporum 
cursum  luce  soiis  illuminatum,  quem  nox  inierjccta 
discriniHiai,  et  intervenlu  suo  diet  diein  subrogat : 
futuri  autem  temporis  significantia  continetur  in 
crastino.  Ergo  de  futuro  sollicitos  nos  esse  Deus  ve- 
tuit.  Incuria  autem  soilicilndinis  relaxaUe ,  non  ne- 
gligenliae,  sed  fidei  esi.  Gur  enim  solliciti  simus  in 
craslino  ;  cum  craslinus  dies  sibi  ipse  solUciius  sit? 
Ergo  anxielaiem  noslram  ipsa  pro  nobis  dies  sollicita 
depellil.  Sed  sollicitudo,  ut  arbitror,  proprius  estho- 
minis  aflTectus  :  hanc  enim  excitat  aut  curae,  aut  me- 
tus,  aut  doloris  anxietas.  Dies' vero  cursus  est  tem- 


anibiguitate  suscipitur ,  quod  penltus  repellit  a  n(^ 
bis,  utconsuns  pOiius  fides  t^eilneatui* ;  qnia  noh  sl6- 
ut  in  rebus  cseieris,  peccatum  sit  686  P^P^raih 
judicasse ;  sed  (d)  in  his  rebus  tantuinitiodo  de  Deo 
judicium,  initium  esse  sit  criininis. 

15.  Infidelitas  quale  et  quantum  peccatum.  Frtittra 
alios  corrigit  noncorrectut.  — Quid  aulem  MesfestU" 
cam  in  oculo  frairis  tui,  ei  trabem  in  ocnld  tuo  noh 
videSf  et  reliqua  (Ibid.  3)  ?  In  conseqUentibus  d«)CU{(, 
solam  in  Spiritum  blasphemfain  extra  veniam  f\>tll- 
ram,  cxteris  omnibus  Deo  indulgentiam  largiente. 
Pece.tium  autcm  in  Spirituin  esi ,  Deo  virtutis  po- 
tesiaiem  negare,  ei  Christo  substantlam  adlmero 
xiernitatis  :  per  quem,  quia  in  honifnem  Dens  vcnlt. 


poris  :  et  sula  (b)  providentiam  consecuta  solliciiudi-  1)  homo  rursum  fiet  in  Deum.  Ergoquantum  inter  fes- 
nis  recipinnl  affecium.  Con^tituetur  ergo  dics  esse  lucam  et  trabem  discriminis  est,  tantum  osiendit 
animal,  quod  et  caveat,  et  prospiciat,  et  curct ;  cui  peccaium  in  Splritum  condiiionem  Cttielrorum  cri- 
et  maiitia  propria  sufflciat,  iieque  extriiisccus  acci-  niinnm  excedere  :  ut  cutn  infideles  delicta  corpoHs 
denti  sit  cuinulanda  peocato.  Sed  natuira  rei  non  ca-      aliis  exprobrent,  onus  peccati  (e)  quo  de  promissls 


(a)  (n  septem  mss.fjrni  judici  :   lectio  non  sper- 
rtda,   ut  ignis  judex  dicatur  quasi  ignis  vindex. 


nertdi o   -  . .         -       .... 

Atiam  lamen  confirmal  tract.  nsal.  xin,  imm.  1 1 ,  ubi 
inuliles  et  inftHctuotos  igni  judicii  depntnlos  legimus. 

(6)  Kdili,sof«pro»td<?nlifl:Ca8tiganlUrexrass.  Rom., 
Colh.  eX  Carii.  Provideniiam  aolein  vocat  Hilarius 
providendi  ac  pruspiciendi  facnlUilcm. 

(c)  lia  mss.  poiiores,  idesi,  tolum  hoc  spiritaliter 
dictnm  eM.  Alii  Tero  cum  vulgatis ,  tub  dicii  coslet' 
tit  tifmficmlitL» 


(d)  Par.  inrebus^  omisso  pronomine  his,  quospon- 
siones  Dei  indicanlur.  Mox.  apud  Bad.,  Er.  ct  Llps. 
initum,  uhi  in  aliis  tibris  reciius,  InffCtim. 

(e)  Apiid  Par.  quod  promissis.  iuserM  hic  totnmHi- 
lani  argumenium,quod  non  per  se  omnibns  salisap- 
paret,  pnucis  perstringere.  Sic  eniin  ralfocinalur : 
Qiii  de  promi^sis  Dei  ambigit,  amhigit  se  evasnrum 
in  Denm.  Circa  hoc  inceitus,  non  credit  Christnm 
Dcum  ;  siquidem  ad  lioc,  curo  esset  Deus,  factus  efit 
homo,  ut  homo  fieret  Deus.  Qui  anteia  CMstum 


951 


SANGTI  HlLARIl  EPISGOPI 


952 


Dei  arabiganl,  iii  se  ante  non  viieanl,  (a)  infidelilaiis  A  gentilis,  aut  pro  bapiismi  conservatione  »erpentcni 

veneni  haereiici  pwesiilurus  ?  Consummavil  deinde 
omnia  bonilalis  exemplo,  universos  amoris  muloi 
pace  conjungens  :  in  eo  iegis  et  prophelarum  man- 
daia  consiituens,  ut  universorum  in  nns  bonitatera 
optanles,  ipsi  omnibus  boni  simus. 

5.  Via  cceli  a  paucis  Irita,  et  e  contra.  —  Intrate  per 
angustam  portnm.  Quam  taia  et  tpaliosa  via^  qum  ducil 
ad  perditionem  !  Arduum  iii  coelum  iter  hominis  est, 
et  aditus  angusius  nc  lenuis  :  cxlerum  perdilionis 
via  lata  esl.  Ilanc  plures  oblinent,  iliam  porro  pauci 
inveniunt.  Paucis  enim  damna  rerum  praescDtium 
carasunt ;  quibus  cupiditates  el  animi  vincere  ei  cor- 
poris  frangere,  el  exposiia  lolis  saeculi  viribus  illecc- 


trabe  in  oculo  tamquam  in  mentis  acie  insidenie 
Fit  enim  sxpe,  ut  assumamus  nobis  arguendi  alios 
auctoritatem,  sine  ullo  proprise  emendalionis  exein- 
plo  ;  ei  medendae  cncciialis  alienae  jaciantiam  prse- 
feramus,  ipsi  in  tenebris  corrupii  luminis  constiluti : 
cum  difGcile  quemquamsit  prxsinre  (b)  qtiod  egeat,  et 
optimuiu  sit  exemplo  poliusdocere  qnam  diciis.  Cura 
erga  propriac  adhibenda  est  cxcilati  :  quta  ex  iiatura 
rerum  est,  non  prius  aliquem  purgandse  de  oculo 
fratris  feslucx  idoneum  eriici  posse  doclorem,  quain 
de  meniis  suae  lumine  trabem  pei  (idiae  gravantes  eje- 
cerit. 

CAPUT  VI. 


brarum  omnium  lenocinia  praeterire,  maximum  coe- 
De  margariiis  anleporcos,depseudopropheta,  de  domo  p  lesUsspei  lucrum  est.  Illis  aulem  quibus  solum  ho- 


adificata  supra  petram. 

\ .  Mysteria  Christi  caute  gentibus  et  hiereticii  ape- 
rienda.  —  Nolite  dare  sanctum  canibus,  neque  miseritis 
margaritas  vestras  ante  porcos,  et  reliqua  (Matth.  vii, 
6).  Praeceplis  ei  promissis  Dei  iiihil  preliosiiis  san- 
ctiusque  est,  quue  sanciiflcatis  nobis  immortaiitaiis 
thesaurum  largiuntur.  Horum  igitur  sacramenla  al- 
que  viriutes  neque  in  gentes  elTerre,  neque  cum  hae- 
reticis  conferre  permittimur.  Canes  eiiim,  de  obla- 
trandi  adversus  Deum  rabie,genles  suiit  nuncupata). 
Porcorum  vero  haereticis  est  nomen  :  quia  quamvis 
ungulae  bifidae  sini,  accepiam  tamen  Dei  cogniiionem 
oon  ruminandodisponunt.  Ergo  el  (c)  concorporatio- 
Dcm  Verbi  Dei,  etpassionis  mysterium,  etvirtuiem 


num  est  scortari,  comessari,  ambire,  iusolescere» 
faslidire,  odisse,  diripere,plurimusest  frequeoutum 
iter  tale  comiiatus. 

4.  Dei  servus  non  verbis,  sed  faciis  dignosdiuT.—}^i 
quia  paucorum  esset  viam  angustam  invenire,  frau- 
duleniiam  eoruin  qui  eam  se  quserere  mentirenlor 
exponit,  dicens  :  Attendite  a  puudoprophetis^  qw  ve- 
niunt  ad  vos  in  vestimentis  ovium,  etc.  (Ibid,^  15). 
Blandimenta  verborum  et  mansueludinis  simulatio- 
nem  adnionet  fructu  operalionis  expcudi  oportere : 
ut  non  qualcm  quis  se  verbis  referat,  sed  qiialem  se 
rebus  efTiciat  spectemus ;  quia  in  muliis  vestitu 
ovium  rabies  liipina  contegitur.  Ergo,  ut  spliiaeuvis, 
ui  tribuli  ficus  non  generant,  et  ut  iniqtiae  arbores 
resurreciionis  non  promiscue  tractare  nos  convenit,  C  utilia  poma  non  afferunt  (Ibid.,  16) :  ita  ne  in  istis 


Dequeimpehleincurioseque  proferre:  iie  ignorantiam 
nostram ,  si  perfectae  G97  scientiae  desil  instruciio, 
prolerant  atque  concuicent,  et  infirmitatem  in  Deo 
passionis  irrideant ;  conversiqiie  in  nos,  contradictio- 
num  aculeis  imperitiam  nostram  fidemque  disrum- 
pant. 

2.  Orationis  vis  contra  imperitiam.  Lex  caritatis. — 
Sed  in  his,  qiiae  ignorabiinus,  via  nobis  coiisequenda 
veritaiis  aperitur  :  quam  obtinere  in  sola  precuro 
mora  est.  Ut  igiiur  senliamus  credamusque  omnia, 
et  nullo  ambiguae  voluntJtis  differamur  incerto ; 
orandum  est,  quaerendum  est,  pulsandum  est  {Ibid,^ 
7) :  oratione  (d)  misericordiam,  inquisitione  profec- 
tum,  tenlamenio  aditum  reperturi.  Quin  etiam  ad 


quidein  consistere  docet  boni  operis  effectum ;  et 
idcirco  omnes  cogiioscendos  esse  de  fnictibus.  Re- 
gnum  enim  coelorum  sola  verborum  officia  non  obti- 
nent :  neque  qui  dixerit :  Domine,  698  ^<mitiie,  hs- 
res  iliius  erit  (76.,  2i).  Quid  enim  meriti  est  Domino 
dicere  Domine^  Domine?  Numquid  Doniinusnon  erii, 
liisi  fueril  dictus  a  nobis?  Et  quae  officii  sanctius  est 
nominis  nuncupatio  ;  cum  coelestis  regni  iter  obe- 
dieiitia  potius  voluntatis,  (e)  non  Dei  nuncupatio  re- 
pertura  sit  ? 

5.  Coelum  non  mirabilibus  sed  bonis  operibus  redditur. 
^MuUimihidicent  in  illa  die^  Domine  Domine.nonHe 
in  tuo  nomine  prophetavimus?  ei  reliqua  (/6.2i).  Etiara 
nunc  pseudoprophelarum  frauduientiam  el  hypocri- 


spem  obtinendi,  exemplo  humani  affectus  docemur.  ^  taruin  simulamenta  condemnat,  qui  gloriam  sibi  ex 

verbi  virtufe  pnrsumont,  in  doctrinae  prophetia,  et 
da^moniorum  fuga,et  istiusmodi  operum  virtutibus  : 
atque  hinc  sibi  regnuin  coelorum  polliceiitur.  Quasi 
vero  eorum  aliquid  proprium  sit,  quae  loquontur  aut 
faciunt,  et  non  omnia  virlus  Dei  invocata  perficiat: 

(c)  Bad.,  Er.  et  Lips.  incorporationem.  Alii  vero 
libri  concorporationem.  Corporationem  prologoio  psal* 
mos  n.  5,  6  etalibi  dicere  solet  ililarius. 

(d)  Ms.  Rom.  misericordia,  inquisitione  perfectum 
testamento  aditum  reperturi  ;  falsa  veri  spocie,  licct  in 
cxteris  etiam  exstet  miiericordia ,  inquisitione,  pro- 
fectUf  ac  dcinde  iii  diiobus  testamento. 

(e)  Editi  ,  quam  Dei :  relucuntibus  mss.  Rursoa 
parlicula  potius  cum  non  jungitur  inGra  c.  8»ii.  8. 


Nam  cum  nos  flliis  piscem  panenive  posceiitibus,  non 
serpentem  siiuus  aut  lapidem  reddituri ;  quanto  ma- 
gis  nobis  optimus  ac  praestantissimus  pater  Deus 
oranlibus  perfectse  fidei  inunera  largietur  (Ibid.,  9 
ei  seq.) ;  neque  sit  pro  vitae  cibo  lapidem  duritiae 

Deum  non  credit,  peccat  in  Spiritum  sanctum,  id  est 
in  Cliristi  divinitatem,  quod  peccalum  trabs  infide- 
litalis  esl  in   ocuio   mentis. 

(a)  Edili,  omissis  verbis  infidelitaiis  trabe^  subji- 
ciunt  m  oculo  utroque  :  restaiirantur  ex  mss.  in  quo- 
rum  nonnuUis  deesl  vox  infidelitatis. 

(b)  iii  excusis,  quod  exigat.  Meliiis  in  mss.  quod 
(vel  quo)  egeai.  Hoc  est  quod  scltolae  dicunt,  nemo  dut 
qttod  non  habet. 


953  COMMENTARIUS IN  MATTHi£UM.  CAP.  YII.  '  954 

cumdo€lrini£SCientiamlectio.afferat,  (a)dxmoniorum  A  erficere  quae  jussit,  et  credere  quae  spopondit.  Con« 


fugam  Cbristi  nomen  exagilet.  Dc  nostro  igilur  est 
beaia  illa  xlernitas  promerenda :  praestandiimquc  cst 
aliquid  ex  proprio«  ut  bonum  (6)velimus,  malum 
oinne  vitemus,  toioque  nffcctu  praiceptis  coelestibus 
oblemperemus  :  ac  t;ilibus  ofliciis  cogniti  Deo  simus, 
ngamusque  poiius  qUod  vult,  quam  (c)  quod  potest 
gloriemur  :  repudians  cos  ac  repellens,  quos  a  co- 
gnitione  sua  opera  iniquilatis  averterint. 

6.  Tentationum  progressus. — Omnii  ergo  qui  audit 
verba  mea,  et  facit^  similem  eum  cBtlimabo  viro  sa- 
pientif  qui  asdificavit  domum  suam  super  peiraniy  et 
reliqua  {Ibid,^  24).  Sensus  est  superioribus  jun- 
clus.  {d)  Objurgaus  enini  pseudoprophetarum  jactan- 
tium  et  hypocritarum  figuienta,  per    comparationis 


summaiis  igilur  omnibus,  turbx  mirabantur  doctri* 
nam  ejus ,  qua  se  non  Scribarum  et  Pharisaeorum 
more  docuisset  (Ibid.^  28  et  29).  In  verborum  enim 
virluiibus  effectus  potestatum  metiebantur. 

CAPUT  VII. 

De  leproso  quem  curavit,  de  puero  tribuni  paralytico^ 
•  de  socru  Petri,  de  plurimis  et  diversis  curis. 
i.  SensHS  allegoricus  nil  detrahit  iittaw  veritati, 
Lexjam  imitilis. —  Ei  descendente  eo  de  monte,  seeutm 
sunt  eum  turba:  multce.  Et  ecce  leprosus  quidam  ve- 
niens  adorabat  eum  dicens ,  Domine^  si  vis^  potes  me 
mundare,  et  reliqua  {Matth.  vui,  i  et  2).  In  exordio 
scrmonis  (j)  admonuimus,  ne  quis  forte  existimaret 


cxemplum  perfectae  in  se  fidei  hominem  exponit,  B  aliquid   rerum  gestarum  fidei  delrahendum,  si  res 


quod  is,  qui  verba  sua  et  audiat  et  facint,  super  pe- 
tran)  sit  xdificatus,  et  fundamenio  stabili  firmoque 
coui^istat,  {e)  cuinque  incidentium  tempestatum  iin- 
petu  non  posse  dissolvi ;  in  petra  se  ipsum  Do- 
niiiius  significans  ,  validum  acdificii  fundamenlum. 
(/)  Cum  autem  qui  ex  se  in  sublime  opus  excreverit, 
moveri  non  possit  vcl  pluviis,  vel  fluminibus,  vel 
vento  ;  in  pluviis,  biandarum  et  scnslm  illabentium 
voluptatum  illecebras  significat,  quibus  primum  a" 
des  rimis  patentibus  imniadescit :  posl  quas  torreii- 
tium  procursus,  id  est,  gravioruni  cupidiiatum  mo- 
tus  incurrit :  atque  exiude  tota  venlorum  vis  cir- 
cumflantium  {g)  dessevit,  universus  scilicet  diabolicae 
poteslatis  spirilus  inrerlur.  Sed   fundamento  petrae 


ipsas  profectus  rerum  coiisenuentium  continere  in  se 
docercmus.  Nihil  enim  veritati  detrahil,  imitationem 
veritas  consecuta.  Toto  igitiir  superiore  sormone 
Dominus  fidei  prxcepta  iradiderat,  legem  excesse- 
rat,  jam  inutilem  atquc  inefficacem  excedendo  signi- 
ficans.  Mandaturum  observantiam  excgerat ,  anlo 
promissoruin  suorum  spem  fidissimam  iinperaverat : 
quod  igitur  post  hxc  prinium  gesseril ,  contuen* 
duin  esl. 

2.  Legis  infirmitas  a  Christo  suppletur, —  Adest  le* 
prosus,  emuiidari  se  rogat,  purgatur  verbi  potes- 
tate  (k)  cum  tactu,  jubctnr  silere  (Ibid.,  5  eM),  sed 
lainen  osiendere  se  sacerdoti  ct  munus  quod  Moy- 
ses  in  leslimouium  fieri  pra^cepil  offcrre.  Curaiio  igi- 


boino  xdificalus 


insistet,  nec  nioveri  loco  suo  G  ^ur  (0  audientis  et  crcdenlis  turbx  et  cnm  Domino 


poterit.Stuitus  vero  baecaudiiadissimulans,  tamquam 
super  arcnani  opus  «'cdificaiionis  impenderit,  infide- 
liier  siai,  cito  pluviis  illabentibus  (h)  subluendus,  et 
flumiiiibus  propellendus,  et  ventis  differendus,  sc- 
cunduin  naturain  siiper  quas  a^dificatus  est  arena- 
rum,  cum  gravt  ruinae  sux  strage  solvendus  (Jbid.^ 
25). 

7.  Scopus  prcedictorum.  —  Atque  ita  superiorum 
(?)  comparationum  exemplo  Dominus  nos  volull,  et 

ia)  Sic  mss.  At  edili,  da^monia  Christi,  etc. 

(b)  In  aliquot  iitss.  malimus.  Ita  autem  vull  llila- 
riusde  nostro  promerendam  beaiiludinem,  ut  salulis 
nosira?  npus  Dei  esse  non  neget.  Etcompeteits,  iiiquit 
in  ps.  cxLii,  n.  i2  :  Illa  humance  verecundioe  profes- 
sioest,  ut  quod  per  Spiriium  Dei  in  terram  rectam  dc' 


de  monte  venicntis  iii  leproso  ostcndilur:  quae  vi- 
tiosa  labe  corporis  contaminata,  auditaque  regni  cce- 
lorum  praedicaiione  curari  se  n>g:il;  (m)  cuin  tactu 
corporis  visitatur,  Verbi  virtule  curalnr,  et  ut  salus 
haec  700  ^^^  offerrelnr  poiius,  qtiam  quaererelur, 
siientiuni  imperalur,  el  osl<?ndei  e  se  sacerdoiibtis  jube- 
lur :  ut  pracnuniiatus  in  legc  raciis  et  operibus  cer- 
natur ;  et  in  quo  lex  infirmabatur ,  in  eo*  (n)  verbi 
virtus  inlelligerelur :  pra;mium  quoque  recepiae  salu- 


Bad.,  Er.  ct  omncs  prope  niss.  desosviat. 


A9) 
mferalur. 

(h)  In  vulgaiis,  subruendus.  Veritis  in  mss.   sub^ 

luendus.  Non  eniin  donins  pluviisevertitur,  sed  evcr- 

sioni  praeparalnr.  Sic  lib.  ii  de  Tiin.  n.  22,  laudalur 

fundamentum  non  inundaiionibus  subluendum,  Et  in 


ducendus  sit^  id  non  meriii  esse  sni  arroget.  Tnm  n.  13,  D  ps.  Lxvni,  n.  5  :  Sunt  et  aquce  arenosam  domum  sub 
incriluni  cnni  gloria  Dei  praeclare  cnnciliat  his  ver-      tuentes. 


bis :  Hubuit  quidem  hoc  juslilia  verecuiidice  ut  quid  - 
quid  illud  sibi  beatitudinis  sperat,  id  j)ro  magnificentia 
Dei  potiuSy  quia  Deo  beata  et  cetema  et  bona  tribuere 
sit  dignum,  quam  pro  merito  suo'  posiulet,  Sed  tamen 
praferens  honorem  et  misericordtam  Dei,  merendi  quo^ 
que  id  per  se  non  exctusit  officium^Hc. 

(c)  Apud  Par.  quod  prodest.  liectius  in  aliis  libris 
quod  potesty  id  est,  de  potestate  Dei  graiis  et  abs- 
que  uilo  merilo  indnlia. 

(d)  In  plurtbus  tiiss.  subjurgans. 

le)  Ita  codex  Colb.  aliis  faveniibus.  At  Bad.,  Er. 
ct  Lips.  cnm  ali(|UOt  mss.  oiiiiiiunt  eumque^aiC  proxi- 
mum   verbum  consistat  :  moi(|ue  stibjiciuni   possit 

dissolvi Dominits  significat.  M;tliemu^ ,  quodque 

incidentium  tempestaium  impetunon  possit  dissolvi. 

(f)  Editiy  euin  awein,,*  iiioveri  non  posse. 


(i)  Edili  conlurbationum  exemplo  corriguntur  cx 
potioribus  mss. 

(;)  Puta  cap.  2 ,  num.  2. 

(k)  Editi,  coiitacium  jubeiur  silere.  Verbis  evange* 
licis,  tetigit  eum  dicenSy  Volo,  mundarey  magis  coii- 
grunntiiiss. 

(t)  Sic  inss  |-.otiores.  Alii  vero  libri,  obedientis,  ac 
post  verbum  venientis  adjicinnl  adoratio. 

(m)  In  vulgatis,  conrac/u.  Rectius  in  inss.  cum  tactu, 
Sic  eniin  et  leinptis  notatur  impertitac  sanitalis, 
quando  carnc  a  Vcrbo  assumpia  popidus  visiialus 
c$t,et  Yerbi  virtus  cum  corporis  taciu  jnngitur,quo- 
Miodo  superius  in  his,  purgatur  vtrbi  potestate  eum 
t^ctu. 

(n)  Vocabulum  verbi  abest  a  Bad.,  Er.,  Lips.  eC 
alitiuot  mss. 


955 


SANCTI  HILARII  BPISGOM 


1)5« 


lit,  qui  purgaius  est,  Deo  ofTeral  (a) ;  sed  ul  donum  A  efflcientia  eiiam  ruinrbrum  tmaginl  profleere  monS'* 
iilud  non  sit  ex  avibus,  sed  ul  iiomo  ipse  :i  sordibiis 
peccaii  corporis  emundauis,  in  sacrificium  Dei  trans- 
eai  {LevU,  xiv,  4) ;  qui;i  qiiod  Moyses  in  iege  prffice- 
perit,  lesiinionium  sii,  non  rfTcctus. 

5.  Tribunus,  princeps  gentium  crediiurarum.  — 
Posl  hcvc  autem  cum  inlroisset  Capharnnnmj  aecessitad 
€um  quidam  tribunus  rogans  eam,  et  dicent:  Puer  mem 
jacet  in  domo  parnlyticus^  etc.  (Matth.  Vli,  5  et  C). 
Sequilur  emuudatioiiem  lepr-osi,  paralyiici  piieri  cu- 
raiio.  Sed  quid  istud  est,  quod  non  dignum  se  iri- 
bunus  pueri  domiiius  profitelur  essc,  ut  Gliristus  do* 
miim  ejus  inlrocat,  pucruiu  videat,  ei  prxsciis  prixy 
Bcnti  opem  afTcrai ;  seque  habcrc  miliies,  juberc  quod 
velit,  et  in  poieslJte  posilo  parere  sibi  piurimos,  si- 


iratur,  quando  el  trlbuno  credeute,  701  ^^  puero 
salvato,  nec  lalis  in  hrael  ides  reperta  eal,  et  regni 
coelorum  consortium  cuin  Abraham  gentibus  destl- 
natur. 

Gi  Pelri  socrus  infideHUitii  alfectiB.  Peiru»  fidei  §1 
aposlolatus  princeps.  —  Cum  tenisset  Jeeus  in  domnm 
Petri,  vidit  socrum  ejus  jaeentem  et  febricitanlem ,  et 
reiiqui  (Ibid.  44).  In  socru  Petri ,  vitiosa  infldeli- 
taii^  sesiiiiiaiur  afTectio,  cul  adjacet  liberlas  voiun- 
tatis,  qiiae  nos  quadain  sibi  conjugii  societate  eon* 
juiigii.  Ergo  iiigressu  Domiiii,  (d)  in  Petri  donio,  Id 
esl,  in  corpore  curatur  iiifideiitas  peccatohihi  calore 
exffistuans,  et  vilioriim  apgra  dominatu.  Mox  deiiide 
sunata  ,  ofncii  fumulatu  miiiistrat.  NaM  primus  crc^ 


mililer  ei  Domlnum  ciiratioiiem  verbo  posse  prac-  B  didit,  et  (e)  apo^lolalus  est  prinoeps  r  el  qiiod  in  eo 


sture?  De  tribuno  posuisse  me  satis  sit,  prliiclpem  esse 
geiitium  cn;dilurarum.  Quis  hic  priiiceps  sit  cui  sub^ 
jecii  sunt  plures,  Mui  volet  scire,  Moysi  in  Deuiero* 
noinio  caniicuih  (Deui.  xxxii^,  ct  Salomonis  libruirt 
Ecclesiasiicum,  ubi  de  dispersione  gentium  quaedam 
locuii  suiit,  legaf.nobis  tahium  de  puero  tracla- 
tus  sit. 

4.  Gentium  salui  ex  fide.  —  Succedit  deinde  in 
boc  puero  post  paralysis  suuitalem  (b)  curationi  po* 
puli  de  monte  descendeniis ,  salus  gentium.  Jacebat 
enim  piier  dissoiuius  in  domo  humiil ,  corrupiibili^ 
etiiigressu  ejus,  ciijus  lameiiefeus  erat,  Saivatoria 
indigtia.  Et  tribunus  scit  puerum  verbo  posse  sanarit 
quia  salus  geiitium  omnis  cx  fide  esi»  et  iii  pra^ceptis 


aiite  laiiguebat,  Dei  verbo  invalesceiis  (/)  minlsierio 
tamquam  publicie  aaluils  opcratuni  esi.  Recte  suiem 
haiic  ex  socru  Peiri  simiiitudinem  ad  afTeCtioiiefn  \n* 
fidolituiis  aptari,  loco  qui  de  nurti  et  socru  eonse- 
quitur  iraciabiihus  (Cap.  iO^  n.  18).  Noiic  aulem 
ideo  infidelitaiis  socrus  Petri  nuncupaiiitur^  quia  us- 
que  dum  credidit,  voluntaiis  suus  aerviiio  deline* 
batur. 

7.  CArtsriii  panione  $un  in/lrrniroles  nestra$  eanaeit. 
—  Vespere  autem  faeio  obtulerunt  ei  muttoe  deemoniu 
habenies :  et  ejidebai  spiritus  immundos,  etc.  (Ibid. 
16).  Curaiionem  promilciiain  lioris  vesperllhis,  con- 
cursu  eoruin  quos  posl  passioiiem  docuit  recognos- 
ciinus  :  omniuin  peccata  dimiitens,  omniuin  ififirmi- 


Domlui  viia  est  uiiiversr^rum.  Igitur  Jncentea  in  sne-  G  laies  aufcrens,  el  malarum  voliJi|jiialttm  insidentitiin 


culo,  et  {leccDtorum  inorbis  dissolutae  genies  existl- 
niaiidas  sunt :  omnibus  undique  arlubus  fluidis,  el  ad 
conriisieiidi  olficiuiii  ingredieodique  corruptis.  Qua- 
runi  salutissacramentum  in  iribuni  ptiero  expleturi 
non  tamen  ingressuro  domum  Chrisio.  Licet  enim  in 
sa^culo  demoratus  sii,  vitia  taineii  aaeculi  et  peccaia 
noii  adiit. 

5.  Tribunus  non  erat  de  gentibus  —  Miratus  deiiide 
fidein  ait,  iVon  tftveni  tantam  fidem  in  lirael  (ILid. 
iO).  (c)  Non  eral  tribunus  isie  de  gentibus :  et  quo- 
modo  In  Israel  fides  talis  iion  est  repena ;  ciim  qui 
crederet  osset  Israelita?  Sed  ut  siniilitudinein  futuri 
lixc  ipsa  veritas  aeniulareiur;  idcirco  verbi  ratio  sub- 
jecta  est,  lantaiii  flilem,  quaoia  gentium  est,  in  Israel 


inceiitiva  depeliens,  passione  corporis  sui,  secutidom 
prophctaruin  dicla,  iiifinnitates  bumanse  imbecilti- 
tatis  absorbens  (Ibid.  i7). 

8.  Otia  ratione  hmc  espUcanda.  —  Videns  autem 
Jesus  turbas  mulias  circum  se^  jutsit  diseiputos  vnos  he 
trans  fretum,  Ei  accedens  ad  eum  quidam  Scriba  «/, 
Mugisler^  sequar  te  quocumque  ieris,  el  rcliifua  (IHd. 
18  6/19)  Muita  incurruut,  quse  aensum  communeni 
movere  possunt.  (g)  Atqne  nun  noa  intelligcntiam 
fingimus,  S(  d  gesta  ipsa  inleliigentiatn  nobis  imper- 
tiuntur.  Neque  ciiitii  res  intelligenti;e,  sed  rei  intel* 
ligehtia  subsecundat.  Turb:e  piures  Buiiti  el  ire  irant 
rreiuin  Dominus  discipulis  praeclpit.  Non  existimo 
cadere  iii  Salvatoris  l)Ohitateni ,  lii  circumcursanies 


non  reperieiidam,  etcum  Abraliam  et  Isaac  ct  Jacob  D  relimiuere  voluerit,  et  secretum  quoddam  (h)  iiu- 
in  regno  coelorum  ex  ultimis  gentihus  qufeturos  pertieiidic  saluiis  eligere*  Delndc  consequiiur  Scriba, 
{Ibid.  1i).  Perrecta  qtiidem  esi  ih  piiero  secuOdum  dicens  magistrum  se  quocumque  ierit  secuiurum  : 
credeiitis  Udem  veritas  saniiatis  :  sed  praesentium      aed  nihil  a  Scriba  dictum  ractumve  legitur,  qood  pos- 


(a)  Supplenduin  hic  jubetur,  Tum  particula  sed 
apuu  Par.  perperam  expuncla  est. 

(b)  Lips.  et  i*ar.  ctirario  poputi :  prave.  Planius 
hxc  iia  diceres  :  Piipuli  de  moiite  desceiideniis  cnra- 
tioni  in  leproso  signifioat»  succedit  saliis  geniium 
prdtifigurata  in  piiero  post  paralysis  s.initateui.  Qiiam- 
quam  de  iiostro  reposiiinius  paralysiSf  maxiuie  ctim 
iii  ms.  Tur.  exsiet  parafyiicis ,  ubi  in  cditis  et  aliis 
scriptis  habetur  parulyiici, 

(c)  Beccensis  codex  ,  nam  erat :  non  sibi  constal, 
diim  iiroxinle  subjiciti  cum  crederetf  quia  esset 
Israelita^ 


(d)  Editi,  tn  Petri  i^omiim,  id  est,  corpus. 

(e)  Rom.  ms.  apostohtu.  Hilaril  mentem  illostmt 
lllud  Innocentii  episi.  ad  Yiciriciiim  dicentis  de  Pc- 
tro,  per  quem  ei  apostolatns  ei  epiteopiaus  in  Christo 
ccepit  exordium. 

(f)  M^s.  Carn.i  Colb.,  Vatic.  etRom.  ministeriu... 
opifaius  est. 

(g)  Lip<i.  et  Par.  af  non  itos,  Bad.  et  Er.  ad  fa« 
nou  nos :  refragantibus  mss. 

,.  (h)  Bad«  et  Kr.  imperandie  mUuis^ 


^7  COMMtNTABlUS  IN  MAtTHiEtJfll.  CAP.  VIII.  9r>8 

sc(  ofleiidere^  Doniiiius  re«poii(iit,  vulplbus  eftte  fo-  A  capul  Deus  bU,  hon  t*eperire  in  quos  collocain  t)ei 


veas,  e(  ooBJi  voliicrihus  iiidoe  quicsfiendi,  flllo  uUieM 
hominis,  quo  reclinet  caput  suum,  locum  esso  nuU 
luni  (Ibid.  20)»  Et  disciiiuium  postuiatse,  d»rl  sibi 
teinpiis  palris  sepuliendi :  boc  iiegaiuni,  e(  pii  atque 
buiitanl  onicii  velitam  rciigioneni  {Ibid.  Sl  ef  2i). 
Ergo  rerum  (antaruin,  e(  tam  diversaruin  ralio  pro- 
roeiida  est :  atque  iiai  u(  sccuiidum  coiAinciKein  re- 
ruin  ordinem,  e(  gravigsimas  veritatis  ipsius  causas, 
inlerioris  sigiiiflcanii»  intelligentia  explicetur. 

70S  ^'  Fidelium  eleclioniB  lypHi.  Ecclcsiee  novis» 
—  Di^cipuloruin  nomen  non  in  duodcciin  (aittum 
Apostolis  versari  existini.induin  est.  Nam  prjetcr 
Apostolos,  plures  fuisse  discipulos  legimus.  Cx  omni 
igiiur  (urba  i(u:bdain  fii^ri  (a)  jul)etur  electio  :  eorttnl 


coguitione  r(M|uicscat :  invitalis  oniiiibus  tit  in  nuYcni, 
ita  in  Ecdcsiam;  paiicis  luelu  niaris,  iJ  cst  sjcciili, 
secuturis. 

H.  Patri  infidcli  anjus  in  filium  fidelem.  —  Adest 
post  hsDc  discipulus,  noii  inlerrogans  an  sequalur 
(jam  cnim  sequi  oporlere  se  credidit),  sed  pennidi 
sibi  orans  sepelire  patrem.  Acccpimus  in  dominicoD 
oralionis  exordio  ,  ita  primum  prccnniliim  :  Paler 
nosler  qni  es  In  coelis  (Maitli.  vi,  0).  Krgo  quia  cre- 
dcntis  in  discipulo  populi  persona  cs(,  admonetur  ul 
nicininerii  quod  pater  sibi  (d)  vivUs  iii  coelis  est.  Sc- 
qui  nutein  703  ^ominuin  jubcdir,  quia  et  volebat, 
ila  iit  nlorlui  inortuiim  sepclian(.  Sed  niillum  arbi« 
(ror  oniciuin  exspeciaii  a  moriu's  posse.  Qiioinodo 


scilicel,  qui  Dominum  |)er  rnnUa  sacculi  hujus  pcri- B  ergo  moKui  mortuos  humabuni?  Primuin  igidir  os 


cula  et  jacta(iones  essent  secnturi.  Ectles>ia  enim 
inslar  est  navis»  et  pluriniis  locis  ita  nunrnpnta  est : 
quae  diversisdiUii  gencris  et  gentis  (b)  vectore  sus* 
ceplOi  subjecta  est  omnibiis  et  vcntorum  fladbus  et 
maris  motibus.  Atquie  ita  illa  ct  sacculi  et  immundo* 
nun  spiriiuum  vcxatur  incursibus.  Proposids  eiilm 
periculoruin  oinnium  moiibus,  Christi  navem,  id  est, 
Ecclesism  introimus  :  icientcs  nos  niari  v^ntoque 
jacundosi  Ut  igitur  ordo  typic.-e  ftlgniflcautioi  cohte- 
reret,  poiieetqiie  lnlelligi  rideliiim  portio  consceh^ 
dentium  navein ,  et  infldelium  turba  residentlnin ; 
Scrib;e  et  discipuli  pOrsona  subjungitur. 

iO.  Scriba  dacter  le^is^  infidelei  adumbrat.  Vuipe$\ 
pseudoprdphetas.  Volncres  eceii ,  damonts.  Capni 
Christi  Deus.  OmAes  in  Eecleiiam  invitati.  —  Et  qui-  C 
dem  Scriba,  qui  est  unns  ex  docloribus  Icgis,  an  sit 
secuiunis  interrogat.  Quasl  vero  lege  noii  liUnc  esse 
Chrisdim,  qiiem  sequi  esset  0(110«  continereiur.  Igi- 
tur  infldelilatis  afTectum  sub  diffidentia  intet-roga- 
tionis  expressit :  qula  fldei  assumpdo  n|^n  interro-^ 
ganda  est,  sed  sequenda.  Ut  autein  eadem  interro^ 
gatio  infideliiatis  esset  punita  jiidicio;  Domirtus 
res|K)iidit,  vulpes  habere  foveas,  et  volucres  cceli  nl- 
doB  quibus  reqniescant,  hominis  au(em  filium  non 
hnhere  uhi  caput  suuin  reclinet.  (e)  Vulpes  est  anl- 
mal  insidiosuin ,  circa  domorum  se  occnlens  foveas, 
et  domeslicis  avibds  insidians  :  atque  hoc  nomin^ 
pseudoprophelas  nuncupari  aliquot  locis  legimus. 
Volucres  :)utem  CGcIi  saepe  numero  immundos  spirituii 


teiidit,  perrcciam  in  ^e  ndcin  nulla  sxcularis  in  alie- 
t\\tii  orncii  religione  essc  devinctam  :  deinde  inter 
fiiielem  filium  pa(rcmque  infidelem  jus  p.i(erni  no- 
minis  noii  rermqui.  Non  igilur  obsei|iiium  Iiumandi 
pairis  negnvit :  sed  addendo,  Dimitle  mortuos  sepelire 
morhios  iuos,  adiunnnit  non  admisceri  memoriis  sanc- 
torum  mortuos  inrideles :  inrirtuos  :iu(eiii  e(iam  eos 
csse,  qUi  cXira  Deiini  vivan(.  E(  idcirco  mulua  mor- 
tuis  officia  relinquenda,  ut  moriui  sepeliaiiiur  a  mor- 
tuis  :  quia  per  Dei  fideni  vivos  vivo  opor(ea(  ad- 
haererfe. 

CAPUT  \III. 
De  discipulis  in  navi  excitaniibns  Jesum^  de  dnobus 

domoniacis  in  terra  Gerasenorum^  de  parolytico  eu* 

rato  el  lectum  anferenle, 

i.  Christns  quando  et  quanto  periculo  dormiat  in 
nobis.  —  Ei  ascendente  eo  in  naviculam,  secuti  sunl 
eum  discipuH.  Et  ecee  tempestai  niagna  facta  est  in 
•iiflH,  et  reliqua  (Matth.  vili,  «3  et  seqq,).  Navem 
discipulis  inirogressis  tertipestas  orilur,  niare  com- 
moveiur,  navigantes  lurbaniur.  Ipse  vero  somno  con- 
sopitus  (e)  liinemium  me(u  cxcilaiur,  oralur  u(  opcm 
affbrat.  El  increpids  iis  quod  modicae  essent  fidei, 
vertto  el  mnri  lrahquilliia(em  imperavit,  (f)  cnm  ad- 
niiratione  hominum  pr;ecep(is  ejus  veiKum  et  mare 
obedissc.  Igilulr  secundUrti  h;cc  ecclcsix,  intra  qiiag 
verbnm  Dci  non  vigilaverit,  uaufra^aR  sunt :  non  quod 
Chrisius  in  soniniim  relaxctur ,  sed  i|uod  ^omno  nos- 


cognominart  didicimus.  Dei  ergo  filius  paiicitatem  ^  tro  consnpia(ur  irt  nobis.  Maxime  a4iiem  illud  accidit, 

ut  a  Deo  (g)  praecipne  in  periculi  mclu  et  vexntione 
speremiis.  Aiqiie  uiinam  vel  spes  sera  conflilai  scsc 
periciilnm  posse  evadere,  Chrisii  (h)  intra  se  virtuto 
vigilante.  Perpetnam  aulem  nobis  objurgationis  ru.t» 
recordalionem  relic|uil,  dicens:  Modica^  fidei,  quid  /i- 
midi  eslis  (Ibid.  26)?  metum  sciiicet  nioiuum  saecu- 


sequeniium  contnens,  et  dnctore  legis  difndeiKe  an 
seqnerctur  ipsum,  exprohrat  pseudoproplieiis  esse 
fovens,  e(  immundis  spiritibus  nidosquiescendi;  quod 
extra  navcin  relicti,  id  es(,  extra  Eccleslam  posiii, 
efTccti  sin(  iucolatus  pseudoprophetarum,  e(  habi(a« 
tio  dxmonum  :  filium  autem  hominis,  se  scillcet  ciii 

(a)  In  viilgatis,  videtur.  At  in  mss.  jubetnr^  quo* 
modo  ct  in  sacro  texlu,  jussit  discipulos  suos  iretrtm 
fretum, 

(b)  Hic  ut  infra  c.  21,  n.  2,  vector  passive  sumilur» 

(c)  Mss.  summo  consensu,  vulpis, 

(d)  Editi,  unus  in  ccelis  tst,  Reciins  m<»s.  nrtrt, 
puia  loci)  niorlui  :  et  hoc,  jiita  per  Dei  fidem  vimk 
vivo  oporuui  adhdcrert,  ut  inira  subjici(ur« 


(e)  Carnutensis  codex  curti  uno  Colb.  compositus. 

(f)  lllud,  eum  admiratione  hominum,  eunidem  vim 
bauel  ac,  mirantibus  lioininibns. 

(g)  Lntinio  conjectanU  Icgendum  esse  praeidiunk 
noii  sufrragan(ur  mss. 

(h)  Vnlgati ,  intra  nos  servitute  viyilante :  corrn 
guntur  auctorilaie  m&a. 


959 


SANGTI  HILARII  EPISCOPI 


960 


larium,  cum  quibus  (a)  Gbristi  fides  vigilet,  nullum  A  praesenti»  infestam.  Igitur  utesset  in  rebns  gerendis 


esse  oportere. 

2.  Ditcipuli  eur  jam  hominet ,  non  ditcipuU  dican" 
tur.  —  Goniiequilur  deindc  hominum  adniiruiio  di- 
cenlium:  Qualit  hic  homo  est,  quod  venti  et  mare  obe- 
diunt  ei  {Ibid.  27)?  Non  discipulorum  bic  sermo, 
sed  gentium  est.  Nam  cum  superius  et  discipulos 
tanlum  nayeni  introisse,  et  a  discipulis  lanlum  exci- 
tatum  essc  dixissel;  nunc  admiraios  esse  homines 
significat,  (b)  hominibus  bominem  704  ^^  ^P^^  ^^' 
miraiione  diccntibus.  Qua  nominum  cunversione  in- 
lelligitur,  omnia  opera  Gbrisli,  omnesque  ejus  vir- 
lules  ut  Dei  esse  laudandas  :  quia  piaculi  geulilis 
miserrimiqne  erroris  slultiliam  demoasirat ,  quod 
eum  ex  luimilitate  passionis  hominem  polius  nuncu- 
pent,  quam  ex  virtulibus  Deum. 

5.  Et  cum  venisset  trans  fretum  %n  regionem  Gerase- 
norum,  occurrerunt  ei  duo  hominet  deemoma  habentet 
de  monumentit  exeunles ,  periculosi  nimis,  et  reliqua 
(Ibid.  28).  Duum  honiinum  occursus ,  dxmonum  in 
duos  bomines  longa  possessio,  ei  pericuiosa  trans- 
euntibus  via,  tt  transrugiendi  in  porcos  deprecatio, 
et  purgatis  liominibus  grogis  ipsius  per  prxceps  in 
mnre  casus,  dehinc  pastorum  in  oppidum  fuga ,  po- 
puli  de  civitate  progressus,  et  ne  urbcm  Dominus 
adiret  lcgatio,  el  reditus  ejus  in  patriam,  et  iilic  pa- 
ralytici  in  lecto  jacentis  oblatio ,  et  (c)  pro  fldei  me- 
rito  in  tempore  ipso  peccalorum  remissio ,  et  niur- 
mur  Scribarum,  et  virlutis  conlcssio,  et  paralylici 
eliam  sul)  onere  lecluli  indonium  reditus,  et  homi- 
num  admiratio,  hanc  iiabent  causam. 

4.  Da*mones  e  gemibus  expulsi  hanreticos  oblinenl, 
Christus  a  Judoeis  repudialus  abit  ad  gentes.  —  lu 
exordio  generis  humani  in  tres  fuit  humani  generis 
divisio,  Noe  scilicel  fllios,  ex  quibus  secundum  pro- 
phetiam  Gcnesis,  Scin  in  possessionem  Dei  delectus 
est.  Extra  urbeni  auicni,  id  est ,  extra  legis  et  pro- 
phelarum  syuagogam  ,  duos  bomines  in  monumenlis 
dscmones  detincbanl  :  duarum  scilicet  genthum  ori- 
gines  intra  derunctorum  sedesctmortuorum  reliquias 
obsederant,   efflcientes  prxtereuntibus  viam  vilx 


futuri  plena  meditatio,  venienti  Domino  duo  homi- 
nes  occurrunt :  ut  occursu  eorum,  concurrentiQm  ad 
salutem  volunUs  indicaretur.  Sed  in  liomiuibas  dae- 
moncs  proclamant,  cur  sedem  invideat,  cur  ante  ju- 
dicii  (empus  infestet.  Adjacebat  etiam  eis  duobos 
gentium  populis  plebs  (d)  ex  Sem  genere  Saddacaeo- 
ruin,  quorum  hseresis  ex  Judaeis  negatae  resurreetio- 
nis  piaculuin  csi.  Videnles  igiiur  dsmoncs,  non  sibi 
jani  locum  in  genlibus  derelinqui ,  ui  patialur  habi- 
lare  se  in  haereiicis  deprecantur  :  quibus  occupatis, 
totus  in  marc  impetu  rapido  per  praeceps  grex  coac- 
tus  est :  in  cupiditaiein  scilicet  {e)  sa^cularem  dxmo- 
num  pra:cipitantnr  inslinciu,  in  aquis  mollis ,  id  esl, 
cum  reliquarum  geniium  705  infldirlitate  moriluri. 
B  At(|ue  eliam  in  hociypica  ratio  servata  est,  ut  non  salis 
esset  dixisse  prxcipiiatos  in  inare,  nisi  eiiam  addere- 
tur,  Et  mortui  suM  in  aquit  multit,  Quorom  priocipes 
aique  pastores  rcrum  lalium  adroiratione  lorbaii  ad 
urbcm  veniuni,  ei  quae  gesta  suni  nuniianl  {Ibid.  31, 
55)*  Urbs  illa  Judaici  populi  babct  speciem,  {f)  qo» 
Ghnbii  operibus  audilis  ,  Doniino  suo  obviam  pergil, 
prohibens  ne  fincs  siios  urbemque  contingerel ;  neqoe 
enim  Evangelia  {g)  lex  recipit  :  a  qua  repudialus,  in 
civiiaiem  suam  reveriilur  {Matth.  ix,  1).  {k)  Deo  ci- 
vitas  fidclium  plebs  est.  In  hanc  igitur  naviy  id  est 
(i)  Ecclcsia,  vectus  introiit. 

f),  Adam  obiinuii  veniam,  —  Jamque  in  paralytico 
geniium  universiias  offeriur  medcnda.  Sed  et  ciira- 
tionis  ipsius  verba  sunt  contuenda.  Non  dicitiir  para- 
G  lytico,  Sanus  esto ;  non  diciiur,  Surge  el  ambula ; 
sed  dicilur,  Constant  esto  fili,  remissa  sunt  tibi  peccata 
tua  {Ibid,  2).  In  Adam  uno  peccata  universis  gtn- 
libus  remitluntur.  Hic  itaque  Angelis  minislranlibos 
curandus  offcrlur,  hic  flliiis  nuncupalur,  (j)  qoia  prt- 
mum  Dei  opus  esl  :  huic  remiuuntur  anims  peccaii, 
et  indulgeniia  primae  Iransgressionis  ex  venia  esi. 
Non  enini  paralyiicum  pcccasse  aliquid  accepimos  : 
cum  privsertim  nlio  in  loco  idem  Domiiius  dixerit. 
c;ccilatem  a  nalivilalc  n(m  ex  peccato  aut  proprio 
aut  paierno  fuisse  contraciani  (Soan,  ix ,  3). 


(a)  Sex  mss.  C/irts(us  vigiiet :  non  alio  sensii,  cum 
secundum  fidem  nostram  aui  vlgilantem  aut  dormien- 
tem,  el  Deiis  el  Ghrislus  iu  nobis  vigilent  el  dormianl, 
ui  exponitur  in  psil.  cxx,  n.  9.  Rectius  tamen  in  ]) 
aliis  libris  exprin.iiur  fidei  vocabuluni  propler  verba 
modkw  fidei. 

{b)  Yocem  hominibus  in  vnlgalis  omissam  revoca- 
inus  cx  mss.  relinenics  simui  subsequenlem ,  scil. 
hominem,  qiiamvis  in  his  desit. 

(c)  Abest  pro  fidei  merito  a  tribus  mss. 

{d)  In  aliquot  inss.  ex  genere,  omisso  vocabulo 
Sem,  qiiod  omniiio  ciim  aliis  librii  relinendum.  Vult 
quippe  Ililarius,  geniium  infidclitaii  proximam  esse 
h:vrcsini,  inaxiine  qu;c  resurreclionciii  negai,  quas 
populi  Dei,  scii  generis  Sem  porlitmem  corrupit.  His 
porro  explanat  illud,  Erat  autem  non  longe  ab  illit 
^diiobus  (kcmoniacis)  grex  multorum  porcorum  :  ubi 
III  porcis  l)a.Telicos  inlclligil  hic  et  infra,  ul  cl  supe- 
riuscap.  6,  n.  i. 

(e)  EiHii,  swcularium  :  refrnganlibus  mss.  cum 
quibus   deinde    inalumus  prcecipitantur..,  moriturif 


nimirum  baerciici,  quam  cum  vulgatis  prwdjntatwr,.. 
moriturus. 

(f)  Iti  volgalis,  qui.  Melius  in  mss.  quce,  scil.  urbs. 
Unde  el  niox  legiiur  a  qua,  non  a  quo. 

(g)  In  pluribus  mss.  dcsidcraiur  tex;  qoo  nomine 
suppresso,  verbnm  recipit  ad  Judaicum  populuoi  re- 
ferre  licerct.  Horum  loco  apud  Bad.  exstu,  evangc- 
lica  leA  prascepit  :  apnd  Er.  Evangeiiea  tex  preeeipit : 
apud  Lips.  evangelicam  legem  percemt, 

(h)  Edili,  Dei  eivitas  :  non  suffragantibos  mss. 
quorum  Ires  mox  subjiciont,  in  hanc  igitur  sedem 
navi,  elc. 

(i)  Sic  plures  mss.  ut  eiiam  conjecubat  Laiinius. 
At  edili,  id  est  Ecclesiam.  Hanc  aulem  pliirimis  locis 
navim  nuncupaii  ipse  Hilarius  superiori  capite  o.  9, 
observal. 

(j)  In  vnlgaiis ,  qui,  Reclius  in  potioribus  ross. 
quia  :  qua  pariicnla  reddiliir  raiio  cur  Adain  dicalor 
lilius  Dei,  ad  imitalionem  scilicel  Loca;  iii,  58,  ubi 
ait,  Qfii  (uit  Henos,  aui  fuit  Seth,  aui  fuit  Adam,  qm 
fuit  Dei.  Paulo  ante  Bad.,  Er.  et  Lips.  com  aliqool 


961  GOMMBNTARIUS  IN  MATTIfi£UM.  GAP.  IX.  Ul 

6.  Chrislume$seDeum,-^{a)  Veriiatis  dcindcordo  A  credelur?);  alioquin  laus  dc  uno  liomine,  non  de 
ftuccciiit  in  gestis,  quamvis  fuiuri  species  cxpleaiur     pluribus  cxsiitisset 


in  diciis.  Movet  Scribas  remissum  ab  homine  pecca* 
tum  {Maiih,  ix,  5) :  homiiiem  enim  tantum  in  Jesu 
Christo  contuebantur.  Et  remissum  est  (b)  .ib  eo, 
quod  lex  laxare  non  poterat;  fides  enim  sola  jusiifl- 
cai.  Dcinde  murmurationem  eonim  Dominus  in- 
trospicit,  (c)  diciiqtic  facile  esse  filio  hominis  iii  terra 
peccata  dimiltere  (Ibid.  4  et  b)»  Verum  enim  nemo 
potest  dimillere  peccata,  nisi  solus  Deus  :  ergo  qui 
remitiit  Deus  est.  Quia  nemo  remillit  iiisi  Deus,  Deiis 
in  homine  manens  curalionem  homini  pricstabai  :  et 
nulla  ei  agendi  ei  lorjueiidi  erat  difficullas,  cui  subest 
lotum  posse  quod  loquiiur. 
7.   Paralyiici  curadone  quam  mulia  doceantur.  ^ 


sed  delati  Deo  lionoris  hiiic 
causa  est,  quod  potestas  hominibus  (f)  ac  via  dala 
sii  per  verbum  ejus,  et  peccatorum  remissionis,  et 
eorporum  resurrectionis,  et  reversionis  in  coehim. 

CAPUTIX. 

De  Matthwo  publieano^  de  PhariuBorum  et  ditdpulo" 
rum  Joannis  jejunio  ,  de  assuto  panno  rudi ,  de 
profluvio  mulieritr  de  filia  principit  excilaia  a  mor^ 
tuit^  de  duobut  ccicit^  de  turdo  ei  muto. 

i,Et  cum  trantiret  inde  Jetut,  vidil  hominem  teden- 
tem  in  teloneo  Matthceum  nomine,  el  ait  illi ,  Sequere 
me,  etreliqua  (Matth.  ix,  9).  Maithaeum  publicaiium 
sedenieiii  in  teloneo  seqiii  se  jubet.  Ei  concedens  in 


Porroaiitem  ui  ipse  (d)  esse  iii  corpore  positus  intel-  B  domum  conviviuin  insiruil,  cl  cum  co  publicanorum 


ligi  posset,  qui  et  animis  peccala  dimitterel,  et  re- 
surreciionem  corporibus  prasstaret;  ait,  Ut  tcintit 
quoniam  filiut  honunit  habet  potettatem  in  terra  dimil- 
iere  peccata^  ait  paralytico,  Surge,  et  tolte  lectum  tuum 
(Ibid,  6).  Satis  fuerat  706  dixisse,  Surge  :  sed  quia 
omuis  erat  perficiendi  operis  ratio  explicaiida ;  adje- 
cit,  Tolte  lectum  tuum,  et  vade  in  domum  tuam.  Pri- 
mum  remissidneni  trilmit  pcccali,  deliinc  virtutcin 
resurrectionis  osietidit,  tum  sublatione  leciuli  iiiflr- 
mitatem  ac  dulorein  corporibus  docuit  afuiurum  (aL 
abfuiurum),  postreino  rediiu  in  domum  propriam 
iter  in  paradi!>um  crcdentibus  esse  redhibendum,  ex 
quo  Adam  parens  universorum  peccati  labe  dissohi- 
lus  excesserat. 


et  peccatorum  turba  discumbit :  Pharisaeis  discipulos 
objurgantibus,  cur  magislro  cum  publicanis  cibus 
esset.  Qulbus  respondet,  Sanis  medico  opus  non  esse, 
sed  curalione  xgrotos  indigerc  :  euniesque  jubet 
discere  quid  sit,  Mitericordiam  707  io)  ^^^^  ^"^'^ 
tacrtficium. 

2.  Publicani.  Matthan  vocatio.  Salut  omnibut  ne- 
eettaria,  nulli  a  lege  prcsttatur.  —  Publicanorum  iio- 
mcn  ex  vita  est,  qui  reliciis  legis  operibus,  gererc 
se  usu  communi  et  publico  maluerimt.  Ergo  ex 
domo,  id  est,  ex  peccatis  corporis,  Matthxum  Do- 
minus  evocavit,  in  cujus  mentem  ingressiis  recum- 
bit.  Hic  enim  idem  Evangeiii  isiius  scripior  est,  et  de 
peccnti  sui  domo  exiens,  Dominum  ipse  (f.  in  se) 


8.  \enia  omnet  egent.  Non  miranda  in  Chritlo  po-  G  suscepit,  iiiteriore  ejus  habilntione  illuminatus,  intra 


tettat  dimiitendi  peccata.  —  Yidentet  autem  turbcs  /t- 
muerunt  (Ibid.  8).  Opus  istud  admiratio  polius  con- 
sequi,  non  metus  debuii ;  sed  manei  ciiam  nunc  ordo 
roysterii;  ut  veritati  praeseiilium ,  futurorum  spe- 
cies  (e)  adjecta  sil  diclorum  et  racloruin  Domini  vir- 
tutem  turb»  timcnl.  Magni  eiiim  timoris  res  cst,  non 
diinissis  a  Ghrislo  peccatis  in  morlem  resolvi  :  quia 
nullus  sit  in  domum  aeternam  rcdiius,  si  cui  indulia 
nonfueritveiiiadeliciorum.  Et  honorificaverunt  Deum, 
qui  tantam  dedit  potettaiem  hominibut,  Gonclusa  sunt 
omnia  suo  ordine,  et  cessante  jam  despcrationis  ti- 
roore  houor  Deo  redditur,  quod  lantam  dederit  ho- 
minibiis  poteslalem  :  sed  soli  hoc  Ghristo  erat  debi- 
tum,  soli  de  communione  paternae  substaniiae  hxc 


quem  evangelicis  cibis  peccatoribus  et  publicanis 
convivium  divite  copia  procparatur.  iEmulatio  deinde 
agiiat  Jiidicos,  Dominum  publicanis  et  peccatoribus 
communicare  (Jbid.  il).  Qiiibus  ille  operta  infideli- 
tatis  velamine  verba  legis  exprompsii,  se  quidem 
SDgrotis  opem  ferre  et  medicinam  cgentibus  prxstare; 
eis  aulem,  qui  se  sanos  cxisiimarent ,  necessariaiu 
curationem  nullam  csse.  Sed  ut  intelligerent,  nerni* 
nem  suorum  saiium  esse;  admonuit  ut  di^cerent 
quid  est,  Mitericordiam  volo ,  tion  tacrificium  (Ibid, 
15)  :  legem  scilicct,  sacrificiorum  obscrvationc  de- 
vinctam,  opem  ferre  non  posse ;  sed  saluteni  univer- 
sis  in  misericordix  indulgentia  reservari.  Non  enim 
veni  juttot  vocare,  ted  peccatoretin  poenitentiam.  Oni* 


agere  crat  ramiliare.  Non  ergo  hoc  venii  in  admira-  j)  nibus  venerat ;  quomodo  ergo  non  se  justls  vciiisse 
tionem,  quod  posset  ista  (quid  enim  non  posse  Deus     dicit?  Erant  ergo  quibus  necesse  non  erat  ut  veni- 


mss.  angelit  mmittrandut  offertur :  male.  De  Adae  sa- 
lutevidesisnoiamgcol.  647  hujus  ediiionis. 

(a)  In  nonnullis  mss.  verilati  :  non  placet.  Veritati 
hic  ul  sxpe  alias  opponitur  species  futiiri  :  ut  ordo 
veriiatit  idem  sit  quod  reriiin  vcre  gostaru'n  ordo. 

(b)  Iii  vulgaiis,  hic  omisso  verbo  substanlivo  ett, 
non  satis  palet  Hiiarii  sententia. 

(c)  In  mss.  Ilom.,  Vaiic,  Golb.  ct  Carn.  alius  est 
subsequentiuin  verborum  ordo,  puta,  dicitque,  Nemo 
potett  dimittere  peccala,  nisi  tolus  Deut  :ergo  qni  re- 
mitii,  Deut  ett :  facile  ette  (Golb.  etl)  filio  hominit  in 
terra  peccala  dimittere.  Verbum  enim  Dei  in  homine 
manent,  eic. 

(d)  Apud  Bad.  etsct,  Erasmus  deindc  verbum  ette 


post  pottet  transliilit,  detorta  nonuihil  Hilaril  sen- 
tentia,  qua  vull  a  Ghristo  declarari ,  eum  ipsum  in 
se  jam  ccrni  corporatum,  cui  convenit  peccata  di^ 
mitiere. 

(e)  Par.  cum  ms.  Colb.  adtexta.  Goncinnius  alll 
lihri,  adjecta,  nimirum  pnFter  praesenlium  vcriiatem. 
Deinde  in  aliis  etiam  edit.  post  verba  diciorum  et 
factorum  punctum  fl^ebatur;  cum  n.  U,  futuri  spe- 
ciem  ki  dictis  explieri  dicat  Hilarius,  non  in  faclis. 

(0  In  vulgaiis ,  hac  via.  Magis  placct  cum  qiiatuor 
mss.  ac  vta,  maxime  cum  de  reversionc  ad  ccelum 
mox  sermo  sit. 

(g)  Aliquot  mss.  cum  vulgatis,  tiw//e. 


665  SANGTI  HILARU  EPISCOPI  961 

rci  ?  Sed  nemo  justus  ex  lege  esl.  Ostendit  ergo  ina- X     5.    Prlneeps  ftlia  vUam  deprtctmt^  legh   lyput. 

—  B(BC  illo  loquente ,  ecce  princepi  unu$  aece$$il ,  ei 
adorabat  eum ,  dieen$,    Doniine ,  filia  mea  modo  de- 


iieiu  jusUrue  esse  jacianliani  :  quia  sacririciis  infir- 
niibus  ad  salulem,  misericordia  erat  universis  in  lege 
posills  necessaria.  Nam  si  jusliiia  fuisset  ex  lege, 
venia  pergraliam  necessaria  non  fuisset. 

3.  Christus  aponsut,  Cibu$  vUai,  quo  prcesente  nemo 
csurii,  —  Tunc  accesserunt  ad  emn  Joannis  di$cipuli 
dicente$y  Qnare  no$  et  Pharisai  jejunamu$  frequenter, 
discipuli  autem  lui  non  jejunant  (Ibid,  14)!  Jejuna- 
bant  PkarisxM  et  discipuli  Joannis,  et  Apostoli  non 
jejunabant.  Sed  isiis  spiriialller  respondei,  sponsum- 
que  se  Joaiinis  discipulis  ostendii.  Joannes  enini  re- 
positam  in  Christo  omnem  vit;e  spem  spopondit;  et 
recipi  a  Domino  discipuli  pjus  adtiuc  eo  prsedicante 
non  poieraiit.  Usqne  iii  eum  enim  lex  et  prophel:e 
suiil;  et,  nisi  lege  Hnita,  in  fidem  evangelicam  eorum  B 
nemo  concederct.  Quod  vero  prsesente  sponso  jeju- 
nandi  necessitatem  di^^cipulis  non  esse  rcspondet 
{Ibid,  45);  praiseniiie  su;e  gaudium,  cl  sacrainentum 
sancli  cibi  edocet,  qno  nemo  se  pracsente,  id  est,  In 
conspeciu  nienlls  Cbrisiuin  coniiiiena,  (n)  indigebit. 
Abluto  autom  sc  jejunaturos  essc  dicit :  quia  omnes 
non  crcdentes  restirrexirise  Christuin,  habituri  noii  es- 
senl  cibum  viuc.  (b)  lii  fide  enim  resurrectioiiis  sacra-» 
nienluin  panis  coeleslis  accipitur  :  et  qnisquis  sine 
Christo  esi,  (c)  in  vitoe  cibl  jejunio  relinquelur. 

706^*  ^^^^  cibum  non  percipit  vetu$  homo.  ^  Ut 
auiem  iiiteiligerenl,iionposse  sibi  in  veteribusposilis 
perfecia  h:ec  salulis  sacraineiita  commilti,  coinpara- 
tionis  posuit  exeinplum.  Paniium  rudem  vestimento 


functa  est,  veni  et  pone  manum  $uper  eam^  etc. 
{Ib,  i8).  Preces  principis,  fides  mulieris ,  turte  in 
domo  convcntns ,  et  c;ccorum  duum  clamor ,  rooli 
et  surdi  et  d;rmoniaci  oblatio,  ex  saperioribus  dictis 
connexae  sibi  intelligenii»  tenent  ordinem.  Princeps 
bic,  lex  esse  inlelligiiur;  qu;e  Dominum  {e)'  orat  pro 
plebe,qiiam  ipsa  Chrisio  pra^dicata  adTcmus  ejos 
exspectatione  miiriverat,  ut  vitam  moriuos  reddat. 
Nam  nulliim  principem  credidisse  legimus  :  ex  quo 
persona  principls  hujns  orantis  mcrito  In  lypum  le- 
gis  apl:ibitur.  Cui  quidcm  Dominns  opem  spopondil, 
nd  quam  prscslandam  profecius  est. 

6.  Satutem  Judan$  paratam  gente$  prcmpiuHi.  — 
Sed  prior  cum  apostolis  peccatorum  tnrba  salvatiir. 
Et  cum  priinum  elcctionem ,  quae  ex  lege  destinaba- 
tur,  vivcre  oportuisset :  anterior  lamen  in  mulieris 
specie  salus  poblicanls  et  peccatoribus  redditur. 
Hxc  itaque  ad  Domini  pretereuntis  occorsum  tacto 
Tcstis  Domini  saiiain  se  de  proflovio  sanguinis  fuiii- 
ram  esse  confidit :  sordibus  scilicet  poiluta  eorporis 
8ui,et  interioris  vltii  immundiliis  dissoluta ,  flm- 
briam  vestis  per  fidem  festinat  aitingere,  donoro  vi- 
delioet  (f)  Spiritus  sancil ,  de  Christi  corpore  modo 
flmbrla;  exeuntls ,  cum  apostolis  eonversau  contin- 
gere;  filque  mox  «ana  {Ibid.fA),  lu  altcri  saliis, 
duin  alii  deferiur ,  esl  reddtia.  Cujus  fidem  el  con- 
stniitiam   Dominus  mox  laudavit :  qoia  quod  Isneii 


veteri  iion  adsui,  qnia  veluslatis  infirmitatem  vir- G  parabatur,  plebs  genlium  occupavit. 


tus  (d)  adsumeiiti  rudis  dissoival  :  et  vinum  iiovum 
vcteribus  ulribus  iion  infundi ;  ferventis  enim  musti 
calor  utres  veteres  abruuipit  (Ibid.  16  €f  17)  :  infir- 
mas  videlicet  veluslatc  peccatorum  et  animas  et 
corpora,  novsc  gralia:  sacramenU  non  capere.  Fiet 
enim  scissura  pejor,  eflu^oque  viiio  utres  veteres 
perihunt.  Duplex  eniin  talium  erit  reatus,  si  prseter 
vetustaiem  peccaiorum  suoruin  virtiitem  novae  gra- 
liae  non  susliiiebunl  :  atque  ideo  el  Pharisxos  et 
discipulos  Joannis  nova  non  accepluros  esse ,  nisi 
novi  fierent. 

(a)  Sex  mss.  indigebat :  quod  non  placet.  Ilxc  qui- 
dcni  iiihil  videntur  sonare  aliud,  nisi,  quo  sancio 
eibo  flcmo  indigebit  Chrisio  propsentc  :  sed  ex  sub- 
nexis  liquet  ea  poiius  iu  intelligenda  :  quo  sancto 
cibo(ilirisius  efticiiur  prxsens,  eoque  prxseutenemo  ^v 
alio  cibo  indigebit.  ^ 

(b)  Tres  uiss.  in  fidem,  Eucharisiiam  accipimus  in 
fide  resurreciioiiis,  diiin  ejus  perccpiione  credinius 
nos  paneiu  viviiin,  et  vivi,  noii  inortui,  Christi  citr- 
pus  accipere.  Accipiuiiis  ct  in  fidem  resurrectioiiis, 
diiin  non  solum  paiiem  vivuin.  sed  et  viviiicautem  in 
ea  coniineri  proliteinur,  in  qoa  itnmoruliiatis  semen 
nobis  prspsiuri  noiinulli  Patres  non  iminerito  tradi- 
derunt.  Unde  Athanasius  episl.  4,  ad  Serap.  t^i,  p. 
579,  edii.  i\iris.  au.  1627,  Cbrihtum  sic  loqueniem 
iiiducit :  Corpu$meum^  quod  osiendUur  et  datur  pro 
mundo,  in  cibum  dabilur,  ut  $piritaliter  unicuique  tri' 
buatur,  et  fiat  iingulis  lutamen  pra!$ervatioque  ad  re^ 
$ttrrectionem  vit(e  ceiernce. 

(c)  Latiiiius  e  ins.  Valic.  m  vitw  cibo  jejunus,  Uila- 
rii  mentem  elafw  iia  eapres^isset,  n  mo  vHie  jeju- 


7.  Virftts  Chrt$ti  infmiia.  —  Est  antem  In  simplici 
{ntelligentia ,  niagna  virtutis  domintcae  admirairo  : 
cum  poie^us  intra  corpiis  maneiis  rebus  cadocia  effl- 
cientiam  709  adderei  saniUlis,  et  usque  iii  vesllum 
fiinbrias  operatio  divina  procederet.  Non  cnlm divisibi- 
lis  etcomprehensibills  erat  Deus,  utcorpore  claadere- 
lur.  Ipse  enim  dona  in  Splriiu  dividii ;  caHerom  non 
dividilur  in  donts.  "Virtutem  aulem  ejus  fldes  ubicum- 
qne  consequitur  :  qnia  ubiqne  est,  et  nusquara  abesl. 
Et  assumplio  corporis  non  natoram  Vlnotia  ioclosit, 
scd  ad  redcmptionem  (g)  soam,  fragilitotem  corporis 

nu$  :  hoeeiiim  est,  relinquetur  in  jtjtmio  dbi  mtee. 

(d)  Sic  Bad.,  Er.  et  Lips.  faveniibus  Par.  et  qua- 
luor  mss.  iu  quibus  udsumpti.  In  aliis  mss.  adsuti, 

(e)  Editi,  ora(  ptebs ^  q"am  ip$a  Chri$ti  prasdicaHo 
adventtts,  etc.  cmeiidantur  cx  niss. 

(f)  Spiritus  sancti  vocabulo  verbi  divinilalein  signi- 
ficari .  liqiiido  patet  ex  subnexis.  Qiiid  enlHi  hic  sibi 
vul t  Spirilttf  MNrlt  i^oiiittm  modo  finAriee  exemrlfs, 
ni^i  qiiod  infra  operatio  dimna  n$qui  in  9§$imm  ^m- 
bria$  proceden$ ,  seti  qiiod  potf$ta$  intro  corpm  ma- 
nens  rebu$  caducis  eflfidetitium  addem  wmi^u*  Sfd 
noii  niiniis  manifestuni  esi  Vrrl«lit  noineii  mniad 
euiiidem  sigiiificaium  assunii.  hivinilas  omem  Christi 
dccorporc  exiii,  oom  se  {ler  opera  divina  Hianifes- 
lavit.  Nec  iiiimerito  luemoratur  exisse  ,  q^tm  corpore 
non  claudel)atar. 

(g)  llliid  snam  non  ad  virtutem  ,  sed  ad  cnrpiis  re- 
fertur ;  con^oris  autem  vocaboio  hominom  tiatora  i»- 
teiligitur.  Hocigitursibi  vult  hominum  natoramin' 
mam  ad  eorom  fedemptionem  assompslt. 


965  COMMENTAEIUS  IN  IIATTII4SUM.  GAP.  X.  m 

Virtus  assumptil :  qtiae  Um  infinito,  um  libera  est,  A  ofieriur.  Omnihus  enim  undiqno  malis  circumscssn, 

(olius  corporis  vitiis  implicabalur.  Ei  in  eo  rcrum 
ordo  serfains  esi*  Nam  doDmon  prius  ej'citur,  ei  lum 


ulcliam  (a)  in  fimbriis  ejus  humaaac  salulis  operatio 
coniiiiereuir. 

8.  JucUn  reiurreclionem  rident.  Pauci  ex  ei$ 
crediluri,  —  Ingrcdiiur  deinde  Dominus  domum 
principis,  synagognm  videlicei,  cui  In  canticis 
lcgis  hymnus  luciuum  personabal  {Ibid.  23)  :  et 
irriJelur  a  plurimis.  Numqdam  enim  illi  Deum 
in  homine  crediderunl ,  quin  polius  proedicari  re- 
surreciionem  ex  morluis  riseruni.  Apprehensam 
igitur  puellam  manu  ,  cujus  apud  se  mors  erat  som-> 
nus,  reiraxit  ad  vilam  {Ibid,  25).  Atque  ut  rarus 
hinc  esse  cx  lege  credenlium  elecliunis  numeriis  in- 
ielligi  possei,  lurba  pmnis  eipulsa  esi  :  quam  uli- 
que  s  ilvari  Domiiius  opiassei ;  sed  irridendo  dicia 
gesiaque  ejus ,  resurreciionis  noii  fuit  digna  consor- 
lio.  Ct  exeunle  fama  in  universam  lerram  illam 
{Ibid.  26),  (6)  post  electionis  salulem  donum  Glirisli 
atque  opera  pnedicaniur. 

9.  Fides  ad  salulem  pra;requi$ita,  -^  Exeunle 
igilur  Domino,  mox  caeci  duo  sequunlur  {Ibid.  27). 
Scd  cseci  el  egressum  et  nomen  Domini  quomodo 
scirc  poliieruni  ?  Quin  eiiam  et  fiiium  David  nuncu- 
panl,  ei  salvari  se  roganl.  In  c:ccis  duobus  ralio  io- 
lius  superioris  prxfiguralionis  absolviiur.  Ex  his 
enim  filia  principis  esse  moiislratur,  {c)  Pharisxi 
scilicet  el  discipuli  Joannis,  qui  Dominum  jam  su- 
periiis  in  coinmune  leiilaverani.  His  igiiur  nescicnli* 
busaqiio  salulem  peierent,  indicavii  lex,  ei  his 
salvatorem  suum  in  corpore  ex  David  genere  mon- 


reliqiia  corporis  officia  succedunt.  (f)  Dei  quippe 
cogniiione  supcrsliiionum  omniiim  vesania  eff^iigala , 
et  visiis  et  aiidinis  ei  sermo  salutis  invehiiur.  Giijus 
facii  admiraiionem  lalis  turb»)  esi  consecula  confes- 
sio ,  Numquam  $ic  apparuit  in  Israel  {Ibid.  55)  : 
cum,cui  per  legem  nihil  afierri  opis  poiuerat,  verbi 
virtule  palvari ;  quodque  laiides  Dei  homo  muius 
surdusqiie  loquereiur.  Snliiie  auiem  geniihus  data  , 
civiiaies  onmes  ei  casieila  omnia  viriuie  et  ingressu 
Ghristi  iiluniinantur,  et  omnem  infirmiiatem  velerni 
languoris  evadunt. 

CAPUT    X. 

Ubi  duodecim  discipulos  prccmiuit  cum  doctrina. 

1.  Videns  autem  turbas ,  misertus  est  :  quod  cssent 
vexaim  et  jacentes ,  et  reliqua  {Matth,  ix ,  5G)«  Ycr- 
l>orum  viriuies  non  minus  oporiet  introspicere , 
quam  rerum  :  quia,  uldiiimus,  paria  in  dictis  atque 
in  factis  significalionum  momenia  consisiunt.  Turba- 
rum  Domitius  miseretur  vexaiarum  et  jaceniium » 
timquam  gregis  sine  pasiore  dispersi.  Ei  ait ,  ines- 
sem  muliam ,  paucos  operarioa ,  orandum  Dominiim 
messis,  ut  operarios  plures  in  messem  ejicial  {Ibid. 
57).  Et  disciputis  convocatis ,  dedit  potestalem  ejicien^ 
dorum  spirituum  immundorum,  curandwque  cuncim 
in/innitatis ^  omnisque  lanyuoris  {Matlh.  x,  i).  Hu^c 
igilur  licei  in  pra^sens  gesta  sint ,  quid  tamen  in  fu« 


stravii,  et  csecis  velere  peccato,  quia  Ghrisium  nisi  Q  lurum  significeBt,  ooniuemluin  esi. 


admoiiiii  non  videbani,  lunien  menlii  iiiseiuii.  Qui- 
bus  Doininus,  {d)  oslendens  non  cx  saluie  fidem,  sed 
per  fidem  saliiicm  exspeciandam  (cxci  enim  quia 
crcdiderani  viderunl .  non  quia  viderani  crediderunt 
{Ibid.  28)  :  cx  quo  inielligeuduin  csi  fide  nicrcndum 
esse  quod  peiitur,  non  ex  impeir.ilis  fidem  csse  su- 
mendam),  si  credidissent,  visuni  poliiceiur,  ei  cre- 
denlibus  prxstal,  ei  sileniiiim  imperai(/6i(<.  50): 
quia  apostolorum  erat  propiium  proedicare. 

iO.  Gentes  d(smoniaco  designantur.  — Quin  etiam 
posthxc,  in  inuto  ct  surdo  710  ^^  dxmoniaco 
{Ibid.  52),  geniium  plebs  (e)  hidiga  iolius  saluiis 

(a)  Apud  Bad.,  Er.,  Lips.  et  in  aliquol  mss.  desU 
eraniur  p  '    '  •       .-      --j 

loco  plura  ex  nuinero  subsequenii 


&.  Messis  Spiritus  sancii  munus.  Quam  abundet.  Per 
precem  prattatur  Yirtusejus. — Nullus  iii  tiirbas  vexalor 
irruperai »  neque  casii  aliquo  moiuque  perculsa^  ja- 
ceiiani  :  quoinodo  ergo  jacentes  vexalasque  mise* 
TSlur  (d/.  miserelurj  ?  Imniuiidi  videlicei  spirilus  do- 
minaiiie  violcniia  vexatam,  el  sub  iegis  onere  «gro- 
lam  plebem  Dominus  miseraiur  ,  qiiia  (g)  nullus  ad« 
huc  his  pasior  esset,  custodiam  ssncii  Spirilus 
redditQfus*  Erat  autem  doni  islius  eopiosissimus 
fruciiis,  sed  nondum  (h)  messus  a  quof]uam.  Ejus 
enim  copia  haurientium  (t)  de  se  muiiiiiidinem  vincit. 
Nam  qiianlumlibet  assumaiur  a  cunciis,  ad  largien- 

adeoque  in  filia  principis  t^haris^ei  el  dlsciputl  Joan- 


deraniur  postrema  hujus  niimeri  vorba:  sed  eorum  ...  nls  monslranlur  ui  legis  filii ,  per  se  c:rci,  sed  legis 

a  ex  nuinero  subsequenii  iiiseria  suni,  ut  ^  ministerio  Ghristum  dtseentes  servalorem. 
mox  diceiiius. 


(b)  Edlii  oxcepto  Par.  in  etectionis  salutem.  Reclius 
alii  libri,  post  electionis  salutem ,  hoc  esl,  posl  qiiain 
sanaia  est  elccta  porlio  Judaeorum  iii  (iiia  principis 
adumhrala.  Quippc  hic,  ut  paulo  anle,  el  initio 
num  6,  electionem  llilarius  nuiicupal  Judicos,  qiiihus 
salus  a  Dco  desiinaia  est,  ai^imiialioncin  scil.  Pauli 
Rom.  XI,  i>  ei  7 :  Reliquice  secundum  electionem  gratim 
ialvog  factrr  sunt.,,  Quod  queerebat  Israrl ,  hoc  nonest 
consecutus  :  elecUo  autem  consecuta  est :  et  rursum 
v.  28:  Secnndum  Evangelinm  quidem  mimiei  propter 
vos ,  secundum  eleciionem  aulem  earissimi  propter  pa  - 
tres. 

(c)  Becccnsis  codex,  Turonensl  secundis  curis  com 
eo  cnnsenlicnle,  Phariswis  scUicet  et  discipulis  Joan- 
nis.  M  videturimnHiiaiidum.  Superius  princeps  ft- 
llae  pater,  lex ;  filia,  ptebs  legi  subdifa  intellecta  est ; 


(d)  Sex  versus  consequenles,  scil.  usqued  (^edi'' 
dissent ,  in  antiquis  editionibus  et  seplem  mss.  hic 
oinissi,  liuineri  8  fineni  conliciebaiit.  Longe  inelius 
hic  apud  Par.  el  in  qualiior  mss.  locum  ubtiurnt: 
nisi  forte  cx  margine  in  texlum  irrepslase  qois  su- 
spiceiur. 

(e)  Par.  indigna;  mox  ctiam  alii  editi,  totiscorpth 
ris  viliis ;  corriguntur  ^nctorliaie  mss. 

(f)  Ediii,  Deusquippe cognitione. Csk»ii%9ntuT  ex  mse. 
(n)  \n  iribus  inss.  nullum. 

(n)  Scx  inss.  nondum  messis.  Gaeleri  cum  Bad.  et 
Er.  noudum  missus. 

(f)  Vocabuia  de  se  apud  Lips.  el  Par.  omissdy  sop" 
plemus  ex  mss.  Rom.  ei  Golb.  His  verbis  subsefiuenii 
vocabulo  male  conjunctis  pro  multitudinem^  apud 
Bad.  et  Er.  diintmUtudinm ,  la  j^iuribuft  msa.  dsai- 


967  SANGTI  «ILARU  EPISCOPI  968 

dum  se  tamen  semper  exiiberat.  Et  quia  plurcs  esse  A     5.   In  apostolico  mimsterio  nil  venate.  —  Aurum, 


ulile  sit,  per  quos  minislretur;  rogariDominum  mes- 
sis  jubei,  ut  in  mcssem  operarios  plures  ejiciat :  ad 
capessendum  scilicetquod  proFiparabaiur  donum  711 
Splriius  sancti,  messorum  copiam  Deus  prx'Stet  : 
per  oraiionem  enim  ac  precem  hoc  nobis  a  Deo  mu- 
nus  [a)  effunditur.  Aique  ut  in  messem  illain  messo- 
res  numerosos  ex  his  duodecim  primum  Aposiolis 
difTundendos  indicaret ;  convocalis  illis  dedil  ejicien- 
dorum  spirituum  potesialem ,  et  omnis  inGriniiaiis 
medendoe.  Hujus  enim  doni  (b)  virtutibus,  poteraiit 
et  turbator  expelli,  et  infirma  curari.  Et  dignum  est 
praeceptorum  singulorum  significantiam  contueri. 

5.  Pmcepta  Chmti  apostolicum  munusgpectantia, — 
Abstinerc  sc  a  viis  geniium  admoneniur  {Ibid,  5)  : 


argentum,  pecuniam  possidere  inbibeniur  in  zonis, 
ei  pernm  in  via  ferre,  et  diias  tunicas  ei  calcearoenta, 
et  virgam  in  manibus  assumere:  etdignus  mercede 
sua  est  operarius  {Ibid,  9  et  iO).  Non  inTidiosus,  ut 
arbitror ,  thesaurus  in  zona  est :  et  quid  sibi  vult 
auri,  argenti ,  atqiie  scris  in  zona  inbibita  possessio? 
Zoiia  esl  ministerii  appnralus  ,  e(  ad  efficaciam  ope- 
ris  praccinctio.  Ergo  ne  quid  in  ministerio  iiostro  ve- 
nalesitadmonemur;  {()  neque  hoc  apostolntus  7U 
nosiri  opus  iiat  auri ,  argenti  ,  xrisqiie  possessfo. 
Nec  peram  in  via,  curam  scilicet  s.TCularis  subsian- 
\\x  relinquendam  :  quia  omiiis  ihesaurus  sit  pemi- 
ciosus  in  lerra,  corde  nosiro  iliicfuturo,  ubi  conda- 
lur  ct  thesaiirus.    Non  dua$  tunicas,  SufTicit  enira 


non  quod  non  eliam  ad  sahitcm  gcniium  miiiercn-  B  nobis  semel  Chrisliis  indutus  :  neve,  per  praviUfem 


tur,  sed  ut  opere  et  viia  gentilis  ignoraiitia:  abstine- 
rent.  In  civitates  Samaritanoruin  vetiti  sunt  introire. 
Numquid  non  potius  Samaritnnam  ipse  curavit  {Joan, 
4)  ?  Sed  ut  ecclesias  hsereiicorum  non  adearit  ad- 
rooneniur.  Nihil  enim  differt  ab  ignoratione  perver- 
sius.  Miituntur  deinde  adoves  perdiias  domiis  Isrnel 
(Matth,  X,  6).  Atquin  in  eum  (Scit,  Christum)  lupo- 
rum  ac  viperaruro  linguis  et  faucibus  saevierunt. 
Sed  (c)  legislaiio  oblinere  privilegium  Evangelii  de- 
bebat  :  hoc  minus  Israel  sceleris  sui  eicusaiionem 
babitiirus,  quo  plussedulitatis  in  admonitione  scn- 
sisset. 

4.    Perfecta  in  Apogtolis  Christi  imego,  —  Toia 
deiiide  in  aposlolos  potestas  virtutis  dominicx  trans* 


intelligentiae  nostrx  ,  allera  deinceps  vel  bxreseos 
vel  legis  veste  induaniur.  Non  calceamenia.  Num- 
quid  humanorum  pedum  infirniiias  patiens  est  midi- 
titis  ?  Sedin  saiicta  terra,  et  peccatorum  spiiiisnt- 
que  aculeis  non  obsessa ,  ut  Moysi  dictum  est,  nu- 
dis  pedibus  staturi  (Exodi  iii ,  5),  admoncmur  non 
aliuin  iiigressus  nostri  habere,  quam  quem  a  Christo 
accepimus  ,  apparatum.  Neque  virgam  in  nianibus ,  id 
cst,  polestatis  extraneae  non  (g)  indigi,  qiiacrere  jura, 
hnbentes  virgam  de  radice  Jcsse;nam  qu.-ccumque 
alia  fuerit ,  non  erit  Christi :  instrucii  omni  superiore 
sermone  ad  conficlendum  iter  sxculi,  graiia,  vialico, 
vcsie,  cnlceamento  ,  potestate  ;  in  bis  enim  operan- 
lcs,  digni  mercede  nostra  reperiemur,  id  es(,  per 


fertur  :  (d)  ei  qui  in  Adain  in  imaginem  et  similitu-  G  horum  observantlam  coelestis  spei  pnrmia  recepturi. 


dinem  Dei  erant  figuraii ,  nunc  perfectam  Chrisli 
imaginem  et  similitudinem  sortiunlur,  nihil  a  Domini 
sui  virtuiibus  differentes ;  ct  qui  terrestres  antea 
erant,  coelestes  modo  tiunt.  Praedicent  legnum  coelo- 
rum  propinquare  (Ibid,  7),  imngincm  scilicet  et  si-' 
militudinem  Dei  nunc  inconsortium  veritaiis  assumi; 
ut  sancti  omnes,  qui  coeli  nuncupaii  sunt,  Domino 
conregnent.  (e)  Infirmos  curent,  morluossuscitent, 
leprosos  emundent ,  dxmones  ejiciant  (Ibid,  8) ; 
quidquid  roalorum  Adae  corpori  satanae  inslinctus 
iniulerat,  hoc  rursum  ipsi  de  communione  dominicx 
polestatis  einiindent.  Et  ut  ex  tolo,  secundum  Geiie- 
sis  propheiiam  (Gen,  i ,  26) ,  Dci  siinilitudinem  cou- 
sequantur,  daregraiis  quod  gratis  acceperunt  juben- 


6.  In  quamcumque  civitatem  iniroieritis  inlerro- 
gaie  quis  in  m  dignus  est,  et  reliqua  (Ibid,  11).  Le- 
via  forte  Domiiius  dedisse  Apostolis  praeceptacxis- 
tiinabitur:  quod  se  usqiie  ad  monita  introeundi,  ha- 
bitandi,  morandi,  exeundique  suuimiserit.  Ila^  qoi- 
dem  iiitellecta  simpliciter  sanctorum  modestiae  con- 
grunnt,  u(  cum  dignosit  hospitalilas,  neveperincu- 
riam  nut  ignoranliain  cohabitatione  probrosae  fami- 
Wsi  polliinntur.  Sed  introeuntes  civitatem  dc  digoo 
jiibet  interrognre,  et  cum  co  hnbitare  usque  ad  pro- 
reciionem  :  dumum  quoque  ab  introeunlibus  pacifice 
saluiai  i :  qiix  si  digna  est,  et  pacis  (etiam  pacis) 
communione  sit  digna  ;  siindigna,  pax  inviceni  re- 
vcrtatur:qui  autein  non  receperint  eos,  sermones- 


tur   :  ut  sit  scilicet  ministratio  gratuita  muneris  ^  que  coriim ;  liis  excusso  peduro  pulvcre,  aetemx  ma- 
graluiti.  ledictionis  seinina  relinquenda  (Ibid.  13  et  U). 


mulationem  conficiebatur. 

(a)  Bad.,  Er.  et  Lips.  effundetur,  Alii  vero  libri  , 
effundiiur.  Hic  locus  rursum  ad  condrmalionis  sacra- 
menliim  potest  referri.  VidCjinfra  c.  19,  n.  5,  ubiSpi- 
ritus  sancti  dooump^  tmpox//io/iem  manus  et  precatio- 
nem  praestari  declaratur.  Tutn  eiish^m  editiones  cum 
Par.  e(  niss.  Colb.  et  C^rn.^atque  ut  messem  Htam  mes* 
soresque;  qwbm  suhjiciunl  (fuo  predicti  nis.  ex  bis  nu" 
mero  duodecim  primum  apostolos,  Cxteros  seqiiimur. 

(b)  Iii  duobiis  inss.  virlute  poterant.  Deinde  apud 
Laiiiiium  Vaiicnnus  codex,  et  turbata :  male ,  cum 
poteslas  in  turbatorem  dialiolum  data  siguificetur. 
(e)  jTuron.  ross.  a  prima  manu,  sed  mapis  leciio  ; 

a    secu  iida,  sed  tegis  tectio^  quod  el  liabent  alii  quinque. 


(d)  Editi,  ut  qui sortiantur fiant:  reluctan- 

tibiis  mss.  rum  ante  verbum  prxdieent^  reticetur;tf- 
bentur  ut. 

(e)  llic  deniio  supple'  jubetur  ut,  Male  .luiein  in 
prius  vulgatis  coiiseqiicntia  ad  sanctos,  quibus  prae- 
dicaiur  regniim  coelorum,  referebantur;  cum  de  prae- 
dicaloribus  apostolis  dicia  sint. 

(f)  Pliires  mss.  neque  in  apostotatus. 

(g)  Apud  Par.  expunctum  est  vocabulum  indigi, 
Alia*  autein  editiones  pra^ferentes  potestatis  externet 
jure  non  indigi^  omittunt  deinde  verbum  qumcre,  Se- 
quimur  mss.  in  quoruin  Douuullis  habetur  exUrnm, 
loco  extranea. 


969 
7. 
Chrhtus  habitator»—  Haec  non  mediocriler  sensum 
intelligentiae  commovenl.  Si  enim  successuri  bospi- 
tio  non  erunt,  nisi  ante  quis  dignus  sit  inierrogave- 
rint;  quomodo  indigna  domus  poslea  reperieiur?  Et 
qaomodo  (n)  sermones  eorum  non  audiet,  ei  ipsos 
non  audienSy  el  ipsos  non  recipiens  ?  Aut  enim  hoc 
in  eo  qui  justus  est  non  est  verendum :  aui  si  indi- 
gnus  repcrtus  sit,  nec  communio  erit  liabiiaiionis 
ineunda.  Ei  qnid  interrogasseproderitet  quxsisse  de 
digno,  si  adversus  indignum  hospilem  et  observnnlia 
prxcipiainr  et  pcenn?  Sed  instniit  eos  Dominus, 
non  admisceri  eorum  domibus  ac  ramilinritaiibus, 
qui  Christum  autinseclantiir,  antnesciunt :  et  in  qnn- 
cumque  civitate  interrognre  quis  eornm  habitatione 


COMMENTARIUS  IN  MATTBiEUM.  CAP.  X. 


970 


Dmm  digna,  Ecclesia;  diffnus  hospet^  cujus  A  centes^  Pax  huic  domui.  Ergo  pax  salulaiionis  in  ver- 

bis  est  et  orationis  sermone  tribuenda.  Porro  autem 
pacem  propriam,  quae  viscera  miseraiionis  suut,  non 
oportere  in  eam  venire  nisi  digna  sit :  quae  si  digna 
reperia  non  fuerit,  sacramentum  pacis  ccelestis  intra 
propriam  eorum  conscientiam  coniinendum. 

iO.  Habitationis  commwuo, —  In  eos  aulem,  qui 
audita  coeleslis  regni  praedicalionc  apostolorum  prae- 
ceptn  respuerint,  egressu  eorum,  et  signo  pulveris 
de  pedibus  excussi,  «xterna  maledictio  relinquatur 
(Ibid,  i4).  Nescioenim  qux  (c)  insistenli  in  loco  cum 
eo  in  quo  inslileiit  loco  videlur  esse  communio, 
et  fit  inter  eos  quxdam  corporis  soliqne  conjimc- 
tio.  Ergo  omne  domus  illius  habitationisque  pec- 
catum  intra  ipsam  excusso  pulvere  pedum  relinqui- 


sil  dignus,  id  est ,  siciibi  Ecclesia  sil,  el  Chrislus  ha-  B  mr,  nihilque  sanctiiaiis  de  insistciiiium  apostolorum 


bitator:  nequeqnoquam  alibi  iransire,  quia  sil  donius 
digna,  et  justus  hospes. 

8.  Qui  pax  dicta  reverti  queat,  —  Quod  nutem  ab 
introeunlibns  salulari  domum  vocc  prsenepit,  dicens, 
Dicite,  Pax  713^^'^  domui:  etsi  digna  domus  re- 
perla  sit,  venire  super  eam  pacem  oportere ;  si  vero 
indigna,  pacem  ad  ipsos  rcverti :  sed  si  jam  primo  in- 
gressu  in  salulaiionis  oflicio  dicu  pax  est;  quomodo 
postea  veniet,  autquomodo  postea  reverietur?  Aut 
enim  dici  pax  ante  non  debuit,  quam  utrum  digna  esset 
probaretur  :  aut  si  digna  fuit  el  salutaia  cum  pace 
est,  condilio  et  venturae  ei  reversurae  pacis  non  polcst 
ex  ratione  superioribus  cohaerere.  Quac  ergo  dictorum 
sit  proprieias  monstranda  est. 

9.  Judcsorum  fidem  proptentium  varia  fallacia.  Pax  Q 
indignis  optata,  non  data. —  Jud.xorum  plures  erant 
futuri,  quorum  tanlus  in  favorem  legis  affectus  esset, 
ut  quamvis  per  admirationein  operum  in  Chrislum 
credidissent,  lamen  in  legisopcribus  morarentur;  alii 
vero  (6)  explorand»  libertaiis  qux  in  Christo  est  cu- 
riosi,  transisse  se  ad  Evnngelia  cx  lege  essent  simii- 
laturi :  mulii  aulem  etiam  in  iixresim  per  inlelligen- 
tiae  perversilatem  traducerentur.  Et  quia  istius  inodi 
omnes  fallentes,  etaudientibus  blandicnics,  penes  se 
esse  veritatem  calholicam  mentiuntur ;  ideo  superius 
adroonuit,  dignum  cum  quo  habitandum  sit  essequae- 
rendiim  :  quia  vero  per  verborum  fallaciam  incidere 
ignorantes  in  istitis  modi  hospitem  possent;'domo  ip- 
sa  quae  dignn  sil  dicia,  id  est,  Ecclesia  quae  catholica 
dicitur ,  cautc  ct  diligenter  utendum ;  saluiandam  . 
quidem  rumpacis  affectu,  sed  ita  ut  poiius  pax  dicia. 


vestigiis  muluatur  :  ut  quorum  aditu  ingressuque  de- 
licta  terrenae  originis  auferunlur,  eorum  tcstimonio 
infidelitas  cum  omni  ierr«  suae  pulvere  judicctur.  To- 
lerabilius  in  diejudicii  terrce  Sodomorum  et  Gomor- 
rhmorum  erit,  quam  cmtatiisti  (/6id.  15):  qiiia  illis 
ignorato  Christo  errasse  sil  levius,  his  vero  inexpia- 
bile  sit,  aut  praedicatum  non  recepisse,  aut  receptum 
non  sancte  neque  catholice  praedicasse. 

li.  Serpentis  prudentia  quatenus  imitanda  secun- 
dum  quosdam, —  Et  quidem  plures  hos,  qui  vesano 
furore  in  Apostolos  desaeviiuri  esscni,  ruiuros  esse 
significat,  cuni  se  eos  sicut  oves  in  medio  luporom 
ait  mittere,  praedicans  simplicessicnt7l4  coluni- 
bas,  et  prudenicssicutserpentesesseoporiere  (Ibid. 
i6).  Sed  columbae  simplicilas  in  nbsolnto  est :  qux 
autem  pit  serpentis  prudeniia,  contuendum  est.  Ne- 
scio  quid  in  illo  prudentiai  consiliique  exstet,  licet 
qna*dam  hinc  aliqui  memoriae  (d)  mandaverint,  quod 
ubi  se  in  manus  hominnm  venisse  intelligat,  omni 
genere  ab  iclu  caput  subiraliat,  idque  aut  collecio 
in  orbem  corpore  contegai,  aui  foveae  immergat,  cac- 
dique  parlcm  reliquam  derellnqual:  nosque  hoc 
exemplo  oporlere,  si  qnid  acciderit  persecutionum, 
capul  nostrum,  qnod  est  Christus,  occulere;  ul  ob- 
latis  nobis  in  omnes  crucintus,  fidem  ab  eo  accep- 
tam  jactura  corporis  communiamus. 

i2.  Sed  omnis  hic  Domini  de  Judaeis  alquc  h:c- 
relicis  sermo  est :  Tradet  frater  fralrem,  et  pater  fi- 
liunif  et  insurgent  filii  in  parentes  (Ibid,  21^  :  id  esr, 
familiam  inter  se  (e)  ejusdem  modi  dissidere  :  quia 


quam  data  sil.  Nam  ita  prxcepil  :  Salulate  eam,  rfi-  ^  de  parenlum  cognationumqne  (f)  nominibus  ,  populi 

(e)  Editi  excepto  Par.  nc  plnres  mss.  eiusdem  do- 
mus.  Quaindam  veritalis  speciem  prae  se  lerunt,  ne- 
que  anteponendum  esset  cum  mss.  Colb.  el  Carn. 
ejusdem  modi  (nbi  apud  Par.  e/i«wiorft) ,  nisi  Illlarius 
hic  sensum  spiritalem  sectareiur. 

(f,  Male  et  absque  auctorilate  in  postrema  editione 
Par.  hominibus,  Tnm  in  sex  mss.  populi  qucedam  uni- 
tas.  Exiiide  in  vulgalis,  indicatur.  ^unc  hosliti  invi' 
cem  odio^  diversisque  jndicibus ,  etiam  et  regtbus :  lec- 
lio  mendosa,  et  perturbata  inlerpunctio.  Casligatior 
ac  disliiictior  cxprimitur  ex  mss.  Horum  enim  sensiis 
est :  exemplo  famitiac  primum  cognatione  conjuncta}, 
post  odiis  divisae,  indicatur  populus,  qui  quondain 
unitus,  nunc  hosiili  odio  divcrsus  slt. 

31 


(a)  In  tribus  mss.  sermones  eorum  non  audiens,  et 
ipsos  non  recipiens. 

(b)  Rom.  ms.  exprobrandm.  Aperlnm  est  exprcs- 
sam  esse  banc  scnteniiam  ex  dictis  Pauli  i!  Gal.  4: 
Propter  subintroductos  falsos  fratres^  qui  subintroierunt 
exptorare  libertatem  nostram. 

(c)  Par.  cum.  ms.  Colb.  inbistentis  loco:  eodem 
sensu. 

(d)  Ea  ipsa  de  serpente  memoriae  prodiderunt  post 
Theophilum  Antiocli.  Tom.  ii  Bibl.  Patrum  edit. 
Colon.  Chrysostomns  hom.  xxxiv ;  Hieronyinus  in 
hunc  locuro;  Ambrosius,  lib.  iii  dc  Fide ,  n.  131 ; 
Augustinus,  quaesl.  xvii  inMatth.  viii,  et  alii. 

Patrol.  IX. 


m 


BANCrn  RlLARlI  KPtSCdPl 


973 


quondikm  ttnlias  Indlcaior  nunc  ho«iUi  Invicem  odio  A  licel  gentium  ,  qdod  eril  reliquum  Israel,  ad  implen- 


diTcrsi ;  judicibus  eliam  et  regibus  terrae  offercndos 
(Ibid,  i8),  dum  extorquere  aut  silenlium  nosirum, 
aut  connivenliam  lentant.  (a)  Testes  enim  ipsis  et 
genlibus  futuri :  quo  testimonio  excusaiio  ignorats 
diviniiaiis  adimcnda  sit  persequentibus ;  gentlbus 
vero  via  paitdenda  credendi  Cbrisium»  pertinacibus 
iiiter  sxvientinm  poenas  confessorum  vocibus  praedi* 
caturo.  Inslruclos  igitur  nos  serpeutis  prudentia 
monet  esse  oportere. 

15.  SerpeM  tifi  prcsdicatoribtti  imitandui.  —  Hunc 
antequam  Adaro  tradoccret,  jam  sapicntem  Ge« 
nesis  nuncupavit  ( Gen»  iu  ,  i  )  ;  ei  pnidentiam 
ejus  malignantis  consilii  ordine  docuit.  Pridium 
enim  aniinum  scxus  mollioris  aggressus  est,  spe 


dum  numoruui  sancloruni,  rutiiro  clariutis  sux  ad- 
ventu  (0  in  Ecclesia  collocandum. 

15.  Passionum  esl  solatium,  quod  pet  ea$  Domno 
atsimilamur. —  Non  est  discipului  super  magihtrum^ 
nec  servus  super  dominum  {Ibid.  24).  Multum  proficit 
aJ  tolerantise  assumptioiieni  rerum  inimineiitium  co- 
gnitio  (9),  roaxime  si  patienliae  voluntas  pracsumaiur 
exeniplo.  bominus  noster,  lumen  eeiernum,  ei  dux 
credeniium,  et  immortaliialis  parens,  discipulis  suis 
futurarum  passionum  solaiia  ante  praemisit;  ne  se 
quis  discipulus  magtstro  poliorem,  aut  super  doroi- 
num  esse  servus  existiniaret.  Si  enim  pairi-faroitias 
cognomeutum,  per  invidiam,  dxmonis  addiderunt; 


quanlo  niagis  in  domesticos  ejus.omnia  injuriarum  el 
deinde  illexit,  communioiiem  immortalitatis  «po- B  comumeliarum  generaperficieiil(/6.i5)?Scdeaiiiliii 
pondit:  et  pcr  haec  ianta  pnemia  ,  opus  consilii  ei     „^5 1^^^„,^  g|^,i^  ^^^  ^^^^^^  amplecie.»tes,  si  Do- 


voluntatis  suse  gessit.  Pari  igitur  opportunitate,  in* 
trospecta  uniusciijusque  et  naiura  et  voiuntaie,  ver- 
borum  adhibsnda  prudeiitia  est.  Spes  bonorum  ibtu- 
roruin  revelanda,  et  (6)  sic  coelestia  peKectae  fidei 
pracmia  proferenda :  ut  quod  ille  mentitns  est ,  nos 
prdedicemus  ex  vero,  secundiim  sportsionem  I>ei  an- 
gelis  similes  futuros  esse  qui  credereni :  ut  mentes 
plebium  faciles  ei  absoluias,  circumsxvientibos  licet 
ei  lupis  et  hGereticis,  promissis  regnorum  coelestium 
occtipemus,  et  rerum  fidem  serpentis  prudeniia,  co- 
lumb£  simplicitate  tradamus. 

14.  Genles  quando  crediturce^  quando    Judcei. — 
Monet  etiam  iradiiis  abesse  oporlere  715  curam 


mino  nosiro  vel  passionum  coDditionibus  adaequemvr. 
16.  Judicii  dieocculta  prodentwr.-^  NikH  eu  »ec«l- 
tum,  quod  non  reteialfitur  {IM.  W)-.  Wtm  SciiHed 
jttdicii  ostendit,  quae  abstrusam  volnntatis  nostm 
conscientiam  prodet :  ei  ea  quae  nunc  oecnlti  eiistl- 
mamits,  luce  cogniiionts  pnbliee  deteget.  igitur  iimi 
minas ,  non  consiHa  ^  non  poiestaies  iiwectamium 
monet  esse  metuendts  :  quia  dies  jvdicii  iralta  bce 
foisse  aique  iiiania  revelabit. 

1?.  Dei  cognitio  conslanter  ingerenda.  —  Et  qnod 
dico  vobis  in  tenebris,  dicite  in  lumine :  et  quod  in  aure 
auditiSf  prcedicate  super  tecta  {Ibid.  %7).  Non  legimus 


responsionis,  sed  exspectandum  potius  quid  Spiriius  q  Dominum  soliturh  fiiisse  noctibus   ^ermocinari,  ei 


Dei  suggerat  {Matth.  x,  19) ;  quia  fides  nostra  om<* 
nibus  praeceptis  divinae  volimiaiis  inienfa,  {c)  ad  re- 
sponsionis  scientiam  insiruetur :  in  exemplo  baben  • 
les  Abraharo,  cui  posiulaio  ad  hosiiain  Isaac  non  de- 
foii  aries  ad  victimam  (Gen.  xxu,  13).  Ex  una  dein« 
de  in  duas  urbes  fugam  suadet  {Matth.  x,  25).  Quia 
prxdicatio  ejus  primtim  a  Judxa  effugata  transit  ad 
Grxciam,  dehinc  diversis  intra  Groeci^  iirbes  aposlo- 
lorum  passionibus  (d)  fatigata,  terlio  in  universis 
geniibus  derooratur.  Sed  ui  osieiideret,  gentes  qui- 
dem  aposloiorum  praidieationi  credituras ,  verum  ut 
(e)  reliquum  Israel  crederet,  esse  adveiitui  suo  debi- 
tum ;  ait,  Non  consummabitis  civitales  Israel,  donec  ve- 
niat  filius  hominis  (Ibidem):  post  pleiiiludinem  ^ci- 


doctrinam  in  tenebris  tradidis^e.  Se^  qtita  omhls^er- 
mo  ejus  carnalibos  lenebrae  sunl,  etverbuni  ejus  in- 
fideribusnox  est;  (h)  et  cuiquequod  a  se  dictum  esl, 
7i6  c""^  Ilbertate  fidei^t  confessIoiiiS  est  loquen- 
dum  ;  idclrc6  qua*  in  tencbris  dicta  Sunt,  pr^dtcarl 
jtissit  in  tumine^  et  qu;u  secreto  aOriuin  coinroissa 
sunt,  super  teda,  id  esf,  (i)  excelsa,  ut  li>queirtiuin 
pV.TConio  audiantur.  Constnniei*  en7mi)eiingcretoJa 
cognitto  est,  el  proftindum  dbctrinae  ^vatigeTicde  secre- 
tum  lumine  praedicaiiimis  apostolicse  revelanduni:  iion 
tlmenfes  eos,  quTbus  cum  sit  licenti^  (j)  in  corpora, 
tamen  \h  animam  jus  nuiruni  est  (Ibid.  2S) ;  sed  tl- 
mcntes  potius  Deum,  cui  perdendae  id  gehenoaet  a- 
nlm^  ei  corporis  sit  potestas. 


(a)  Sic  mss.  potiores.  At  editi,  tesUs  et  ipsis.  Ver-  D     (f)  Editi,  in  Ecclesiam  convocandum.  Aliquoi  mss« 
hnm  sunt  reticetur  posi  futtin,  sicut  et  antea  monel      in  kcctesia  convocandum.yefuis  Roin.,  Vat.,  t>)lb. 


vel  sehno  est,  post  offerendos 

(b)  larticulatn  sic  adjecimus  auctoritate  mss. 
Rom.,  Colb.  ei  Carn.,qui  mox  loco  VQrlAproferenda^ 
babeiit  promerenda. 

(c)  Editi,  adresponsioiiem  scientia*.  Prneferimus  cuin 
iribus  prsedictis  niss.  ad  responsionis  scienliam,  lioc 
est.  ut  sciat  quid  sibi  respond^iiidum  sit.  Deinde  sex 
mss.  anctonlaie  licerel  repcuiere  in  exempto  habchs^ 
pro  habenUs,  qtrod  cura  sinceriuribus  retinere  malu- 

mos.  „ .  • 

(d)  Lipstus  ac  post  eum  Par.  fugata  :  coiitra  fidem 
veteruin  librorum.  Ilic  porro  ponitur  nonieii  ai)Slrac- 
tum  pro  concrefo.  pradicatio  loco  vocabuli  pmdica- 
tores,  quibus  etpaii  ei  ratigari  conveiiit. 

(e)  Ms.  Carn.  cum  Golb.,  rdiquns  Ivraet;  mox  au- 
taD|  quod  erit  rdictum  Itraet. 


eiCarn.  in  Ecclesia  eotlocandum  rtA  ctmhcmiduils. 
Goiivocari  quippe  etiaro  ad  infideles  periiiK^i:  ai 
collocari  in  Giirisli  corpore  quod  est  Eccjesia,  noa 
convenit  nisi  fidelibus.  Sic  cap.  7,  iium.  ii,Ie;sen& 
est  orones  in  Ecclesiam  invltari,  pancos  tnti^re. 

(g)  lii  sex  inss.  continuatiOf  mttxime  ai  sapientim, 
Titm  in  iribus,  volupias. 

(//)  Ediii,  /^f^ti6  id  quod  a  se  dictum  est,  cttm  liber" 
tate  fidei  vutt  esse  loquendw/n :  castlgantitr  ex  mss. 

(7)  Bad.  ct  Er.  excelsum  toquenda  ut  prtrcomo,  elc. 
Ltps.  et  Par.  cnra  ms.  Toron.,  excelso  loqwfnH^mu 
Quniuor  uHi,  in  exceiso  hifuenfinm.  Garnnt.,  Va^. 
ct  Colb.  sequifflur. 

(j)  GolberUnus  codex  eum  Kom.  in  cmrpwt^ 
in  ansfna  i^us  nutta  eit. 


fn  COMMENTARWS  IN  M ATTHiilUM.  CAP.  X.  n 

18.  P<a%ere$4uo  aue,  eorput  et anima peccaio  ven-  A  nnum  ex717inis((f)est,quod  smevoltintatcDeinon 

Dei  (e)  volanlas  est,  ut  nnum  ex  illis  magis 


dita.  —  Nonne  duo  paiHres  aste  veneunt ;  et  unui  ex 
ilUi  non  cadit  in  terram  sine  volunlale  patrii  ^eilri 
{Ibid.  29)  ?  Non  est,  ut  puto,  eriminis  agere  aucu- 
pium ;  nequeYendiUopassenifii  habclculpam.  Etquod 
ail :  (Jnui  ex  iUii  non  cadil  iuper  terram  €tne  vofun- 
tatt  Pairit  veitri^  coiitra  a^stolicum  dietum  facere 
f  iiletur  qiuMl  ait :  Non  eu  pecudum  Deo  cura  (I  Cor, 
ik,  9).  Kt  aiKHoriuii  ejiis  inuUum  derogabilur,  si 
senstsse  aliler,  qiiam  in  evangellis  tradilnm  e^^t,  re- 
perietttr.NeceRiraaposioitsmoltum  dignitatis  triiiui- 
tnr,  ai  fMSseriiiys  mie  sialiunt.  Locus  liic  ex  sensn 
snperiore  proTici^iiir.  Itiiquiiatej  enim  eorooi  exag- 
gerauUir,  qui  iradiittri  suat,  qui  iaoectafairi ,  qui  in 
Aigiiu  coac4urt,  quiifus  propier  noiiien  D«»mini  esse 
odia  n08  oporioi,  qui  omnc  jus  suuiii  in  soHs  corpo- 
riiMis  exerceani ,  iiotesiaiem  in  animain  non  h»ben- 
let.  fli  igitur  passeres  («)  diios  asse  Tr^nonni.  Ci  qni- 
dc«  qusfub  pcccalo  vendiia  sunt,  redeinii  ex  iege 
Chrisius  :  ergo  qiiod  vetidiiur,  corpus  ai^  anima 
esi ;  ei  cui  veiuiitur,  peccatiiro  esi  :  qiiia  Chrisius  ct 
ik  peccato  rcderoii,  ei  aiuauc  ac  corporis  est  re- 
demptor.  (b)  Qui  igiiur  duos  passeree  asse  vaieuni , 
s«  ipsos  pcccaio  minimo  veneuni,  naios  ad  VDian* 
dum,  eft  ad  ccdlttffl  peiMMS  fipirlialihus  efferendos.  Scd 
capii  pretiis  praesentiM  voliipUUiin,  et  ad  iuxum 
s.TcuIi  venaies,  lotos  se  Ulibus  (c)  actiofiibus  iiuii- 
ditiaAtur. 

1 9.  Corpui  el  amma  mOa  ut  iinl  unum  tn  cceUi,  qui  ca- 
dani  umimimierram,'-^  Sed  q«xrendumesi,qiiomodo  C 

(a)  lla  omnes  inss.  Qnf>circa  pronomen  hi  ad  per- 
secnlores  referalur  necesse  est.  Vcrbom  aniem  w- 
tifiital  active  ililario  u^tt^Uiro  ruisse  liquidii  constai 
ex  suliseqneDlibiis ;  qiiod  non  advorleiiies  qui  priores 
ediiiones  procnrarnnl,  liic  posuere  panerei  duo,  el 
inreiitrs  «nuK.i  sibi  permisore. 

{b)  fir.  ijfiiid  i^iitir  duo  paaerei^  ete.  Bad.  qui  igi- 
tur  duo  poiierei  eae  veneunl.  llabet  etiam  Par.  eae 
pro  flwe.  Lipsiiis  vero  pi  o  vcneunt,  posuit  vendunt ; 
qnod  verbum  eiiam  atiaj  ediiiones  tnox  liabent :  rc- 
locuiiiitNi»  mss. 

(c)  Sic  ross.  quibiis  favct  ilhid  psalm.  cxviii,  nuro. 
J8  :  In  coeleitew  icienliam  homo  eruditus  ei  :  quid  libi 
cnmterrenii  operibus  et  gestis  est?Avis  effectuses^  etc; 
•bifoicbre^WMjnrtiiw,  tioiMines  »dsiipenia  «atos,  me- 
rilo  iiisidias  iii  lerrenis  paii.  Edili  vero  bic,  auciioni" 
bus  muidincMtur, 


cadel. 

evolet,  sed  lex  ex  constitutione  Dei  profecia  dcccr- 
nil  unum  ex  eis  polius  dccidere.  Quetnadmodom  au- 
(em  si  evolnrent,   unuro  esseiu,  id  est  corpus  in 
natnram  anima>!  lransisset,el  grnviias  illa  (erreiiac  ma- 
terix  in  profectum  et  subsianliam  anim.x  (f)  abole- 
relur,  fieretque  corptis  polius  spirii.ile  :  iin  peccato- 
rnm  pretio  venditis,  in  naiurnni  cor|K)roin  aiiima: 
sobtilitns  ingr.ivcscit,  ct  tcrrenam  contrabit  cx  vilio- 
ram  sorde  materiem,  itquc  unum  ex  iliis  qitod  tra- 
datur(£f)in  terrnm.  Wnrimis  nulem  eos  .inle  starc 
p;)ssenfous  cnm  dicil,  ostendit  nioltitudini  infidelium 
dectionem  fidermm  prxcsse  :  quia  his  casns  in  tcr- 
raro  sit,  illts  volaltts  in  coclum. 
B     96.  Viias  meiiorii  tpe  timor  mortis  aufertur,  —  In 
mimernn)  autem  aliqnid  cofiigi,  dirigcnlis  ac  sollici- 
todinis  cora  est  :  neqoe  enim  d>gniim  negotium  esi, 
peritura   numerare.  Ut  igittir  nihil  ex  nobis  periiu- 
rnro  csse  cognosccremus,  quia  muho  passeribus  mc- 
liores  siinos ;  ipso  capiHorum  nostrorum  stipputato- 
rttro  ntimero  indicatnr,  sal^is  nobis  ex  solido  ruturis 
(/^id.  30el5i)  :  com  qnod  innumerabile  tn  nobis 
sit,  (/i)  conservandi  et  affectu  et  poiestate  numere- 
tor.  Ntillos  igiior  corporom  nostrorum  casus  cst 
pertimescendos,  neque  ullns  inierimendie  carnis  ad- 
niiitendus  est  dolor  :  qtiando  pro  naturae  siix  atque 
originis  condiitone  resolnta,  in  substafltiam  spiritalis 
animac  refundaliir. 
il.  £t  quia  doclrinis  talibus  confirmaios,  oporlet 

nam  corporis  nntiirain  decidat.  Ihnc  gener.ilem  Dei 
voluiitnicm,  qna  viilt  oinnes  salvos  iieri,  alibi  eliatu 
Hitarius  asserit,  «i  cnm  in  ps.  cxxxiv,  n.  24,  ait  , 
yoUuaet  enim  populum  suum,  qtiemin  patrAui  eorum 
Abraham  el  haac  et  Jacob  elegerat,  non  judicari  :  aiU 
supra,  cap.  ix,  n.  8  :  Turba  omuis  expulsa  eU,  quam 
utique  iatvari  Dominui  optassvt;  sed  irridendo  dicta 
aeUaque  ^us^  reiurrectioni*  nou  fuit  digna  comortio, 
Idipsum  fuse  explicaiur  in  ps.  ii,  n.  16,  17  et  18, 
ubi  pr.ieteren  decliralur  secuiidariam  illain  Dei  le- 
gem  :ic  velunlutem  nibH  csse  aliud  nisi  poenam  iis 
qui  iniquc  agereni  constitutam ;  quia  nimironi  tt<, 
quibus  ex  voluutaie  iiberiadi  malilia  magiiplacuu^  ullio 
consiituta  est. 

(/)  lii  nis.  Rom.  avolaret  :  leciio  iion  sperneiida. 
Ne(|ue  vero  ptitandus  e^t  ililnrius  corporea:  luateriu! 
a1)olitroneni  asserere,  cum  wWi  dumtaxat  lerrenain 


(d)  Lipsiiis,  expuncio  verbo  «t  rutn  J^ubsequeuie  j^  graviiaiem  aliasque  hujtismodi  qualiiaies,  qii:u  cor- 


rekiiiw»  quod,  proxiine  amea  ei  post  repobUEi  unui 
eaiUii^  ra^Hgiiuiiiiibus  niss.  quasi  vero  iiiiimm  ad  pas- 
seres  referrclur, umi  ad  coiporis el  auiro»  uniiaicin. 
Stitet  quippe  Jlilariiis  praeUieai  e  ^niwatn  el  corpus, 
qw  inod<i4uo  SMii,  quia  neuirucu  alteri  pleiie  per- 
feoi«qiie  suijjecium  esi,  po(»i  resurreaiouein  unuro 
lare  «el  4ii  gloria  vel  in  pceoa  :  aut  eniin  eorpus  aai- 
inam*ecuiuiiim,«icumillaspiritalis  subiiliiaits  con- 
sors  w  4!€eUMH  evolei;  aui  a  corpore  animam  ad  se 
trabeiidiim,  ot  secum  iii  teiram  beu  lerreiiaui  graw- 
ttti^iH  o»d)il.  Uanc  igiiur  ex  corpore  et  aidina  uiiila- 
iaui  «4MMilMrlis  «tiiiin  ex  ilUi  ifi4el4igii. 

(e)  Mss.  Rom.,  Vai.,  Coll).  et  Cnrn.  :  Dei  voluntai 
uuum  ex  i//w  magii  volei :  sed  ex  cottstitutione  Dei  prO' 
^Uela^ecermi  uoum  ex  iilis  potws  decedere  :  corruple. 
HoeenMUMbi  v*»UUilaiiu^,  Deum,  quanlum  in  se  est 
abMue  i&Uo  ad  ikis  respeati,  velleiit  corpus  in  iiato- 
raiii  atiim»  assurgai,  sed  dicianle  aequitaiis  lege 
IPD^ier  ^aceA&a  uosira  4oc6roei-e  iU  aoiroa  in  torre- 


porrbus  inesse  nat;e,  animnbus  gravcs  ac  niolestus 
stint,  post  resnrrectionem  abrulnras  :  ut  corruptibi' 
tium  corporum  in  incorruptionis  gtoriam  resurrectio 
non  interitu  naturam  perimat,  sed  *iuaUti:tis  condiUone 
demutet.  Non  enim  uliud  corpus;quamvis  in  atiud  re- 
iurget,  qtieinadmodum  ipse  loqnitur  in  ps.  u,  n.  41. 
Superi<>rcsautetiisenientias,  corpm  in  naturam  aninm 
trauiire,  vel  tn  iubstantiam  amnue  aboteri  alia  qiiani 
soleniusrniioue  iiiielli^ndas  csse  vel  ex  eo  iiquet, 
qiiod  niox  subjicitur ,  peccntorom  animam  in  noitt- 
ram  corporum  ingravescere :  ut  inierim  initiaiuus  (|uud 
iiifra  legere  esi  nuin.  iA,  baplismo  nobis  pro^stari^ 
ut  corpus  ipsum  in  naturam  aninm,  quce  ex  afflalu  Det 
venit,  evadut, 

(g)  Ediii,  trudalur  :  nullo  45  uosUris  mss.  £uffra- 
gante. 
(h)  C»lberiiuo6£odex.oiim  Carnuttnsi,  comervanm 


975  SANCTI  HlLARll  EPISCOW  97e 

liberam  confiiendi  Dei  liabere  conslantiam  ;  eiiam  A  verslo  pcccaiorum.  Et  hujus  quidem  lcli  nomine  nori 


condiiionem  qua  teneremur  adjecit,  negalurum  sc 
eum  Palri  in  coelis,  qui  sc  hominibus  in  lcrra  nc- 
gassel  (Ibid.  32)  :  eum  porro ,  qut  conressus  coram 
hominibus  se  fuisset,  a  se  in  coelis  confiieudum ;  qua- 
lesquc  nos  nominis  sui  tcsies  bominibus  fuisse- 
mus,  (ali  nos  apud  Deum  patrem  tcsiimonio  ejus 
usuros. 

2i.  Qtucitionct  variw  proponunlur.  —  Nolite  arfn- 
trari  quomam  veni  pgLcem  mittere  in  terram.  Non  veni 
pncem  mittere,  sed  gladium.  718^^"*  ^'**''*  separare 
filium  adversus  patrem^  et  fitiam  adversus  matrem,  et 
nurum  adversus  socrum  suam,  et  inimici  hominis  do^ 
mestici  ejus  (Jbid.  34-36).  Quae  ista  divisio  est?  Inter 
prima  enim  legis  prxcepta  accepimus  :  Honora  pa- 


Evangelii  prxdicationem  appellntam,  frequens  iii 
prophciis  auctoriias  est.  Dei  igitur  verbum  nuncupa- 
tum  meminerimus  in  gladio  :  qui  gladius  mlssos  iu 
lerram  est,  id  est,  praedicaiio  ejus  horoinum  (c)  cor- 
poribiis  infusa.  Ilic  igilur  quinque  habiiantes  in  ana 
doroo  dividit,  et  dividit  tres  in  duos,  et  duos  super 
tres.  Sed  irla  tantum  in  homine  reperimus,  id  est,  ei 
corpus  ct  animam  et  voluntatem.  Nam  ut  corpori 
anima  dat»  est,  iu  ct  potestas  utrique  ntendi  se  ut 
vellet  indulta  est  :  aiquc  ob  id  lex  cst  (d)  proposiu 
voluntati.  Sed  hoc  in  illis  dcprchenditur,  qui  primi 
a  Deo  figurati  sunl,  in  quibus  coeptae  originis  ortos 
elTectus  719  ®^^>  ^^^  iraductus  aliunde.  Scd  ex 
peccato  atque  infidelitate  primi  parentis,  sequentibus 


Irem  tuum  et  matrem  tuam  (Exod.  xx,  li).  Et  ipse  B  generaiionibus  coepit  esse  corporis  nostri  paler  pcc- 


Dominns  ait :  Pacem  meam  do  vobis,  pacem  relinquo 
vobis  (Joan.  xiv,  27).  Quid  sibi  vult  missus  poiius 
gbdius  in  terram,  et  separaius  a  patre  filius,  ei  filia 
a  malre,  et  nurus  advcrsus  socrum,  et  hominis  do- 
mestici  ejus  inimici  ?  Igilur  («)  exinde  publica  aucto- 
ritas  inipietaii  proferelur.  Ubique  odia,  ubiqne  bella, 
el  gladius  Domini  inter  pairem  et  filium,  ct  intcr  fi- 
liam  matremquc  dcsaiviens.  El  in  Luca  quidem  talis 
dc  hoc  sermo  est  :  Erunt  enim  ex  hoc  quinque  in  una 
domo  divisif  (b)  tres  in  duos,  et  duo  super  tres  divi- 
dentur  (Luc.  xii,  52).  Numquid  non  in  majorcm  nu- 
roorum  polest  agnaiionisdomesticx  familia  diffundi? 
Aut  praescripto  lemporis  contincbaiur,  ut  cx  hoc  es- 
scnt  quinquc  tantum  in  domo  una,  i[deMique  divisi  ? 


catum,  maier  animae  infidelitas;  ab  his  enim  (e)  or- 
liim  per  transgressionem  primi  parentis  accepimus. 
Nam  voluntas  unicuique  sua  adjacet.  Ergo  jam  uniiis 
domus  quinque  sunl :  pator  corporis  peccatuni,  ma- 
ter  anim:c  infidelilas,  cl  (f)  accedens  volunkitis  ar- 
bilrium,  quod  tolum  homincm  quodam  conjugii  sibi 
jure  dislringit.  Huic  infidelitas  socrus  est,  (g)  qus 
nos  ex  ea  naios,  atquc  a  fide  meiuquc  Dei  peregri- 
nantcs  accipiens,  ut  inter  infidelitalero  (A)  Tolupla- 
tcmque  possessos,  et  in  ignoratione  Dei  et  in  omnium 
viiiorum  oblectatione  dciineat. 

24.  Regenerationis  effectus.  ConenpiscenVm  laeta  in 
regeneralis.  —  Cum  ergo  innovamur  baptismi  la- 
vacro  per  (i)  verbi  virtutem,  ab   originis  nostrs 


Ergo  qui  sit  gladius  in  terra,  qux  proprietas  nomi-  C  peccalis  atque  auctoribus  separamur;  recisique  qoa- 


nuin,  et  in  numcro  quinque  qux  ralio,  et  quomodo 
trcs  in  duos,  et  duo  super  tres  dividendi,  et  qua- 
tenus  liomini  domesiici  ejus  inimici ,  contuendum 
esl. 

23.  Gladii  natura.  Dei  verbum  significat.  In  Adam 
ante  peecatum  tria,  in  posleris  quinque.  —  Et  singula- 
rum  quidcm  rerum,  et  universx  qua^siionis  primum 
natura  est  explicanda  :  ncc  minus  intelligentiam  nos- 
tram  senstis  et  superior  et  consequens  adjuvabit. 
Gladius  lelorum  omnium  telum  acutissimum  cst,  in 
quo  sit  jus  polcstatis,  et  judicii  sevcritas,  et  animad- 

(a)  In  Iribiis  mss.  extendenda;  publica;  impietoti  auc- 
toritas  proferetur. 

(b)  Onmcs  mss.  conslantcr,  Ires  in  duo  :  tum  ex  iis 
sex  etiam  conslanier  habenl,  et  duo  per  tres.  Parli- 


dam  cxsectionc  gladii  Dci,  a  patris  et  matris  affec- 
tionibus  dissidemus  :  et  veterem  cum  peccatis  atque 
infidelitate  stia  hominem  exuentcs,  et  per  Spiritum 
anima  ct  corporc  innovati,  necesse  est  ut  ingeniti  et 
veinsti  operis  consuetudincm  odcrimos.  Et  quia  cor- 
pus  ipsum  per  fidem  mortificatum,  in  naiuram  ani* 
mae,  quac  ex  afflatu  Dei  venit  (quamvis  id  ipsum 
adhuc  iii  maieria  8uacxstet),evadat;  quia  communio 
ipsis  invicem  concilietur  ex  verbo :  idcirco  jam  unum 
aiquc  idcm  cum  anima  vcllc  coepit  efOci,  sciiicet  ut 
illa  esi  spirilalis,  quibus  (j)  libcrtasvoluntatis  a  socm 

innocentis  honestijequc  eonstituit,  ut  habetur  in  psal.  Uf 
ntim.  46. 

(e)  Bad.,  Er.  etquatnor  mss.  mortem.  Reciius  alii 
libri,  ortum,  a  peccaio  scil.  et  infidelitate.  Deinde 


culac  in  et  super  graecc  eodcm  vocabulo  ini  expri-  jy  nam  voluntas  perinde  cst  .tc  praterea  voluntat 


muntur. 

(c)  Ita  mss.  uno  Colb.  exceplo  inierpolalionis  su- 
specio,  ubi  \\VLh%iyCorporibusvelincordibusinfusa.^i 
Par.  cordibus  infusa.  Hoc  igitur.  Aliae  vero  ediiio- 
iics,  prwdicationeni  ejus  hominum  cordibus  infusam. 
Hoc  igitur.  Hoec  porru  vcrba  rcspondcnt  illis,  qui  in 
terram  missusest.  Al  vero  Hilarius  ubi  terram  iu 
Scripluris  reperit,  co  nominc  corpus  quod  de  terra 
sumpium  est  solet  inlelligere,  nt  paiei  cx  cap.  4, 
n.  3,  ct  ex  tract.  psal.  cxviii,  n.  7  et  8,  n.  9, 
ac  pluribiis  aliis  locis.  At  lerram  nusquam  cor  inier- 
prctatur. 

(d)  In  vulgatis,  prosnosita.  Magis  plncet  cum  ali- 
quot  inss.  proposita.  Ad  lioc  aulem  lcx  proposita  est, 
quia  qui  nos  per  benevolentiam  utendm  beatitudinii 
suae  creaaet,  profectwn  nobis  ad  id  per  meritum  vitas 


(f)  Ediii,  incidens.  Aliquot  mss.  incedent.  Po- 
tiores,  accedens*  Acccdit  autem  Tolunias,  ut  cum 
peccato,  iiifideliiate,  corpore  etanima  fiant  qutnque. 

(g)  In  vulg^tis,  omisso  relativo  qum^  cormmpi- 
tur  Hilnrii  senicntin,  qua  vult  iios  ex  infideliiaie 
naios  a  volunlaiis  libcrtate  in  quoddam  coiijugium 
accipi ,  sicfjue  voluntati  socrum  esse  infideliiatem 

(/i)  Qiiinqiie  mss.  voluntatemque :  male.  Eidem  dere 
roi  siibj:iceiit  antea  pe^caltim,  post  oblectatiowiihnm^ 
hic  votuptas. 

(i)  Apud  Bnd.,  Er.,  Lips.  et  in  aliquot  mss.  desi- 
deratur  verbi  vocabuluin  :  quod  cum  Par.  et  me* 
lioribus  mss.  retinenduin  esse  liquet  ex  proximt 
comp:iratione  gladii.  Mox  sola  cdiiio  Par.  itcfne,  pro 
recisique. 

(j)  Id  est,  animx  ct  corpori  verbo  jam  conciliaiis^ 


977 


COMMGNTARIUS IN  MATTIIiEUM.  GAP.  XI. 


978 


sua,  id  est,  nb  iiifidelitaic  divisa,  jus  suum  oinne  A  fasus  (f)  in  nos  sit.  Atque  ita  qui  apostolos  recipit , 


concedit :  ut  quod  erat  libertas  voluntatis,  deinceps 
animae  sit  potesias.  Filque  gravis  in  domo  una  dis- 
sensio,  et  domesiica  novo  homini  ernnt  inimica  : 
quia  ille  per  verbum  Dei  divisus  ab  illis,  maiicre  et 
interior  et  exierior  (subaud.  bomo),  id  est,  et  corpus 
eianima,  in  spirilus  novitate  gaudebit  :  ea  vero, 
quae  (a)  ingenita  et  a  quadam  prosapio)  anliqiiiiale 
deducta,  consistere  in  hisquibusoblectata  suntcon- 
cupisccnt.  Et  origo  carnis  et  origo  aiiima!  et  libertas 
poiesiatis  in  duos  dividentur,  aniroaro  scilicet  et  cor- 
piis  hominis  novi ,  (b)  quac  unum  aique  idcm  velle 
coeperunt  :  divisique  ires  duobus  subjacebunt,  in 
domiiiatum  eorum  de  Spiritos  novitaie  |>oiioribu8. 
Et  idcirco  illi,  qui  doinesticas  nominuro  (c)  cbaritates 


Christum  recipit;  qui  vero  Chrisium  recipil,  patrem 
Deum  recipit :  quia  non  aliud  in  apostolis  recipit , 
quam  quod  in  Chrisio  est,  nequeinCbrisio  aliudest, 
quam  quod  in  Deo  est:  perque  bunc  ordinem  gratia- 
riim ,  non  aliud  est  apostolos  recepisse,  quam  Deum ; 
quia  et  iii  illis  Cliristus ,  et  in  Ciiristo  Deus  habiiet. 
28.  Plures  coMequendm  mtermtath  occa$iones,  — 
Qui  recipit  propheiam  in  nomine  propheta: ,  mercedem 
prophetcB  acdpiet  (Ibid.  41).  Qui  propbeiam  recipit» 
habilaniein  recipit  in  proplieU:  fltque  prophetac 
mercede  dignus,  prophetam  prophcla!  nomine  reci- 
piens.  Par  quoque  recepisse  jusium  merces  depiita- 
tur,  Gtque  jusius  ex  lionore  justiiia;.  Ac  sic  coiisum- 
niaiur  jusiiiia  ex  Ade,  el  mercedem  acquirit  offlcium, 


dilectioni  ejus  prsptuleriiit,  720  ruturorum  bono-  B  plures  consequeiidae  xternitatis  occasiones  Deo  lar- 


rum  indigni  eruni  lixreditaie. 

25.  Crifx,  iacramentum  fidei.  —  Pergii  deinde 
eodem  prxceptorum  ct  intelligenti»  decursu.  Nam 
postea  quam  relinquenda  omnia  qii»  in  saeculo  ca- 
rissima  siint  imperaveral ;  adjecit ,  Qui  non  aeeipit 
crucem  $uam^  et  sequilur  me,  non  est  me  dignui 
(Ibid»  38)  :  quia  qui  Clirisii  suni,  cruciflxerunt  cor- 
pus  cum  vitiis  et  concupiscentiis.  Et  indignus  est 
Chrislo ,  qiii  non  crucem  suam  ,  in  qua  compatimur, 
commorimur»  consepclimur ,  conresurgimus ,  acci- 
piens,  Dominiim  sit  secutus,  in  hoc  sacramenlo  fidei 
spiritus  novltate  victurus. 

26.  Mortem  infert  wtiis ,  mortis  aufert  metum.  — 
Qui  invenerit  ammam  suam  ,  perdet  iltam ;  et  qui  per- 


gieiite  :  quaiido  In  recipiendo  justo  et  propheta,  ipse 
revereiiiije  affcctus  ei  justi  honorem  accipiat  et  pro- 
pbeto!. 

29.  Obsequiumsub  religionisopinionedelatumindi'' 
gno,  mercede  non  fraudatur.  —  Etquicumque  potum 
dederit  uni  ex  mtnimis  isti  calicem  aqwe  frigidw ,  et 
reliqua  (Ibid.  42).  Non  inane  esse  bonae  conscientias 
opus  docuit,  neque  spem  fidei  alienae  iiifidelilatis 
crimine  laborare.  721  Providens  eniro  plures  futu- 
ros  tantum  aposiolaius  nomioe  gloriosos ,  onini  vero 
vitae  suae  opere  improbabiles,  eosdemquediu  lallere 
diuque  mentiri ,  tameii  ubsequium ,  quod  ipsis  siib 
religionis  opiiiione  delatum  sit,  inercede  operis  sui 
speique  iion  fraudat.  Nam  licet  ipsi  minimi  essent, 


diderit    animam  suam    propter  me,    inveniet  «om  C  id  est,  peccalorum  omnium  ultimi  (miiiimum  om- 


(Ibid.  59).  Verbi  scilicet  potestaie,  et  velerumdi- 
visione  (d)  vitiorum»  proficiet  lucrum  animae  in  mor* 
tem ,  et  damnum  in  salulem.  Ergo  suscipienda  mors 
est  in  noviiate  vitae ,  et  cruci  Domini  configend«  sunt 
viiia :  et  adversus  persequenies ,  contempiu  praesen- 
tium ,  gloriosae  confessionis  reiinenda  libertasest» 
et  damnosum  animae  lucrum  refngiendum :  scientes 
cuiquam  jus  in  animam  iion  relinqui ,  et  detrimento 
hrevis  vitae,  foenus  immortaiiiaiis  acqiiiri. 

27.  Christus  qmmedialor.  —  Qui  recipit  vos  ,  me 
recipit :  et  qui  me  recipit ,  recipit  eum  qui  me  misit 
(Ibid.  4U).  Universis  docirinae  affectum  et  praece- 
ptorum  sedulitatem  inipendit.  El  qui  periculum  non 
recipieiiliuiii  aposiolos  excussi  pulveris  testinionio 


nium  autem  est ,  quo  minus  nihil  aliud  esl),  non 
inania  tamen  in  eos  etiam  levia ,  qiiae  sub  frigidas 
aqus  nomine  designat,  offlcia  esse  decernit.  Non 
enim  peccatis  hominis,  sed  discipuli  nomini  honor 
praestiius  est.  Atque  ita  probiiatem  obsequeniis ,  fal- 
lentis  de  se  probra  non  laedunt :  cum  mercedem  suam 
dauiisfide^non  assumeniis  mendacio  consequatur. 

CAPUT  XI. 
Joannes  de  carcere  ad  Jesum   mittit,  et   Jesus  de 

Joanne  ad  turbas  loquitur.  Jtem  eonfessio  Jesu  ad 

Patrem. 

i.  Joannes  Christum  non  ignoravit,  —  Joannee 
eum  audisset  (g)  in  carcere  opera  Christi ,  mittens  ad 
eum  discipulos  suos,  ait  illi :  Tu  es  qtu  venturus  et. 


denuntiasset ,  rccipientium  meriium  ultra  gratiain  D  an  alium  exspectamus  (Matth,  xi «  2  et  5)  ?  Joannes 
(e)  sperati  officii  commendat :  doceique  in  se  etiam  detenius  in  carcere  Dominum  ignorat  ?  et  propheia 
mediaioris  onicluin,  qui  cum  sit  receptus  a  nobis,  taniusDeum  suuin  nescit?  Alquin  venturum  utpraet- 
aique  ilie  profecius  ex  Deo  sit,  Deus  per  ilium  trans-      tor  nuotlavit,  coosjsteotem  ut  propheta  agnovit ,  ad- 


(a)  In  quatuor  mss.  inita,  Non  displiceret  insiia. 
II ic  vero  ingenita  (qtiomodo  supra  ingeniti)  idem  est 
quod  innata  :  quo  nomine  iofideliias  et  pecatum  seu 
voluptas  indicanlur. 

(b)  Colbertiiius  codcx  :  quia  unum  :  faventibos 
aliquibus  aliis ,  in  quibus  exstat  qua  unum,  Anima, 
corpus  et  v^luntis  jam  nd  duos  reducuntur,  cum  ani- 
mae  suum  jiis  cessit  voluntas.  Tum  vero  infideliias, 
peccatum,  et  voiuntas  a  corpore  et  amma  dividun- 
tur,  eisque  subjaceni,  cum  pier  virtutem  Spiritus  ani- 
ma  et  corpus  eis  imperant  ac  dominantur. 

^  (e)  Hoc  esi,  amorem  pairis,  inatriSy  conjugis»  oti 


jam  observatum  cap.  4,  n.  i9,  ubi,  sicut  et  in  psal. 
cxviii,  n.  3,  ad  liiteram  intellecta  sunt,  quae  hic  spi- 
ritaliter  explicantur. 

(d)  Par.  post  Lipsium ,  dimissione :  minus  con- 
gruenter  cum  superioribus ,  et  praeter  veterum  libro- 
rum  fidem. 

(e)  Beccensis  codex ,  parati  offieii,  Hac  loquendi 
ratione  gratiam  speratam  officio  intelligrre  est. 

(f)  Etsi  in  pluribus  mss.  exsiat  in  nobis:  retiiien- 
dum  tamen  in  nos  constat  ex  cap.  12  ,  o.  12 ,  ubi 
idem  Mediatoris  orficium  eadem  ratione  explicatur. 
,   (g)  Mss.  Yatic.  et  Bec.  in  vinculis. 


979 


SANcir  iiiLAini  ePTsaiPi 


990 


ctinieiu  ut  confe^sor  venerauis  esl.  UiHle  imn  variie  A  sna  ploiimis  scandalain;  liealOB  eoB  profesaas  est, 


el  tam  abandanti  ejus  scientiae  error  olirepsit?  Sed 
conseqnens  de  eo  Domini  tesiimonium  sentiri  hoc 
ita  non  siuit.  Neque  sane  credi  poiesl,  Spiritiis 
sancti  gloriain  in  carcere  posiio  defoisse » cum  Apo- 
stolis  viriutis  suae  lumen  esset  in  carcere  posilis  mi- 
nistraliirus. 

2.  Legis  forma  (wL  Leffis  opus,  Cur  Joannes  ad 
Chrislum  misit,  —  Sed  praebetur  in  bis »  qusc  hi 
Joanne  gesia  sunt,  inieiligentift  amplior  :  et  cuni 
facii  efficieiitia  ^  gratia  in  eo  expressa  sentitur;  ut 
propbeta  ipse  ,  ipso  quoquo  conditionis  suae  genere 
propheiaret ,  quia  in  eo  forma  legis  elata  esi.  Ghris- 
tum  enim  lex  annuniiavit ,  et  remissionem  peccato- 
rum  praedicavii,  et  reg(ium  coelorum  spopondit:  ei 


qoorum  fidet  niliil  lentamenii  afferret  crui «  mm , 
sepuliQra.  Itaque  cui  (e)  ret  /oannes  eatisaat  osien- 
dii,  dicens  beaios  eos,  quibos  aliqnid  ln  se  scandaVi 
non  fuissel  :  quia  metu  ejus  discipofos  suos  Joan- 
nes^  nt  Gbristum  audir^ni  vktereniqne ,  misisaet. 

4.  Arundo  quos  significeL  -^  Ae  ne  Istild  referri  ad 
Joannem  posset ,  lamqaam  aliqutd  seanditixatus  es- 
sei  in  Gbristo ;  abeunlibus  illis ,  ad  Itirbas  de  eo  lo- 
cutus  est :  Quid  existis  in  desertum  videre  t  ArmuU' 
nem  {[)  vento  moveri  (Ibid.  7)  ?  Desertitm  sanclo  Spi- 
rilu  vaeuum  seniiendum  est ,  in  qM  luifrilailo  l>ei 
nulla  aif .  In  arundine  enim  Itomo  {g)  ialis  oaietiditinr, 
de  glofia  saeculi  vii»  suae  inanitale  specioans ,  (A)  In 
ae  autem  froelii  verilaiis  eavos ;  exterior  plaoens ,  et 


Joannes  totum  lioc  opus  legis  expievit.  Igiiur  ces-  B  nullus  interior;  ad  omnem  vetilorum  moium,  id  esi. 


sante  jam  lege,*qtt0e  peoc^iis  piebis  (a)  inclusa  ,  ei 
populi  vincia  viiiis,  ne  Gbrislus  possel  intelligi,  vin- 
culis  el  c;)rcere  cuntinebalur.  Ergo  ad  £vangelia 
contuenda  lex  miltit :  ul  infidelitas  fldein  dictorum 
contempletur  in  fattis ;  el  quod  inira  eam  peccato- 
rum  fraude  sit  vinctum ,  per  inlelligeniiam  libertatis 
evangelicae  (b)  absolvatur.  Tali  igitur  Joaniies 
exemplo^  w^n  susc^  sed  discipulorum  ignoranliae 
consulit:  ipse  enini  tenturum  llt  remissionem  pec- 
calurum  prsedicavh.  72B  ^^  ^^  scirent  non  alium 
a  se  prsBdicatuin ,  ad  opera  ejua  intuenda  disoipulos 
6U0S  mislt:  ut  aucloritatem  dictis  suis  illius  opera 
conferrent,  neque  Gbristns  alius  exspeclaretur , 
quam  eui  lesiimouium  Opera  liraestiiisaent. 


imniundoniin  sptriiuum  flaluro  moveiidus »  neqoe  ad 
consislendi  flrmitatem  valens ,  et  animi  medullis  Ina- 
nis.  Ergo  oum  dicil  :  Quid  existis  in  desenum  videre  f 
Arundinem  vento  moverif  hoc  loquitur:  Nnmqaid 
toistis  videre  bominem  cognitione  Dei  Tacuura  ,  et 
ad  immundorum  spirituum  flaturo  vaganiemTNam 
increpantis  affectu  potius  quam  conflrmantis  hoe  lo- 
quiiur  :  ostendens  scilicei  non  eum  in  Joanne  con- 
apici,  qui  ei  inanis  et  mobilis  sil. 

5.  Corpora  luxu  dissoluut  domui  sunt  dmmonum.  — 
8ed  quid  esiistis  viderel  Homineni  mollibus  vestitumf 
Ecce  qui  mollibus  vestiuntur  ^  in  domibus  regum  sunt 
{Ibid,  8).  (i)  Vesiein  anibilum  corporis  quo  indnitur 
72S  atiiroa.slgniflcai,  quod  luxu  ac  lasdviis  rool- 


5.  Scandalum  crucis  pradicit  Christus.  —  Elcum  C  lescal.  Sed  qui  vesthi  inollibus  sunl  in  domibnsrtv 


toluni  se  Dominus  rerum  niiraculis  prudidisset»  c«- 
coruni  scilicel  visu  ^  claudoruni  (c)  curau  ^  leproso- 
rum  curatione,  surdorum  auJiiu  ^  voce  muiorum, 
irita  nioriuorum  ,  pauperuui  prsedioalione;  ail,  A<a- 
(Mf  qui  in  me  non  fuerit  scandaliiatus  {Ibid.  6)»  Nuni- 
quid  aliquid  jam  in  Gbrislo  eral  gestutn  ^  quod  Joan- 
nem  scandalizaret  7  Non  utique.  Nam  in  ipso  duc- 
Irinae  suac  cursu  ei  operis  morabatur.  Sed  superioris 
aententiae  vis  etproprietas  coiitueiida  estj  qtiid  illud 
iit  quod  pauperes  (d)  bene  ntintiautur:  id  est,  qui 
perdiderinl  animam,  qui  cruccm  suani  aceeperiltt  el 
aequenlur,  quihuinilesspiriluflehl,  quorum  ^egdum 
praeparaiur  in  coelo.  Ergo  quia  iu  Doinino  hsec  pas- 


guin  suiii.  In  regibus*  transgressorum  aiigeloruui 
nuncupatio  esl:  hi  entm  sseculi  sunt  poteulesi  muii- 
dique  dominantes.  Crgo  vesiiti  inollibus  in  domibus 
regum  sunt,  id  esleofe»  quibus  perluxum  fluida  et 
dissoluia  sunl  corpora,  (j)  easc  daomonum  hablialio- 
nem  >  consimilem  sedem  proposilis  sula  alqtte  operi- 
bus  eligeiitium. 

6<  J^annis  gloria.  —  Sed  ijuid  eaAstis  tMeref  Pr^ 
phetamf  Dico  vobiSy  etim  plus  quam  pr^phitum^ 
etc.  {Ibid,  9  et  seqq,).  GloHam  omnem  Joantiis  Do- 
minus  ostendil ,  dicens  esse  eum  ulira  proplielam : 
quia  soli  ipsi  licUerit  ei  prophetare  Ghrislum,  et  vi- 
dere.  Elt  quomodo  Christum  ignorare  creditur ,  qui 


siunum  universitas  conveniret  ^  futuraque  esset  crux  D  ifiissus  In  angeli  potestate  viain  venluro  paraYeril , 


(a)  iloc  esl ,  propter  populi  peccata  latens ,  seu 
pleCl^  IhfldblUdli  bccult^ ,  iechhdaih  illud  Prolo|;i  iii 
^^'.ilmos  numi  5:  Sunt  autetn  omnes  p¥ophelM  btf  ftiun- 
dialeni  sensum  et  prudentiam  steculi  clausm  atque  o6- 
signaUB» 

(b)  {l^^^^or  m&s.  ablutttur :  miniine  sunl  sequendi. 
Huc  spccial  illud  dicti  pioi(»gi  n.  6,  Gbristus  sulus 
siqnacula  y  quihus  liber  clausus  est,  per  sacramentum 
corporationis  et  divinitatis  suas  absolvii.  El  post  pauca: 
Creditis  hisquce  impleta  per  eum  sunt ,  cuncta  illa.  qute 
signata  et  ciausa  sunt ,  et  apeiienlur  el  absolvei^iur. 

(c)  Soiu  edil.  Par.  gressu.  Lt  sibi  coiislarel,  tuu- 
tanduiq  ei  eralillud  num.  10,  Clundi  circumcurrunt. 

(d)  Codex.Vaiic.  cum  llom.  evangelizaniur. 

(e)  V()X  rei  deesl  in  inss.  Colb,.  ei  Garu.  llla  slgni- 
ficaiur  scuiiJaluiil  crucis,  quod  Joannes  discipUlis 
suts  uielucriu 


(f)  Apud  Pnr.  Iiic  et  infra ,  vento  agiiaiam  :  obni* 
teiitibns  alils  libris. 

{g)  \\\  hienteiu  nobi^  veherai  legeitdntn  esse,  ela* 
tusoktenditur  degioria  seecuHi  etc.  Nil  vero  inimman- 
diiin  ,  cum  vocabulo  talis  bigniflcetur  lioiuo  aruiiJini 
slinilis. 

(h)  Edilit  ipu  autem*  GonclnniUs  msa.  iii  se. 

(i)  Pari  «esfe,  lum  posi  Lips.  habiium  eorporis: 
rerragaiilibus  niss.  quorum  noiinulli  deinde  habent, 
fMOd  induiiur^  Vestis  anim®  non  male  iiiteUigatur 
corptis ,  quo  aiiima  yeiui  v eslimenlo  amhiiur  ac  cir- 
icuiiiciiigitur. 

( j)  Reiicetur  hic  significat.  Yerba  siiperiora ,  m 
domi^ns  regum  sunt  ^  possive  noh  attive  accipliintur, 
|>ro  iis  scit.  qui  freqiienieiitur  a  regibus  eonimque 
dumus  siut,  iionpro  iisqui  rcfpitn  donioi  frequen* 
leu(« 


m  COMMENTAMUS  IN  MATTHiEUII.  GAP.  XI.  m 

e(  quo  ex  n»lis  ipulierum  Qullus  m;gor   prapbeia  A  pueris  seilket  propheus  signifleans ,  qai  in  mediii 

ftynagoge  ,  lamquam  in  publieo  fori  oonventn ,  po^ 
pulum  coarguaui,  quod  camantibua  sibi  offleio  eor- 
poris  non  obseoundaverint ,  id  esl ,  quod  dicii«  suii 


surreierit  (a) ;  nisi  quod  qui  minor  eo  esi,  ii  ast,  qui 
interrogatur ,  cui  non  crediturt  cui  tesiimonium  ucic 
opera  sua  praestauli  liic  io  regifb  coaiorum  major 
est? 

7.  Regnum  cxlorum  qui  rapiant  gentes  jud<Bi$.  *^ 
A  diebui  autem  Jeannie  Baptielm  wque  nune  regnum 
cielorum  vim  paiitur  |  et  vim  faeientee  diripiunt  ilM 
(Ibid.  12).  Ut  rerum  natura  exigil ,  vim  potior  af* 
fert;  minorque  eril,  cui  vis  afferatur.  Quid  ergo  est 
quud  diripiens  est,  quodque  vim  patitur,  couiuen^ 
dum  est.  Infidelitaiem  discipuiorum  Joannis  Doroi» 
nus  adverierat,  turbas  etiam  opinionem  de  ejus  nun- 
tiointelleKerat,  in  crucia  scandalo  ingens  fidei  pe« 
riculum  seniiebai.  Ire  putius  aposiolos  (b)  ad  ovea 


non  paruerini.  Ad  cantantium  enim  mndum  saltan* 
tiuiu  (f)  moius  aptaiur.  In  simpliciiate  autem  sensus, 
ut  pueri ,  prtedicaverunt ,  et  ad  confessionero  psal- 
lendi  Deo  provocaverunt,  ut  oantico  Moysi  teiieiur, 
ut  Esaioi,  ut  David,  ut  cxterorum  prophetarum: 
rursuuique  (g)  eos  tn  pcanitentiam  peccaiorum ,  (h) 
et  ad  doiorem  ae  luctum  veterum  delictorum  nee 
Joannis  praedicatio  inflexerit :  quibus  et  lex  gravia 
visa  sit  (i)  potus  cibique  prttscriptis  et  difficilis  et 
molebta,  peccatum  in  se,  quod  d^monium  nuiicupaty^ 
habens  (Ibid.  18) :  quia  per  observanliae  dinicultatem 


Israel  perdiiasjusserai:  ipsos  constitui  oporiebat  in  B  n^<^sse  sibi  esset  in  lege  peccare:  rorsuinque  in 


regno,  et  in  Abraliae  et  Isaac  et  Jacob  familia  (e)  at- 
que  agnatione  reiineri.  Sed  omiiis  ha)c  prfledieaiio 
prufectum  publicanis  et  peccatorihus  afferebat.  E% 
liis  eniro  jam  credenles,  ex  his  jam  aposloli,  ei  his 
(puta  Matiheeus)  jam  regnum  coelorum.  Cxtervm 
Joanni  a  plebe  nou  creditur,  auctoritatem  Ghristi 
opera  non  merentur ,  crux  futura  erat  seandalo.  Jam 
propheiia  cessat,  jam  lex  expleiur,  jam  proedicatio 
oiiinis  includitur ,  jam  Elias  spiritus  in  Joannis  voce 
praBmitiitur.  Aliis  Chribtus  prxdicalur,  el  ab  alii^ 
agnoscilur:  alils  nascitur,  et  ab  aliis  diligitur.  (d)  Sui 
eum  respuunt,  alieni  suscipiunt  :  proprii  insec- 
tantur,  coniplectuntur  Inimici.  Ilaerediialem  adopiio 
expetit,  rnmilia  rejicit.  Testamenlum  lllii  repudlant. 


Christo  Evangelii  priedicaiio  vit«  iibertate  non  pla- 
ceat,  per  quam  difAculUies  legis  et  onera  laxata 
sint,  et  jam  publicaiii  peccatoresque  crediderini  (Ib, 
19) !  atqua  ita  tot  et  tantis  admonitionum  generibus 
frustra  Iiabiiis,  nee  per  graiiam  justiAcentur,  et  a 
lege  sint  abdicuti. 

9.  Juete  reprobati  $unt.  Ckristu»  SapienHa  ipea^  non 
eolum  SapienticB  opus,  ^  Et  justificata  e$t  Sapientia  U 
/iitif  $ui$ :  ab  his  scllieet ,  qui  vlm  facienles  regno 
ccelorum ,  ipsum  illud  fldei  justificatlone  diripiuiit : 
confitentes  Justum  Bapieniite  opus  esse,  quia  munus 
buuin  ad  fldeles  et  obsequeiiies  a  contumacibus  infi- 
delibusque  trantiulerit.  Est  autem  non  otiosum  hot 
in  leco  virlutem  dicii  contueri.  Ei  ju$t\fieata  t$t  Sn^ 


servi  recogno&cunt.   Iiaque  vim  regiium  coelorum  G  pientia  de  se  uiique  locuius  est.  Est  eiilm  Ipsc  9;t-* 


patitur,  infereniesque  diripiuiit  :  quia  gloria  Israel 
(e)  a  pairibus  debita,  a  prophetis  724  nuntiata,  a 
Christo  oblata,  fidegentium  uecupaiur  ei  rapitur. 

S.  Judcei  a  Lege  et  Emngeiio  abdicaii  exciderunt. 
—  Cui  autem  iimilem  eB$timabo  generationem  i$Uim  ? 
SimiU$  e$t  pueri$  $edeHtibu$  in  foro^  ei  clamantibue  ^d 
invicem^  et  reliqua  (Ibid.  16).  Toius  hic  sermo  in« 
fideJiiatis  opprobrium  est,  et  de  affeciu  superioria 
querimoniae  descendit ;  quia  iiisolens  plebs  per  di* 
versa  pnedicalionura  geoera  edocia  nou  fuerii:  iii 

(a)  Edili  cum  paucioiibus  mss.  $urrexit.  Tum  sola 
editio  Par.  nisi  quod  minor  qui  interrogatur :  et  mox 
cum  tribtis  mss.  major  erit ,  hon  major  e$t.  Christus 

•  aHiem  ,  ut  explicat  Chrysosiomus  lioniil.  xi,  intetli- 
gitur  minor  aHau ,  mtMor  multorum  opinione.  ^ 

(b)  Becceusis  nis.  ad  oves  perdiia$  domu$  lsraelju$-  ^ 
serat.  Tuiii  cuin  qninqtie  aliis,  ip$o$  couliuuo,  pro 
ip$o$  constitui :  qua  ratione  pronoiiieii  ip$o$  ad  apo- 
sioloa,  non  ad  Judaeos,  miniis  bene  relertur. 

(c)  Bad.,  Er.  et  Lips.  ac  naiione.  Pnr.  atque  agn$* 
tiane :  quod  eiiam  habeiit  mss.  nisi  quod  in  Caniut, 
secundis  coris  resiiiutum  est  euque  agnaiione.  In  e»- 
dem  mendo  superiori  cap.  10,  n.  22,  consentieftMiiil 
(Hsa> 

(cf)  Mss.  Rom. ,  Colb.  ei  Carn.  $ua  eum  respuunt « 
ai*ena  $u$dpiunt. 

(e)  Praeposiiionem  a ,  quam  Lipsius  perperaro  ex* 
puiixerat ,  revocamus  ex  Bad.,  Er.  ei  ntas  Porro  vo- 
cahiiluin  Jerael  iii  dandi  casu  eiiiintiaiur :  adeo<jue  0 
pairibuSf  perinde  est  ac  nomiiie  et  jurc  proniissio- 
num  patribus  factaruro,  secuiidum  illud  Pauii  Bom. 
XI ,  i8,  c/iartiftmi,  propter  patres. 


pieniia ,  non  ex  efficientiis ,  sed  ex  natura :  irei  eiiim 
omiiis  habet  potestatem.  Cceterum  negotlum  omnts 
potesiaiis  effecius  est :  et  noii  idem  est  opus  vlrtutla 
ei  virius,  ei  efficiens  discernltur  ab  effecto.  Piurcs 
(j)  enim  eludere  dictum  aposiolicum  ^  quo  alt  CltHs'* 
ium  Dei  sapienliam  et  Dei  virtutein  (I  Cw.  i,  21), 
his  modis  soieni :  quod  in  eo  ex  virgine  creando  effl- 
cax  Dei  sapientia  et  vlrtus  exstilerit,  et  in  nativitate 
ejus  diviiisc  prudenUfle  ei  polestalis  opus  intelligatui", 
sitiiue  in  eo  efficieniia  potius ,  quam  7S5  natura  sa^ 

(fj  Tres  probae  nois  mss.  modu$, 
(g)  Ilic  et  iiifra  supplendiim ,  coarguunt  quod, 
(h)  Par.  et  abluiionem  velertim,  ete.   IJiius  ma» 
Colb.  cuni  Carn.  et  a  doipre  ablutos  veterum^  eie« 
Bevocamus  leciionem   Bad. ,  Er.  ei  Lips.  qujc  est 
pleroruinque  mss. 

(t)  lu  alifiiiot  mss.  potibu$  cibi$que  prasscriptis. 
Mox  mallenius,  dcemonium  nnncupant.  Vaulo  pos^ 
cdili,  in  iegem  peceare:  reftagantibus  mss.  IIIs  ii- 
luslraiur  illud  :  Venit  Joamies  neque  manducane  ^ 
neque  biben$ ,  et  dicnnt ,  Dismoninm  kabei :  quod  . 
Joanius  nomiiie ,  de  lege  dictum  itiielligiiur. 

{;)  £am  ipsam  sententiam  Paulo  Samnsaieno  at« 
tribuii  Leoiiiiiis,  lib.  de  Sectis,  act.  ^:Pauiu$  5ame- 
saienu$ ,  inqiiii ,  $ubsistentem  per  $e  Dei  sermcnem  ln 
Chrisio  fuisse  non  dicebat ;  $td  votebai  $ermonem  esaa 
jHseum  quemdam  ac  mandatum ,  hoc  eei^  Ju$$it  Deus^ 
ui  ip$e  loquebaiur^  fieri  per  hcmintm  illum  qaod  uobt^ 
bat ,  idewique  per  iUum  faciebat. 


985  SANCTl  HILARU  EPISGOPI  984 

pienlise.  Quorum  ne  quid  tale  intelligi  possel,  ipsum  A  ulriusque  in  mulua  cognitione  esse  subsiantiam  do- 


se  Sapieniiam  nuncupavit;  eam  in  se,  non  quae  ejus 
sunt  ostendens.  Esl  enim  Sapientiae  opus,  fldes,  spes, 
charilas,  (a)  pudicitia,  jejunium,  coniinentia,  bumi- 
litas ,  humanitas :  sed  haec  naturae  opera  sunt ,  non 
ipsa  natura;  et  non  in  his  quae  fiunt,  consistit  res 
ipsa  quae  faciat.  (b)  Gur  Aposlolus  Dei  viriutem  et 
Dei  sapientiam  dixeril,  quia  ex  ea  Sapienlia  quae 
erai,  creaia  sapienlia  est? 

iO.  Judceorum  incredulUas  quamrea, —  Vm  tibi  Co* 
roiain  et  Betluaida ;  quia  si  in  Tyro  et  Sidone  (acta: 
etsent  virtules  quts  (actoe  sunt  in  vobis ,  et  reliqua 
{Matth.  11,  21).  luobedientiae  maledictum  cum  obe- 
dieniiae  benediciioue  decernitur.  Primis  enim  Judaeis 
oporiuit  prxdicari ;  sed  privilegio  praedicationis  in- 


cet,  726  ^ui^  m^^  Filium  cognosceret,  Patrem 
quoque  cogniturus  esset  in  Filio :  quia  omnia  ei  a 
Patre  sint  Iradita.  Tradita  auiem  non  alia  sunt, 
quam  qiise  in  Filio  soli  nota  sunt  Palri.  Nota  vero 
Filio  (e)  soli  cssc ,  quae  Patris  sunt.  Atque  ita  in 
hoc  muluae  cognitionis  secrelo  intelligiiur,  non  aliod 
in  Filio ,  quam  quod  in  Patre  ignorabile  sit ,  exsti- 
tisse. 

15.  Jugum  Christt  unde  suave,  — Legis  deinde  dif- 
ficuliatibus  laborantes ,  ct  peccatis  saeculi  oneraios 
ad  se  advocat  {Ibid.  i8) :  dempturumque  se  laborem 
onusque  promitiit,  si  modo  ejus  jugura  tollant,  man- 
datorum  scilicet  suorum  praecepta  suscipiant,  eum- 
que  sacramenlo  crucis  adeant :  quia  corde  humilis 


fidelitatis  cumulaiur  invidia ,  cum  credentium  argu-  B  et  mitis  sit,  et  in  his  animabus  suis  requiem  inve- 


antur  exemplo,  quihus  nulia  factorum  admiratione 
proposita ,  salus  omnis  ex  fide  sit.  Dominum  enim 
in  Bethsaida  et  Gapharnaum  muti  laudant ,  caeci  vi- 
dent,  surdi  audiunt ,  claudi  circumcurrunt,  mortui 
sentiunt ;  et  (c)  nullum  fidei  voluntate  rerum  lanta- 
rum  admiraiio  commovebat,  cum  sola  gestorum  au- 
ditio  vocare  (d)  ad  metum,  atque  ad  fidem  rapere 
debuisset.  Sed  non  solum  Tyri  et  Sidonis ,  sed  ipsa 
Sodomorum  et  Gomorrhaeorum  facient  levia  pec- 
eata :  quia  forte  iilis  credendi  fuissel  afieclus ,  si 
talium  virtuium  contemplatio  contigissei. 

ii.  Christi  de  fide  gentium  gaudium,  —  In  itlo  tem- 
pore  respondens  Jesus  dixit,  Confiteor  tibi^  Domine 
pater  cosli  et  terrce ,  quia  abscondisti  hosc  a  sapienti- 
bus ,  et  revetasti  ea  parvulis,  et  reliqua  (Ibid,  25).  Di-  G 
gne  superioribus  dictis  confessio  talis  adjungitur.  Nam 
tameisi  optabilis  fuerii  salus  Israel ,  tamen  non  extra 
gaudium  Domini  erat  pro^dicaia  olim  fides  geniium. 
Coelestium  enim  verborum  arcana  aique  virtuics  sa- 
pientibus  abscondunlur,  et  parvulis  reveianlur :  par- 
Tulis  malitia  ,  non  sensu ;  sapientibus  vero  stultitiae 
suae  praesumptione ,  non  prudentiae  causis.  Factique 
hujus  aequitatem  Dominus  paternae  voluniatis  judicio 
confirmat  ( Ibid,  26 ) :  ut  qui  dedignantur  parvuli  in 
Deo  fieri ,  stulti  deinceps  in  sapientia  sua  fiant. 

12.  Pater  et  Filius  unius  substantice,  —  Ac  ne  quid 
in  illo  minus ,  quam  quod  in  Deo  est ,  existimaretur; 
omnia  sibi  a  Patre  aii  tradita  esse ,  solique  se  Patri 
cognitum ,  Patremque  soli  sibi  notum ,  vel  cui  ipse 


niant  (Ibid.  29) :  jugi  suavis  et  levis  oneris  blandi- 
mcnia  proponens,  ut  credentibus  ejus  boni  scienitam 
praestet,  quod  solus  ipse  novii  in  Patre.  Et  quid  jiigo 
ipsius  suavius ,  quid  onere  levius ,  probabilem  fieri , 
scelere  abstinere,  bonum  velle,  malum  nolle,  amare 
omnes,  odisse  nullum ,  aeterna  consequi ,  prsesentibus 
Don  capi ,  nolle  inferre  alteri ,  quod  ipsi  sibi  perpeii 
sit  molesium. 

GAPUT  xn. 

Discipuli  spicas  vellunt.  Manus  arida  hominem  ta6- 
bato  curavit  Jesus.  Ccecum  et  dasmoniacum  cnratit. 
De  blasphemia  Spiritus ,  de  fruclu  arboris  bonce  et 
matis ,  de  omni  verbo  oiioso ,  de  Ninivitis  et  regina 
Aui/rt,  de  septem  spiriiibus  et  ociavo^  de  matre 
Jesu  et  fratribus, 

1.  Christi  gesta  aliud  portendunt.  —  /ti  f7/o  tempore 
abiit  Jesus  per  segetes  sabbatis :  discipuli  autem  ejus  esu- 
rientes  coeperunt  vettere  spicasy  et  manducare  (Matth. 
XII,  1).  Et  egressus  in  segetem ,  et  dies  sabbati ,  et 
discipulorum  esuritio ,  et  spicarum  praecerptio ,  et 
Pharisaeorum  insimulatio ,  et  Domini  respon&io  ha- 
bent,  ut  caetera,subjaceutem  interioris  causas  intdli- 
geniiam.  Omnesenim,  ut  dliimus,  factorum  veri- 
lales,  in  ipsis  illis  gestorum  eiTectibus  sui  similem 
atque  ex  se  iiitelligendam  futurae  veriutis  imagtnem 
consequuntur. 

2.  Gentium  fides  et  Judceorum  infideUtas  pnemon- 
strantur,  —  Ac  prindpio  contuendum  ,  sermonem 


revelare  voluisset  (ibid.  27 ) :  revelaiurus  ei ,  a  quo  D  hunc  ila  coepium  esse:  /ti  illo  tempore  abiit  JeuLS 
ut  revelare  velit  oretur.  Qua  revelatione  eamdem      per  segetes^  id  est,  in  eo  temporequo  patri  Deo  gra- 


(a)  Garnut.  ms.  cum  Golb.  prudentia^  jejunium. 
Yerba  Pauli  Gal.  v,  22  et  25,  ubi  fructus  Spirilus 
recenset ,  videlur  hic  Hilarius  respicere ,  aique  ita 
Sapientiae  el  Spiritus  vocabula  uni  eidcmque  rei  sub- 
jicere.  Quamquam  et  alia  et  non  omnia  memorat  quas 
Paulus. 

(b)  In  uno  ms.Golb.  non  exslat  finis  hujus  numcri. 
nic  pro  cur,  Lipsius  substiiuit  cum^  quod  et  rctinuit 
Par.  obnitentibus  aliis  libiis.  Rciicetur  hic  hujns- 
modi  propositio:  Si  non  in  his  quae  fiunt,  consisiit 
res  ipsa  qux  faciai.  Ex  qua  quidem  optime  conse- 
quiiur :  Gur  Apostolus  rei  eifectae  eflicientis  nomen 
attribuai? 

(c)  Editi,  itti//a.  Reciius  qualuor  mss.  titi//um.  In 


sex  aliis,  fttt//am  fidd  voluntalem;  non  displioeret, 
nutlum  ad  fidei  voluntatem :  hoc  est ,  nullus  ad  obse- 
quendum  fidei  eiiam  conspectis  tot  ac  tantis  mira* 
culis  commotus  fuit,  quibus  vel  auditis  credere  de- 
buissenl. 

(d)  Godex  Silvae  majoris,  ad  medicum:  quod  etiam 
habet  Michaelinus  a  secunda  manu.  Yerior  est  lectio 

Brima.  Sic  enim  ^uperiori  cap.  n.  25,  homines  a 
eo  per  pcccatum  originis  abalienatos  a  fide  metU" 
que  Dei  peregrinantet  nuncupari  legimu^.  Passimqae 
apud  Hilarium  metus  Dei  idem  est  quod  cultus,  reii- 
gio  el  anior  Dei. 

(e)  Voi  soli  desideratur  in  pluribus  ms8.  Deinde 
esse  ad  superius  vcrbum  dqcet  referiur. 


985  COMNCNTARIUS  IN  MATTHiEUM.  CAP.  XII.  986 

liam  de  dala  genlibus  salutc  confessus  est:  ut  idem  A  tes  an  curare  sabbatis  liceret  {Ibid.  9) :  occasionem 

arguendi  eum  ex  responsione  quxrentes.  Quos  deci« 
deniis  in  roveam  ovis  concJnsit  exeroplo ,  quam  sine 


sensus  et  superiora  et  consequentia  coniineret.  Ergo 
per  reliqua  curramus.  Ager  mundus  est,  (a)  sabba- 
(um  otium  est,  seges  crediturorum  profeclus  in 
me^sem  cst.  Ergo  sabbato  in  agrum  profeclus,  in 
legis  otio  Domini  progressus  in  bunc  mundum  est , 
segetem  eam ,  id  est,  saiionem  bumani  generis  in- 
visens.  Et  quia  esuritio  fames  est  salutis  humanae ; 
727  spicas  prsecerpere  ac  vellere,  scilicet  sancto- 
rum  se  saluie  satiare  discipuli  fesiinaiit.  Neque  enim 
homini  congruil  cibus  spicae,  ncque  pracccrptarum 
esus  est  utilis  arisiarum  :  sed  fiituri  (ideni  facti  spe- 
cies  exsequitur,  et  \irlus  intcrjecia  verborum  sacra* 
menium  ct  esuritionis  et  saiietatis  absolvit. 
5.  Pbaris.-ei,  qui  penesse  clavem  coelorum  esse  exi- 


crimine  sabbato  extrahere  (f)  sint  solliciii  (Ib.  11): 
rectiusque  bomini ,  qui  ovi  prssiet,  medendum  esse; 
neque  minisierio  salutis  Jiumanx  existimandum  sab* 
baium  posse  violari ,  quod  exirabendas  de  fovea  ovis 
soilicitudo  non  violet. 

7.  Eo$  siguifical ,  quibu$  virtutum  poteslatem  feeit 
Chri$tu$, — Subjiciiur  rcrle  talis  Doniini  curalio.  Nam 
posi  reditum  dc  scgele ,  ex  qua  jam  apostoli  frucius 
sationis  acceperant,  ad  synagogam  venit :  etiam  illinc 
mcssis  suae  operarios  paralurus,  qui  plures  postmo- 
dum  una  728<^u">^P0S^<)Ii^<^^siiterunt.  Hi  igitur  (g) 
curaiitur  in  manco.  Danda:  eniin  salutis  substantiam 


stiinareiit,  illicita  agere  discipulos  coarguunt  (Matth,  B  non  babebaiit,  et  mnnus  officium  cessabat,  ei  minis- 


xji,  2) :  quos  Doininus  fucti  ejus ,  in  quo  sub  rcrum 
argumentopropbetiaera(iocontineiur,admonuitDavid 
uiia  cum  his  qui  secum  aderant  esurientem  panibus 
Hliciiis  ib)  explelum  fuisse  (Ibid,  5).  Neque  eniin  si 
non  licebat  fieri ,  David  crediius  fuisset  fecissc  sine 
crimlne.  Verum  sinc  crimiiiis  piacuio  fuctis  (c)  pro- 
ptetat  iu  lege ;  ut  ipse  cum  caeiei  is ,  panibus  pro- 
positioiiis  expletus  sit :  iia  ostendens  Cbristum  cum 
aposiolis  geniium  saluie  satiandum,  quod  Judaeis 
illicitum  videretur. 

4.  Alterius  quoquc  eos  admonet  prophetiae,  ut 
consummari  in  se  omnia,  quae  antcrius  suiit  dicta, 
cognosccrent  in  lege;  sabbaiuininieinplo  sacerdoles 
(d)  violare  sine  crimine  (Ibid,  5);  teniplum  se  ipsum 


terium  corporis,  quo  aliqnid  agiiur  alque  (//)  impcr- 
tilur,  arucnit.  Dominus  igitur  manum  eum  jussit  ex- 
tendere,  quae  resiituta  est  ei  sicut  altera  (Ibid,  13). 
Curaiio  omiiis  in  verbo  est,  et  manus  sicut  altera 
redditur,  id  est,  similis  ministerio  apostolorum  in 
ofQcium  dandx  saluiis  cfficitur  :  docetque  Pbarisxos 
xgre  ferrc  non  oporlere  (i)  operationcm  huinanae 
salutis  in  aposlolis;  cum  ipsis  ad  officii  ejusdem  mi- 
nisierium  manus  sit  rerorinanda ,  si  credant. 

8.  Sed  invidia  facli  Pharisieos  conimovel ,  et  ad- 
versus  eum  ineunt  consilium  ( Ibid,  14  ) :  quia  con- 
tuentes  hominem  iii  corporc,  Deum  in  operibus  non 
intelligebant.  Sciensque  eorum  consilia  secessit 
( Ibid,  15  ) ;  ut  a  consiliis  malignantiiim  procul  a(fu- 


scilicct  indicans,  in  quo  per  aposiolicam  doctrinam,  C  turus  cognosceretur.  Pluresque  turba)  euin  secutae 
populo  legis  infideliter  (e)  oiiante,  salus  geniibus 
daiur:  quia  major  ipse  sit  s.ibbato,  et  absque  violatae 
legis  culpa ,  evaugelica  (ides  operctur  in  Christo. 

5.  Lege  ce$sante  Dei  bonitate  $alvamur.  —  Atque  ut 
ostenderet  omnem  reruni  efficientiam  hanc  speciem 
futuri  operis  continere ,  adjecit :  Si  enim  $cireti$  quid 
e$tf  Mi$ericordiam  voto,  non  $acrificium;  numquam 
condemna$$eti$  innocente$  (Ibid.  7).  Opus  salutis  nos- 
trae  non  iii  sacrificio,  sed  in  miserlcordia  est :  et  lege 
cessanie ,  in  Dei  bonitate  salvamur.  Cujus  rei  donum 
81  intellexissent,  numquain  condemnassent  innocen- 
tes,  id  est,  npostolos  ;  quos  iiisiniuluturi  erant  trans- 
gressic  legis  invidia ,  cum  sacrificioruni  veiustate 
cessanie  uiiiversis  per  eos  misericordiae  novitas  sub- 


sunt  :  ab  infidelibus  videlicet  reccdemi,  fidelium 
comitaius  assistit. 

9.  Cur  $anatis  silentium  de  se  jubeat  Christus.  — 
His  vero,  quos  curat,  silcniium  imperavii  (Ibid,  16). 
Sed  nuinquid  curationis  taciiurnitas'jubebulur?  Non 
utique ;  nain  salus  unicuique  reddiia  ,  crut  sibi  ipsa 
testis.  Sed  jubendo  secreium,  et  gloriaiidi  de  se  jac- 
tantiam  declinat ,  et  uiliilomitiiis  cognitioiiem  sui 
praestat  in  eo  ipso,  dum  admonet  de  se  taceri ;  quia 
obscrvantia  silentii  ex  re  quae  £it  silenda  proficis- 
cilur. 

10.  Qui  arundineni  quassalam  non  frangal,  Qui  /t- 
num  fumigans  von  exslinguat.  —  Quin  eiiam  per  hanc 
tacendi  de  se  voluntatem,  dictorum  per  Esaiam  effec- 


veniret ;  neque  existimassent  sabbati  pracscripio  Do-  D  tus  impletur  ( Ibid,  17 ;  E$ai,  xlii  ,  1  et  $eqq. ) :  de 
roiiiuin  sabbati  contineri.  Hxc  in  cainpo  dicta  gCbU*  cujus  prophetia  illud  nuiic  tantum  adinoneinus,  hunc 
que  sunt.  et  dilectum  a  Deo  ,  et  in  eo  patern:c  beiieplaciium 

6.  Manci  curatio. -^Ei  post  haec  synagogam  in-      voiuntali,  et  Spiritum  Dei  super  eum  Ciise,  et  ab  eo 
gresso  hoininem  aridae  manus  offerunt,  interrogan-     judicium  gentibus  nuntiari ,  et  arundiuem  quae  quas- 


(a)  Mss.  Colb.  et  Carn.  $abbati$. 

{bj  lidcm  mss.  cum  Rom.  et  Yaiic.  exemplum  fuisse. 

(c)  P.ir.  cum  praedictis  quatuor  mss.  factis  pro- 
phetas  intellige. 

(d)  In  vulgatis  acpltiribus  mss.  violant.  Concinnius 
iii  Colb.  et  Carn.  violare,  supple  verbum  admonetj  ad 
quod  subinde  refertur  indicans, 

(e)  Sex  mss.  orante:  non  sunt  audiendi. 

(f)  Iii  vulg.  itni  soliti.  Pra)ferendum  essc  cum  mss. 
if it^  soilicitif  suadet  illud  quod  subjtciiur,  ovis  toUici*' 


tudo.  Tum  in  Carn.  et  Colb.  receptiusque  ^  non  rec- 
tiusquc. 

(g)  Editi,  ctira/i/tfr.  /n  manu  enim  tfa/i(/«,etc.,  emen- 
danlur  ex  potioribus  mss. 

(h)  Bail.  et  Er.  imperatur.  Mox  Lips.  et  Par.  cum 
ju$$itt  pro  eum  jussit,  Post  pauca  in  tribus  mss.  in 
miuisterivm  apostolorum.  Reciius  alii  libri  ministerio 
io  dandi  casu. 

(f)  Apud  Par.  hic  insertum  est,  curatione$  in  ia6- 
bato  ct ,  quod  etium  exsiat  in  mss.  Roro.,  Colb.  et 
Carn.  sed  ad  rcm  non  videtur  pertincre* 


987  SANGTI  HILARII  EPISCOPl  m 

ftala  sit  non  esse  oonfraGiam ,  et  linum  fumlgHna  iion  A  bus  respondebat ,  responsionis  ipsius  condltionem 


eistinctum  :  id  est,  caducn  et  quassata  geniium  cor- 
pora  non  fuisse  contrita,  sed  lii  salutem  poiius  reser- 
vata :  neque  eilguiiatcm  Ignis  taiitum  Jain  in  liiio 
Aimigantis  exstinctam  ,  (d)  exlguum  Israel  ex  reli- 
quiis  Yeieiis  graii»  spirituin  non  ablalum;  quin  re* 
Bumendi  toiius  luminis  in  teinpore  pcBtiltentise  sit 
faciillas.  Sed  istud  Inira  ceni  lemporls  siatuin  prse* 
icribitur ,  donec  cum  ejiciHl  ticloriam  ad  judicium 
{MaUh.  XII,  20),  sublata  scilicetinorlispoiestntejudi* 
cium  claritalis  suse  rediiu  iniroducat,  in  iioniineejua 
per  fldein  geiitlbus  oredituris. 

11.  DcBmoniaci  cteci  el  muii  cnratio,  gentium  saiut. 
-—  Tunc  oblalus  etl  ei  homo  damonium  habem  ccecu$ 
et  mutus  ,  et  reliqua  (Ibid.  22).  Sequitur  dxmonlacl 


fetorsit.  Lex  enim  a  t>eo  est,  et  regni  Israel  polllci- 
tatlo  ex  iege  est,  et  Gbristl  ortos  et  adTentus  ex  lege 
est.  Si  regnum  legis  conira  se  dividitur,  (b)  dissolva- 
lur  necesse  esl.  Et  potestas  omnls  divlsinne  detra- 
liitur ,  ei  regni  vlrtus  adversnm  se  separata  conso* 
mitur :  ac  sic  regnum  israei  amisit  ex  lege ,  cum 
quando  adimpletionem  legis  In  Chrisio  plebs  legis 
impugnet. 

ii.  Jemsttlemexcidium,  —  Sed  tl  civitas  et  domks 
divisa  conira  se,  non  stabit  ( Ibidem ).  Domus  qooque 
et  civilatis  eadem  esi  ratio ,  qiise  regni.  Sed  civitat 
hic  Jerusalem  {e)  indicatur,  geiitlum  semper  gloriosa 
domiiiatu.  Nunc  posieaquam  in  Dominum  suum  fu- 
rore  piebis  exarsit,  et  apostolos  ejus  eum  credeniium 


et  cxci  et  muii  npporiuna  curaiio.  Non  enim  sine  B  turliis  effugavlt,  discedentiiim  illinc  divisione  non  sta- 


ratione,  cum  turhas  omnes  curatas  in  coinmune  dixis- 
sel,  nnnc  extrinsecus  da^monium  habeiis  cxcus  et 
muiiis  offertur :  ui  sine  amblguitate  aliqua  idem  in- 
lciligentifle  ordo  sequereiur.  Spicas  vellcre  ,  id  esl, 
liomines  sa^cuii  prtecerpere ,  apostolos  Pharisxi  ar- 
guebant,  misericordia  729  super  sacriflcluin  prrp- 
dicabaiur  ,  manus  aridae  hoiiio  oblaius  iii  synagoga 
curnbatur:  aique  hxc  ad  convertendum  Isracl  nnn 
soluiu  nihii  pronciunt ,  verum  etlatn  Pharisxi  consi- 
iliiin  nccis  iiieunt.  Oportebat  igitur  ,  ut  post  hxc  in 
uiiius  imjus  forma  gentium  saius  (ieret:  ut  qui  erat 
habiiatio  daemoni^  et  caecus  et  niutua ,  Deo  capax 
pararetur,  et  Deum  contueretur  in  Ghristo ,  ei  GhrU 
sii  opera  Dei  confesslone  iaudarei.  Slupuerunt  facti 


bit :  nique  Ita ,  quod  mox  consecutum  est  per  hanc 
divisionem,  civitatls  lllius  denuntiatur  exridium. 

15.  Virliife  divina  Christum  ejictre  dmmonia.  —  Si 
enim  satanas  satanam  ejicit ,  ndversus  se  diirisus  est 
(Ibid.  26).  Dicti  superiorls  maievolentiam,  quo  curti 
in  Beelzebub  iisec  agere  loquebanlur ,  eo  ipso  quo 
locuii  sunt  genere  condemnant:  non  intelligeiiies 
confessos  se  fuisse,  Beelzebub  esse  divisum  :  et  si  ad 
divlslonem  suani  coactus  est ,  ul  dSkmon  dacmones 
proiurbarct ,  ei  adversus  se  divisio  ipsn  conslsterel ; 
hino  quoqne  exisiimandum  esse,  plus  in  eo  qui  divi- 
serit,  730Munm  iu  liis  qui  divisi  sint,  inessc  viilu- 
lis.  Ergo  jam  divisus  esi ,  v.i  adversum  se  coaciiis 
est ,  regnumque  ejus  divlsione  lali  esl  dissoluium. 


isilus  npiis  turba: ;  sed  Pharissorum  ingravescit  iii-  G  Quod  si  in  vlriute  Beelzebub  Ghrisins  d.-cmones  eji- 


vidia.  Nam  qiiia  liumanam  inflrmitalem  haec  tanu  ejus 
opera  excederent,  pudorem  coiifessionis  8u;e  majoro 
perfidiie  scelere  declinatit :  iii  quia  haec  opera  e&se 
existimare  liominis  non  possenl ,  confileri  Dei  nol- 
lent ,  omnemque  hanc  ejus  ex  Beeliebub  principe 
dscmonum  esse  dicerent  In  ddemonas  poiestatem 
(Ibid.  24). 

12.  Sermo  Dei  quam  dives.  —  J^fiis  autem  sciens 
cogitationes  eorum  dixit  Hlis  :  Omne  regnum  divisum 
contra  s$  desolabitur  {Ibid.  25).  Sermo  Dei  dives  est^ 
et  ad  argumentuiu  posilus  inteHigeuli;c  ,  j)lurimam 
de  se  evompinrum  copiam  prsebel :  et  vel  slmplicitcr 
intellecius,  vei  iiispectus  inierius,  ad  omnem  profec* 
lum  est  necessnriiis.  Sed  reliciis  hia,  qufeadcommu- 


cii,  filii  eorum,  id  est  npostoli ,  in  ciijus  nomine  eji- 
ciunl  {Ibid.  27)?  Atque  idcirco  digne  sunl  in  eos  Ju- 
diccs  Consiltuii,  qulbus  id  dedisse  Chrisms  adversiis 
daemones  pniestalis  reperlelur,  qiiod  ipse  sitnegatus 
habuisse.  Ergo  si  discipoll  operaiitur  in  Christo ,  et 
(»x  {d)  Spirilu  Dei  Christus  operatur ;  adcst  Dei  reg- 
num«  jam  in  Apostolos  mediatnriit  ofRcio  Iransfnsum. 
Sed  ciim  per  Beelzebub  posse  Chri^lns  argniinrf 
DeuH  blaspliematur  in  Ciirislo :  alqne  Itn  in  Deom 
inexpiabilis  convicii  coniumelia  per  Phanssos  in 
Beeisebub  nomine  comparatiir. 

16.  Quomodo  potest  intrart  quis  in  domum  f&rris^  et 
vasa  ^us  diriperet  cl  reliqua  {Ibid.  29).  Conlasam  a 
se  in  lentaiione  priina  omnein  dlaboli  indlcat  pote- 


nem  iutelligeniiain  paleiit,  causis  interioribus  iinmo-  D  siatero  ,  quia  nemo  domnm  fartis  introeat  ejnsqitc 
remar.  vasa  diripiat,  nisi  forlem  alligaverit,  ei  mnc  domnm 

i5.  Prasdicitur  regni  Israet  jactura.  —  Omne  reg^  ejus  diripiet:  et  iiecesse  est  hxc  agens  illo  l^urte  sit 
niifn  diffisum  contra  s$  desoiabitur.  Respotisums  nd  fortior.  Ligfttns  csl  ergo  lum,  cum  taianas  a  Domino 
id  quod  de  Beelzebub  erat  dictum,  in  eos  ipsoe,  qui«      nuneupatus ,  ipta  Bequitise  snn  nuncapatione  con- 


(a)  Edili,  ex  Sion  Israel  et  exreliquiis;  castigantur 
ex  qiiatuor  niss.  ubi  exiguitaiem  ignis  non  exstinc- 
laui  Hilarius  inlerprelatur  exiguum  gmtu!  spiritum 
Isrnel  non  ablaluui. 

(b)  Potiores  niss.  desolabitur  necesse  est:  forsitau 
siiicerius.  Ilujus  niodi  locuiione  jnm  in  i^sal.  Ckviii, 
1).  7  ,   legimiis ,  necesse  est  credeuda  est:  et  ubi  iu 

P^al.  cxxi,  n.  i,  exstat  ffroclafuari  necesse  est^  in  inss. 

lial>etur  proclamabit  necesse  ett. 

(c)  In  aliquot  luss.  didtur,  Hox  in  Beeceniiel 


Rom.  plebs  exarsit.  Yerbum  exmit  ad  iemsaiem 
referendiim  esi. 

(d)  Vocnbulum  Spiritus  naturnm  divinam  ,  qusc  ia 
Cbristo  operibus  manifesieiur,  non  lertiam  Triniia- 
lis  porsonam  denoiat.  Sic  enim  ratiocinaiur  ililarins: 
Si  Deus  est  in  Cliristo,  ut  evincuul  diviiia  ipsinsope- 
ra,  Ciiristiis  auieni  in  apostolis  viriule  iltius  operaiH 
libus;  jaiii  in  eos  Chrisio  mediante  transrusom  esl 
regnum  Dei. 


OSl 


GOMMLNTARIUS  IN  MATTIIiflUM.  CAP.  XII. 


990 


sliiclus  est  (  MaUb.  iv  ,  iO ) :  cui  iu  Tinclo  tpoH^  A  {MaUh.  xii,  59).  Sermo  se  el  1n  pr:i  sens  cxserU  ,  et 


dclraxil ,  et  (Jomum  abstitlit ,  do6  iicilicel  qiiondam 
arma  ejus  ,  regDique  militiain  in  juB  suiim  ^edegit , 
victoque  aique  vincto  domum  sibi  ex  uobis  Tacuam 
et  uiiiem  comparavit.  Longe  aulem  a  se  esse,  ui  ali- 
quid  ab  eo  mutuatus  sit  potesiatis  ostendil :  quaudo 
qui  secum  non  est ,  adversura  se  sil ;  et  qui  secum 
non  coiigregal,  dispergat  (  MaUh.  xii ,  30 ).  Ex  quo 
ingeiuis  pericoli  res  iiitelligiiur,  male  de  eo  opinariy 
cum  quo  non  essCi  idipsum  esl  quod  conlra  ease :  et 
non  congregare,  dispergere  sit. 

17.  Blasphemia  Sptrtftii,  negare  ChrisUi  diwnitatem^ 
quam  operibus  prodil.  —  Oiiin^  p«c^a/ufii  el  blaiphe- 
mia  remiUetur  hominibus ;  Splrilui  aulem  (a)  blatphe^ 
inianonremiuelur  (Ibid.^Si).  Pkarisasoruui  scnteii- 


efferl  in  fMlurum.  Nam  in  pnrsens  Jiulfl^os  rerellll , 
qui  enro  inletligerenl  Christi  opera  ultra  liuninnam 
esse  virlulein,  nollenl  lamen  quod  Dci  sinl  coiiflieHi 
In  fulurum  Tero  oniiiem  fldei  perTersiiatero  eoarguit, 
eorum  seiiicet,  qui  {d)  divinitalem  ei  communionem 
palernac  subsianti»  Domino  deirahentcs  ,  iii  diversa 
liaRreseos  slndia  efferbuerunl :  neuirum  facienies,  nee 
inter  genies  sub  Tenia  ignoraiionis  liabilantes,  nec  lii 
Teritatiscognitione  Tersantes.  Arborem  se  in  corpore 
posilum  slguiflcal :  quin  per  interiorein  Tirtutis  ^u» 
fecundiuiem  eseat  uberias  oinnis  in  frucius.  Igitiir 
aut  arbor  botia  facienda  ciim  bonis  fruciibus  est  , 
aui  malaconsiliuenda  cum  nialis  fruciibnS:  qula  ex 
fructibiis  suls  dese  arbor  ipsa  testnbitur:  non  quod 


liam  ,  et  eorum  qui  ita  cum  his  seniiunt  porTcrsita-  B  secundum  arboruin  naiuram  arbor  mala  possit  con- 


tem  severissiiiia  definitioue  condemnat;  peccaiorum 
omniuni  veniam  promittens  ,  et  blasphcmirn  Spiriliis 
indulgentiam  abuegans  ijlbid.  32).  Nam  cum  cxtcia 
dicia  gesiat^ueliberali  venia  relaientur,  caret  niiseri* 
cordia  ,  si  Deus  negeiur  iu  Gbristo.  Et  iii  quo  sine 
venia  (b)  peccalor  ,  bcncTolcntiam  iterata:  admoni- 
liuiiis  impendit :  oinnino  peccata  cujus(|ue  generis 
remiiienda,  blasphemiam  in  Spiritum  731  Baiictum 
non  remiitendaro*  Quid  enim  tam  cxtra  veniam  est, 
quain  (c)  in  Gbristo  negare  quod  Deus  sit ,  et  con- 
fiistenlem  in  eo  paterni  Spiritus  substaniiaro  adimere : 
cum  in  Spiriiu  Dei  opus  omne  consummet  i  et  ipsa 
sit  regnuro  coelorum  ,  et  in  eo  Deus  sit  munduin  rc- 
concilians  sibi  (II  Cor.  t,  i9)T  Ergo  qaidquid  coiitu* 


stltui  qux  bona  sit ,  aut  eudcin  ipsa  cuin  ramis  suis 
bona  esse  si  mala  sii;  sed  ul  per  haiic  signiflcantiam 
inteliigeremus  ,  Gbrisium  aut  tamquam  inuiilem  re- 
linquendum,  aut  tamquam  bonum  bonorum  fruc- 
tuum  utiliiate  reiiiiendum:  qula  ndvcrsum  flliuin 
hominis  dicta  sub  veiiia  sintt  blasphemlu  autem  Spi- 
ritus  careat  venla.  Gaeterum  nicdium  seugere,  et 
Gbristo  aliqua  deferre  ,  negare  qu»  niaxima  sunt; 
Tcnerari  tamquam  Deum,  Dei  communione  spoliare, 
haec  blasphemia  Spiritus  est:  ui  cum  per  admiratiu- 
nem  operum  tantorum  Dei  noiuen  detrabere  iionau- 
deas;  per  malevolentiam  nieniis  et  sensus,  generusi- 
taiein  ejus  ,  quam  conflieri  es  coactiis  (e)  in  nominc, 
abnegata  paleruae  substantiie  coinmunione  decerpas. 


melias  exstiterit  in  Ghristo »  id  omne  exslabit  in  G  Alque  ideo  eiiain  in  eo  Dominus  boniiaiis  suae  niii- 


Deo :  quia  et  in  Ghristo  Dqus  ,  et  Gbrisius  in  Deo 
sil. 

18.  Contra  iudaot  et  Arianos.  Chrittnm^i  cotunt^ 
ted  Deum  negant,  pejoret  tunl  quani  qui  ignoranl,  -^ 
Aui  [acite  arborem  bonam ,  ei  fructut  ejus  benot :  aut 
facite  arborem  malam,  et  fruetut  ejus  maloSf  ot  reliqiia 

(a)  Sota  edilio  Par.  blasphemlce  non  remittetur. 
Tum  eiinm  aliae,  Pharismrum  sententioe. 

(b)  Lips.  et  Par.  peccatur.  At  Bad.  et  Er.  cum  om- 
nibus  mss.  peccator^  suppie  ft(. 

(c)  Ms.Carn.  Christo  neaare,  sine  tra.  Golb.  et  ftom. 
Chritium  uegare,  Tiim  Incli. ,  Yind. ,  alter  Golb. , 
Turon.,  Becc.  et  Silv.  cum  Bad.  et  Er.  quod  D^  sit. 
Alagis  placel  cum  cxieris  libris ,  quod  Deus  sit.  Gur 
auiein  Cbrisium  Dcum  negare  sine  venin  sit .  Atha- 
nasius  eplst.  iv  ad  Sernpionem  (ex  qua  divulsus  est 
Irnctntiis  lii  hunc  eumdein  Io<!um,  sc  seorsim  posiius 
pac[.  970,  T.  ledil.  Par.  * 


nus  extenditi  dicens  aut  innlam  arliorem  cum  malis 
fructibus,  aul  bonam  cuin  738  ^^^^^  Iructibus  esso 
faciendam :  quia  in  inalsB  arlmris  opinione  sub  secrc- 
to  (/) ,  indulgentiiB  Dei  reposiia  sit  venia ;  (quia 
omne  {g)  peccaiuni  sit  rcmitiendum) ;  in  boiiae  con- 
fe&sione  fructus  aelernus  sit  :  ne  incidentes  {f.  ince* 

exlra  veniim  esse,  quod  paiernae  naturae  substan- 
tidin  adimant,  ctiam  cum  inSpiiitu  Dei,  hoc  est ,  i.i 
ipsa  diviiiitaiis  Tirluie  et  naiura,  opus  omne  consum* 
met.  Praeterea  qui  apud  Albannsium  testiiiionia  de 
commuui  esseiitia  Patris  el  Fiiii  et  Spirilus  sancti 
colicinii^vit,  bta^pliemiain  in  Spiriiuin  sanctum  iioii 
alia  ratione  interpretaius,  observAt  ttoii  dimse  Chri- 
stum  blasphenMnti  et  poenitenliam  agenti  remitsionem 
dandam  non  esse  ,  sed  blasphemanti  et  in  blasphemia 
manenti.  Probabiie  esi  aliain  ililario  senleiuiain  non 
fulsse,  cum  le^amus  Infra,  cnp.  18  ,  num.  10  ,  quod 


an.  16i7)  banc  ad  calcein -.  ommitm  omtmto  ptfecanitniim  veniam  Deus  nobis  lar- 
railonem  reddii :  Qui  enim  Filium  ubnegat,  quem  de-  '^  giatur,  ac  re  ipsa  iis  largitus  sit,  qui  Clirisiuiii  Deiiiii 


precarl  potcst ,  iil  prupiitn/toitem  inveniat  ?  aut  guam 
vitam  aut  rffociilationem  exspectabit^  qui  eum  repudiat 
qHiita  loquitur^  Ego  sum  vila?  Eu  ipso  ioco  luculon* 
tiT  explicat  Allianasiiis  ,  cur  hic  blaspbemia  in  Spi« 
riium  sanctum  iiitelligenda  sit  blasphemia  adversus 
Cbristi  diviiiiiaiem.  Neque  vero  aut  llilaiius  aut 
Atlianasius  carere  venia  sentiunl  quicumque  Cbristi 
negaveriiit  divitiiialom,  sed  qui  otieribus  sibi  proba- 
taiii  ntque  comperuiin  iiegaveriiil.  JSam,  utaii  Allia- 
nasius,  per  hcec  verba  ostendit  ipsos  Pharisaeos  nofi 
pc^r  iguoraniiam^  sed  sponlese  in  hanc  eluciabileiii  btat^ 
phemiam  infigere ,  nee  pudore  ulto  duci ,  cum  scireni 
istuis  modi  opera  Dei  essc^  eaque  ut  amentes  Beelzebn% 
adscriberent  f  affirmantit  ea  per  spiritum  immundum 
/feri.  Cui  consenttens  ooster  Hilaritts  cos  afdr^i^it 


iion  negaverint  modo,  sed  et  iiecaverint,  aut  inoriis 
ip.>ius  fuerint  auciores ;  Teuia  non  dilaia  ,  ubi  pcr 
lidem  ad  euin  rediere. 

((/}  Mss.  Carn.  et  Colb.  digniUitem ;  el  mox  agi- 
tantest  loco  Yerbi  habiiantet. 

(e)  Sex  mss.  in  homine:  male.  Ilic  refeiluntur 
Anaiii  Clirislo  Dei  naiuram  neganles ,  cujus  nonien 
ac  venerationem  ei  deferebant. 

if)  lloc  est ,  quam  diu  nobis  occulta  ei  latens  est 
iliius  bonitas. 

(g)  Editi  ciim  unico  ms.  Golb.  qua  omne.  Deind') 
sola  editio  Par.  cmui  eodeni  nis.  in  bona  confessione  : 
ubi  Beccensis  codex,  in  bonw  scilicet  arbont  coiifet- 
tione ,  quod  in  margine  ad  textuin  illustranduro  noii 
ludle  Iocu0  (laberet,  prscfixo  et  anle  iii  ^of. 


991  SANGTI  IIILARII EPISCOPI  992 

dentes )  niediam  inler  utrumque  sententiam  ,  cum  A  Et  quidem  Dominus  absolvit,  dicens  :  Sic  erit  genertf 
constitucre  malum  non  audeamus;  confiteri  bonum      tioni  hmc  pet^mm  (Ibid,  i^). 


Dolimus,  indissolubili  corruptaede  se  opinionis  judicio 
relinquamur. 

i9.  Omnem  autem  ita  seniiendi  corrupielam,  ex 
naturae  vitio  proOcisci  docuit,  dicens  :  De  malo  llie- 
sauro  non  nisi  qux  mala  sunt  posse  proferri,  et  om- 
nis  otiosi,  id  est,  inepli  et  iiiutilis  dicti  rationcm  Deo 
esse  reddendam  (Malih.  xn,  55)  :  quia  de  confessionis 
nostrxverbisaui  condeinnandi  simus,  aut  justificandi; 
lalem  fuluri  judicii  benevoleniiam  recepturi,  qua- 
lem  de  coelestis  glorix  Domino  sentenliam  tenueri- 
mus. 

20.  Fide  gentium  arguitur  infidelilat  Judaorum,  — 
Signum  dcinde  rogalur  ut  praestet ,  quod  se  ex  Jonae 


22.  Judceit  superiora  aptantur.  Dmmon  ante  legem 
Itraelitat  obtinebat.  Lfge  expultut  gentet  invaMit,  — 
Non  igiiur  ambigere  possumus,  totum  hoc  nd  perso* 
nam  populi  liujus  esse  referendum  :  sed  contuendum 
cst  quatenus  proposita  singula  singulis  lempori- 
bus  rebus(|ue  reddantur.  Superius ,  (e)  nempe  in 
Niiiivilaruin  et  regiiia;  Auslri  nomine,  justificata  fldes 
gentium  est :  sed  longc  antea ,  post  multa  in  Deom  et 
gravia  peccaia,  Judxis  data  lex  est.  Et  peccata  quidem 
eorum  (d)  libris  Moysi  continentur.  Verum  post  tot 
divinae  virtutis  documenla,  id  est,  decem  plagis  per- 
cussam  iEgyptum,  et  column^m  nuhis  ac  luminis 
nocte  dieque  famuiantem ,  ct  in  Eryilireo  mari  iter 


signo  dalurum  esse  respondit  (/6t(<.  58) :  et  sicut  tri-  B  prxbitum,  et  fontcs  ruptis  saxis  effiucntes ,  et  (e) 


duo  et  totidem  nociibus  Jonas  in  ceti  ventre  detentus 
sit,  ita  se  intra  inleriora  terrae  pari  lemporis  spatio 
demoraturum.  Sed  majorem  futuram  genlium  fidem 
monstrat.  Ninivitas  enim  Jona  pro^dicante  pceniten- 
tiam  cgerunt,  et  a  Deo  veniam  pcenitendi  confessione 
merueruiit.  Sed  et  Austri  regina  nunc  in  exemplum 
Ecclesis  pruisumpta ,  sapientiam  admirata  Salomo- 
nis,  ex  ullimis  terrac  partibus  venit  audire  quam  erai 
admirata  sapientiam  (Ibid,  41  et  42).  Cumulat  igilur 
invidiani  comparatio,  et  Judaeos  sine  excusatione  fa- 
cit  fides  gentium  :  ut  cum  illi  propheiis,  id  est,  Jonae 
Salomonique  crediderint ,  Christo  isti  non  credant 
Jona  Salomoneque  potiori.  Etidcirco  iii  resurrectione 
eos  jiidicabunt ,  qula  in  liis  repertus  timor  Dei  fuerit. 


ministratam  esurientibtis  mannani ,  et  ad  postremum 
in  quadragiiita  annorum  tempore  vita  aique  babitu 
angelorum  populum  viventem  ;  (/)  adoratum  suppVi- 
caiumquc  postea  pecudibus  et  saxis,  hisque  cum  cbo- 
ris  caniicisque  saltatum,  et  metalla  deos  nuncopau. 
Ergo  iiisidentem  plebis  istius  pectoribus  spiritom 
iinmundum  lex,  quae  postea  dau  est ,  intervento  soo 
ejecit ,  et  veluti  quadam  custodia  circumjectae  potes- 
tatis  exclusit.  Qui  illinc  exiens,  circum  gentes  deser- 
tas  atque  aridas  oberravit,  doinuni  veterem  derelin- 
quens  :  ut  in  his  usque  in  diem  judicii  non  uiquie- 
tata  habitatione  requiesceret. 

25.  Genttbut  indulta  gratia  ad  Judasot  rediit.  Cur  tep- 
tem  tecum  attumat.—Sed  rursum  Dei  gratia  impertita 


quibus  lex  non  erat  proRdicaia  :  hoc  magis  indigni  ve-  C  gentibus,  posiquam  in  aqusc  lavacro  fons  vivos  ef- 


nia  (a)  qui  ex  lege  sunt  infideles,  quo  pliis  fidei  in  cis 
qul  legem  ignoraverunt  sit  repertum. 

21 .  Cum  autem  immundut  tpiritus  exierit  ab  homine, 
ambulat  per  loea  arida^  quwrent  requiem ,  et  non  inve- 
nietf  etreiiqun  (Ibid.  43).  Continens  lectio  est,  ct, 
ex  ipsp  initi  serinonis  exordio ,  (b)  ex  sensu  superiore 
proficisci  indicatur  :  ex  verbi  eiiim  conjunciione  coe- 
pit.  Sed  toiius  proposita;  comparationis  ratio  trac- 
tanda  est.  Exiens  ab  homine  immundus  spiritus, 
arida  et  inaquosa  loca  circuit ,  in  quibus  nullus  fons 
vitac  erfluebat.  Ei  cum  requiem  non  inveniet,  tum  in- 
tra  se  loquetur,  congruum  sibi  csse,  ad  domum  suain 
unde  exivit  reverti;  quam  inveniet  vacantem ,  scopis 
niuiidaiain  et  ornntam ;  assumeiqiie  secum  733  s^P~ 


fluxit,  habitandi  cnm  his  locus  nullus  est :  etcum  jam 
in  his  requiem  non  haberet,  intra  se  reputaiis,  opU- 
mum  credit  regredi  in  eam  ex  qua  profeclus  est  do- 
mum.  Hxc  emundaia  per  legein,  et  prophetarum  or- 
naia  praeconiis,  et  Cbristi  adventu  pne|>arata ,  vacua 
invenitur  :  a  qua  et  custodia  legis  abscosserit  (quii 
omnis  lcx  usque  ad  Joannem  est(  Matth,  ii,  15) ,  et 
ad  habitandum  non  receptus  sit  Christus.  Atque  iu 
et  habitatore  vacua  est ,  et  deserta  custodibos  :  cum 
tamen  (g)  venicnte  habitatore,  praeeontium  solliciiu- 
dine,  tit  inundaia  sit  ct  ornata.  Septem  Igitur  spiritus 
nequiores  assumuntur;  quia  lot  erant  gratitrom  roo- 
nera  destinau  (h)  cum  Christo,  quae  in  eo  multifor- 
inis  illa  Dei  sapieiitia  seplirormi  gloria  collocavit :  ut 


tem  spiritiis  se  nequioros,  inlroeuntesque  habitabunt  D  lanU  iniquitalis  fieret  possessio,  quanta  futura  fuerat 
ibi,  et  iiovissima  hominis  illius  primis  pejora  erunt.      graiiarum.  AtqueiU  novissima  hominis  illius  pejora 


(a)  lii  vulgatis,  qnia,  Eectius  in  niss.  qui ;  hoc  cst, 
popiili  legis,  qui  sunt  infideles.eo  magls  indigni 
suiit  venia. 

(b)  Editi,  ei  sensu  :  corrigunlur  ex  mss.  Hoc  est , 
'  ipsuin    sennoiiis  exordium  :  Cum  autem  immundus, 

oic,  indicat  eam  lectionem  ex  sensu  siipcriore ,  cu- 
jus  continuatio  est,  proficisci. 

(c)  In  sincerioribus  inss.  namque,  vox  Hilario  fami- 
liaris  pro  nempe, 

(d)  Solus  ms.  Turon.  cum  excusis,  /t6ro  Moysi, 
Infra  cap.  14,  n.11>  libri  legis  quinquc  memorantur. 

(«)  Valicanus  codex  apud  Laliniuni ,  ministratum 
esurtentibus  manua  :  nullo  alio  ei  sufTragante.  Mo- 
nuiinus,  not.  d  col.  757  hujus  editionis,  in  mss.  ha-^ 
bcri  niannam  (eternam. 


(f)  In  ms.  Colb.  adorantem  postea  peeudes  cum 
saxis ,  consenticnte  Carnut.  nisi  tjuod  adorantem  ba- 
bet  lantum  secundis  curis.  In  aliis  etiam  mss.  abest 
tupplicalumque  :  quod  absque  auctoriiate  adjectom 
suspicamur,  maxime  cum  vcrbum  adoro  in  aliis  etiam 
Hilarii  locis  cum  quarlo  casii  junctum  adverterimu<. 
Apud  Par.  adorantem  supplicatumque,  etc.  Anic  ado* 
ratum,  intelligere  est  contineut  libri  Moysi. 

(g)  In  vulgatis,  venienti  habitatori,  Praeferimus  cnin 
polioril)US  mss.  veniente  habitatore ,  diabolo  sciticet , 
cui  neque  lex  solliciia  prospexit»  nec  prophetx,  ut 
prae  se  fert  prior  lectio. 

(/i)  Sic  mss.  At  editi » inChrittOi 


993  GOMMENTABIUS  LN  MATTHiEUM.  CAP.  XIII.  994 

erunt  prioribus  f  quia  (a)  ex  Judaeis  immundus  spiri-  A  ab  eis.  Damnum  scilicel  lcgis  ex  fidei  inopia  decla- 

rai :  (d)  qnam  fldem  Judaei  non  liabentes,  legem  quo« 


tus  meiu  734  ^^*'  excesserai,  nunc  nutem  ia 
eos  cum  uitione  repudiatae  ab  eis  gralix  rever- 
tetur. 

24.  Propinquilatum  jut  jam  unde  sumendum,  Chri$ti 
propinqui  fori$  $tanlet ,  Synagoga,  —  Et  quia  totum 
istud  in  paternai  majeslaiis  viriute  loqucretnr ;  nun- 
lianti  sibi  quod  foris  a  matre  alque  a  frairibus  exspec- 
taretur,  manum  in  discipulos  exiendens,  eos  sibi  fra- 
tres  esse  mairemque  respoudit ;  etquicumque  volun- 
tati  patcrnx  obsecutus  essei,  eum  esse  ei  frairem  et 
sororcm  ct  malrem  :  formam  se  ipsum  universis 
agcndi  senliendique  conslitiiens,  propinquilatum  om- 
nium  jusatque  nomen,  jam  non  de  condiiione  na- 
scendi,  sed  de  Ecclesia:  rommnnione  rciinendnm 


quequam  735  ^abuerant  perdiderunt.  Et  ideoper- 
fectum  fides  evangelica  habet  donum  ;  quia  suscepta 
novis  fructibus  ditat ,  repudiata  vero  eiiam  veterls 
subsuntise  opes  deiraliit. 

5.  Vettri  autem  beati  oculi  qui  vident ,  el  auret  qum 
audiunt  {Ibid.  i6).  Apostoloci  temporis  beatitudinem 
docet,  quorum  oculis  atque  auribus  coniigit  Dei  Sa- 
lutare  visere  et  audire  :  propbeiis  atque  jusiis  cu- 
pientibus  videre  et  audire  in  plenliudinem  icmpo- 
rum  (e)  destinatorum,  ei  exspeciationis  islius  gau- 
dium  Aposiolis  reservaium. 

4.  Granum  tinapit  Dominut,  Olera  prophetarum 
verba.  ApottoU  quomodo  rami.  —  Simile  ett  regnuni 


Cxterum  non  fastidiosc  de  maire  sua  sensisse  existi-  B  catlorum  grano  tinapit,  et  reliqua  (Ibid.  3i).  Grano 


mandus  est,  cui  in  passione  positus  maximae  sollici- 
tudinis  tribueritafiectum  (Joan.  xix,  26  efil).  Est 
auiem  etiaro  in  eotypica  ralio  servala,  ut  mater  ejus 
et  fratres  foris  starent,  cum  utuiqe  ingrediendi  ad 
eum  baherent  ut  cxteri  potestatem.  Sed  quia  in  sua 
veiiii,  et  sui  euin  (6)  non  receperunt;  in  matre  ejus 
acfratribus  Synagoga  etlsraelit»  prjEflgurantur,  in- 
gressu  ejus  atque  aditu  abstinentes. 

CAPUT  XIII. 

Sedent  in  navieula  Jetut  turbit  parabolat  loquitur  de 
teminante  bonum  temen ,  de  zizania  ct  trilico,de 
grano  tinapit^  de  fermento  abtconto  in  farina,  et  ex- 
potitio  zizaniWt  de  thetauro  in  agro ,  de  bona  marga' 
ritOy  de  reti  mitto  in  mare. 

\ .  Verbum  Dei  non  capiunt  ao  Eccletia  alieni.  — 
in  illa  die  exiitJetut ,  et  tedebat  teeut  mqre  :  et  con- 
gregatce  tunt  ad  eum  turbw, itaut  in  naviculam  atcende' 
ret  ( Matth.  xiii,  \  et  i)  :  Scdisse  Dominum  in  navi, 
et  turhas  foris  stetisse ,  ex  subjeciis  rebus  est  ratio. 
In  parabolis  cnim  erat  loculurus  :  ct  facii  istiiis  gc- 
nere  signiflcat  eos,  qui  extra  Ecclesiam  posili  sunt, 
nullam  divini  sermouis  capere  posse  inteliigentiam. 
Nat is  eiiim  Ecclesi»  typum  praefert :  inira  quam  ver- 
bum  vilx  positum  et  prsedicalum  hi,  qui  extra  sunt, 
et  arenx  modo  steriles  atque  iiiutiles  adjacent,  iniel- 
ligerc  non  possunt.  De  parabolis  aulem  jam  a  Domino 
absolutis  (c)  loqui  oiiosum  est. 
2.  Legem  ob  inopiam  fidei  perdiderunt  Judm.  — 


sinapis  se  ipsum  Dominus  coinparavit,  acri  maxime, 
ct  omnium  seminum  minimo,  cujiis  virtus  ac  potestas 
tribulatioiiibus  et  pressuris  accendilur.  Granum  hoc 
igilur  postquam  in  agro  satum  fuerit,  id  est,  ubi  a 
populo  comprebensus  et  traditus  morti ,  lamquam  in 
agro,  salione  quadam  fiiit  corporis  consepulius;  uN 
tra  mensuram  omnium  olerum  excrescit,  et  univer- 
sam  prophetarum  gloriam  excedit.  Olerls  enim  vice, 
tamquam  aegroto,  Israeli  data  est  praedicatio  prophe- 
lanjiii.  Sed  jam  ex  ramis  arboris  ex  solo  in  sublime 
prolalx,  cceli  volucres  inhabiiant.  Apostolos  scilicet, 
et  Chrisii  virtuie  protensos,  ct  mundum  imim- 
branlcs ,  in  ramis  intelligemus  :  in  quos  genles  in 
spem  vllae  advolabunt ,  et  aurarum  turbine  ,  id  est , 
C  diaboli  spiriiu  flatuque  vexate,  tamquam  in  ramis 
arboris  acquiescent. 

5.  Christut  in  lege,  prophetit  etevangetiit.-^Simile 
ett  regnum  coelorum  fermenlo ,  quod  aeceptum  mulier 
abtcondit  in  farina;  mensurit  tributy  donec  fermentatum 
esttotum  (Ibid.  3v^).  Fermentum  de  farina  est,  quod 
virlulem  accepiam  acervo  gcneris  sui  reddit.  Huic 
se  Dominiiscomparavit,  quod  acceptiim  muiier,  sy- 
nagoga  sciiicet,  per  jiidlcium  mortis  abscondit ,  ar- 
guens  legcm  et  prophetas  (f)  evangeliis  dissolvi.  Hoc 
autem  farinae  mensuris  tribus,  id  cst,  legis ,  prophe- 
tarum  ,  evangeliorum  aequalitate  coopertum,  omnia 
unum  facit :  ut  qiiod  lex  constiiuit,  propheia:  nuntia- 
verunt ,  id  ipsum  cvangeliorum  profectibiis  explea- 
tur.  Fiuntquc  omnia  per  Dei  Spiriium  ejusdem  et 


Qui  enim  habet,  dabitur  ei,  et  abundabit  :  qui  autem  D  virtutis  et  sensus  ;  nihilque  aliud  ab  alio  mensuris 
non  habet,  et  quod  [habet  auferetur  ab  eo  (Ibid.  42).      xqualibus  fermentatum  dissentiens  reperietur. 
Regni  mysteria  fldcs  percipil.  ilacc  in  qulbus  fuerit         6.  Ad  Trinitalit  unitntem  aut  Irium  gentium  voca" 
proflciet,  et  increroentis  profeclus  sui  abundabit  :  in      tionem  prmdicta  non  recu  referuntur.  —  Quamquain 
quibus  vero  non  fuerit,  eiiam  quod  liabent  auferetur      ad  fldei  (g)  sacramentum ,  id  est,  ad  Patris  et  Filil 


(a)  In  mss.  Colb.  et  Carn.  exeo:  in  caeteris,  ex  ei$. 

(b)  Duo  inss.  non  cognoverunt. 

(c)  Cujusmodi  siint  proposiue  inter  tilulos  parabo- 
];t*  de  $eminante  bonum  bemen^  et  de  zizania  et  tritico. 
Ilinc  nemo  non  videt  titulos  illos  non  frustra  superius 
lociim  siium  obliiiere,  quainvis  eis  ililarius  tam  pau- 
cis  satisfacial. 

(d)  In  aliqtiotmss.  quia  fidem. 

(e)  Turonensis  ms.  ab  antiqua  manu  secunda,  de^ 
Hinatum ;  quod  ctiani  habent  alii  quinque ,  et  non 


male  potest  referri  ad  Salulare.  Non  mutamus  tamen 
lectioncm  receptam,  quam  coiifirmant  ross.  non  mi- 
nus  sinceri.  Lipsius  autem  de  suo  expunxerat  prae- 
positioiiem  in  ante  ptenitudinem. 

(f)  Sola  editio  Par.  ex  Evangeliit :  tum  caeterx  cum 
aliquot  mss.  dittotutot. 

(g)  Obiter  observare  licet  mysterium  Trinilatis  ab 
Hilario  tacramentum  fidei  nuncuparl  :  ut  quos  de  hoe 
mystcrio  libros  conscripsit,  aliisde/S</e,  aliisi/e  Tri'^ 
nitate  inscriberc  vere  licuerit. 


m  8ANGri  tilLARfl  EPiSCOOI  fM 

ci  Siurilus  sancti  tiniutem,  sea  ei  ad  triiiin  geniium  ^     9-  Prwdkaiio  iftd  me.  —  ttirum  timUt  mi  regnum 

ceelorum  reH  misio  in  mare ,  et  relaqua  (/M.  47). 


vocaiioneni,  ex  Seni,  Gliam  et  Japiiel,  ires  mensuraa 
fiirinae  esse  referendaa ,  sensisse  mulloa  meminerim 
Sed  nescio  an  hoc  ita  opinarf  raiio  permiitat  :  cum 
tameui  omnium  gentinm  ▼ocaiio  %\i  (a)  aef^oe,  iamen 
in  liis  Chrisius  non  absconsus  sit ,  sed  osiensQs  ;  et 
in  tsinia  infidelium  muiiitudine  non  fermenUlum  sit 
totum  :  in  Paire  auiem  736  ei  Fillo  el  Spiriiu  snncto, 
(b)  sine  admixti  extrinsccus  femenii  necessiute  in 
Chrisio ,  orania  unum  sint. 

7.  Theiourw  in  agro,  ChrHtusin  tame.^Ittrnmsi- 
mile  esi  regnum  cwlornm  ikeioiaro  obicondHa,  ti  reliquil 
(Maith,  xiii,  44).  Per  similimdinem  iiiesawi  lA  agro, 
spei  noscrae  opes  intra  se  ^HWlias  osiendii :  x\\\\%  Deiis 
in  faomine  sit  reperius ,  in  ciijns  preiimn  omnes  8«- 
€«li  veiidendae  srnit  faculuies  ,  m  Tcstitu ,  cibo  ,  po-  B 
inque  indigeniium  ,  xtemas  coelestis  thesauri  diti- 
(ias  eomparemus.  Scd  conmendum  csi,  {t)  inventum 
iiicsaorum  ei  ai>sconstjm  ftiisse ;  cum  uifque  qui  in- 
venit^  et  secreto  ei  tempore  qoo  abscoodit  auferre 
potuisset,  etauferens  emetidi  nccessitnie  caniis»l. 
Scd  ut  rei  ,iu  et  dlcii  foerii  ratio  cxpllcanda.  Idco 
eoim  absconsus  est  ihosaurus  ,  quia  et  agnmi  emi 
ofiortebai.  Thesaums  enim  in  agro,  oi  dikitnus, 
Ciirtsius  inteiligitur  in  came,  qoem  inveiilsse  {4)  esi 
grti^om.  Evaiigeliormn  enim  prsdleatio  in  abso^ 
lnto  est ,  sed  uiendi  et  possidendi  Kolns  ihesauri  enm 
agro  potesiafl  non  poiesi  esoe  sine  pretio;  qufa  coe* 
lesies  diviti»  non  nisi  damnossecoK  possidentur. 

8.  Segoliatar ,  a  lege  ad  Evangelium  iranriem.  — 
Ei  de  margariu  par  raiio  est  (iM.  45).  Sed  ad  ne«>^  quam  et  docendi  prudentla  ^  ei  Ofmraiidi  vlruw  id- 


Merlio  prsedioatioBem  suam  reti  comparavit ,  qu»  In 
sacculum  vcniens,  sine  ssccuii  damno  babitantes  iftlra 
sieculum  congrcgavit,  modo  retit,  qood  mare  pene- 
irans  iu  ogiiiir  de  proftmdo ,  ui  per  omoe  elemonti 
itiius  corpus  evadens ,  clausos  Inira  ambliom  smm 
extraliat ,  nosqoe  ei  Sfficulo  iti  lum^  veH  solit  edu- 
cat :  in  bonoram  eleciione ,  ei  meloroai  ubieoiieiie  f 
fuiori  Judicil  exameii  ostendent. 

7S7  GAPIT  XIV. 
De  icriba  in  regno  coslorum^  4e  [ratribus  et  sorardtus 
Domini ,  de  Joannie  cajnte  in  dieco ,  de  quinque 
panibui  et  duobns  piicibui,  ubi  tupra  mare  ambulatf 
et  Petrum  ntersum  erexit. 

f .  inteliexiitii  keee  omnia  ?  Dicuni  et ,  utique^  El 
ait  ilUi  :  Ideo  ommis  teriba  doctue  iu  regna  emlofum  « 
etc.  {MaUh.tm,Uet^%).  Non  iurbis,  sed  disci* 
pulis  esi  loeuiost  et  MtelligeQtibasparabolasdigaum 
tesiimoRlum  reddii»  ipsos  scilicei  sub  palris  faniii» 
itomine  ttbi  eompnrans,  qaod  dootrinam  de  ibesauro 
suo  novorum  (e)  ae  veterura  titti  adcfii :  quoaque 
scribas  propier  scieiiiiam  neacupai,  quod  iniclleie- 
rini  ea,  quse  illc  nova  et  velera,  id  est,  in  Evangeliis 
elin  lege  protuleril,  (/)  ci  cjosdem  patrisfamilias, 
et  untns  otraqoe  thesaori. 

2.  Et  factum  tst ,  i^iim  ceiiiumiiwwoel  Jemm  pe^o- 
iai  fsfai,  Hraniiit  tnde,  et  wmtin  paerimn  fwmi,  ei  re- 
Hqua  (Ibid.  53).  Iiihonorator  Aamlnat  a  mi^  Quam- 


gotiatorem  jamdiu  in  lege  versantem  proticietts  tiie 
terrae  esi ,  qui  longo  ac  diutino  labore  ad  margari- 
tsD  scicniiam  ^veiierit,  et  ea  quae  sub  onere  legts 
adeptus  tii ,  dereliiiquat.  Dia  enim  ett  negotiaius,  ei 
margaritani  aii(|uando  qnalem  opUbai  iaventt :  cui 
ei  miiut  liujus  desiderati  lapidis  preiinni,  reliqui  ta^ 
boris  jaciora  est  coraparaiidura. 

(n)  Abest  teque  ab  aliqoot  probse  nottc  mss.  in  Sero, 
Cham  et  Japh«l  omnes  omnino  liomines  sivc  genli- 
les  sivae  Judaeos  conlineri  diserie  abseriltir ,  cap.  8 , 
0.4. 

(b)  Editi ,  m  ea  admi»ti  extrinsecui  fermenti  neees- 
tilaie  itt  Cluriuo  omnia  unum  tunt  :  emeiidanlur  ex 
sxpe  laudalis  mss.  Carn.,  Rom.,  Valic.  elCoUi.  Ili- 
Inrium  sibi  leinperasse,  quominns  Spiritom  saiiclum 
Bemm  dicerei ,  iis  verbis  aiiiioiarat  &rasmiis  ,  qtise 
dubiaiii  illius  de  Spiriiiit  saneii  diviHiiaic  ftdem  efli- 
cere  idonea  essenl.  Scil  vel  ei  lioc  uuo  ioeo  nffutiin 
fefefliliir.  Si  enTm  Spiritus  saiictus  cuin  Patre  et  Filio 
fer  omnia  unum  ;  cwn  ntroque  -non  modo  Dei  no^ 
Rime,  sed  ei  virtuie,  dtgnitate,  liouore,  natura ,  ttib- 
staiiiia  unuin  sit  necesse  esi.  Uui  lioc  liaud  dubius 
asseruit ,  non  tiinuil  sane  ,  ne  Spiriium  saiictum 
f>enm  dlcendo  ,  plus  ei  qo:nn  par  esset  tribueret. 
iixud  antem  alrad  docet ,  qiii  Pairem  et  Pllloin  et 
^piritom  sanctiim  per  se  unum  esse  osserit ,  et  non 
extrinsecus  in  Cliristo ,  per  fermenttira  exirinsecitt 
adiiiixium  figurato  ?  Ex  qno  paiei  verba  in  Chritto, 
ad  uiiinit  sinty  iii  prius  vtilgalis  mate  fuisse  rehita. 

(c)  Hoc  esl,  cor  invenius  <iion  oiaiim  abhiifls  fuc- 
rit ;  cum  et  secreio  licerei ,  Oi  <iem|Mit ,  ^qoo  abeeoR'* 
sm  fHii,  ad  id  tunicerei. 

(d)  Bad. ,  £r. ,  Lips.eteexmt.  eet 


miraiioiiem  eomnioverei;  infideliiat  laineB  eorum 
veritateni  judicii  non  recipit.  Noii  eiit»  ereduiil  base 
in  boinine  Deum  agere  :  quin  eiiaiu  palreoi  iptius  , 
matrem,  frairetque  nttncupani,  ei  paternx  artis  quo- 
dam  opprobrio  lacetsuiii  (i6id.  5S).  Sed  plaae  bic 
fabri  erai  <ilius ,  ferrura  igne  vinceotit ,  omiiem  t«- 
culi  vhnulem  {g)  judieie  deeoquenlis , 


lectioni  fiivei  ilhid 

dii ,  et  prm  gaudio  itlius  tmdit,  Attaincn  cum  Par.  ei 
qualuor  mss.  praererendum  esse  ett  graiuitum^  su.idel 
sii1)nexa  bujns  dicii  ratio  :  Evangefhrum  emm  pne- 
dieatio  in  abtoiuto  ett^  boc  est,  publiea  et  oaaiiibut 
pnteiis,  qua  Tere  nitioiie  c:ip.  14r,  u.  17,  dicitur  :Coa- 
festio  univenornm  tum  et  absoluta  et  publica  erit, 
n  (e)  Vocabulum  Spiritut  «ffiini  apud  Bad. ,  Er., 
Lifs.  et  in  aliqiiei  aiss.  bk  per^ieram  tntertiMi  esl  z 
cimi  doctriiiain  novorufn  et  veierum  iuterpreteiur 
Hilariusdoctriiiam  legisel  evangcliortiin,  ac  lex  non 
miiius  opus  sii  Spiritus  sftncti  qtiam  liivangelium.  Si 
■quidem  iliesa^irtis  Gbrtsltts  est ;  d^ietirina  de  ibtfaauro» 
doetriiia  deCMsioesi,»  qu«  «a  iege  parluT  el  iu 
Evangelio  conliiietiir. 

(f)  Id  est,  qu»  lege  ct  Evaiigelio  contineniur  ,  et 
ejusdem  pairisfamin.is  suut ,  -et  ndimum  tbetaurum 
periinent.  His  liicein  |n*»^ftttt  dlota  tuperiori  eapiie 
n.  5. 

(g)  "Htc  athidit  HHarrot  1n1  Igfiem  judieli ,  «ajut 
meiiiionem  fsrdt  cap.  ^,  n.  4  ,  et  eap.  5 ,  n.  tt.  te- 
cnli  vinntefn  voc^n  diabnlum  ejusqoe  viviiifttret, 
qiios  mundt  potentes  nuncuparc  solet.  Qui  amem  ju« 
dicio  decoqueiidi  sint,  deelaratiir  fn  f»t»l.  citiii , 
n.  ii.  ttinc  conttoitur  letepb  HIAacio  fabnira  faira- 
Mm  «xBAiiitae.  idera  aesfiM  Wdemr  Tbeopbih»  ku* 


997 


GOMMBNTARIUS  IM  UATin^UM.  GAP.  XIV. 


998 


forinantis  in  omne  apus  utUitatis  hunianse  :  (a)  in- a  1«^  fuiltet  niYi«  mari  medio,  venlo  adverganie, 


funnem  scilicet  corporum  nostrorum  maieriem  in 
di\  cr&a  mcmbrorum  niinisleria,  et  ad  omnia  seiernae 
vilcc  opera  fingentis.  In  bis  igitur  scandulizabantur 
omiies  :  et  inter  tot  (6)  tamque  mngiiifica  quae  gere- 
Lat,  corporis  cjus  contemplalioiie  conimovebantur. 
Quibus  Doniinus  inhonorabilem  in  pairia  sua  prophe- 
tam  esse  respondit  {MaUh.  iiii,  57),  quia  iii  Judiea 
esset  usque  ad  crucis  senientiam  conlemnetidus.  El 
quia  penes  solos  738  fi^cles  Dei  virlus  jest^  propter 
eorum  incredulitatem  omnibus  diviuo!  operibus  vir- 
tutis  abstinuit. 

3.  EvangeliU  ett  el  interior  sensui.  —  In  iUo  lem^ 
pore  audivil  Herode$  tetrarcha  famam  Jesu^  et  ak  p«e-> 
ri$  9uis ,  et  reliqua  {Matth.  xiv ,  1,  t).   Frequenter 


fltictibiis  jactabatur.  Et  quaria  vigilia  Domiiius  vciiit 
super  mare  ambulans  :  videniesque  tiirbati  sunt ,  el 
iiianis  \\sm  phantasma  credelites^  clamaverUnt  prge 
timore.  Quibus  mox  Dominus  locutus  est ,  et  con* 
stantes  esse  jnssU.  Et  ex  plurimis  Petrus  respon* 
dens,  posiulavit  uti  ad  Domiilum  super  aqnas  veiiirel. 
Qui  de  navicula  descendens,  et  progressus  aliquan- 
tulum,  veiito  invalescente  et  timere  coepit  et  mefgi. 
Quem  apprehendetts  Dominus ,  objurgavtt  cur  fidei 
modicse  sil  :  ingressusque  navem  ,  tranquilliiatem 
vento  et  mari  quieseente  revocavii  {IbiH,  ^i-3i). 

6.  Igitur  hsec  ut  commeinoravimos  gesla  sunl : 
sed  his  omnibuft  personis,  effectibus,  cansia,  iHimerJI 
modus  adjacet^  m  qiiae  gesserwii,  prteier  gerendi 


monuimus  ,  omnem  diligeniiam  Evangeliorum  lec-  g  mmins  instinctumque,  quem  unusqmsqne  ex  nniiini 


tioiii  adhiberi  oportore  :  quia  in  tiis,  quae  gesla  nar- 
rantur ,  subesse  interiorts  iiitelligcntiae  ratio  repe- 
riaiur.  Ihibet  enim  ouinlum  opernm  narraiio  suum 
ordjnem  :  sed  geslorum  effeciibus  cans»  subjacentis 
species  prjeformatur,  ut  in  Herode  ae  Joaiine  iniel- 
Jigiiur.  Nain  et  lierodes  princeps  erai  populi ,  el  He« 
rodiadcm  uxorem  Pliilippl  frairis  sui  tn  matrinio- 
iiium  suuin  jure  polestalis  assumpseral.  Et  huk  He* 
rodiadi  erat  fllta  :  quse  natali  die ,  cum  sallans  |)hi- 
ccret,  potestatem  cujus  vellet  praemii,  sacramenlo 
juraniis  aceepit :  et  Joaunis  caput  (c)  ia  careere  dia 
habiii,  puella  matre  admonente  disco  sibi  inferri 
precata  est.  El  H(^rodes  ,  Iristis  licet»  sacraineiilo 
fldein  reddidit ,  el  matri  puella  muiius  cxhibuil :  et 


fiua  fitinipsit,  extrinsecus  omiiia  gesserinl  in  exem- 
plum  :  faoc  739  <ttajore  iia  opinandi  reverehtta  ,  sf 
lam  diversarum  causarum  efficietitiaro  nna  aiqne  ea- 
dem  intelligentia  eonsequalur.  Sermo  igiiur  ad  ori- 
ginent  propositionis  referendus  est. 

7.  ioannes,  Ux.  Heroeles  et  fraier,  iuden  tt  ffent49, 
(jentium  mxor  ^  infidetHa:  FHkis  volupten^  —  ioa»- 
nes^  ut  freqtienter  admonuimiifi>  fopmam  pr«*iulil 
iegis  :  quia  iex  Ghristum  pnedicavit ,  el  Jeaniiea 
profectns  ex  lege  «st,  Ghnstum  ex  lege  prsenantiMMw 
Herodes  vero  prinoeips  esl  popnlt :  et  popnU  pi^<' 
cep»,  subjecln  Bibi  «niversitaiis  nolnen  eivisdnvque 
complectttur.  Joannes  ergo  Herodem  mondtoi,  ne 
fratris  sui  uxorem  sibi  jungeret  (Ibid.  i^.  Simt  enim 


sepulto  eo  discipuli  ejiis  ad  Domiimro  Iraiisierunt  g  atqiie  erant  duo  populi ,  circnmcisiimis  ei  gemimn^ 


{Ibid.  6-H). 

4.  Audiiisque  his  Domiims  in  navicutam  iii  loea 
deserta  secessK ,  et  sequeniiiim  se  lurbamm  vexa- 
ttonein  miserlus  est ,  et  dimitti  eas  in  castelhi  iid 
coemeiidos  cibos  Aposloli  admoneiit.  Ei  Dominaa 
res|K)iidel^  iiecessiiatcm  eo  revertendi  ipsas  non  ha- 
bere,  darique  his  cibum  praecipit.  £t  solos  se  quin- 
que  panes  ei  duos  pisces  habere  causantur.  £t  of- 
ferri  sibi  eos  jossit,  turbamque  sub  stralo  foeno  ae- 
cumbere.  Et  obiaia  benedixit,  et  tiirb»  manducaitda 
cetiimiiiuit ,  et  dcdit  discipulis  ut  olTerrent :  ei  sai«- 
ralis  oinnibns  suppleinenta  eophinorum  duodecim 
superrueruitl,  cum  lamen  extra  mulieruni  pueroruiii- 
que  numerum  ,  quinque  millia  virorum  expleta  ea- 
sent(/6id.  15-21). 

5.  Et  discipulos  navicnlam  cons^endere  ,  et  trans 
fretum  prx1;ed'ere  jubet ,  dimissaque  ipse  turba  in 
montein  orare  solus  ascendil :  factoque  vespere  so- 


Sed  Israelem  lex  adinonebat ,  ne  opera  gentium  iii^ 
lidelHatemqire  aibi  jungeret.  €entiuni  enim  Boeia  in^ 
lidelilas  est,  qa£  ipsis  lamquam  vincolo  conjfigaliS 
amoris  annexa  esl.  Hi  igiiur  fratres  ex  eodem  hu- 
mani  generis  sunl  parenle.  Ob  hanc  4l«que  aaperaB 
admontiionis  veriiatem ,  Joannes  tamquam  k%  ifi 
carcere  conliuebalur.  Die  autem  na^alis^  id  eM,  re^ 
rtmi  corporalium  gaodiis ,  Herodfadis  Hiia  aaliavit 
{ibid.  6)  :  volupias  eiiim  lamquam  ex  inffdeliiate 
oria,  per  omnia  hraeiis  gaodia  totis  illecebrse  su^ 
ciirsibus  eflhrebalur.  Cui  se  omnem  eiiam  sacramemo 
venalem  populns  addixit :  sub  peccnifs^enim^et  sm- 
cnii  voluptalibus ,  IsraeKite  vitse  «lem»  mmrerh 
vendiderunt.  Haic  mttris  snte  ,  Id  esl ,  infidelttatfe 
1>  iustinclu  ,  deferri  sibi  Joannis  c.iput ,  id  est,  glo- 
riaiii  legis  oravit  {Ibid,  8)  :  quia  lex  ihcestuositai  Is- 
raclem  auciorilate  divinoruin  i^raeeaptorura  ai^uo* 
bat. 


tioch.  iu  Matth.  doeens  iis  evangelicis  TerbfS  rhdieari 
Deum  finlrcni  rigida  mentium  Spirilus  igne  mottire, 
Conseniit  ct  Ahibrosius  in  Luc.  i.  iii,  n.  i,  ubi  aU 
lata  TbeophiK  verba  exscribil.  In  eamdetn  senten« 
ti.iin  ahil  Beda  in  Marc.  c.  vi.  Nihil  itaque  fuK,  eur 
Sculteius  lianc  llilarii  opinionem  ut  nasvnm  notaret 
unde  nullo  iiiodo  excu:uiri  possit.  QuamVls  enim  aKI 
Joseph  Tabrum  liguarium  dixerini,  aeciie  tamen  licult 
ferrarium  dicere ,  neutrum  Evatigeiio  itetfnielNe, 
Imo  neque  Hiiarius  IknftrHim  negat.  IJinmKfve 
verelBiiiiU  Ambrosiiis  Meo  hmdtla.  ¥eniBi ' 


opfnio  Joseph  arWfm  lighafriam  exertuisse ,  ita  afte 

Sculieii  anlmo  hthjrsrt^t ,  iit  facile  slbi  peirsuascHi 

qiiod  Seriptwn  Mgnt&ite  mentionefh  fadat^  ^ijueHi- 

laHu^  affversetnr. 
{a)  Bad.,  Er. ,  Llps.  et  sex  mss.  formth  iVff/f^ 

nosirorum  corporufh  et  materft/ht. 
{b)  Sinceriores  inss.  tttntaque  miagniftca, 
{c)  hi  nri(jm>t  mi».  ^ut  tn  carc&e  diu^habttaHi.  Hoc 

potius  ita  vertendum  erat  ;qn1  In  icareiSir^  tiitto  dfU 

habelmtur. 


9  SANCH  HILARII  EPISCOPI  ^  fOOO 

S.  Lex  infidetitaleaevolupUitemlemt.-'ScdB\\pe' ti]uhe^(\iie  aposlolis  ut  eis  escam  darent.  Nnmqiiid 

ignornbat ,  non  essc  quod  dari  possei ;  et  hamanarum 


rius  Ilerodes  signiOcalus  cst  Joannem  velle  occidere, 
et  inetu  populi  demorari ,  quia  sicut  pruphela  habe- 
baiur  (Maith.  xiv,  5).  Nunc  vero  petiia  ipsius  necc , 
cum  prxsertim  religione  sacraincnti  detiiiereiur, 
quomodo  tristis  efficitur  (Ibid,  9)?  Contrarium  vide- 
licet  csi « tunc  cum  voluisse,  nunc  nolle  :  et  pnesens 
molestia  anleriori  non  convenii  voluntaii.  Vtmin  in 
superioribus  gesUe  rei  ordo  est ,  in  his  aiitem  nunc 
species  causae  consequentis  exponiiur.  Gloriain  legis 
voiuptas  ex  inAdelitate  ortn  occupavit.  Sed  populus 
boni  ejus  qiiod  in  lege  erai  conscius,  (a)  voluptatis 
conditionibus  non  sine  aliquo  cerii  periculi  sui  do- 
lore  (b)  connivet.  Sciique  se  (e)  tali  praeccptorum 
gloria  iion  oportuisse  concedere  :  sed  peccalis  lam- 


meniiiim  inierna  couspiciens,  modom  repositi  penes 
apostolos  cibi  nesclebat?  Sed  eratomnis  typica  ratio 
explicandii.  Nondum  enim  concessum  apostolis  erat, 
ad  vit«  aeternx  cibum ,  coelestem  panem  perficerc  ac 
ministrare.  Qiiorum  rcsponsio  ad  spiritalis  intelti- 
genit;B  ordinem  tendit.  Solos  enim  se  qoinque  panes 
et  duos  pisces  rcsponderunt  hnbere  (Ibid.  17) :  quia 
adhuc  sub  quinque  pnnibus,  (e),  id  est ,  qninque  fi- 
bris  legis  continebnntur,  et  piscinm  ditorum  ,  id  est , 
prophetarum  ct  Joanuis  prnedicalionibus  alebantur. 
In  operibus  enim  legis ,  tamquam  ex  pane  erat  rita  : 
praedicaiio  aiitem  Joaniiis  et  propheiarum ,  in  vir- 
tute  aquae ,  vitac  humana;  spem  confovebat.   Hxc 


quam  sacramento  coacius,  et  principum  adjacentium  B  igitur  priinum ,  quia  in  his  adhuc  erant ,  apostoli  ob- 


metu  atquc  exemplo  depravatus  et  victus ,  illece- 
bris  voluptatis  etiam  moestus  obtemperat.  Igitur  in- 
ter  reliqua  dissoluti  populi  gaudia,  in  disco  Joannis 
caput  aflerttir  (Ibid.  11)  ;  damno  scilicet  legis  vo- 
luptas  corporum  et  saecularis  luxus  augetur  :  et  ita 
per  puellam  ad  matrem  defertur.  Ac  sic  probrosus 
Israel  et  voluptaii  et  infidelitati  siiae  familiae,  scilicet 
aniea  gentium ,  gloriam  legis  addixit.  Finitis  igitur 
legis  temporibus ,  et  cum  Joanne  consepultis,  disci- 
puli  ejus  res  ita  gestas  Domino  nuntiant ,  ad  Evan- 
gelia  scilicetex  lege  venientes  (Ibid.  12). 

9.  740  ^9^  fi^^^f  Ecele$i<e  initium.  —  Ergo  Dei 
Verbum  lcge  liniia  na  vem  conscendens  Ecclesiam  adit, 
et  in  desertum  concedit  (/M.   45)  :  relicta  quippe 


tulerunt :  sed  cx  his  evangeliorum  praedicatio  (f) 
prorecla  mnnstratur,  et  his  originibus  deducta  in 
majorem  viriutis  suae  abundaniiam  crescit. 

11.  Chriilus  in  cibum  versus.  Cur  dentur  apostolis 
panes^  y  .  20.  Cttr  quinque  mitlia  inde  saturentur  :  cur 
duodecim  cophini  reserventur.  —  Acceplis  igitnr  pa- 
nibusatquepiscibiis,  Dominus  respexitad  coelum,l>e- 
nedixitet  fregit,  Patri  agensgraii.is  post  temporalegis 
ac  prophetarum  se  in  evangeliciim  cibum  verti  (g). 
Accumbere  post  liaec  supra  foenum  populus  jube- 
tur ;  non  jam  in  lerra  jacens ,  sed  lege  suffulius  :  et 
tanquam  terrac  foeno,  rruciibus  opcris  sui  unos- 
quisque  substernitur.  (h)  Dantur  quoque  apostolis 
pancs ,  qula  per  eos  erant  divinae  gratiae  dona  red- 


conversatione  Israel ,   in  vacua  divinae   cognitionis  C  denda.  Plebs  deinde  quinque  panibus  et  duobus  pis* 


pectora  transiturus.  Turba  hxc  audicns,  Dominum 
de  civitate  pcdes  scquitur  in  desertum  :  de  Synago- 
ga  videlicet  ad  Ecclesiam  concedii.  Quam  videus  mi- 
sertusest,  et  Omncm  languorem  ejits  infirmitatcin- 
que  curat  (Ibid.  U)  :  obsessas  scilicei  mentcs  et 
corpora  infidelitaiis  veterno  ad  intclligeniiam  novae 
praedicationis  emundat. 

iO»Legalis  doctrincecibus.  Quinque  panes  et  duo  pti- 
ces  quid  significenl.  —  Et  cum  discipuli  dimitti  tiir- 
bas  in  castclla  proxima  ad  coemendos  cibos  admo- 
nercnt  ( Ibid.  15) ;  respondit :  Non  habent  necesse 
ire  (Ibid.  16)  :  ostendens  eos,  quibus  medcretur, 
(d)  legalis  doctrinac  cibo  non  egere ,  neque  necessi- 
taiem  habere  regredi  ad  Judaeam  cibumque  mercari ; 

(a)  Bad.,  Er.  et  Lips.  volunlaiis  :  male. 

(b)  Edit.  excepto  Par.  cum  aliquot  mss.  concedit. 
Rectius'  alii  libri ,  connivet  ,  hoc  est ,  quamvis  non 
sponte,  cdnsentit  tamen. 

(c)  In  sex  mss,  tatem  prceceptorum  gtoriam  :  lectio 
non  probanda.  Hic  verbum  concedere  deserlionem 
soiiat,  atque  idem  est  quod  recedere ;  antea  autem 
oportuisse  eamdein  vim  liabet  ac  debuisse. 

(d)  In  vulgntis  et  aliquot  mss.  venialis  doctrince  : 
lectio  speciem  habens  veritatis.  At  quae  nuiic  exhi- 
beiur  ex  mss.  Carn.  etColb.  sincerior  visa  est,  ut 
iis  minus  obvia ,  qtii  libros  veteres  proprio  iiigenio 
aut  cori  iguiit ,  aut  corrumpunt. 

(e)  Editi ,  quinque  panibus  quinque  libri  tegiSt  elc. 
emendantur  ope  mss. 

(f)  In  mss.  Colb.  et  Cnrn.  propheta.  Ex  mendosa 
hujusmodi  lectione  obtinuit  apud   Par.  prophetata. 


cibus  pascitur  et  explciur  :  et  fragmenta  panis  et  pis- 
cium  ,  saluralis  accumbentibus ,  usque  in  duodecim 
cophinorum  plenitudinemabondaverunt,  DeisciliceC 
741  verbo  ex  doctrina  legis  prophe.tammque  ve- 
nieiite ,  multiiudo  satiatiir  :  et  reservala  gentium  ple- 
bi  (i)  ex  anterni  cibi  ministerio,  in  duodecim  aposto- 
loriim  pleniiudinem,  copia  divinac  virtiitis  exuberal. 
Idem  autem  edentium  iinmerus  iiivenitur,  qui  fuio- 
rus  fuerat  crediturorum.  Nam  sicui  lihro  (j)  Praxeos 
continetur,  ex  Israel  populi  innnitate,  vironim  qQiii« 
que  millia  crediJerunt  (Act.  iv ,  4).  Renim  enim  (k) 
admiratio  usque  in  mensuram  causae  subjacentis  ex- 
tendiiur.  Coiifractique  cum  piscibus  panes ,  satorato 
populo,  in  tantum  deinceps  cumulanturaugmeninm, 

D  (g)  Excusi  reniieniibus  omnibus  mss.  hicadjiciont 
signtficans.  Absqiie  hoc  verbo  Jectio  iia  iniegra  est : 
graiias  agens  se  verti,  elc. 

(h)  Sic  antiouae  ediiiones  com  pluribus  mss.  Sic  et 
num.  1%,  uti  4  :  Dal  deinde  disciputis  panes.  At  apud 
Par.  Subduntur  qnoque  apostolis.  Et  iii  mss.  <Iarn.  et 
Colb.  Subduntur  quoque  abapostoUs. 

(t)Bad.  et  Er.  cum  mss.  et  (etemi.  At  in  Turo- 
neiisi  codice  secundis  curis ,  sed  eadem  manu,hic 
expuncto  ei,  antca  substitutum  est  reservato^  loco 
verbi  reservata :  quod  non  mutandum  putamus ,  scd 
ad  vocem  copia  referendum. 

(;)  Er.,  Li|)8.  et  Par.  tibro  Praxeon  :  renitentibos 
cum  Bad.  oinnibus  mss. 

(k)  Sa;pe  apud  Hilarium ,  sed  in  hoc  maxime  loeo, 
vocabuium  admiratio  non  aclum  adniirandi,  sed 
miraculum  ipsum,  quo  admiratio  exciutur,  sigoiitcai. 


1001 


COMMENTARIUS  IN  MATTHilCUM.  CAP.  XIV. 


1002 


quanlus  et  credentis  populi ,  ct  cxplendorum  coeles*  ^  Dominus  venit :  quarto  enim  tum  ad  Ecclesiam  va- 


ti  graiia  apostolorum  numerus  destinabatur  :  ut  et 
modus  numero^et  numenismodoobiemperaret;  intra 
fines  suosratloconclusa»  ad  consequentis  cffectus  con- 
ditionemipsodivinaevirlutismoderamineconiinerelur. 
12.  Cur  In  calum  reipexerit  Chrittus.  Mundi  auctor 
hoc  facio  innotescil,  —  Vincit  autem  hnmanam  intel- 
ligentiam  opus  facti :  ei  com  frequenter  quaedam  sint 
quse  concepta  sensu ,  sermo  non  explicet ;  in  bis  ta- 
mcn  ipsa  (a)  sensus  subliljlas  iiigraYescil,  et  ad  rei 
conteniplaiionem  pro  difficultaie  tam  invisibilis  ne- 
goiii  obstupescit.  Acceptis  enim  panibus  quinque,  in 
cielum  Dominus  respexit ,  honorem  ejus ,  a  quo  erat, 
ipse  confessus  :  non  quod  carnalibus  oculis  coniueri 
Pairem  esset  necesse ;  sed  utquiadesscnt,  iniellige- 
renl  a  quo  virtutis  tanuc   accepissct  effectum.   Dat 


gam  et  naufragam  revertetur.  In  quaria  enim  nocli& 
vigilia ,  totidem  solliciludinis  ejns  numerus  reperiiur 
(i6td.,  25).  Prima  enim  vigilia  fuit  legis,  secunda 
prophelanim ,  tertia  (e)  corporalis  adventus ,  quaria 
autem  in  reditu  claritatis.  Sed  inveniet  fessam ,  et 
antichristi  spirilu  et  lotius  saeculi  moiibus  circumac- 
tam.  Veniet  enim  maxime  anxiis  atque  vexatis.  Et 
quia  de  anlechristi  consueludinead  omnem  tentatio- 
num  (f)  noviiaiem  solliciti  erunt ;  etiam  ad  Domini 
adventum  expavescent ,  falsas  rerum  imagines ,  et 
subrepentia  oculis  figmenta  metuenles.  Sed  bonus 
Dominus  statim  loqueiur,  timoremque  apellet,  di- 
cetque  :  Ego  sum  (Ibid.j  27),  adventus  sui  fide  me- 
tum  naufragii  imminentis  apellens. 
15.  Petri  fervor^  lapsus^  pcmilentia.  —  Quod  vero 


deinde  discipulb  panes.  Non  quinque  muUiplicantur  ^  ex  omnium  consistentium  in  navi  numero  ,  respon- 


in  piures,  scd  fragmentisfragmenta  succeduni,  et 
fallunt  semper  (b)  prsefractu  frangentes.  Crcscit  deinde 
materies :  (c)  nescio  utrum  in  mensarum  loco ,  an  in 
manibus  sdmentium,  an  in  ore  (d)  edentium.  Ne 
mirere  fontes  fluere ,  inesse  uvas  vitibus ,  et  uvis  vi- 
na  diffundi ,  et  omues  mundi  opes  annuo  quodam 
meatu  indefessoque  defluere  :  auctorem  enim  hujus 
universiiatis  tantus  panum  profectus  ostendit,  per 
quem  tali  incremenlo  modus  pertractatae  maieriae 
adderetur.  Agitur  enim  io  opere  visibili  invisibilis 
moliiio  :  et  arcanorum  coelestium  Dominus,  arca- 
num  negoiii  prxsentisoperatur.  Superatautem  omnem 
naturam  virtusoperantis,etsupergredilur  facti  inielll- 
gentiamratiovirtulis,etsola  relinquiiuradmiratio  po 


dere  Petrus  solus  audet ,  et  juberi  sibi  ut  super  aquas 
ad  Dominum  vcniatprecatur  (/Hd.,  28);  passionis 
tempore  voluntatis  suae  designat  affectum  ,  tum  cum 
solus  retro  vcniens ,  etvestigiis  Domini  inhaerenSy 
contempiis  saeculi,  ut  maris,  motibus,  pari  ad  con- 
temnendam  moriem  virlute  comitatus  est  :  sed  in< 
firmilalem  fuiurae  teniaiionis  timiditas  ejus  osien* 
dit.  Nam  quamvis  incedere  ausus  esset ,  tamen  sub- 
mergebatur  {Ibid.,  30)  :per  imbecilitalem  enim  car- 
nis  et  meium  mortis ,  eiiam  usque  ad  negandi  ne- 
cessitatem  coaclus  est.  Sed  proclamat ,  et  salutem 
orat  a  Domino.  Clamor  iste ,  pcenitentia^  suae  genitus 
est.  Nondum  enim  passo  Domino  in  confessionem 
reversus  est ,  et  negandi  veniam  habuii  in  tempore ; 


testatis.Ordoetiamcausarumoperumqueconsequitur.  G  Chrisio  postea  pro  universoruin  redemptione  passuro. 


13.  Israel  reliquiis  erit  salus.  —  Contcendere  post 
hwc  in  navem  discipulos  pracepit ,  donec  turbas  ipse 
dimitteret :  et  dimissa  turba  montem  conscendit  orare , 
et  vespere  facto  solus  erat  (Matth.  xiv ,  22  et  25).  Ilo- 
rum  ratio  dislinguenda  lemporibus  748  ^^l*  Qviod 
vespere  solusesi;  soliludinem  suam  iniempore  pas- 
sionis  ostendit ,  caeteris  trepidalione  dilapsis.  Quod 
autem  navem  conscenderc  discipulos  jubet ,  et  ire 
trans  fretum,  dum  turbas  ipse  dimiuit,  et  dimissis 
tnrbis  ascendit  in  moiitem ,  esse  ( supple^  eos )  intra 
Ecdesiam ,  el  per  fretum ,  id  est,  per  saeculum  ferrl 
usque  in  id  tempusjubet,  qtio  reveriens  in  clariiatis 
adventu  popolo  omni ,  qui  ex  Israel  erit  reliquus , 
salulem  reddat  ipse,ejusque  peccata  dimitlat :  diniis- 


16.  Cur  non  a  trepidatione  liberalus.  Christus  om^ 
nium  redemptio,  —  Quod  autem  Irepidaiidi  illi ,  i\on 
virtutem  perveniendi  ad  se  Dominos  indulsit,  sed 
manum  extendit ,  apprehensumque  sustinuit;  iiacc 
ratio  est.  Non  erat  quidem  Petrus  Domini  sui  indi- 
gnus  accessu ,  nam  et  tentavit  accedere,  sed  el  ty« 
picus  in  eo  ordo  servatus  est.  Non  enim  Domino  sac- 
culi  molos  tempei;tatesque743  calcanti ,  quisquam 
passionis  esse  particeps  poterat ;  solus  enim  passu- 
rus  pro  omnibus  omnium  peccata  solvebat :  nec  so- 
ciumadmittit,quidquid  universitati  prxstalurab  nno. 
Iia  cum  esset  ipse  redemptio  universorum,  erat 
eiiam  Petrus  ante  redimendus ,  ad  redemptionis  is< 
lius  fidem  (g)  tum  in  Chrisii  martyrem  reservatus. 


soque,  vel  in  coeleste  regnum  poiius  admisso ,  agens  ^     17.  Petrus  fide  cteteros  anteiit.  —  Et  hoc  in  Petro 

considerandum  est,  fide  eum  caeteros  anteisse  : 
nam  ignorantibus  caeteris ,  primiis  respondit :  Tu  es 
Filius  Dei  vivi  (Matlh.  xvi,  17).  Primus  passiunem» 
dum  malum  putat,  detestatus  esl  (Ibid.^  22).Primus  et 
moriturumse,  et  nonnegaturum  spopondit  (Matth. 


Deo  patri  gralias,  in  gloriaejuset  majestaieconsistat. 
14.  Dei  supra  Ecclesiam  vigilice  qualuor.  Antichristi 
terror.  —  Sed  inter  hacc  discipuli  vento  ac  mari  dif- 
feruntur,  et  totis  sacculi  motibus ,  imniundo  spiriiu 
adversanle,jactaniur  (/M(<.,  24.).  Sedquarta  vigilia 

(a)  Ita  Codex  Carnut.  cum  Colb.  Alii  vevo,  sensus 
sublimitas. 

(6)Aniiquaeediiionescum  aliquot  mss.  prmfracia. 
Hucspectat  illud  lib.  in  de  Trin.  n.  6  :  Semper  proB^ 
fringentis  manum  fragmenta  occupanl :  fallunt  mo^ 
menta  visum^  dum  plenam  fragmentis  tnanum  sequeris» 

(c)  Mss.  Rom.,  Colb.,  Vat.  et  Carn.  nescio  utrum , 

Patrol.  IX. 


an  in  mensurarum  loco. 

(d)  In  uno  ms.  Colb.  credentium  :  non  placet» 
Banes  loco  laudato  de  Trin.  Prcefringenles  in  minis* 
terio  sunt  ,edentes  in  negotio  sunt^  esurientes  saturi  sunt. 

{e\  Quatuor  noii  inferioris  notasms.  corporis  adventu. 

m  Deccensis  codex ,  motum. 

(g)  Editi ,  cum  in  Christi  martyrem    *  ac  deinde 


leos 


SANCTI  HILARII  eHSGOPI 


1001 


ixM ,  33).  Primus  lavari  sibt  pedes  probibuil  {Joan.  A  superioribus  ftuinit.  InfideliUtein  enim  Pharisaeoriini, 


xiii ,  8).  Gladium  quoque  adversus  eos,  qui  Donii- 
num   coroprehendebant ,  eduxit  {Joan,   xvni,  10). 

18.  Ascensu  auiem  ejus  in  navim,  ventumetmare 
essesedatnm :  post  claritaiis  sune  rediuim,  (a)  seterna 
Ecclesise  pax  et  tranquillitas  indicatur.  Et  quia  lum 
manifestus  adveniet,  recte  admiranles  universi  loculi 
tunt :  Verefiliiu  Dei  e$t(MaUk,  xiv ,  33).Confes8ioenim 
universorum  tum  et  absolula  et  publica  erii,  Dei  filium 
non  jam  in  humiliiaie  corporea,  sed  in  gloria  cceiesti 
pacem  Ecclesiae  {b)  reddidisse. 

49.  Ex  Christo  prodil  apostolorum  virlus.  —  Ctftn 
tramfretas&ent ,  venerunt  in  terram  Gemesar  :  ei  cum 
cognovissent  eum  viri  lod  illius ,  adorabant  eum  {Jbid. 
34  et  55).   (c)  Multa  ei  media  inciderunt,  quse  nos. 


ei  (e)  opprobrio  caeconim  ducum,  et  homanarum 
traditionum  supersiilionibtis  coai^it.  Et  post  hsc 
ad  regiones  Tyri  et  Sidonis  venit,  ei  Ghananaet  a  fi- 
nibus  illis  egressa  clamat  atque  ortt,  et  DomfDora 
David  filium  confitetur,  et  AliaB  su»  opem  poscit.  Do* 
minus  silet,  disciputi  pro  ea  rogant :  quihos  se  per- 
diiis  ovibus  domus  Israel  missum  esse  respondet. 
Illa  vero  adorans,  adjuvari  se  p(»8iQlat :  coi  Dominus 
ait,  illicitum  esse  panem  flliorum  canilHis  oiferre.  ▼!- 
cissimque  ilia  respondet,  decidenttbos  de  mensa  do- 
minorum  micis  ali  catellos  solere.  Pott  quae  fidem 
ejus  Dominus  coUaudat,  et  in  tempore  ipso  puells 
Banitas  reddiia  ett  {IM. ,  95-28). 
3.  Chananeea  prosehftorum  figura.  Chaumm  fM.  — 


post  quinque  millium  virorum  ei  congregationem  et  B  Utigilur  illa,  quaegesta  sunt,  ea  qu»  inieriorest  ra- 


salietaieni ,  reddendx  ralionis  sludio  deniorata  sunt : 
sensus  auiem  usque  in  hunc  locum  idem  est.  Finitis 
enim  legis  lemporibus  ,  eiex  Israel  quiuque  millibus 
virorum  inlra  Ecclesiaui  collocatis,  jam  credenlium 
( Israelitarum  )  populus  occurrlt  :  jam  ipse  ex  iege 
per  fidem  salvus,  reliquos  ex  suis  infirmos  aegrotos- 
que  afferens  Doniino ,  oblaiique  (iml>rias  vestiutea- 
torum  contingere  optabant ,  sani  per  fidem  futuri. 
Sed  ul  ex  vesie  tota  fimbrlae ,  ila  ex  Dontino  noslro 
Jesu  Cbristo  sancii  Spirilus  virtus  exiit :  quae  apoNtolis 
data,  ipsis  quoque  tamquam  exeodem  corpore  exeunli- 
bus,  salutem  bis  qui  coniingore  cupiuiit,  subwinistrat. 

CAPUT  XV. 
Pe  lavandis  manibus ,  et  non  ea  quas  in  os  intrani ,  sed 


tio  consequatur;  qiiae  Cbananx*at  penomi  Sft,  ex 
ipsis  verlM>nim  virtutibus  coniuendum  esi.  Fuitse, 
atqiie  etiam  este  penes  Israel  protelytonim  ptebeiii, 
fldes  certa  est :  quae  {uiL  proselyiorum  pieb^)  de 
geutibttt  in  legis  opera  irantceudii«  ei  Tilte  aiiierio- 
ris  egresta  regionem,  peregrinae  doniintaiitqiie  legis 
iamquam  domo  contiifiebat«r.  Chananaei  aaiem  foe- 
ront  terras,  in  qoibos  nonc  Jodaea  ett,  in^lenlet : 
qiii  vel  bello  contumpti,  nA  in  loea  vicifia  cRspefsi, 
vel  in  tervituten  deviciorum  conditiofie  tubiecii,  no- 
men  iantum  sine  palria  sede  eircomfenini.  Piebt 
igitur  bx^c  cum  Jud.^eis  admixia  de  gentibos  est.  Ei 
qnia  non  esi  ambigoum,  in  ea  lorba  quae  credidH, 
pariem  noiinollstm  protelytonim  fiilsse,  merito  baec 


ea  qu(S  ex  ore  exeunt  inqnittare,  de  filia  Chananam  Q  Cliananaea,  proselylofom  forraam  prwfcrens,  exisii» 

mabitor  finet  toos  egrest:i,  ex  geiiiihift  sciiicei  h 
populi  alterius  nomen  exeedens  :  qoft  pro  fiHa,  vtde- 
licei  gentioin  plebe,  orat.  Et  quia  IKnnimrai  eogno- 
vii  ex  lege,  David  fitiom  noiicflpai.  lo  lege  efiim 
virga  de  radice  Jesse  (Emi.  xi,  I),  et  Darid  filios 
seierni  et  colestis  regni  rex  contineior  (Jer.  xxni,  5). 
4.  Ckananaw  filia  tifpum  gerit  Ecdeske.  Fidei  pri- 
mtfni;  ex  IsraeL  —  ipsa  qoidem  coratlone  jam  non 
egei,  qun  Clirisiom  ei  Dominora  ei  DaTid  ^lion 
eonflielur :  sed  filijc  so»,  plebi  videlicel  -gf nllitm, 
745  domiuatu  hnmondorum  spirtHium  oeeupatap, 
opein  poscii.  Doininus  lacet,  (f)  sHemii  palienlia 
israel  privilegium  salutis  reservans.  Et  mrserantet 
difcipuli  preces  junguttt :  sed  arcanum  ille  paternas 


muUeris^  de  septem  panibus  et  paucis  piscibus. 

1.  (d)  Tuncaccesserunt  adeum  Scribce  et  PharisoH  ab 
Jerosolymis,  dicenies,  etc.  {Matih.  xv,  1).  Absoluia 
et  diciorum  et  gestorum  in  consequeniibus  ratio  est : 
nam  his,  quse  THl^propo^iiaL  fuerani,  ipse  resf>on- 
dit,  omnem  planlaiionem ,  quae  noii  a  Patre  sii« 
eradicandam  dicens  {Ibid.,  15),  id  est,  trudiUonem 
hominum  eruendain  ,  cujus  (avorc ,  legis  prxcepla 
iransgressi  sunl :  et  ideo  esse  eos  duces  cxcos,  viiae 
aeternae  iter  quod  non  videant  pollicentes,  caecisque 
ipsis  et  ducibus  caccorum  casum  in  foveam  esse  com- 
munem. 

2.  (aL  CANON  xv)  Etegressus  inde  Jesus  secessitin 
parles  Tyri  et  Sidonis.  Et  ecce  mulier  Chananaa  a  fi- 


nibus  illis  egressa,  clamavit.  et  reliqua {Ibid.  21  et^t).  j)  voluntatit  conlineiis,  ovibus  se  perdiiis  Israel  rois 
Diversa  curaiionum  genera  diversos  causarum  coin-      gum  esse  respotidii :  ui  absoluie  liqiieret,  typnm  Ec- 
plectuniur  effeaus  :  sed  rcs  atque  sermo  ordinem  ex     clesiae  Chananaeae  filiam  conlinere ;  com  iHa  poscciel 


iidein  cxceptoB;id.  reservalur.  Corriguntur  auctoriiate 
mss. 

(a)  Bad.,Er.  etmss.  oetemoR  Ecclesice.  Stiperiora 
sic  verteiula  suiit :  {iuodautem  maresedatum  est^  etc* 

(6)  Apud  P.ir.  ut  in  uiss.  Colb.  et  Carn.  redisse  : 
pnte^l  et  ea  leciio  reliuiTi,  qua  Clirisii,  qui  est  p.rx 
£cclesi;e,  gloriosus  redilus  priediceiur  Deiiide  in 
iisilom  inss.  cum  transfreiassel.  Mux  reponiiiitis  ex 
ms.  Micu.  Cewiesary  quod  proprius  accedit  ad  grxc. 
rfvv€««jDgO  ,  ubi  iii  noiinullis  ,  Gennasarj  apiid  BaJ. 
et  Er.  Gennassar.  Iii  cseieriscodicibus  ot  in  Vulgaia, 
Cenesar. 

{c)  Aliquot  mss.  ttiii//a  e  medio. 


(d)  Ediii  hoc  xv  cstpnt  a  verbit  niim.  2,ordiuninr, 
refra^MniU:us  mss.  iiecnon  s;icro  textu  diaseiitieiite, 
cuui  pra;terea  prima  tiiulurum  pars  d^  lavaudis  aia- 
nibus,  elc,  ad  primum  dumlaxatnuiuerumreferri  va- 
leani. 


(e)  In  vulgalis,  e/  opprobrium.  Reciiiis  m 

bus  ins^i.  opprobrio,  scil.  coarMoil  ac  damiuM  iaideli- 
taleiii  Pharis£oniiH.  Deinde  Bad«  el  Er.^  el  kmsmmm' 
rum  tradilionum  supersiilionais.  Lips.  ei  Par.,  «v  *•- 
manarum,  clc.  Iii  uu.  TurOA.  a  secttiida  waiio,  ^ 
hunuumram  tradiiionum  astperstiUonis. 

(f)  Ediii,  silentii  poenitetHin  ;en}emftantur  ax  mss. 


lOOK  COMMIlNTAIUUS  IN  HATTHiEUM  CAP.  XV.  |006 

quod  aliis  (o)  deferebilur»  non  quod  non  el  genlibus  A  corumque  pisciuin  explenl  virorum  quatuor  millia  • 

quod  replendis  septcm  sporiis  prxfraclus 


impertienda  salus  esset :  scd  suis  Domiuus  alquc  in 
sua  vener.U,  primiiias  (b)  ergo  fidfi  ab  his  quibus 
erat  ortu»  (e)  exspeclans,  csieris  deinceps  Aposto* 
lorum  pKcdicaiione  saifandU.  Aique  ideo  ait:  Non 
licet  accipere  panem  filionm,  et  dare  canibui  (Ibid , ,  26)« 
Delatus  Israel  hoiior,  affecttis  in  euin  Dei  cuniulat 
invidiam  :  juxta  (d)  quem  plebs  geniium  accepit  caf- 
num  iiomen.  SedChauanasa  jam  ipsa  per  fidein  salva, 
el  iiitcrioris  oerta  mysierii,  respoiidit  micis,  quaD  de 
mensa  exciderint,  pasci  oatellos,  caiium  opprobrio 
jam  sub  blaiidimento  diminutivi  nomiiiis  mitigato. 
5.  7iim  dmnda  ad  fidem  wcantur  gentei,  —  Lt  ut 
silentium  Domini  intelligeremus  ex  ratione  teropo- 
ris,  non  ex  voluntatis  dirHcuhaie  proGcisci,  adjecit : 


ita  lamen 

panis,  saiuratis  omnibus,  abundavit  {Ibid.,  37). 

7.  Siipra  Israelitarum,  nunc  genlium  fidee  exprimi- 
lur,  —  El  occurruiit  qiiideni  mulia  qux  nova  stint 
(coUala  cum  eo  quod  Matth.  xiv,  xv,  etc^  enarratum 
Ml).  Discipuli  unius  diei  jejuniumiiiiserantes;  quiii- 
que  millia  vtrorum  ad  coeroendoa  cibos  reroiiti  ia 
castella  voluerunt :  nunc  toto  triduo  laceut.  Et  dein- 
ceps  ftjeno  superior  turba  subsicrnitur  :  hxc  accum- 
bit  in  lerra.  lllic  quinque  pancs,  bic  ieplem  offeruw- 
Uir  :  illic  diio  pisces,  bic  indeiinitiis.  snb  pauciiatis 
tamcn  significatione,  mimerusest.  Illic  quinque  mi|- 
lia  viroruni,  hic  quatuor  :  illic  duodecim  copbini, 
bic  septem  sportse  repletx.  Et  superioribus  quidem 


0  mulierf  magna  esl  fides  tua  (Ibid, ,  28)  :  (supple,  B  Pu^o  csse  responsom,  et  omuia  juxia  personum  po- 


ut)  salutis  SH»  seilicet  ipsa  jam  oeria,  quin  etiam  de 
geniiuin  congregatione  conQdat  :quo  in  tempore  iia 
credeutes,  mox  ul  piielia,  ab  omni  dominatu  iuimun- 
dorum  spiritouin  liborabuntor.  Et  continuo  ficii  fi- 
des  seriuitur.  Nam  post  prscliguraiam  in  Cbananxae 
filia  geniium  plebein,  eontinuo  in  monte  obsessi  va- 
rio  ^eiiere  roorborum  a  turbls  Domino  offertintur 
(Ibid.,  99  ei  50),  id  est,  a  credentibus  infidelee 
segrotiqiie  ut  adorenl  et  procidant  instruuntur  : 
qiiibttsque  salns  reddiiur,  atque  ad  seniienduro, 
conmendum,  laiidandum,  comitandumque  Deum, 
omnia  et  meniis  et  corporis  ministeria  rerormaniur. 
6.  Jesui  aiilem  convaeatis  discipuiis  ait :  Misereor 
tnrbce  huic ;  quia  triduum  estjam  quod  perseverat  me- 


poli  congruenler  esse  subjecu.  Nuuc  quoque  eompe- 
tentem  rei  atque  causae  rationem  afferre  (Bntcroua  : 
ut  quemadmodum  illa  Judaicae  credentium  coa- 
gruunt  plebi,  ita  baec  populo  gi*niium  coniparentur. 
8.  Baptizandorum  fidei  professio.  Jejunium  paui^ 
nis  dominicm  tempore.  —  Ordo  igitur  idem  iii  ser- 
mone  Domini  est,  qui  in  consequenda  gratia  mane4« 
Venturi  enim  ad  baptismuro,  prius  confiieniur  €r«- 
dere  ^  in  Dei  filiu  et  iii  passione  ac  resurreciinne 
ejus  :ct  liuic  proressionis  sacramento  fides  redditur. 
Atque  ut  lianc  verborum  sponbionem  quaedam  rerum 
ipsarum  veriias  coiisequatur,  ioio  in  jejunils  passio- 
nis  domlnicaj  tcmpore  demoranlcs,  quadam  Domino 
compassionis  societate  junguntur.  Igiiur  sive  spou'* 


eum,  et  reliqua  (Ibid.,  5i).  Tenet  ordinem  cursusope-  C  «ioois  sacramento,  sive  jejunio,  flmne  illud  passionis 
randi,  sed  ei  operibus  iisdcm  sermonnm  par  ratk>      domiuicai  cum  Domiuo  aguni  teinpus. 


succedit.  In  fiiia  enim  Cbanan»»,Ecoie$i»  rormam 
constiiuiam  memiuimus  :  et  consequemis  populi  CU' 
ralionem,  eoncursum  segrotarHm  geniium  esse  tradi- 
dimus.  Mrnic  ergo  diligenter  et  dicta  Doroini  et  facta 
tractanda  sunt :  ut  videamus  (e)  an  superior  res  at- 
qne  sermo  ita,  iil  a  nobis  intelligi  traditus  est,  etiam 
cx  coQsequentibus  ejusdem  intelligentia)  acciplat 
aneloritatem.  Miseretnr  torbae  Domiuus,  quod  iridoo 
secuiB  mftneal :  quam  dimiiierc  jejunam  non  vult,  ne 
in  via  prae  inedia  deliciat.  Caof^antur  discipuli  panes 
non  esse  tanlos,  quibus  expleri  satorarique  possit 
(Ibid.,  53).  Perconiaius  est  746  Dominus  quot  pa- 
nes  haberent.  Respnnderunt  illi,  seplem  panes  esse. 


9.  Aposlolorum  de  saluie  Israel  soitidtudo.  --  Et 
bujus  spei  aique  comiiatus  Doiinous  miserias,  ait 
triduo  secum  ^t.  Quos  ne  iii  vit»  sxcularis  cursu, 
id  est,  in  vi»  opere  defectio  labefaetaret ,  vutt  cibo 
suo  alere,  aique  ad  peragendam  toii«s  iiiBcris  forli- 
ludiuero  panis  sui  virtuie  firmare  :  eonquerentibus 
diiieipttlis,  panes  in  deserto  nullos  esse.  Atquin  in  s«* 
perioribus  exeroplum  sumpsertnt,  aibil  iinpossibile 
Deo  esse.  Sed  geslorura  eausae  rationem  inierioris 
intelligenti^e  moliuntur.  Quantus  enim  aposlolorum 
in  salvando  Israel  favor  fuerit,  bealissinii  Pauli  epH 
•tol»  docent  (Rom.  ix,  3) :  atque  ideoeodem  demo- 
ranie,  nunc  iii  concursu  geniium  et  de  pane  causa- 


et  paocos  pisees.  Turbis  jubetur  in  terram   discum-  h  tio,  et  de  jejunio  sileniium  iniroducitiir. 
bere  :  et  Dmninus  paiies  ac  pisces  aecipieos  graiias  10.  Panei  sept&m  Spiritus  sancti  sepiem  dona.  Pit- 

egit,  ac  fregii,  et  discipulis  prxfracta  ut  offerrent  de-      ces  indefiniti^  diversa  charismata.  GenHs  ex  quatuar 
dit  (Ibid.,  34  36).  Sed  fragmenta  panum  septem  pau-     or^i  partibMS  vocandee.  —  Panea  igitur  septem  offe- 


(a)  Par.  cum  iribus  mss.  dilferebatur.  Verius  alii 
l^  deferebatwr,  puta  kraelitis.  Quocirca  mox  subji- 
ciljir,  Delatus  Israel  honor. 

(6)  Particula  erga ahesl  a  Bad.,  Er.,  Lips.  et  pluri- 

(€)  Viniku^in.  ms.  explicmkdus.  Quinque  alii  cum 
Bad.  expHeans.  £r.  et  Lips.  explicat.  Veibuin  exspee- 
tans  quod  liabent  Par.  et  lUciitH  is  uot»  niss.  cuiii  su^ 
perioribus  iiuifis  congroU,  maxime  auiem  cum  $ikn- 
ftt  vatientia. 

(4)  Mud  quem  vei  ad  affecUias  vel  ad  Israel  reiertur. 


Hinc  non  plaeet  cum  uno  m».  jusUa  quod^  ant  cttin 
duobus  aliis  juxta  quam. 

(e)  Edili,  an  sitperioris  tractatus  atque  hujussermo: 
obnilenlibtts  omniiHis  inss.  Eadem  ratioue  milio  n.  2 
habcmus :  Sed  res  atque  sermo  ordinem  ex  superioribus 
suinil.  Uis  autein  verbi»  iicei  videaiur  iadicuri  siroile 
wiraculwin  supcriuri  capite  euarratum,  potibsiiuuin 
tainen  significanlur  superinra  Doinini  dictu  atque 
faeia,  Ium:  ipso  capiie  expo2»ita,  ^oxuio  cuiu  aubse- 
quentibus  conncxio  expendatur. 


1007 


SANCTl  HILAEII  EPISCOPl 


1008 


riinlur.  Nulla  cnim  cx  lege  et  propheiis  genlibus  sa-  A  ne  passionis  effeclum  in  pracdicaiionem  poenilentiae 


lus  sumilur,  sed  per  graliam  Spirilus  vivunt,  cujus 
sepiiformc,  ut  per  Esaiam  iradiiur,  muuus  est, 
Ergo  (a)  Spirilus  per  fidem  salus  gentibus  est 
(E$aL  11,2).  Quae  in  terram  recurobunt ;  nullisenim 
legis  operibus  fuerant  anle  subsiratn  :  sed  peccato- 
rum  el  corporum  suorum  origini  itihacrentes,  ad  do- 
num  Spiritus  sepliformis  vocantur.  747  IndeKnitus 
piscium  numerus,  diversorum  donorum  et  charisma- 
tum  (b)  partiliones  ministrationesque  significat  : 
quibus  fides  gentium  gratiarum  diversitale  satiatur. 
Sed  quod  septem  sporlse  replentur ;  redundans  et 
mulliplicata  sepiiformis  Spiritus  copia  indicalur,  cui 
quod  largiatur  exuberet :  fitque  saturatis  nobis  diiior 
semper  et  plenior.  Quod  vero  quatuor  millia  viro- 


ad  Niniviias  pari  specie  praemiserat.  Namqoc  Jonas 
ventis  desxvientibus  projectus  e  navi  est,  ei  devora- 
tos  a  ceto,  et  post  Iriduum  vivus  emissus,  noa  re- 
tentus  a  monstro,  non  cibi  conditione  confeclus :  sed 
conlra  humani  corporis  naturam  integer  ei  illxsos 
in  auras  superas  virtute  dominicae  (d)  praefiguratio- 
nisevadit.  Hoc  ergo potestaiis  sux  signom  constito- 
tum  748  ^s^^  demonstrat,  (e)  ipse  remissionem 
peccatorqm  per  pcenitentiam  pnedicans,  de  Jerusa- 
lem  vel  Synagoga  immmidorum  spirituum  doroinanle 
flatu  ejiciendus,  et  Pilati  potestati,  id  est,  sxcoli  ju- 
dicio  tradendus :  et  a  morle  tamquam  elementi  ejusdem 
monstro  glutiendus  :  et  post  triduum  ex  ea,  contra 
conditionem  hominis  quem  assumpserat  non  reten- 


rum  congregantur,  muliitudo,   innumerabilium  ex  B  tus,  vivus  aique  incorruptus  emergens.  Ea   igitury 


quatuor  orbis  pariibus  inielligitur.  Ad  formam  enim 
fuluri  in  tol  pariium  millia  plebs  dinumerata  satia- 
tur,  quolidem  de  parlibus  ad  coeleslis  cibi  donum 
concursura  essent  millia  crediturorum.  Tiirba  igilur 
dimiltilur  satiata  et  explela.  Et  quia  omnibus  diebus 
vitae  nosirsc  nobiscum  Domiiius  manet,  navem,  id 
est  Ecclesiam,  credentium  plebe  comitatus  ingre- 
ditur. 

CAPUT  X\I. 

De  Jonai  prophetce  signOf  et  de  fermento  Pharitaso' 
rumj  de  confeaione  Petri  et  benedictione  Domini^  el 
de  se  abnegando  qui  Chrislum  sequi  voluerit. 

1.  Christi  dignoseendi  nota,  operum  virtus,  —  Et  ac^ 


quse  in  homine  de  conceptu  virgints  sumpto  divinarum 
eraiit  plena  virtulum,  cognosci  atque  inielligi  de  se 
voluit  et  prophela;  signo  et  hominis  exeroplo. 

5.  In  tegis  operibus  spes  nutla^  ubi  veritas  contigit, 
—  Et  reUctis  iltis  abiit  (Ibid.,  4).  Non  sicui  locis 
aliis  legilur,  dimissis  turbis  abiit :  sed  quia  infide- 
liiaiis  error  insolentium  animos  obtincbat,  non  di- 
misisse  eos  scribitur,  sed  reliquisse.  Et  cum  vaiU-' 
set  irans  fretum ,  oblili  sunt  (UscipuU  ejus  panes  aeci-' 
pere,  hsus  autem  dixit  ittis  :  Attendite  vobi$  a  fer- 
mento  Pharisceorum  et  Sadducworum  (Ibid.f  5,  6). 
Absoluia  omnis  de  ferinento  Pharisaeonim  et  Sad- 
ducscorum  obscuritas  est.  Quod  autem  absiinere  se 
eo  aposioli  jubentur,  non  admisceri  doctriiiae  Judaeo- 
cesserunt  ad  eum  Phariswi  et  Sadducai  tentanteSf  et  C  ruin  monentur;  quia  legis  opera  in  efTectam  fidei 


rogaverunt  eum,  ut  signum  de  c(bIo  illis  ostenderet,  ei 
reliqua  (Matth.  xvi,  1).  Adsunt  Pharisxi  et  Saddu- 
cxi  legis  fiducia  insolenies  dedignanlesque  opera 
virluium  fidei,  signum  ostendi  sibi  de  coelo  precan- 
tnr.  Humililatem  in  Christo  carnis  et  corporis  con- 
tuentes,  doctrinam  ex  his  quse  sub  hominis  habitu 
gerebat  dedignantur  accipere.  Quorum  insolentiam 
et  inaniiaiem  irridens,  mulla  eos  de  natura  cceli  con- 
jicere  solere  respondii,  cum  rubicundo  aut  ortu  aut 
vespere  screnum  ninibosumvepronulienl  (Ibid,,  2)  : 
porro  aulem  ignorare  eos  temporum  signa  (Ibid.,  4), 
cum  omnis  (c)  lex  et  prophetx  advcntus  sui  indicia 
ex  operum  qux  gereret  admiratione  significent :  ut 
quemadmodum  fidein  tempestaiis  coeli  vcl  matutini 


et  in  prneformationem  rerum  consequentium  consti- 
tula  sint :  ut  (f)  in  quorum  tempora  atqoe  aetalem 
verilas  contigisset,  nihil  ullra  in  verilaiis  siinilitu- 
dine  speipositum  arbitrarentur;  ne  doclrina  Pbari- 
sxorum  Christum  nesciens,  effectus  veritaiis  evan- 
gelicac  corrumperet. 

4.  Filius  et  Deus  ceternus  et  natus  est,  —  Veml  a«- 
tem  Jesus  in  paries  Cwsareas  PhiUppi^  ei  interrogiAai 
discipulos  suos,  et  reliqua  (Ibid.^  13).  In  processa 
sermonis  atque  operis  absolutius  discipulis  cognitio- 
nem  suam  (id  est,  sui)  praestat,  et  quamdam  intelli- 
gendi  se  formam  raiionemquo  constiiuit.  Est  auiem 
haec  vera  et  inviolabilis  fides,  ex  Deo  aelemiUiis 
(cui  ob  id  quod  semper  filius  fuerit,  semper  et  jus 


vel  vesperis  rubor  redderei;  ita  manifeslam  leinpo-  D  pairis  et  nomen  sit;  ne  si  non  semper  filius,  non 


rum  cogniuonem  virtulum  alque  operum  indicia 
praeslare  dcberent. 

!2.  Jonas  Christi  figura,  —  Sed  orlus  e  coelo  signum 
his  terrestre  consiituit,  ut  eos  intra  confessionem 
bumilitaiiscorporese  conlineret,  dandum  dicens  Jona 
signum  :  Hulc  sc  Dominus  comparat,  quem  ad  futu- 

(a)  Carnutensis  codex  cum  Colb.  Spiritu, 

(b)  In  ms.  Rom.  participationes. 

(c)  Apud  Par.  cum  omnibus  lex.  Reclius  in  aliis  li- 
bris,  omnis.  Sic  et  cap.  12,  n.  %  quia  omnis  tex  usque 
ad  Joannem. 

(d)  Laiinius  ex  Val.  cod.  incarnaiionit ;  non  esi  au- 
dicnuiis. 

(e)  Scx  luss.  tn  se  remittionemf  uon  ipte. 


semperetpaier  sii)  Deum  filium  profecium  fuisse,  eoi 
sii  ex  aciernitate  pareniis  xteriiitas.  Nasci  autem  eom 
volunias  ejus  fuit  (V. /.iii  de  Trin.,  ti.  4),  cujos  in 
viriuteacpotesiateineratui  nascereiur.  Esi  ergo  filios 
Dei  ex  Deo  Deus,  unus  in  utroque  :  (g)  theoieiam 
enim,  quam  deiiatem  Latini  nuncupant,  acierni748 

(f)  Ms.  Rom.  m  quorum  tempore  aigue  celaie,  noa 
nlio  sensu  :  tum  veriias  conticescity  suifragantibas 
Colb.  el  Carn.  in  qiiibiis  legitur  contieetcel :  male. 
Legetn,  ut  pote  figuram  et  umbram,  venienie  ve- 
riiaie,  nuMam  esse  hic  declaratur. 

(g)  Magis  arridcrel  grxca  vox  Ocorm-a  nisi  obnile- 
terentur  aniiquae  editiones  cum  omnibus  ross.  non 
tanturo  hic,  sed  eiiam  c.  26,  n.  5,  ubi  tkeoleiefn 


4009 


COMMENTARIUS  IN  MATTllifiUM  CAP.  XVI. 


lOiO 


ejus  parentis,  ex  quo  nascendo  est  proreclus,  acce-  A  lium  in  homine  vidissct.  Beatus  Iiic  est,  qui  ultra  (a) 


pil.  Accepit  auiem  hoc  qood  erat :  et  natum  est 
Verbum  quod  fuit  semper  in  Paire.  Alque  ita  Filius 
et  aeternus  et  natus  est :  quia  non  aliud  in  eo  na- 
tum  est,  quam  quod  scternum  est. 

5.  Fillus  Dei  esi  et  pliu$  hominis.  —  Hunc  igititr 
assumpsisse  corpus,  et  hominem  Taclum  esse,  per- 
fecta  confessio  est :  quia  sicut  sclernitas  naturse  nos- 
trx  corpus  accepit;  ita  cognoscendnm  cst,  naturam 
corporis  nostri  aeternitatis  assumere  posse  virtutcm. 
Igilur  quia  summum  in  flde  ista  honum  esi;  a  disci- 
pnlis  requlrit  quem  se  homines  esse  dicerent :  et 
adjecit,  haminii  filium.  Hsec  enim  confessionis  te- 
ncnda  ratio  est,  ut  sicut  Dei  filium,  ila  et  (ilium 
hominis  meminerimus  :  quia  alterum  siue  altero 
nihil  spei  tribuil  ad  salutem. 

6.  Pelri  juxla  Chrisli  placitum  confessio.  —  Editis 
ilaque,  qux  diversac  de  eo  erant,  hominum  opinio- 
nibus,  quid  de  se  ipsi  seniiant  quserit.  Peirus  re- 
gpondit  :  Tu  esChristus  filius  Dei  vivi  {Ibid,^  47).  Sed 
Petrus  conditionem  propositionis  expenderat.  Do- 
niinu»  enim  dixerat :  Qr/^m  me  homines  esse  dicunt, 
filium  hominis  ?  Et  cerle  filium  hominis  contempla- 
lio  corporis  praeferebat  :  sed  addendo,  quem  tneesse 
dicunt,  significavit,  prseier  id  quod  in  se  videbalur, 
esse  aliud  sentiendum;  erat  enim  hominis  fllius. 
Quod  igitur  de  se  opinandi  judicium  dcsiderabat? 
Non  illud  arbilramur,  quod  de  se  ipse  confessus  est : 
sed  occultum  erat  de  quo  quserebatur,  iii  quod  se 
credentium  fides  debebat  extendere. 

7.  Confessionis  merces.  — -  Et  dignum  plane  con-  (]  tana^  scandalum  nuhi  es  {Ibid.^  22,  25).  Ut  Dei  mu- 
fessio  Petri  prxmium  consecuta  est,  quia  Dei  a-      nus  est,  Ghristnm  {e)  iii  Spiritu  Deum  nosse ;  ita 


humanos  oculos  et  intendisse  et  vidissc  laudatus 
est :  non  id  quod  ex  carne  et  sanguine  erat  con- 
tuens,  sed  Dei  filium  coelesiis  patris  revelatione  con- 
spiciens;  dignosque  judicatus,  qui  quod  in  Christo 
Dei  esset,  primus  agnosceret.  0  in  nuncupatione 
novi  noininis  feiix  Ecclesi»  (b)  fondanienlum,  digna- 
que  aEdificatione  illius  petra,  quae  infernas  leges,  et 
tartari  porlas,  et  omnia  mortis  claustra  dissolveret! 
0  beatiis  coeli  janitor,  cujus  arbiirio  claves  aeterni 
aditus  Iraduntur,  cujus  terrestre  judicium  praejudi- 
cata  750  atJClorilas  sit  in  coelo  :  ut  qux  iti  terris 
aut  ligaia  sini  aut  so!uta,  statuti  ejusdem  conditio- 
nem  obiineani  el  in  coelo. 

8.  Divitalis  Christi  testes  lex  et  prophetce,  resur- 
T^rectionis  apostoli, — Jubet  eliam  discipulis,  ne  cui 

loquantur  quod  ipse  est  Chrislus  {Ibid.,  20) :  alios 
enim  (c)  Spiritus  sui  esse  testes  oportebat,  legem 
videlicct  et  prophetas.  Cacterura  resurrectionis  tes- 
timonium  proprium  est  aposlolorum.  Et  quia  scien- 
tium  in  Spiritu  Christum  beatitudo  monstraia  est; 
negaiae  ruisum  humilitatis  et  passionis  ejus  pericu- 
lum  declaratur. 

9.  Christus  Deus  et  homo  confitendus.  —  Nam  cum 
praedicare  ccepisset,  oportere  se  Jerosolymam  ire, 
pati  deiiide  plura  a  senioribus  ptebis,  et  a  ,Scribis  et 
principibussacerdotum,  occidi  etiam,  et  post  diem 
tertium  resnrgere  (/6t</.,  24),  apprehendens  eum 
Pctrus,  ait  :  Absit  a  te^  Domine^  {d)  non  erit  istud.  At 
ipse  conversus^  Petro  dixit :  Vade  retro  post  me,  sa- 


rursuni  legere  esr.  Unde  Erasmus  hic  ad  marginem  : 
Nescio  an  Iheotetam  dixerit,  quemadmodum  alibi  dixit^ 
rheumam,  diapsalmam,  et  mannam. 

(a)  Sic  mss.  ea  scil.  ratione  qiia  lib.  vi  de  Trin., 
n.  32  :  Vltra  humanam  intelligentiam  se  fides  aposto- 
lica  vrotendit.  At  exciisi,  ultra  humanum. 

{b)  In  margine  hactenus  obtinueral  hacc  Erasmi 
nola  :  Ecclesite  fundamentum  fides.  Al  nihil  est  tiic, 
cur  noii  ipsummct  Pelrum  hoc  elegio  ab  Hilnrio 
commendatuin  arbitremur.  Erasmi  errorem  Bellar- 
minus  vidit  ac  juste  reprchendil,  iiiique  aiilciii  oiu- 
nino  ac  mala  fide  lueri  conatur  Sculleliis,  pag.  405 , 
queui  cum  verflc  Hilarii  senieiitiae  id  convincere  de- 
biiisset,  quod  :ib  ipso  rursuni  in  ps.  cxxxi.  n.  4, 
aiidiit  Petrum,  cui  superius  claves  regni  coelorum  de- 
derat,  super  quem  Ecclesiam  cedificaturus  erat....  Pe- 
trum  primum  filix  Dei  confessorem,  Ecclesice  funda^  D 
nientunif  coelestis  regni  janitorem ;  ex  hoc  loco  id 
tantum  meinorat,  quo  pniiitis  fidei  confessor  nuncu- 
paiur,  ac  caetera  dissimulans  pravam  sententiam 
pruifracie  tuetur.  Frustra  nutem  conteiidit  turpissi- 
main  contradiclionis  m:iculam  celeberrimo  doctori 
adspcrgendani,  si  Pctriim  Ecclesiee  fundamentum  ab 
eo  nuncupari  dixeriinuB,  cum  lib.  vi  de  Trin.,  in- 
quit,  eadeni  verba  ad  Petri  confessionem  referal. 
Primo  eniin  vauiim  est  iilud  st,  ubi  mentem  suam 
apertis  verbis  declaravit.  Deinde  quae  contradiciio- 
nis  macula,  si  elogium,  quod  ob  fidem  et  confessio- 
nem  suam  meruit  Petrus,  modo  ad  ipsum,  modo 
ad  fidem  illius  referaiur.  Paulo  eliam  confidenlius 
asserit  ScuIielus  Hilariuin  his  verbis  :  Ei  super  hanc 
petram,  etc.,  petrce  iiomine  Cbristum  constanter 
iiitellexisse  :  cum  ne  vel  semel  eum  verba  illa  ita 
Interpretatnm  esse  ostendat.  Nam  qund  affert  ex 


lib.  VI  de  Triii.  n.  52  :  Super  hanc  confessionis  pe- 
tram  Ecclesia  fundata  est^  ibi  pelram  Peiri  fidem, 
non  Christum,  nuncupari  clarum  est  ex  inilio  num. 
55  :  Hcec  fides^  Ecclesias  fundamentum  est :  per  hanc 
fidem  infirmes  adversus  eam  sunt  portce  inferorum  : 
hwc  fides  regni  coelorum  habet  claves^  etc.  Immo  in 
eodem  illo  libro  vi,  Petrus  ob  suam  fidem  Ecctesiae 
lundamentum  esse  significalur.  Quid  enim  aliiid  sibi 
vult  illud,  n.  16  :  Post  sacramenti  confesslonem  bea^ 
tus  Simon  cedificatxoni  ecclesios  subjacens,  et  claves 
regni  ccelestis  arctpteni .' Nanique  aediflcationi  Eccle- 
siae  qua  ratione,  quaeso,  nisi  ut  fundainentum,  sub- 
jacet?  Demum  qui  verba,  n.  35,  expenderit,  quam- 
dam  in  apostolatu  ac  sacerdotio  Petri  praerogiitivam 
ibi  commendari  non  inficiabitur.  Neque  aliud  sonat, 
qnod  in  hoc  ipso  commentario,  c.  i4,  n.  47,  toties 
primalus  ipsius  celebratur.  Quibus  in  locis  Hilarius 
Leoni  aperte  prselusit  doccnti  epist.  v,  c.  2,  edit. 
Quesnel.  :  Dominus  apostolicas  dignitatis  beatissimo 
apostolo  Petro  primatum^  fidei  sua  remuneratione^ 
commisitf  universalem  Ecclesiam  in  fundamenti  ipsius 
soliditate  constituens.  Haec  dicta  sint  ex  occasione 
Sculieli,  cujus  falsae  intelligentiae  ultro  pepercisse- 
mus,  nisi  manifeste  accessisset  et  mala  fides. 

(c)  Id  est,  divinitatis  :  qua  intetligentia  roox 
scientium  in  Spiriiu  Christum,  id  esl,  scientium  eum 
esse  iii  natura  divina. 

((/)  Michaeiinus  cbdex,  tion  erit  tibi  istud  :  con- 
sentientibus  graecis  ac  lalinis  Scripturae  exemplari- 
bus.  Lib.  VI  de  Trin.  n.  54,  legere  est;  Propitius 
tibi^  Domine,  non  erit  istud. 

(e)  Sex  ross.  m  spiritu  Dd  nosse,  minus  concinne, 
sed  non  alio  sensu ;  cum  m  Spiritu  Dei  esse  periude 
Hilario  sit  ac  m  deitate  Patris  esse. 


fOII  SANCTl  UILARil  KPISCOPI  im 

diabnli  optis  eU  Chri^luin  iii  liominc  nescire.  Alque  A  dteiis  factus,  principtum  potesiatis  (()  loliitt  qnx  in 


ejusdem  periculi  res  est ,  (a)  yel  corpus  negare  sind 
Deo^  vel  Deum  negare  siiie  corpore.  Corpus  auiem 
earnis  hajus  in  »terniiate  Spiritus  Deo  nolluni  est : 
Terum  huinaniB  salutis  causa  Ghristus  in  oorpor« 
est,  qiiod  assumpsit  (b)  ex  homine. 

10.  DiaboluB  auctor  infidelitaUs  Pnri,  A  Chri$to 
eum  offprobrio  revincitHr,  ^  Igititr  post  praedicatio- 
hem  pfi  sloiiis  accipiens  diabolus  facultalein  (us« 
quead  lempus  enim  ab  eo  sece8S6rat)(c),  quia  in« 
credihile  satis  apo^tolis  viderelur,  eum  in  quo  Deua 
erat  esse  passibilem,  aumens  hanc  humanae  infide- 
litatisoccasionem,  opinionis  istius  Peiro  insinuaYit 
alTcctum.  Denique  ita  passionem  deiesiatus  est,  ut 
dixerit,  Abtii  :  qiio  verbo,  rerum  deiestandiirum 


Deo  cst,  accepit.  Sequendus  igitur  est  cruce  na« 
sumpta  ;  et  passionis  sii»  si  non  forte,  attameB  vo* 
lunlaie  comitandus  est.  Quid  enim  prode^t  occopassa 
mundum,  et  toto  terrenae  poiestatis  dominato  epi» 
bus  (g)  saeculi  incubare,  &i  perdenda  ankna,  et  susci- 
piendum  vil.x  detriinentum  esl  (iM.«  36)?  Qux  aa« 
tem  commtitatio  pro  aninia»  ciim  fuerit  amiasay 
Quaeretur  ?  Cum  angelis  enim  Christus  aderit,  red« 
dens  aingiilis  ut  merebuutur.  Quid  affererous  ad  vi« 
tam?  Praeparaioa  credo  terrenarum  opun  fuiuria 
commerciis  tbesauroa,  ambitiosos  digititatiiai  famae* 
que  titulos,  aut  veteres  delicatie  nobiliuiiia  imagi* 
nes?  Neganda  aunt  haec  omuia,  ut  melioribus  obua« 
demus  :  et   contemptu  universorum  Ghristua  se- 


exsecraiio  coniiiietur.  Sed  sciens  Dominus  diabolio»  B  quendus  est,  et  aeiernitas  spiritaliuro,  terrcBoram 
artis  Inslinctum,  Petro  ait :  Vade  nlro  fM>$l  me  :  id 
est  ((/),  ut  exemplo  se  passionis  sequatur.  In  eum 
Tcro  per  quem  opinio  hsec  suggerebatur  conversus, 


adjecil :  Satana  icandaium  mihi  es.  Non  enim  conve* 
iiit  eiistimare,  Petro  satanae  nomen  et  offeiisionem 
scandali  deputari  post  iila  indnltae  et  beatiiudiiiis  el 
poiehtntis  tanta  praeconia.  751  Sed  quia  inlidelitas 
omnis  diaboli  opus  est;  Petri  responsione  Dominus 
offeiisiis,  cum  opprobrio  nominis,  infidelitatis  istius 
esi  detestatus  auctorem. 

ii,  Feiixeui  damnum.  Crux  taltem  voluntale  tol* 
lenda,  —  Tum  Jetus  dixit  diuipulii  suit :  Si  qMte 
vult  pott  iiie  wnire,  abneget  (e)  te  iptum,  et  reliqiu 
{Ibid.j  ^i).  0  beatum  damnum,  ei  jactura  felix!  Di« 


damno  e&t  comparanda. 

CAPUT  XVII. 

Vbi  in  monte  cum  Moyte  et  Elia  videtur^  et  vox  de 
ccelo  auditur^  ubi  putrum  lunaticum  so/vt/,  de  cre^ 
dentium  fide^  de  didrachma  pottulata^  et  ttatere  in 
ore  pitcit. 

i.Prtecepta  tuperiora  non  mediocri  debebamt  aMC- 
toritate  firmari ;  indulto  glorim  pignore  mutcantur^  -^ 
Amen,  amen  dico  vobit,  quoniam  tutU  ati^i  da  adttan* 
tibut  ittitt  qui  mortem  non  guttabunt^  donec  videant 
filium  hominit  venientem  in  regno  euo  (Mattk.  xvi, 
S8).  Ducei  Dominus  et  758  >'^^U'  ^  verbis  :  et  li« 
dein  spei   nostrae  aequaliter  sermo  atque  opus  in« 


tescere  nos  Dominus  (letriinenio  animaB  ei  corporis  G  stiuunt.  Grave  euiin  onus  inrirniitati  bomanae  impo- 
voluit,  etessesui  similesliortaiur :  quiaipse  infigura  suerat,  ut  cum  seiisum  vit»  bomiaes  oi  viTemli 
Dei  constiliilus,  usque  ad  mortein  humilis  et  obe-      affectu  habere  coepissent,  fructum  ejus  qui  pneseiis 


(a)  Par.  vel  corput  dicere  %\ne  Deo,  ctc,  cui  editio- 
nes  i^Wj^  hsic  partc  consentienles  post  liacc  subjiciunl, 
vet  Deum  tine  corpore,  onilsso  verbo  negare.  Qua* 
rum  iectionem  lubentcr  pnrferremus,  uWi  niagiio 
consensu  reiiiierenlur  mss.  Ilasc  auiem  seiilentia  ex 
prsccedenii  inteiligcnda  esl ;  nec  non  ex  his  Leoiiis 
ad  Flavianum  eplsi.  24,  edii.  novissinine,  c.  5!  jE- 

fualit  erat  periculi  Dominnm  Jetum   Christum  aut 
)eum  tantumnwdo  tine  hominet  aut  tine  Deo  solum 
hominem  crediditte.  Deiiide  ubi  nezaiur  Deo  ante- 

3'  uain  cariiem  ahsuinerel,  corpus  fiiisse,  cum  non 
icalur  simpliciier  :  Corput  Deo  nuUum  ett,  sed  cuni 
adjuiictOi  corput  carnishujus;  boc  rorsiian  adjunc- 
tum  est,  ne  verbuin  anie  cariiis  suscepiionem  sub« 
staiiiivum  quid  negari  existiinelur.  Ea  eniin  raiione 
Yerbuin  xtcrnum  corpulentum  pra^dicari  obscrvatum 
est  c.  5,  n.  8. 

(b)  h\  mss.  Colb.  et  Carn.  omiltllur  ex  homine, 
(e)  Nimirum    diabolus.  Hic  respiciuntur    verba 

Lucae  xiv,  15  :  £l  consummalta  omnx  tentalione^  reli- 
quit  enm  diabotut  utque  ad  temput.  Hiiic  male  in 
prius  vulgatis  senieiiiia  sulisequeiis  intm  eamdeni 
parentherilm  compreheiidehatur. 

(d)  lia  eadem  Verba  interpreiaiur  Origenes  In  edi- 
(ione  Hueiii,  pag.  285,  ut  Petro  dixerit  Christus : 
Vade  post  me,  auasi  qui  tre  post  illum  eumque  tequi 
cettattet.  Pott  Jetum  quippe  este,  ut  paulo  post  ob- 
servat,  6onttm  est;  et  diaboio  diciuin  :  Vadetatana, 
absqtie  addiiainento  post  me.  His  Consentit  Ainbro  • 
sius,  tib.  t  de  Abraham,  n.  55.  Sic  et  Eusebius,  lib. 
ij  conini  Marcellnm  cap.  2  :  Quid,  Inouil,  tignificet 
ii'  d  *  Vade  pott  me,  ttatim  exposuit  Servator,  cum 


tnbjunxit^  Si  quit  vult  pett  me  venhrt,  ete.,  quod  re 
ipsa  iudimplevit  ipse  Petrut,  eum  martyrio  contumma^ 
relur.  At  Marcellum  acHter  deinde  reprehendii, 
quod  minime  inteliigent  quomodo  hme  (Satana,  tean» 
dalum  mihi  es),  dicantur  ad  apottolum  et  quortum, 
affirmnt  ad  diObolum  etse  dlcta.  Hilarium  no^tniiii 
quod  attinet,  licet  haec  ad  diaboium  dicta  hic  enar- 
ret,  tainen  in  ps.  cxxxi,  n.  4,  et  in  ps.  cxxxvtii, 
n.  6,  Petrum  ipsttm  convicio  tatanm  nuncupatnm 
diserte  afflrmat.  IHic  utramque  illam  Interprelaiio- 
nem  ita  cunciliatidani  diximus,  ut  convicinin  illiid 
et  in  sataiiam  cadat  ut  nuciorem  infidelitatis  Petri, 
et  in  Petrum  ipsum  ut  sataiiae  suggestioiii  non  re- 
sistentein  :  quia  eoruin  quisque  noinen  accipit  per 
quos  ett  talit,  ut  docetur  in  psal.  cxLii,  n.  %,  Uuaiii 
Inierpretationem  multorum  esse  non  diffiten!i  Hiero- 
D  nymus  in  hunc  Matthaei  locum,  eam  lainen  non  saiis 
probai :  Mihi  enlm,  !iif|uil,  error  apostotieut  et  de 
pietatit  affectu  venient  numquam  incentivum  diaboli 
videbitur.  Verum  qui  cum  Hilario  eoiisenliuni,  in 
verbis  Petri,  praeter  piekitis  affectum,  quoddani  in- 
tnentur  infidelilatis  vitium,  quo  dictis  Christi  de 
fbtunt  passioiie  siia  non  credebat ;  neque  pietalis 
auciorein  saiauain  voiunt,  sed  infidelitatis  :  quae  la- 
inen,  uti  docei  Hilarius  lib.  vi  de  Trin.,  n.  51, 
non  profecit  ad  crimen.  Hiiic  licei  litterae  sensum 
mox  rejicere  videatiir ,  fatendum  umen  est,  itnluiu 
esse  loiiuendi  modum  ali«s  eiiam  ei  usitatum,  quo 
pr^ter  litteraD  veritatem  aiiqnid  significari  indicat. 


Ifts 


(e)  Tres  mss.  te  iptum  tibi 
( 


f)  lii  mss.  lioni.,  Colb.  et  Carn.  tsfiiia,  loco  to* 


(g)  Sola  editio  Par.  oporibwt  tte^. 


1015 


C0MMENTA1UU8  IN  MATTUiEUM  CAP.  XVIL 


10U 


corporitat  bbiKliebatQr    amniiuerenl  nefirefitqiM  A  aniHiraiii  lemporilNis  (§)  erolatit,  regni  ceelosUe  h». 

nw  praefiguratar.  Tribaeque  anumpiit,  de  Irtom  ori- 
gine  (c),  Sein  »  Gliam  et  Jtiphet ,  futura  electio  po«> 
puli  oslenditur.  Quod  autem  Moyfes  et  es  omni 
saitctonim  numero  assisiuiit ;  753  medius  inter  lo- 
gem  et  propfaeias  Chrisius  in  regiio  eet ;  eum  Mi 
enim  Israelem ,  quibiis  testibas  praedicatas  est ,  Judt- 
cabit  :  simuique  ut  ei  bumanis  corporibas  decreta 
esse  resurreciionis  gloria  docereiur ,  cum  qtiando 
Moyses  conspicabilis  asliiis^i.  Ipse  autem  Domi- 
nus  fic  nive  ac  sole  candidior  (Ibid.,  i) ,  supra  opi- 
nionem  scilicet  iiosu-am  coslestis  luminis  splendore 
conspicuus.  Petro  autem ,  ut  tna  illio  tabernacula 
fierent  offereriti»  niliil  respoiidetur  (/^'d.,  4) :  non- 
dum  enim  ut  in  bac  gloria  consisteretur  erat  tem- 


se  sibi,  id  esi,  quod  esse  coBpissent,  esse  se  nollent; 
cum  sensus  hiijus  evordium  ex  affeetu  volunUitis 
babuissent :  deiiide  opiiiionem  spei  ambigu»  iiicer- 
taequc  sequerenlur;  cum  in  liis,  quae  praeseiitia  ha- 
berentur,  iilecebr»  gaiidii  blandientis  exislerent. 
Opus  ergn  erat  ven  ac  manifesti  exempli  auciori- 
tate,  ut  cofiira  vim  sensumque  judicii  (a)  oplabile 
fieret  praesentinm  damnum,  lucro  deinceps  non  am- 
bigito  futiirorum.  Igitur  postquam  et  tolleiidam  cro- 
cem,  et  perdendam  aniniam,  et  damno  mundi  com- 
mutaiidam  vitoe  «terniiatem  rooiinerat,  conversos 
nd  discipnlos,  ait  aliquos  ei  his  fuluros,  qui  giista- 
turi  mortem  non  essent.  donec  filium  hominisin 
rogni  sui  gloria  coniuerentur.  Ex  condiiione  autem 


gustatiis,    tenuem   quamdam    fidelihus  Irbaiionem  B  pus. 


moriis  ostendit.  Itaqne  verba  res  sequitur. 

i.  Trafts/i^ifnKto.  Ciir  tre$  apostoH  Mtumpti,  Cur 
ex  SancUi  Maffiai  tantum  et  Elioi  adtini,  —  Nam  post 
sex  dies ,  Petrus ,  Jacobus  et  Johannes  assamuniiir 
seorsnm  ,  et  in  exeelso  roonte  consislunt  (Maitk, 
XVII ,  1)  :  ipsisque  inspectantibas  Dominos  transfl- 
guratur,  et  toto  clantatis  snae  habita  circiimsplendel. 
Et  in  hoc  quidem  ficti  genere  ,  servaiur  el  raiio  el 
numerus ,  et  exemplum.  Nam  post  dios  sex ,  gloria 
domiuio»  habitas  ostendimr  :  sex  miliium  sdlicet 


3.  ChriUi  pmcepia  amdienda.  SiUtaium  eur  AfM- 
siolit  tmpff^iir.—- Sed  ioquenle  adboe  eo,  nubes  eos 
candida  inumbravit,  et  diviaae  virtutis  spiritu  am- 
biuntiir  (Ibid.,  5).  llunc  esse  hiium,  huno  dileetaoi, 
hunc  oomplacitnm  ,  iiuae  audiendum  »  voz  de  nube 
significat  :  ut  idooeus  ipse  praoeplonmi  iaiium  auco 
tor  ossei ,  qui  [losl  seculi  damnum  ,  post  crucis  vo» 
luntatem  ,  post  obitum  (d)  corponiin  rogui  cesiestit 
gloriam  ex  mortiiorttin  resurreclione  iaeii  coafir* 
niasset  exemplo.  Territos  deiude  et  coiisleraatoa 


(a)  Colbertlnns  codex  cuni  Camut.,  optabile  /krei^ 
prtetentium  danino,  luermm  deincept  non  ambtguum 
contequi  futurorum, 

(b)  Ad  iiaeliigentjam  hujus  loci  observassc  juve- 
rii,  pluriinos  cx  aiiliquis  oinnr'in.  pnrsenlis  Stneculi 
dunlionem  sex  milliinn  aniiorum  spailo  concluslsse. 
Ciii  qaidem  opiiiioni  aperle  suffmgantur  li-enaeus,  C 
lib.  V.  c.  28;  Lactanlius,  lib.  vii,  c.  ii,  et  Hiero- 
nyniiis,  epist.  cxxxix,  ad  (^yprianuro.  Eaindem  ut 
probabilemproponil  Atignstinns,  iib.  xx  de  Civ.  Del, 
e.  7.  At  iti  ps:il.  Lxxxix,  ntiro.  5,  ouinino  respuon- 

.  daro  declarat  his  verbis  :  Auti  sunt  haminet  prwtu» 
mere  tcientiam  /et?ipomm,  quod  scire  cupietiiibut  dii- 
eipulit  Dominut  ait :  Non  est  vetirum  notse  tempora^ 
elc.  et  definierunt  hoc  tceculum  tex  annomm  miUibut 
iamquam  tex  diebut  potte  finiri,  Ideo  vero  lioc  opi- 
nntisunt  veteres,  quod  psul.  lxxxix,  i;  eill  Pel.  111, 
8,  legoreiit  mille  annos  apiid  Dominuni  tamqnam 
dicm  ununi,  putnreiitqne  Deum  p(»si  orl)etn  conditum 
sabbnii  requie  prgeinonsfnisse'  tempus,  quo  reqniem 
seteniam  sanciis  suis  impertilunis  esset.  Unde  Ire- 
n»ns  loco  liudato  *.  Quotquol  diebut  his  factut  ett 
mundut,  tot  et  mHlenit  annit  eontnnmatur.  Cum  liis 
Hilariuin  liic  consensisse  multi  trndunt :  qiiibns  obji- 
cere  esi  primo  qiiod  inlra,  c.  26,  n.  4,  et  alild  pas- 
sim  incerttim  mundi  fiiiem  pfsedicet.  Qtio  speciat  il- 1^ 
lud,  lib.  IX  de  Trin.,  n.  66  :  Securitittem  cognitionit 
definitee  ademit  :  ut  pendulaf  exspectaiionis  incerto 
mens  sollicitfi^  eic. ,  curamque  permgilem  incertum 
iptum  non  ambigendi  temporit  detineret.  Deliide  qnid 
hic  IMaritis  seniiat ,  notnre  videtnr  Anibrosius  , 
iib.  VII,  in  Luc.,  n.  7,  qui  illutn  et  legisse  et  iinitatus 
esse,  ciim  ex  mnltis  locis,  itim  ex  iniiio  proeiJicti. 
lib.  vii,  non  iinmerito  juilicandus  est.  Sic  auteni  ibl 
habet  :  Matthceus  et  Marcus  post  dies  sex  assumptot 
kos  ette  memorarunt,  De  quo  possemut  dicere  posi  tex 
mHlia  annorum,  Mille  enini  anni  in  conspectu  Dei  tam" 
quam  dies  una,  Sed  plures  quam  sex  millia  computan' 
tur  anni  :  et  malumut  tex  diet  per  tyinbolum  intelli* 
gere,  etc.  Aiqui  cum  notet  Ambrosius  diem  unum 
iiiille  annos  sine  syrobolo  inielligi  ac  dici  posse,  ex 


hac  senteniia  taatnm  seqnitur,  Christnm  post  sex  an- 
norum  millia  a  conditioiie  niuiidi  disi'ipttios  assuasp* 
sisse,  et  in  eorum  omspeeiu  trausfigutntum  esse. 
Cni  inierprelatitini  favel  quod  aii  Hiiarius  :  Sex  mil- 
liuni  annurum  temporibut  evolatis  regni  coslettit  honof 
prcefig  raiur,  cuin  potius  datur  dicenduiu  ei  fuisself 
si  de  iiiundi  consuniiuaiione  loqneretur.  Sed  quia  i^ 
cile  intelligiliir  lacitiuu  verbum  dandut  unte  prafi^ 
guratur,  nibil  vetat  quo  niinus  llilarium  de  niundl 
(ine  et  retributionis  xternae  tempore  locutum  esse  in* 
telligamus.  Sic  etiain  Ambrosius  his  verbis  iani  su» 
perius  allatis  :  Sed  pluret  quani  tex  millia  computan'^ 
tur  anni,  satis  indicat  se  ub  bac  opinione  reccdere, 
quia  cuin  plures  jam  coinpntiiret  anmis,  qnain  sex 
millia,  necdum  tamen  mundum  consuiuinataiN  ror* 
neret.  Porni  Uiiarius  cum  hic  munduin  po^t  sex  an- 
nornin  niillia  consunimnndatnscribit,  certum  et  defr^ 
iiituin  iiumeruro  pro  incerto  et  indefinito  posuisso 
credendus  est  :  qnemadmodum  el  in  psal.  cxviu« 
n.  7,  ubi  David  laudai,  quod  tepiimi  anni  ieft  tutis^* 
facU^  ted  exacUe  teptem  millibut  tmculi  atee  liber  eJ» 
nostulai,  Ibi  eiiim,  mjrstica  ad  septein  annos  ratioiM 
nabita,  ninndi  fiiieui  j<ini  non  intra  sex  mtiiia,  se4 
exactis  sepiem  niill^us  con«tiiuit.  Nequo  videri  deliel 
boc  posteriore  loco  cum  millenariis  facere  ,  a  quilms 
eum  alienuii)  esse  jain  demnn^tralum  est  iu  pra'ta- 
tiono  genei^li,  §  6.  Denique  quod  seuserit  Ciinstum 
scx  annorum  millibus  nonduni  exactis  natum  essQ 
palain  iiel  ex  cap.  xx,  n.  6. 

(c)  Hoc  est,  ex  universogcnere  humauo  t  qnia  posl 
diluviiiin,  ut  eiiarratur  cap.  vin,  n.  4,  tn  hos  lr«i  fmi 
humani  generis  dimio, 

(d)  Editi,  post  obiium  corporeum  :  refragaotibus 
mss.  Neque  vero  lioc  ad  Cliristuin  refertur,  sed  a4 
eos  qui  jussa  illius  iiupleverint.  Ciirislus  porro  prae- 
dicatur  prxceptoruin  desxcnlo  rehii(|uendo,  teienda 
cruce,  morie  corporum  op[)etenda  idoneiis  aucior, 
qui  post  iinpleta  illa  pr.cct^pta  dandain  gloriaiii  prse- 
inoiistrasset  exemplo  Moysi  hac  vita  functi,  et  ta* 
incu  in  gloria  viventis. 


i0i5 


SANGTI  HILARU  EPISGOPl 


lOlG 


elevavit  :  (a)  et  solum  contuentur »  quem  medium  A  fide  tamquam   ((/)  Domino  absente  decess^rint. 


Gonslitisse  inter  Moysen  et  Eliam  viderant.  Ad  fuluri 
enim  formam,  atque  ad  facti  fidem  ,  Moyses  et  Elias 
in  monte  constiteranl.  Silentium  enim  rerum  gesta- 
rum  quas  viderant  imperat ,  donec  cum  a  morluis 
resurgeret  {Ibid.y  9) ;  (hoq  {b)  enim  fideipraemium  re- 
servabatur ,  ut  honor  reddereiur  iis ,  apud  quos  non 
levis  sola  prxceptorum  auctoritas  reperireiur) ;  in- 
firmos  enim  (c)  senserat  ad  vocis  audiium  :  ut  cum 
essent  Spiritu  sancto  repleii,  tunc  gestorum  spiriu- 
lium  tesies  essenl. 

4.  Solliciii  eiiam  de  lemporibus  Eliae  requirunt 
{Ibid.,  10).  Quibus  respondet  EUam  esse venturum , 
et  restiluere  universa  {Ibld.y  11),  id  est  reliquum  , 
quod  deprehenderit  ex  Israel,  ad  cognilionem  Dei  re- 
Tocalurum.  Sed  in  virtute  ac  spiritu  Elise  754  ^^'  B 
hannem  venisse  significat ,  in  quo  {in  quem)  gravia 
quaeque  atque  aspera  exercuissent :  ul  Domini  adven- 
tum  praenuntians,  passionem  quoque  praecurreret  et 
injuri»  et  vexationis  exemplo. 

5.  Et  eum  veniBtet  ad  turbam,  auessit  ad  eum  homo 
genibus  provolulus ,  dicens  :  Domine ,  miserere  filio 
meo{lbid,^  U).  Reverso  ad  turbas  Domino,  a  patre 
genibus  advoluto  puer  oflertur  daemoniacus,  frequeu- 
ter  et  in  aquam  decidens  et  in  ignem,  cui  curationem 
afferre  discipuli  non  potuerint.  Objurgatis  his,  et  in- 
crepalo  dxmone,  sanus  puer  factus  est. 

6.  Apostolorum  fides  primum  imperfecta.  —  Gredi- 
derant  qoidem  Aposloli  :  nondum  tamen  erant  per- 
fect£  fidei.  Nam*  Domino  in  monte  demorante,  et  ip- 


7.  Diabolus  in  profundum  infemi  a  quibus  ejieien' 
dus.  —  Denique  quaerentibus  a  se  ,  cur  daemonium 
ejicere  non  potuissent »  respondit ,  de  inopia  fidei 
effectum  esse  ne  possent  (/6td.,  18  et  19) :  quae  si  in 
iills  tamquam  granum  sinapis  esset ,  monti  huic ,  ut 
a  loco  in  locum  transirei ,  cuni  efficiendi  potestate 
prxcipercnt.  Sed  jam  de  monte  decesserat ,  ei  inter 
turbas  baec  loquebatur.  liaque  et  se  granum  sinapis 
nuncupavit  omnium  minimuui,  et  diabolum  montem 
cognominavit  :  quia  in  illo  spiritales  nequitiae  sunt 
ccelesiesque  virtutes  per  eos  (e)  ejiciendac,  et  in  alti- 
ludinem  maris  tamquam  in  profundum  infemi  abji- 
ciendae ,  quos  in  hanc  efficaciam  jejunium  el  oratio 
prosequentur. 

8.  Aposlolorum  nomine  Pharistei  et  Scribtie  tracian- 
tur.  —  Tenebimus  quoque  eliam  cum  ordinem  ,  ut 
sub  discipulorum  noroine ,  Pharisaeorum  et  Scrlba- 
rum  persona  iractetur.  Quibus  lex  curandum  ui  dts- 
cipulis  populum,  tamquam  paler  filium  ,  cum  Domi- 
nus  abesset ,  obtulerit.  Qui  peccatis  dominantibus , 
nunc  in  ignem  judicii  decidebat,  nunc  in  aquam  diur- 
narum  (/)  sordium  suarum  consuetudine  mergeba- 
tur.  Hi  igitur  nihii  opis  atlulerunt  :  quia  demo- 
rante  {g)  Moyse  cum  Domino  in  monte  ,  effeeti  {h) 
fuerant  infideles.  Et  ut  typica  ratio  impleretur ,  dis- 
cipuli  mirantur  se  ejicere  d^monem  non  poiuisse  : 
755  ^^^  omnis  polestas  non  solum  daemonum  fu- 
gandorum ,  verum  eliam  mortuorum  excitandorum 
esset  indulia.  Quia  vero  ultra  cum  his  lex  futura  oon 


sis  cum  turba  residentibus  ,  quidam  lepor  eorum  C  esset ,  ait :  generalio  incredibilis  et  perversa  (nou  uti- 


fidem  relaxaverat;  alque  idcirco  ait  :  Generatio 
{lbid,y  16)  incredibilis  et  perversa ,  quousque  ero  vo- 
biscum  {  V,  /.  vi  de  Trin,^  n.  23)?  quia,  absente  se, 
antiquae  infideliiatis  consuetudo  subrepserai.  Docet 
igitur ,  eos  nihil  salutis  afferre  posse ,  qui  medio 
Evangeliorum  et  iierati  adventus  sui  tempore ,  a 

(a)  Iia  melioris  notae  mss.  Alii  cum  excusis,  ut  lo- 
lum  contuerenlur, 

(b)  Parlicula  enim  aut  refertur  ad  silentium  impe- 
rat :  quod  factum  dicat  Hilarius,  ul  fidei  locus  da- 
retur,  et  major  gloria  redderelur  iis,  apud  quos  sa- 
lis  gravis  per  se  reperiretur  praecepiorum  auctori- 
tas,  ut,  exemplo  transfigurationis  minime  proposito, 
ad  credendum  inducerenlur  :  aut  respicil  verba  do- 
nec  cum  a  mortuis  resurgeret :  ut  deinceps  sermo  sit 
de  apostolis,  majore  jevereniia  tum  audiendis,  cum 
apud  eos  praecepiorum  auctoritas  non  nuda  ,  sed  re-  J)  cursus  sui  statione  superfluunt 


que  ad  eos  quos  sanctificaverat ,  videtur  haec  loqui), 
quo  usque,  inquit,  ero  vobiscuml  Quia  fidem  non  ha- 
bentes,  ipsam  illam,  quam  habebant ,  amissuri  eran/ 
legem.  Quam  fidem  si  in  se  habuissent,  qbia  ipse  esi 
granum  sinapis,  verbi  virtuie  hoc  peccatorum  onus, 
et  gravem  infidelitatis  molem,  ab  eo  qui  offerebatur 

quia  se  contra  Deum  exaltans  atque  effereHs.  uti  enar- 
ratur  in  psal.  lxiv,  n.  9. 

(n  Edili,  diutlnarum.  At  mss.  diurndrum  :  quod  et 
cuin  aquae  comparatione  videtur  magis  congruere  : 
(juia  sicut  aqux  aquis,  ita  diuriiae  sordes  semper  sibi 
inyicem  succeduiit.  Diurnas  autem  sordes  intelllgere 
possumus,  quas  ex  saeculi  et  carnis  operibus  contra- 
himus.  Ea  ipsa  opera  aliam  ob  causam  fluminibus 
comparantur  in  Ps.  cxxxvi,  n.  6,  quia  videl.  omnia 
swculi  et  corporum  opera^  modo  /Ittmtnttm,  sine  aHqua 


surrectionis  exemplo  confirmata  reperireiur. 

(c)  Bad.,  Er.,  Lips.  ac  plures  mss.  sanaverat. 
Rectius  potiores  cum  Par.  senserat ,  hoc  esi,  cxper- 
tus  erat.  Scriptum  quippe  est  ^  G  ;  Et  audientes  dis- 
ciputi  ceeiderunt  in  faciem  suam,  et  timuerunt  valde. 
Ideo  sileniium  imperatur,  donec  Spirilus  sancti  vir- 
tute  foriiores  evadant. 

(d)  Apud  Par,  aDomino  :  male,  cum  liaec  perinde 
intelligenda  sint,  ac  si  legeres,  tamquam  Domino  ab- 
sentCy  a  fide  decesserint, 

{e)  In  vulgatis,  ejiciendas,  et  mox  abjiciendas^ 
eaque  superiorum  inierpunctio  erat,  qua  significare- 
tur  diabohim,  quia  iii  illo  spiritales  nequiiix  existe- 
rent,  moniem  cognomiiiari  :  cum  verba  in  illo  ad 
Clirislum  referaniur,  in  cujus  viriute  cjiciendae  sunt 
iiequiiiae  spiritales,  etc.  Diabolus  auiem  ideO  monS) 


{g)  Par.  ciim  quatuor  probae  notae  mss.  demorante 
modicum  Domino :  bene,  nisi  tolus  hic  locus  typice 
exponerclur  de  Scribis  ac  populo  legis.  Quocirca  ve- 
rior  visa  esl  lectio  Bad.,  Er.,  Lips.  et  sex  mas.  Quod 
de  discipulis  dictum  est  n.  (>,  antiqu»  infldeliutis 
coiisuetudinem  eis  absenle  Domiiio  suorepsisse,  nunc 
referlur  ad  eos ,  quos  Moyse  in  monie  demorante 
infideles  fuisse  legimus  Exodi  xxxii,  I,  adeoque  su- 
perius  Scribarum  et  Pharisaioruin  nomiae  intelligendi 
suiit  rectores  populi,  ad  quos  periinebat  populum  in 
officio  continere. 

(/i)  Excusi,  effecti  fuerunt  infideles  :  ut  typica  ralio 
impletur.  Disciputi :  coiiira  meiitem  Hilarii,  qui  non 
vuli  apostolos  fuisse  infideles,  ut  mystica  ratio  im- 
pleretur,  sed  ob  mysticam  rationem  iiequivisse  d«- 
moiiem  ejicere,  cum  priiis  data  eis  fuisset  omnis  po- 
lestas. 


i017  COMMENTARIUS  IN  MmiliEUM.  CAP.  XVIII.  4018 

populo  ejictentes,  umquam  in  mare  montero ,  sic  ad  A  se  ac  Domino  offerre.  Didrachma  Dominus  poslula- 
conversaiionem  (a)  genttum  et  s^eculi  iranslulissent. 
9.  Iptis  autem  convertantibui  in  GaUUea\  dixit  Je- 
sus  ;  Futurum  est  ut  filius  hominis  tradalur  in  manus 
hominum  (Ibid,,  21).  Sequitur  mcesliua  cognitionem 


passronis  :  nondum^enim  sacramentum  ineundx  cru- 
cis»  resurreciionis  virlule  fuerat  revelalum. 

iO.  Didrachmi  solutio  lege  sancita  quid  significet.--^ 
Et  cum  venisset  Jesus  Capharnaum,  accesserunt  qui  (b) 
didrachma  exigebant  ad  Petrum  (i6td.,23).  Dominus 
didraclima  soivere  poslulatur  :  lioc  enim  omni  Israel 
lex  pro  redemptione  animae  et  corporis  constituerat 
in  minislerio  (c)  lempli  servientium  (Exod,  xxx,  12). 
Sed  lex,  ui  scimus,  Tulurorum  umbra  est.  Non  euiin 
aeris  praetium  Deus  desiderabat :  ut  per  tam  exiguam 


tur,  id  est,  denarios  duos ;  cur  staterem  (quatuor 
denarios  complectentem )  Petrus  offert  ?  Deinde 
cum  primum  piscem  admonetur  inquirere,  ascen- 
suri  ostenduntur  et  plures.^Numquid  etiam  natura 
piscium  ferret,  ut  in  littore  fortuito  repertum  state- 
rem  ore  potius  continerei,  non  intra  viscera  conde- 
ret?  Subest  igitur  cfficiendis  praesentibus  rebus  ra- 
tio  interior. 

13.  Desiinalus  enim  ad  praedicationem  Petrus,  et 
piscator  hominum  facius,  doctrinae  hamum  misit  in 
saeculo,  quo  appositi  sibi  dulcedine  vagos  ex  eo 
fluctuantesque  protraheret.  Ilnic  adhaesit  beatus  ille 
primus  marlyr  (g)  hamo,  qui  ore  suo  quadrigeminum 
denarium  continebat :  (/))  id  est,  evangelici  numeri 


impensam  criminibus  corporis  atque  animx  qu3edam  B  unilate,  Dei  gloriam  Dominumque  Christum  in  pas- 


rederoptio  concederetur.  Ut  igitur  inscriptos  nos  et 
professos  et  Christi  nomine  consiguatos  oflerrerous 
in  Chrisio,  (d)  qui  verum  Dei  templum  est,  pro  tes- 
timonio  fdii  Dei  hujus  didrachmsc  oblatio  consiiluta 
est. 

ii.  Christus  redemptor  redemplioms  preiio  non  eget. 
—  Iiaque  Petrum  post  coiiventionem  silentem  ,  lali 
eum  sermone  praevenit  :  Quid  tibi  videtur,  Simon? 
Reges  terroe  a  quibus  accipiunt  tributum  aut  cen" 
sum?  elc.  (Ibid.,  5i).  Numquid  ambiguum  esl,  filios 
regum  tributis  obnoxiosnon  esse;  etquibusregni(tf) 
hxreditas  est,  eos  esse  liberos  a  scrvituie?  Sedsermo 
interius  intendit.  Postulabatur  didrachma  a  populo. 
Lcx  eniro  in  earo  fidem  ,  quae  per  Christum  erai  re- 
velanda  ,  concludilur.  Ergo  liaec  eadem  didrachma  ,  C 
consuetiidine  legis,  tamquam  ab  homine  poscebatur 
a  Christo.  Sed  ut  oslenderet ,  legi  se  non  esse  sub- 
jectuni ,  ct  ul  in  se  paternae  digniiatis  gloriam  con- 
testarctur,  terreni  privilegii  posuit  cxempluro  :  censu 
aui  tribuiis  reguni  filios  non  756  teneri,  poiiusque 
se  redcinptorem  animae  nostrse  corporisque  esse, 
quam  in  redemptionem  sui  aliiiuid  posiulandum ; 
quia  regis  filium  extra  communionero  oportere  esse 
reliquorum  (f)  scandalum  igitur  prtCSlat  ut  solvat, 
cacicrum  debito  legis  est  liber  (Ibid,,  26). 

12.  Deinde  sub  rerum  praesentium  effectu ,  et 
significanliam  legis,  ctconsianliam  evangelicae  liber- 
tatis  exposuit  :  ut  cognosci  promptum  esset,  quid 
didraclima  praefiguraret  in  lege.  Ire  Petrus  jubeiur 


sione  conttiens  praedicabat.  Stephanus  igitur  primus 
ascendit,  Stephanus  statercm  orc  continuit :  in  quo 
etiam  didrachma  novae  pracdicationis,  lamquaro  duo 
denarii  habebanliir.  iloc  lex  prxfigurabat,  hujus  ve- 
ritatis  umbraro,  tamquam  corporis  imaginero  circuro- 
ferebat,  haec  redeniptio  animae  et  corporis  designa- 
balur  :  ideoque  ait :  Da  pro  me  el  te  :  (}uia  jam  talis 
non  didrachma,  sed  stater,  et  pro  Christo  erat  et  pro 
Christi  praedicalione  solvendus. 

CAPUT  XYIil. 

De  infantibus  inhibitis,  et  de  humilitate  eorum  assu- 
menda,  de  manu  et  pede  et  oculo  eruendo,  de  ove 
perdita^  de  eorripiendis  fratribus  secreto  primum^ 
tum  duobus  testibut^  postremo  Ecclesia  jnrwsente, 
Semper  ignoscendum.  Qui  conservum^  remisso  sibi  a 
domino  debitOf  suffocat. 

i.  Pucri  credentes.  Puerorum  indoles.  Inilla  die 
accesserunt  discipuli  ad  Jesum,  dicentes :  Quis  putas 
major  est in  regno  ccetornm?  et  reliqua  (Matth,,  xviii, 
i).  Non  nisi  reversos  in  naturnm  puerorum  introire 
regnum  coelorum  757  Doininus  docet,  id  est,  in 
simplicitatem  puerilfm  vilia  corporum  nostrorum 
aniniasque  revocanda.  Pueros  autem,  credentes.om- 
nes  per  audienti»  fidem  niincupavit.  Ili  enim  patrem 
sequuntur,  matrem  amant,  proximo  velle  malum 
nesciunt,  curam  opum  negligunt  :  non  insolescunt, 
noii  oderunt,  non  meniiuniur,  dictiscreduni,ei  quod 
audiunt  veruro  habent.  Ct  haec  omnium  affectionum 


ad  mare,  hamumque  mitlerc ,  et  primi  piscis  ascen-  ^  assumpta  in  nobis  et  consuetudo  et  volunlas,  coelo- 
dentis  os  requirere,  repertumque  in  eo  staierem  pro     rum  iter  pervium  praestat.  Kevertendum  igitur  est  ad 


(a)  Editi,  ad  conversionem  gentium  :  corrigunlur 
ex  mss.  11  ic  porro  male  sonai  conversationis  vocahu- 
lum.  Yult  quippe  Hilarius  infidclitaiem  sxculi  ct  gen- 
tiiiuin  duniinari ,  Judaeisquc  iit  ab  coruni  cons>uetii- 
dinc  se  segregareni  datum  esse,  ubi  datum  est  unde 
ad  fidem  sc  transferrent. 

(b)  Er.,  Lips.  et  Par.  hic  et  deinceps,  didrachmam. 
In  mss.  consianter,  didragma.  Craece  in  plurall 
Ta  5t5oaxi^«' 

(c)  |fi  iiiss.  Turon.,  Mich.  et  Yind.  templo  servien^ 
tium.  Lex  aulem  »d  usus  tabernaculi  lesiimonii, 
non  ad  usus  servienliiim  hanc  pecuniam  exigebat. 

1d)  Abest  qui  verum  Dei  templum  est  a  mss.  Colh. 
>arn. 


{e)  Ediii  excepio  Par.  cum  sex  m«8.  regni  veritas : 
minus  bcne.  Nain  tiliis  rogum  cst  quidem  regni  hae- 
rediias,  sed  nondum  veritas. 

(f)  Edili,  scandalo  :  renitcntibus  omnibus  mss. 
Soivere  scandatum  pro  lollerc  dicitur,  quia  solvendo 
didrachma  auferendum  est. 

(g)  \n  vulgatis,  a  Domino.  Magis  placet  cum  pluri- 
bus  ross.  hamo. 

(h)  Solus  ms.  Yind.  id  est,  Evangetia.  Plures  alii,< 
id  est^  evangelici  numeri  unitatem.  Hiiarii  verba  ex|)Ia- 
nat  Theophilus  Aniioch.  dcclarans  statere  quatuor 
draclmias  contineri,  quibus  intelligenda  sunt  quatuor 
Evanqelia. 


i019  SANCTI  lllLAIin  EPISCOPi  1.90 

simpliciialcm  infaniium  :  quia  ia  ea  coUocali,  spe-  A     4.  Superios  auteni  in  abscindendis  ihmmi  Tel  pede 

propinquiUlum  continert  nomina  eKposuimnt  (cep.  4, 


ciem  bumiliiaUs  dominicae  circumferemus 

9.  Judarii  fffBttwU  cwn  genlibui  Ikum  ign&Mus^ 
qnam  Chriitum  non  reeefn$u,  —  Si  qut  auleoi  in 
Chrisii  nomine  lales  receperinl,  Chrisii  reeepii  pRB- 
mium  consequeuiur  :  Qui  aulm  MndalmfnrU  unum 
de  pusiUis  istis,  id  est,  qui  ofTendiculum  ientaiionis 
inlulerit,  expeditei  ut  suspendatur  moia  asinaria  in 
collo  ejus,  el  demergalur  in  profundum  maris  (Ibid.^  6). 
Tot  tantaeque  res  non  oliose  comparatffi  suntret 
mohi,  cl  :)Sinaria,  et  cum  ea  in  mari  mergendus«eC 
hoc  ei  expedicns.  Ctnnmuni  omnium  sensu,  semper 
quod  expedit  utile  est.  Quid  ergo  uiiliiaiis  esi,  mola 
asinaria  colio  suspeusa  deinergi  ?  Ilors  enini  tam 
gravis  proliciet  ad  poBnam  :  et  nescio  quomodo  erit 


n.  ti)  :  alqne  ideo  cognationem  generis  kraelit^e 
75S  rerinquendam  veliiii  quadam  membroniro  reci* 
sione  signtflcac,  quta  per  eam  niundo  aeandala  eom* 
pareniur. 

5.  Angelorum  denobis  eura.  ^  Vidata  ne  eontemnt^ 
tis  unum  de  pueHlis  iitie,  qui  rredunt  in  me  (/^d., 
iO).  (e)  Arctissimuiu  ▼ineoluni  rautaiamorisiropoauit, 
ad  eos  pr.Tcipue  qnl  vere  in  Domino  crediditBent. 
Pu«ii<orum  enim  angrii  quoiidie  Deum  vident 
{Ibid.,  11) :  quia  filiiis  hominis  venit  salvare  quaa 
perdiia  sunl.  Crgo  et  (ilius  iiomiim  salvai,  el  Deiim 
angeli  Tident,  et  (d)  angeii  pusillorum  sunl.  Fideltnm 
oralionibufi    praeesse  angelos ,   absoluta   aueloriiat 


ulile,  id  expeiere  quud  ultimum  sit  maiorum.  Quid  B  ^^«  ^l^^l^x^oi  igitur  per  Christum  orationes  nng eii 


ergo  sentiri  oporteat,  quaerendum  est.  Ilolae  opus, 
labor  est  CJECitatis  :  nam  clauiiis  jumenlorum  oculis 
agunlur  in  gyrum.  Et  sub  asini  quidero  nomine»  fre- 
quenter  genies  coguominatas  repcrimus.  Igilur  gen* 
tes  quod  agunt,  nesciunt :  et  in  vitae  su»  opere  de- 
tcnt;e,  c^ci  laboris  ignorantia  coniiiientur.  Judaeis 
autcin  scientis  iter  in  lege  (a)  pra^statum  est.  Qui  si 
Cbristi  apostolos  scandalizarenl,  rectius  illigata  collo 
niola  .i^inaria  demersi  in  mare  fuissenl,  id  est,  gen- 
linrn  labore  depressi  in  ignoranlia  saeculi  dcmora- 
rentur  :  quia  illis  tolerabilius  fuerit  nescisse  Cliris- 
ttjm,  quam  istis  prophctatum  non  reeepisse. 

3.  Scandatum  eruds  necessariumt  et  quam  perieuh' 
ium.  —  Vm  huie  mundo  ab  seandatis.  Neeesse  esl  enim 


qiiotidie  Deo  offerunt.  Ergo  iiericulose  iJie  coniera- 
nitur,  cujus  desideria  ac  postulationes  ad  xtemiim  el 
invisibilem  Deum  ambitioso  angelorum  famulaitt  ae 
ministerio  penrebttiiiur. 

6.  Ovis  una  erranSy  homo.  Nonaginta  novem  non  er^ 
rantes,  angeii.  Horum  numerus  ex  kmnimibua  perfid- 
tur.  —  Aique  ui  ingentem  esse  in  cealis  iaetiii  m  re- 
dilu  humanas  salutis  oslenderet ,  comparationis  po- 
suitexemplum,  ejusqui  oves  iioiuiginia  nofcrn  in 
moniibus  reliquissett  et  errantem  nnam  requiMsset : 
qtu  inventa  plus  gaudii  sii,  quam  babebatnr  in  nona* 
ginta  et  novem  (e)  conservatione  laetitix  (Ibid.^  iS). 
Ovis  una>  homo  intelligendus  est ,  et  sui>  bomioe 
imo,  universitas  seniienda  esi.  Sed  in  ttniua  Adae  er- 


venire  seandaia;    verumtamem  vee  homini  itli,  per  C  rore  omne  hominum  genus  aberravit;   ergo 


quem  scandatum  venil(lbid.f  7).  Humilitas  passioiiis 
scandalum  niundo  est.  In  hocenim  maximeignoran- 
tia  detinetur  humana,  quod  sub  deformilate  erueis 
actenix  glorix  Dominuur(6)  noiit  accipere.  Et  quid 
mundo  tam  periculosum,  quain  non  recepisse  Chri« 
stum  ?  Yerumlamen  sub  hominis  ouncnpatione , 
auctorein  scandalihujus  Judaicum  fmpulum  design.it , 
per  quem  omne  hoc  inundo  i  ericnluni  comparalur, 
ut  Christum  in  pasgione  abnegcnl,  qucm  lex  et  pro- 
pheuc  passibilem  prxdicaverunt.  Ideo  vero  necesse 
esse  ait  venire  scandala  :  quia  ad  sacraroentttm  rtd^ 
dendJi  nobis  aeiernitatis,  omnis  in  eo  passionis  bu- 
miiitas  ccset  explenda. 

(a)  Ifa  in  omnibus  mss.   nisi  quod  in  uno  Bee.  D 

pra^ttitum.  Ai  in  editis  primo  pr(Bstratumt  ac  demuiu 
pr(Fmons<raruti<. 

(b)  Anctoriiate  mss.  Carn.  el  Colb.  resliluitur  no- 
fft,  cuin  prius  obtineret  notuit. 

(c)  in  nonnullis  m^s.  aptissimum. 

(d)  In  vnlgalis.tc  pliirihus  mss.,  Angeli  pntillorum 
pressunt  fideltum  orationibus.  Prasesse  angelos,  elc. ; 
nequc  oraiio  snis  nuineris  videtur  absohiia,  neque 
beiic  ex  superius  snmpiis  conclusa.  Ex  eo  eniin, 
quod  nngcli  pusillorum  Deuin  vitlcnt,  seqnitur  ange- 
los  piisillorum  esse,  eosque  Deiini  videre ;  sed  non 
indidcm  eflicitur  eos  pr:i*e$se  orationibiis.  At  hoc  aU 
lerum  ex  occ.nsione  superioris  conclusionls  suhjicit 
Hiiariit<:,  non  tamquam  cx  snperioribus  conclusum, 
sed  velnii  per  se  in  Scripiuris  manifesle  comprehen- 
sum,  puia  Apor.  viii,  5,  vel  etlam  Tob.  xii,  15,  Quo 
pertinct  illud  tract  ps.  cxx,  n,  7  ;  ;Sifn/,  secundum 


ginta  novem  non  errantes,  multiludo  angeiorom  em- 
lesiium  opinanda  est,  quibus  in  ccbIo  est  iapliiia  et 
cura  salutis  hufflanoB.  Igitur  et  quaerens  liooiinem, 
Christus  est ;  et  nonaginta  novem  relicti,  ccelesiif 
glorias  muliitudo  est  :  cui  cum  maximo  gaudto  er- 
rans  homo  in  Domini  corpore  (f)  osl  relatiis.  Merito 
igitur  hic  numerut  per  litteram  (g)  ct  Abrahie  addi- 
turel  consommatttr  in  Sara  :  ex  Abram  etiiro  Abra- 
liain  nuncupatur,  et  ex  Sarai  Sara  accipit  nomeu.  In 
uno  cniin  Abraham  omnes  samus :  et  per  nos,  qui 
uiiiim  omnes  sumus,  (h)  ccelesiis  gloriae  numerus 
explendus  est.  Atque  ideo  et  creatura  Omnis  788 
revelationem  iiliorum  Dei  exspectat :  el  ideo  conge- 

Raphael  ad  Tobiam  loquentem,  angeli  atsttleiilet  tmU 
claritatem  Dei,  et  orationei  deprecantium  ad  Deum^de^ 
ferentes.  Hinc  et  Tertullianus,  de  Orai.  n.  12,  oratio- 
nisangetnm  .tgnoscit.  Qiio!  au  ein  hic  magis  arrisit 
loclio,  exhibelnr  ex  ms!*.  Colb.  et  Carn. 

(e)  Prima  editio  Par.  cum  atiquot  mss.  eonversa'- 
tione. 

(f)  Quia  nimirum  Christus,  ex  qno  naturam  uni- 
versm  carnis  assumpsit,  genus  in  se  universa^  propagi' 
nis  tenety  nt  habetnr  iii  psal.  li»  n.  15.  iluc  spcc- 
tat  illud  Ambrosii  lib  vii,  in  Lnc.  n.  20^  :  Christns 
te  suo  corpore  vehit,  qui   tua  in  se  peccata  sutcepit. 

(q)  In  sola  edilionc  Par.  hic  adjicitur  alpka^  qiiod 
quidein  vldelur  deesse,  scd  suppressum  facile  inielli- 
gitur. 

(h)  lia  plerique  mss.  Ediii  vcro  cum  mss.  Colb. 
Rom.  ct  Carn.  calestis  Ecelesios :  quod  et  nobis  pro- 
baretur,  nisi  supra  legeremus,  nonaginta  navem  r#* 


402!  COMMENTAamS  IN  MATTIli£l3M.  CaP.  XVIII.  mi 

miscitel  dolct,  ul  iiHmortis,  qtii  per  alpha  Abrtihn  A  Pftn  spiriln  ac  voluntate  collecti  sint,  ilii  se  niedium 


additos  est,  et  qui  (a)  !n  alpha  consfimmatus  in  Sara 
est,  ad  coBlestem  constlimionem  fncreroeniocreden- 
tium  imple»tt!r. 

7.  Correptionii  •rdo  in  Judteoi  a  Deo  servatui,  — 
Quod  si  peceaterit  in  te  frater  tuu$,  vade  ei  eorripe 
eum,  et  relifiua  (Ibid,^  i5).  Eum  ordinem  continendse 
charitatis  nobis  Dominus  imposnit,  quem  ipse  in 
conservando  fsrael  tenuerat  (Leo.  xix,  iR)  :  jubet 
enim  peccantem  fratrem  ab  eo  solo,  in  qiiem  perca- 
▼erit,  corripi  aique  objurgari.  Ipse  enim  sacriflcan- 
tem  diis  alienis  popnlum  Jtidaicum,  majestnils  su» 
advenlu,  et  loio  praBsenlis  poteslatis  terrore  corri- 
puit  (b).  Ei  lum,  cnm  idem  populus  (c)  Dei  propin- 
qunntis  adYentum,  exira  montem  licei  positiis,  ferre 


eorum  polliccaiiir  Aiturnm.  Ipte  enim  pnxatipiecha* 
riias,  sedem  alque  760  hnbitaiionem  in  bonis  el  pa- 
ciflcis  vnluntatibus  collncnbit. 

40.  Deu$  iine  modo  nobis  ignotcenSy  vuU  et  nos  sine 
modo  ff/ffi  i^noseere.  In  Cain  homieidarum,  in  Lamech 
Deieidarum  pana  ett  adumbrata,  —  Quxrenti  deinde 
Pelro,  an  peccanti  In  se  fratri  sepiies  remitieref , 
respondit :  Non  usque  septies^  sed  usque  septungieS" 
•epties  (Ibid.,  21  et  ^f. ).  Omni  modo  ad  simiiitu- 
dinem  nos  humilitatis  ac  bonilatis  8u%  instruil,  ct 
molliendis  ac  frangendis  lurbidorum  motuum  no- 
trorum  aculeis,  placabiliiatis  susc  eou6rmat  exemplo : 
quippe  pcccaiorum  omnium  veniam  per  fideni  tri* 
biicns.  Neque  enim  naiurac  nosirx  viiia  iitduljien- 


non  potuit  (d),  inobedienti  etlam  unum  atque  dnos  B  tiain  mereb  rntnr.  Ergo  venia  omnis  ex  eo  est :  cum 


jussit  adhiberi,  ut  in  ore  duum  .testinm  fides  verbi 
ac  veritas  maneat :  qnla  insolenti  Israel  lex  et  pm- 
phetae  et  Joannes  est  missus,  testibtisque  Isiis  ut  pcc- 
care  desineret  conventus  esl,  tertio  ipso  Domini  ad- 
ventu,  tamqu.im  coetu  Ecclesisc  inspectantis,  admo- 
nitusest  :  frustraque  habilis  his  ohjurgationibus, 
publicaf.i  aut  ethnici  vililate  negligitnr. 

8.  Ligandi  et  solvendi  potestas  apostolis  data.  ^ 
Ad  terrorem  auiem  metus  maximi,  qno  in  pr»sens 
omnes  continerentur,  immnbile  severitatls  aposto- 
llcsc  ]udicium  prtemlslt  :  ui  quos  in  terris  llgavcrint 
id  est,  peccatornm  nodis  innexos  reliquerint,  et  quos 
solverint,  (e)  confessione  videlicet  venise  receperint 
in  salutem  {Matth,,  xviii,  i8);  hi  apostolicac  condi- 


etiam  ea  qu:c  in  se  sinl  peccaia,  post  rediium  con- 
fessionis  indulgeat.  Solvcnda  quidem  per  Cain  poeiia 
in  septuplum  consiiluta  est  ( Gen,  iv,  ^4  )  :  sed  pec- 
calum  illud  in  homlnem  est  ;  in  Abel  enlm  frairem 
peccaium  usque  ad  neccm  fuerat.  Sed  in  Lamech 
snpplicium  usque  ad  septuagles  et  sepiies  est  con- 
siituium  ;  et  In  eo,  qnantum  existlmanius,  consiituta 
in  auctores  domlnicc^e  passlonis  est  poena.  Sed  Do- 
minus  per  confessioncm  credenilum  hujus  eriminls 
veninm  largilur,  id  esl,  per  baplismi  mnnus  ob- 
treciatoribus  ac  persecuioribus  gratiam  salntis  in- 
dnlgct :  quanto  magis  opor^ere  oslendit  sine  modo 
ac  numero  veniam  a  nobis  esse  reddendam,  ncc 
cogitandum  quoiiens  remitiamus;  sed  (suppte,  op'  r- 


tione  sententise  in  coelis  qunque  ant  soluli  sint  aut  C  tere  )  ul  irasci  his  qui  in  nos  peccant,  quotiens  iras- 


ligati. 

9.  Unitatis  merito  Mt  negat  Deus.  —  In  tantum 
igiiur  hnmanje  pacis  sludtili  concordisc,  ut  unitatis 
merito  omnia,  qnre  a  Deo  precanda  slnl,  infpetranda 
cssc  conf^rmet  (/Md.,  19  fr20);  etubidnoatque  Ires 

lieli,  ccelestis  glorice  muUitudo  est,  Paulo  ante  in  mss. 
Colb.  et  Carn.,  supernost  non  per  nos.  In  uno  Abra- 
ham  otnncs  fideles  snnt  tamquam  in  radice  ac  pa- 
renle.  Ipse  est  enim,  secundnm  apostolnin  Rom,  iv, 
li  :  Pater  omnium  credentinm,  et  socunduin  Hila- 
rium  noslrum  in  psal  cxxxiv,  n.  5,  princeps  elec- 
tionis. 

(a)  Bad.,  Er.,  Lips.  cum  mss,  Tnron.  et  Carn.  in 
rho.  Plerlr^ue  alii  mss.  in  ra,  Ncmo  non  vldei  hic 
respicl  ralionem  nnmerandi  apud  Gr.-ecos  usilatnm, 
aptid  quos  alpha  principium  est  numerorum  et  unl- 
tntem  designat.  . 

(b)  Edili,  corripuit  tum,  omlssn  particula  et,  qunm  *^ 
snpplenius  ex  sex  mss.  eaqne  declaraiur  aller  ordo, 
qnem  in  Jndaeorum  correpiione  Deus  tennit.  Priino 
eniin  eos  per  se  lerrnit,  ac  tum  sni  inipatienies  per 
leg^emct  proplieias  corripuit,  poslreinoeosdemadmo- 
nnii  in  Cliristo,  in  qiio  per  natnram  susrepti  corporis, 
qucedamuniversi  qeneris  humani  congregatio[continelur  ^ 
ut  habeinr  cVp.  l,  n.  42. 

(c)  In  ms.  Beccensi ,  Dei  majestatem  propinquantls 
ad  monlem  ,  extra  montem  licet,  eic,  glossema  ,  cui 
li;ciio  mss.  quorumdam,  nd  montem  loco  vocis  adven" 
tum  oxhihentinin,  locum  dedit. 

(d)ln  vulg:ais,  ferrenon  potuitinobedientiam^  unum^ 
ctc.  Pr:cferimus  cum  mss.  sincerioribus ,  inobedienti 
etinm,  qnod  respondet  verbis  evangellcls,  Si  te  nott 
audierit,  llujus  iecUoAis  loco  cxleri  ms8.  bab^nt 
snaudipuiam^ 


cendinecessitas  exsruerit,  deslnamus?  Qu»  uiiquc 
venix  assiduilas  docct,  nullum  omnino  peiies  nos 
iroe  tempns  esse  oportere  :  quando  omnium  omnino 
peccaniinum  vcniam  Detis  nobis  suo  potius  munere, 
quam  nosiro  merllo  largialnr.  Neque  enim  fas  esl, 

(e)  Dall.-cus,  lib.  iii  de  Conf.,  c  9,  hic  concessione 
venia:  subsiiluendum  conicndil.  Reclam^l  contra  v.  c. 
Jacobtis,  Boileau  llist  de  Conr.  aiiric.  c.  8,  niliil  esso 
iinmtitandutn ;  anl  si  (|uid  muiandum  sit,  venia  loco 
venice  legendum  esse ;  ul  nimirum  confessio  dicalnr 
venixs  quia  venix  sil  causa,  ea  ralione  qna  in  psal. 
cxviii,  n.  i5,  de  poenileiiiia  dicium  est :  Hcec  venia 
peccati  est,  elc.  Dallapo  negnri  nequit  clariorem  esse 
enm  leciionem  ,  quam  indncendam  vellet.  Sed  quo 
clarior  esi,  eo  inlnus  mulationis  suspecia  cbl  altera. 
Nibil  enim  cst  cur  illam  aiiribuat  sciolorum  teineri- 
tati,  cuin  hi  tanlum  mutare  soleant,  qnod  non  intel- 
li^unt,  el  in  obscuris  locis  clariores  sententias  sub- 
stilucre.  Longc  niinus  lypograplioruin  incnriam  incn- 
8:ire  valeai,  cnm  ndeliUT  expresseri/ilp  quod  in  iiiss. 
inveiierunt.  Non  enini  lanlum  in  ediiis  omnibus  ex- 
slat  conf^iiione ,  sed  ex  uudecim  mss.  a  nobis  exrns- 
sis,  ne  in  uno  quidem  aliter  legere  cst.  Neque  eiinm 
aliter  It^^eiiduin  snadet  illud  quod  postpauca  snbjicl- 
lur  :  Ergo  venia  onmis  ex  eo  est,  cum  etiam  ea  quas  in 
se  sint  peccata ,  post  redHum  confessionis  indulgeat, 
Cum  iuiqne  nihil  immutandum  constei ,  expenden- 
dum  resiatquid  Hilarius  slbi  velit :  qu:intnni  sapimnSi 
vocabulum  veniw  ^  non  ad  praccedeniem  vocein  con- 
fessione ,  sed  ad  siibscquenlrm ,  scil.  salutem ,  refc- 
reiidum  esl ,  ut  sit,  ^uoi  confessione  receperint  in  la- 
tutem  venice;  hoc  est,  in  salutcm  quam  venia  dat,  nua 
meritum^ 


mz 


SANCTI  lilLARIl  EPISGOPI 


iQU 


nos  ex  praescriplo  legis,  dandae  veniac  numero  con-  A  in  Ecclesia  accipere  {Ephes,  t,52;  vid.eap,  22,  it.  3), 


cludi ,  cum  per  Evangelii  gratiam  sine  modo  nobis 
a  Deo  fuerii  indulta. 

11.  Quiu  eiiam  ad  perfectae  bonitatis  affectum 
comparationis  posuit  exemplum,  in  qua  servo  unde 
redderet  non  habenti,  omne  Dominus  debitum  re- 
laxavit  (i6i<l.,26)  :  conservoque  suo  servus  ille 
exiguum  quod  sibi  debebatur  extorquens,  per  boc 
voluntatis  suac  vitium  donum  muniftcentise  Do- 
mini  (a)  et  liberaliialis  amisit.  Absoluta  autem 
comparationis  ejus  est  ratio,  atque  ab  ipso  Domino 
oronis  exposita  est. 

761  CAPUT  XIX. 

Vxorem  non  debere  dimiUere,  de  eunuehis,  de  tn/Vin- 


locum  hunc  sicuii  est  inuctum  relinquaraos.  Admo- 
nemus  tamen  legentem,  ut  quotienscumque  de  hac 
eadem  qusestione  se  consulat,  verborum  virtutes,  et 
quibus  Dominus  responderit,  et  quibus  discipuli  usi 
sint,  diligenter  adveriat :  Paqli  autem  aposioli  de  hoc 
aflectum,  vel  silentis,  vel  interdum  sub  aliis  locis 
tractaniis,  expendat.  Nobis  circa  eunuchos  scrmo 
sii  el  voluntas.  In  uno  posuit  naturam,  in  aliero 
nccessiiatem,  in  (eriio  voluntatem  ( Ibid.^  12)  :  na- 
turam  in  eo  qui  iia  nascitur,  necessitaiem  io  co  qui 
iu  factus  esi,  voluntalem  in  illo  qui  spe  regni  cce- 
leslis,  talis  esse  decreverit  :  cui  nos  similes  effici , 
si  lamen  (c)  possimus,  admonuit. 
5.  Infanies^  gentei  a  discipuiis  infiibentur  prte  fa* 


tibus  inhibilis.  Divitem  difficile  inlroire  in  regnum  g  y^^e  Israel.  —  Tunc  oblaii  sunt  ei  infantet,  «I  maHUM 

his  imponeret  et  oraret :  Discipuli  autem  prokibebani 
eos,  et  reliqua  ( Ibid.^  13).  Novum  est ,  discipulos 
prohibuisse  ne  infantes  ad  Christum  accederent,  qui 
offerebantur  ut  super  eos  manum  iinponeret  et  ora« 
ret.  Res  evangelica,  ut  diximus,  iniM*  praeseniis  et 
fuluri  effectum,  mediam  utrique  rei  et  congruam 
rationem  temperavit  :  ut  bis,  qu»  efficiebantur, 
futuri  species  adbacreret.  Infantes  quidem  vere  oblati 
sunt,  sed  et  vere  inhibiti  sunt.  Sed  hi  gentiom 
forma  sunt,  quibus  per  fidem  et  auditum  salus  red- 
diiur.  Verum  ex  affectu  primum  salvandi  Israel,  a 
discipulis  inhibentur  762  ^^^^^^i*^'  lohibendi  qui- 
dem  volunias  placabilitaii  aposiolicae  non  convenit : 
sed  in   typicam  consummatiouem    prohibendorum 


coelorum. 

\ .  Cur  Galilaos  in  Judcece  finibus  curet  Christus.  — 
Et  factum  est,  cum  locutus  esset  sermones  Jslos  Jesus, 
transtuUt  se  in  Galilceam  ,  et  venit  in  fines  JudaBcej 
eic.  (  Matih,  xix,  1  ).  Galilaeos  in  Judaeas  finibus 
curat.  Potuerat  namque  aegrolorum  turbas  non  fati- 
gare,  et  inira  ipsam  Galilaeam  opem  Terre  debilibus: 
sed  lypica  ratio  etiam  locorum  erat  explenda  pri- 
vilegiis,  nt  peccata  gentium  in  eam  veniam  quae 
Judxae  parabaiur  admitleret. 

2.  Tunc  accesserunt  ad  eum  Pharismi,  tentantes 
eum,  et  dicentes :  Si  Iket  homini  dimittere  uxorem 
suam  quacumque  ex  causa  ( Ibid,^  3)?  In  eo  sermone, 
qui  de  uxore  ei  de  repudio  est,  occurrit  illud ,  aliler 


scriplum  esse  in  Genesi  (ii,  2>i ),  quam  nunc  in  prae-  G  infanlium  (d)  subrepit  instinctus.  •  Quos  Dominus  ail 


seiis  Dominus  sit  locutus  (Matth.  xix,  A  et^).  Illic 
enim  sub  verbis  Adae  res  onmis  refertur  :  bic  Do- 
minus  indicat  ab  eo,  qui  et  hominem  figuraverit  et 
mulierem  fecerii,  omnia  (6)  illa  dicia  esse.  Sed  iios 
secuii  apostolicam  auctoritatem,  qui  hoc  mysterium 
grande  esse  professus  est,  se  autem  in  Chrisio  atque 


non  oportere  prohiberi,  qula  talium  sit  reguum  C4B- 
lorum :  munus  enim  et  donum  Spiritus  sancti  (e) 
per  iropositionem  manus  et  precationem ,  cessante 
legis  opere,  erat  gentibus  largienduni. 

A.  Judceoruminsolentiainjuvene  adumbraia.  Cfcris- 
tus  quatenus  non  bonus.  —  Et  (f)  ecce  unut  accesat 


(a)  Ita  codcx  Camulcnsis.  Alii  vero,  et  libertatis. 

(b)  In  mss.  Colb.  et  Carn.  t7/f,  qiiod  ad  Adam 
rommode  reluleris.  Noiat  llilarius  verba  haec,  Re- 
Unquet  homo  patrem  et  matrem ,  et  adheerebit  uxori^ 
secundum  Genesim  ab  Adam,  secundum  Matihxum 
a  Deo  proferri. 

(c)  Scultelus  nllntis  hisce  verbulis,  si  tamen  possi- 
mus,  ovans  et  insulinns  saiis  superque  refutasse  se 
puiai,  qiiod  Bellarminus  in  graiiam  voti  caslilnlis 
ndduxcrnl  ex  tracl.  ps.  Lxiv  ,  n.  3,  ubi  diserlis  ver- 
bis  ail  llilnriiis,  Deo  ergo  vovenda  sunt  contemptus 
corporiSt  castitatis  custodiat  jejunii  tolerantia.  Vellct 
nimirum  iiisinnare  cnniiiieniiae  hostis  votuin  hiijus- 
modi  vires  luiinanas  iia  superare,  ut  nonnisi  temere 
sit  promiilendum  qiiod  prseslnre  nemo  possit.  Quasi 
vcro  Chrisius  consuluerit  aliquid,  quo  ncmo  perve- 
nire  valcat ;  aiit  non  id  possimusopitulanic  Deigratia 
perflcere,  quod  eo  inspiranie  voverimus ;  aut  alia 
ab  Ecclesia  dercndaniur  et  approbentur  vola ,  quasi 
qune  Dcum  niiclorem  habucrint.  Hinc  sese  htEresis 
osiendit  a  Spirilu  Chrisii  alienam,  quod  nullos  ha- 
bet,  quibus  cara  sint  ipsius  consilia.  Habet  contra 
Ecclesia  plurimus,    qui  cum  Paulo  dicant,  Omnia 

Kmum  in  eo  qui  meconfortat,  liaqiie  non  immerito 
eUarniinus  Hilarium  recensuit  ut  voiorum  pairo- 
num. 

(d)  Valicanus  codex  apud  Latinium,  subrepsit  in 


sanctos.  Idem  apostolorum  erga  Israel  afTectas  mr- 
sum  declaratur  cap.  15,  n.  9.  Eadem  raiione  apo- 
siolos  ab  inclementia  excusat  Ambrosius  in  Luc. , 
lib.  viii,  n.   60. 

(e)  Jain  in  Psnl.  cxviii,  n.  5,  observatum  est 
hunc  locum  verbis  illiistrari  Terlulliani  iib.  de 
baptismo,  ubi  ritum  et  cffectum  bapttsmi  enarravit, 
subjicieiiiis,  c.  7  :  Exinde  egressi  de  lavacro  pemii- 
gimur  benedicta  unctione  de  antiqua  discipUna  :  et  post 
pauca :  Dehinc  manus  imponitur  per  benedictionem  ad- 

D  vocans  et  invitans  Spititum  sanctum.  Num  hscetalia 
llilarii  cap.  4,  nuni.  10  et  27,  confirmationis  sa- 
cramentnm  non  spectent,  quisque  judicet.  ilinc  certe 
non  temeraria  fuit  nostrorum  propensio ,  qua 
lib.  VIII  in  Luc,  n.  61,  legi  maluissont  :  Ubi  ad  u 
infantes  accedere  jubet,  ut  eos  vel  precatione  vel  ma- 
nuuni  impositione  benediceret,  quamvis  mss.  auctori- 
tati  cedenles  relinuerint  vel  prcedicatione.  Sic  et 
Leo  papn  epist.  nunc  cxxiv,  c.  7,  iiidicat  Sptritum 
sanctum  per  impositionem  inanuum  ac  precationem 
praeberi,  cuni  de  iis,  qui  baptismum  ab  hxreticis  ac- 
ceperunt,  habet :  Sola  invocatione  Spirltus  saneti  per 
impositionem  manuum  confirmandi  sunt ;  et  post  pauca, 
Sola  sanctificatio  Spiritus  saneti  invocandO'  etl,  «f 
quod  ab  h<ereticis  nemo  accipitf  a  cathoUcis  sacerdo^ 
tibus  consequatur. 

(f)  In  pluribus  tm.  ecce  juvenU  unus», 


1025 


GOMMCNTAaiUS  IN  MATTHifiUM  GAP.  XIX: 


1026 


ad  eum,  elwt  UU  :  Magiiter^  quid  boni  faeiam  ut  ha»  A  cisse  se  a  juvenluie  sua  :  ct  quxrit  quid  ndliuc  slbi 


beani  vitam  wtemam  f  et  reliqua  ( Ibid.^  16  ).  Op- 
poriune  post  serinonem  superioreni;  quo  ei  infantes 
inhibiii  sunt,  et  taliom  regnum  coelorum  esse  re- 
sponsum  est,  succedit4iic  juvenis,  requirens  quibus- 
nam  bonis  operibas  Yiiam  xiernam  babere  posset. 
Juvenis  iste  ei  interrogavit,  et  insolens  fuit,  et  rur- 
sum  mcestus  est  facius  :  resque  omnes,  qua;  scripue 
sunt,  gestae  cffeciaique  suni.  Sed  admonuimus  ea, 
quae  sub  Deo  agebanlur,  praesentium  effectibus  con- 
sequenlium  formam  praetulisse  :  atque  iia  semper 
in  Scripiuris  coelestibus  sermonem  omnem  lempe- 
>ratum  fuisse,  ut  non  minus  his  qua^  gcrebantur, 
qnam  eorum  quse  gerenda  esseni  similiiudini  con« 
▼enirei.  Jiivenis  hic  itaque  formam  Judaici    populi 


restet  ( Ibid,^  20).  Sed,  ut  diximus,  neque  superiora 
llla  egerat  ad  quse  remittiiur,  et  in  ipsis  glorians  lain- 
quam  coiisummatos  hxc  loquitur.  Cui  Dominus 
respondet,  vendenda  omnia  bona  sua  esse,  ei  danda 
pauperibus  :  et  iunc  eum  fuiurum  esse  perfectum, 
habiturumque  thesaurum  in  coens(/6t(f.,  21  ).  Re- 
spondetur  huic  quidem  juveni,  pulcherrimo  illo  ac 
maxime  uiili  relinquendi  saeculi  praecepto,  quo  jac- 
lura  terrenae  subsianiiae  coelorum  opes  emendae  sunt : 
sed  in  eo  quod  bona  sua  vendere  et  dare  pauperibus 
jubeiur,  confidcniiam  legis  relinqucre  ndmonetur,  ei 
eam  felici  commercio  muiare  :  et  ut  memineril  um- 
bram  in  ea  veritatis  esse,  qux  deinceps  pauperi- 
bu^,  id  esi,  gentibus  sii  sub  ipsius  veritatis  corpore 


habet,  in  lege  insolentis,  ei  niliil  praeier  praecepla  B  dividenda  ;    haec  auiem   neminem  posse  eflicere » 
Moysi  spei  exspeciantis  a  Ghristo.  Gui  Dominus,  in      nisi  qui  sequi  coeperit  Ghrisium. 


responsione  ipsa,  severiiatem  judicii  ex  se  fulurl 
proiesiatus  est,  dicens  (  /6td.,  47  ) :  Quid  me  voca$ 
bonum  f  (V,  lib.  ix  de  Trtn.,  n.  16.  )  Is  enim,  cui 
necesse  sit  impla  et  iniqua  punire,  nomine  bonilatis 
abstinuit,  soli  hoc  nomen  Deo  patri  rcservans,  qui 
se,judicem  dando,  officio  severitaiis  exuerit:  non 
quod  bonus  et  ipse  non  esset,  sed  quod  congrua  in 
eum  severitale  judex  {a)  esset  usurus. 

5.  Judm  in  lege  gloriantei  lege  contfincuntur  nil 
recti  egi$$e.  —  Hunc  igiiur  ex  lege  insoleniem,  solli- 
ciium  de  salute  remitiit  ad  legem  :  ut  in  ea  ipsa,  in 
qua  gloriarelur,  inielligeret  nihil  se  cxinde  recti 
operis  fecisse.  Verbis  enim  l^is  ei  Domiiuis  respon- 


7.  Quid  sit  quod  adoie8cen$  a  juvenlule  legi  $e  $er* 
vi$u  te$teiur.  —  Sed  adolescens,  audiiis  his,  trisiis 
recessit  {Ibid,,  22)  :  muliam  enim  opulenlix  fidu- 
ciam  habebai  ex  lege.  Atque  in  eo  eiiam  iypica^ 
elficieniiae  ralio  servata  est,  ut  cum  adolesceniem 
hunc  esse  signiffcet,  ipse  superius  dixerit,  ab  omni 
se  juventule  sua  praeceptis  his  quae  habeniur  in  lege 
servivisse :  cum  adolescentia  {d)  inira  juveniutem 
slt,  et  posierior  aeiatis  gradus  non  possii  intra  prio- 
ris  (e)  ierminos  contineri.  Sed  hoc  ideo,  ui  a  juven- 
tute  {0  hoc  serviente,  longum  jam  in  opere  legis  po- 
puli  iempus  osienderet. 

8.  hraeli  $uperbo  difficili$  coeli  aditu$.  —  Dehinc 


dii.  Sed  adolescens,  lamquam  populus  insolens  ctC  DomiiiuscogniUadolesceniismoestitudine  respondiii 


glorians,  in  lege  coiifidit,  cui  tamen  obsecuius  ex 
nnllo  est.  Jussus  enim  fuerai  non  occidere  :  pro- 
pheias  interfecerai.  Non  mcechari :  hic  corruptelam 
lldei,  ei  legi  adulierium  intuleral,  et(6)  deos  alienos 
adoraveral.  Non  furari  :  hic  ante  quam  liberiatem 
credendi  in  fide  Ghrisius  redderet,  furlo  legis  prac- 
cepta  dissolvit.  Noit  falsum  iestem  fieri :  hic  Ghris- 
tum  negavit  ex  mortuis.  Patrem  ei  matrem  763 
jussus  est  honomre :  bic  ipse  se  a  Dei  pairis  aique 
ab  Ecclesiae  matris  familia  abdicavit.  Proximom 
lamquam  se  amare  prxceptus  esi :  bic  Ghrislum, 
qui  omnium  noslrum  corpus  assumpsit,  ei  uni- 
cuique  nostrom  assumpii  corporis  condiiione  fa- 
cius  est  proximus  (c),  usque  in  poenam  crucis  per- 


diflicile  diviiem  veniurum  in  regnum  coelorum 
( Ibid,,  23).  Divilem  se  igitur  Israel,  ui  diximus» 
legis  fiducia  gloriabatur.  Huic  difficilis  esi  adilus  in 
coelum,  veicres  opes  sub  Abraliae  nomine  inanis  pro- 
sapiae  ambiiione  retincnti. 

9.  Crimen  non  est  in  habendo,  $ed  in  habendi  modo. 
Opum  cura  periculo$a. — Quin  eiinm  adjecii,  camelum 
facillns  per  foramen  acus  posse  translre,  quam  coe- 
lorura  regnum  divitem  introire  {Ibid,^  24 ).  {g)  Ua- 
bere  criminis  non  est,  sed  modus  in  habendo  reti- 
neiidus  764  ^^^-  ^^^  quomodo  impertiendum  est, 
qiiomodo  communicnndum,  si  impertiendi  ei  com- 
municandi  maleria  non  relinquatur  ?  Ergo  nocenier 
magis  habere,  quam  illud  ipsum  habere  fit  crimen. 


secuius  est.  Ut  igitur  his  deposiiis,  ac  recisis  om-  D  Sed  periculosa  cura  esi,  velle  ditescere  :  et  grave 

nibus  viiiis  in  legem  reveriereiur,  est  jussus.  onus  innocentia  subit,  incremeniis  opum  occupata. 

6.  Ab  umkbra  legi$  ad  evangelicam  veritatem  mt-      Rem  enim  saeculi,  famulatus  Dei  non  sine  sx*cull 

grare  euadentur.  —  Sed  respondet,  haec  omnia  fe-     ipsius   viiiis    assequiiur.  Hinc  difficile  est  diviiem 


'   (a)  Editi  excepio  Par.  cum  aliquot  mss.  e$$et  fu^ 
turu$, 

{b)  Bad.  et  Er.  dii$  alieni$  adoraverat.  Tum  Lip- 
Sius  de  suo  posuii  adoteverat.  Supra  cap.  12,  n.  22, 
observaium  est  in  plerisque  mss.  haberi  adoratum 
po$tea  pecudibue  et  $axi$.  Ad  Hilarii  senleniiam  de 
forto  ei  adulterio  accedit  illud  Turibii  inter  epistolas 
Leonis  edit.  Quesnel,  p»g.  459  :  Neque  illa  $ota  $unt 
furta,  quas  atienorum  direptione  commiltuntur ;  vet  $ola 
adulteriOy  qum  violati$  maritalie  thori  affectibus  per- 
petramus :  sed  et  eubtraclis  qua:  vera  $unt,  furtum  ca^ 
hotica  fid^perver$i  dogmati$  facit  a$sertio;  et  adver' 


9U$  veritatem  Verbi  Dei,  matarum  doctrinarum  adul^ 
terio ;  zitanice  eetnina  jaciuntur. 

aln  mss.  fit  proonmtM. 
,  )  Editi,  infta  juventutem  :  refraganlibus  mss. 
Sed  ei  mox  actas  superior  inferiorem  intra,  non  infra 
seconiinere  dicitur. 

1e)  In  vulgaiis  prioree,  Goncinnius  in  mss.  priori$ 
eiicet  aeiaiis. 

(f)  Pronomen  /loc,  quo  adolescens  indicatur,  a  Lip« 
sio  expunctum  resiiiuimasauctorilaie  Bad.  Er.  et  mss. 
{g)  Post  verbum  habere^  excusl  adjiciunt  divitiae. 
reniteniibus  mss. 


«027  SAiNCtl  HlLilUl  fiPlSCOH  itU 

regnuiB  ccelorura  adire.  Aique  eiiam,  quia  uli  plures  A  poodil;  oionibiisqiie,  qui  uniTerta  reliquerini  proptor 


l)ls  quo:  liabeiil  recle  posseni,  ea  ia  sermoue  Oo- 
roiui  raiio  servata  est,  ui  non  absoLule  regnum  cob- 
lorum  Benio  introire  posscl;  sed  inlelligi  po^et 
ruiurorum  rariias  e^^  difficuluie*  Cl  hxc  quidem  ad 
simplicis  sensus  inie|ligeniiam  pertiueni  :  verum 
eodem  cursu  interioris  causx  ardo  reiiuendus  esl. 

10.  ,Cttr  Judaeu  difidiU  cali  aditu$.  —  Adolescens, 
ui  diximus,  iusolens,  ubi  jae(uram  legis  lacere  pr^ 
cipilur,  moesius  ei  irisiis  e&(.  Esi  auiem  Uuic  populo 
crux  ei  passio  scandalura ;  ei  idcirco  ipsi  nibil  salu- 
tis  ex  ea  esl.  Sed  gloriaiur  in  lege ,  ei  cob^redes 
gcnies  aspernaiur,  et  iransire  in  evangelicam  iibcr- 
taiem  recusai ;  aique  ideo  difiicile  regnum  oslorum 
iutroibii.  Pauci  enim  eorura,  et  juxta  muliiiudinem 


nomen  ejus,  frtictum  centupU  prsmii  rcaervatuio  : 
multos  autem  ex  novissimis  primosy  et  ex  primis  Cu- 
turos  novissimos. 

%*  SpiriiaHur  inteUi^  dibei.  —  Hulia  sunt,  qu« 
non  sitmnt  mos  simplici  intellectu  dicta  evaogelica 
suscipere.  luterposiiis  enim  ponuuliis  rebiis,  qwe  ex 
uatura  bumani  sensus  sibi  conlrari;e  sum,  ratiooem 
qu;erere  coelestis  inielligentiae  admonemur.  (c)  Apo- 
stoii  dicunt»  et  sequi  se  Cbristum,  et  se  omiua  reli- 
quisse :  quoraodo  igitur  fiunt  irUtes ,  et  quomodo 
metuunt,  dicenies  salvura  esse  nemiuem  posse?  lum- 
que  et  ab  aliis  fi^i  poterat,  si  quid  fedsseni  ipsi. 
Deiode  cum  fecissenl  ipsi ;  quare  meius  vei  uude  sus- 
ceptus  est?  Additur  etiam  in  respousiona  Domiui, 


geuiium  admodum  rari  erant  crediiuri :  ut  (wm.  et)  9  )i«c  apud  bomines  impossibiiia  »    pofisibilia  afiui| 


dinicile  prxduraiam  in  lege  voluntaiemy  ad  prxdica- 
tioncm  evangelicae  bumiliiatis  infleciereni. 

II.  Pmiiu  e$t  gentibm,  Catneli  natura,  —  Sedfa* 
cilius  cameius  per  foraraen  acus  transibii.  Non  con^ 
venii  caraeio  cum  acus  foramine  :  neque  in  angusiiis 
cavernx  exiguissimse,  recipi  poierit  beilme  iMgeutis  ^ 
iurormiias«  Sed  in  primordio  libri  (ciip.  2,  n,  2),  sub 
vesiiiu  Joliannis»  in  camelo  genies  siguificari  admo^ 
nuimus.  Pecuseuim  boc  (a)  verbis-obedit,  meiu  con- 
tiiieiur^  jejunii  paiiens  est»  et  oneri  suo  quadam  dis- 
ciplinae  ratione  succumbii :  cujus  exempio»  geniium 
ipimauitas  ad  obedieniiam  prjocepiorum  codiesiium 
emollitur.  Hsc  igitur  angusiissimum  iier  regni  cceles- 
iis  introeunt  :  acus  sciMcet,  quae  esi  verbi  (b)  novi 


Peum.  Numquid  apud  bomines  imposai|>iiia  •rauif 
qu(B  et  Aposioli  fecisse  se  gloriantur»  et  feeista  eos 
Dominus  agnoscit ;  et  deineeps  plures  usque  aA  mar- 
tyrii  beaiiiudine^  esseni  om^^  relicMint  Aui  auiii^ 
quidesi  Deo,  quo  egere  possit;  reiic&ttaiqae  sit  aii- 
quid,  quod  (d)  jaciura  rerum  quas  babeai  sii  sequen- 
dum,  ut  soli  ipsi  boc  facere  possibiie  siit  Omnis 
itaque  bic  sermo  est  spiritalis. 

3.  Apostolis  sm  Lsge  saius  uuUa  t^iakumr.  — 
Aposioli  euUu  spiriialiter  audieoies ,  neminem  ex 
lege  posse  saivari»  ($)  cum  ipsi  ^m  tunc  ia  lnge 
essent;  uam  vebemens  eos  amor  isigia  fovorque  de- 
Mnuii :  bi  igitur.  uoadum  peoiiua  evaiigeliei  oiysierii 
Yeriute  comperia,  meiuunt  nemuiiam  salvum  esse 


praedicatio,  per  quam  corporum  vuioera  assuuntur,  G  posse  sine  lege  ;  quia  omnera  saiuiem  eliam  iuuc  io 


ei  dissuta  vesiium  reiexuntur,  et  morsipsa  compuiH 
gilur.  £rgo  higus  novx  prxdicaiiouis  boc  iter  est : 
in  quod  faciiius  infonniias  genlium  introibii,  quam 
opuleuiia  diviiis,  id  est,  glorianiis  in  iege. 

765  CAPUT  IX. 

De  spe  apostolorum ,  de  novissimis  primis  elficiendi^, 
Ubi  conducunlur  operarii  ad  vineam,  De  fUiisjtebe' 
dwi,  de  primo  accubitu^  de  duobus  ccecis  secus  viam 
sedentibus. 

1.  Summa  sam  tcxtu$.  —  Auditis  ila^ue  isiis, 
discipuli  admiraniur  ei  metuuat,  diceutes  neminem 
posse  salvari  ( e.  25-30  ).  Dominus  respondit»  boc 
impoissibile  esse  apud  bomines,  possibile  apud  Deum. 


(ege  coosiiiuani.  Sed  Dominus  brevi  abioluiaque  ra- 
iione,  eorumdem  et  ignoraaiiam  ei  meium  solvit, 
dicens,  Uoc  ^uidem  impasiibUe  est  apud  komma  jm' 
Mibile  aulem  upud  Oeum.  Quid  enim  ^udseo  tam  siae 
effeetu  videtur,  (f)  ut  ab  bomine  aiagis  90B  salaiem 
exspecianti  ei  ex  lege,  quam  ui  m  cmcia  scandado 
legislaiio,  et  iesiamenium»  ei  adoptio,  ei  basrediias 
negligatur  (g)1  Quid  aHiem  Dei  virtuii  lam  possibile 
esi ,  quam  ui  per  fidem  s^Ivet,  ui  per  aquam  ra- 
generet,  ut  per  crucem  vincat ,  ui  per  EvangeHa 
adoptei,  ui  per  resurreciionem  ex  worid  vivi- 
ficetl 

A.  Hegmmeitiaquid.  Ceatesimui  fruck^s.  ^  Qaibai 
audiiis  apostoii  eiio  oreduat,  soseque  oiiMiia  reliqaiise 


Rursum  illi  diciis  Domini  ba:c  reddunt :  reliquisse  0  profiientur.  Sed  baae  eonan  ebediealiam  clia  Da- 
se  omuia,  et  cum  ipso  esse.  Quibus  Dominus»  cum  minns  muneraiar,  omnem  dirfieuHatem  auperions 
sederit  in  majestatis  su«  sede,  sessuros  super  sedes  quxaiiaais  absolvens»  cum  dicii :  fo$  fm  «eout  astis 
dtiodecim ,  ae  toiideija  iribus  Israol  judicaiuros  spo*      me  (h)  iu  regenmiH^SM  Judieabitis   daadirip  trikus 


(a)  Bad.  ei  Er.  mberibus  QbedU. 

(b)  Yaiicanus  codex  apud  Ldiiaium,  ummpriiedMt' 
Ifo,  eodem  sensu. 


(c)  lu  mss.  bic  domiasal  ineboaiur  capul  t(k 
id)  Par.  cum  ms.  Cariiul.  qued  ei  jactwra. 

(e)  Lfctionarium  nis.  G<Tman.  cum  ettam  ip$i  non 
iHtellexissent  :  nam  vehemens.  Aposioli  dieuaiur  in 
lege  :ilt'eclu  versaii. 

(f)  In  vulgaiis,  quam  ut  ab  homine  magie  salutem 
expetat,  guam  ex  lege  ;  ieclio  verbis  evaiigelicis  noii 
s*uis  respondens.  la  naanuUis  mss*  at  ttk  U9m$ii4  ma- 
yis  salutem  exspectat  quam  ex  lege.  Noa  diiplicai  iaod 


in  aliis  quiaque,  «I  komm  m&gis  $uhum  eacapacUmii 
ex  lege ;  sicque  secundis  curis  repositom  est  ui  aii. 
Turott.  qui  a  prima  maau  pr»fert,  m  afc  hamme^  etc., 
#<  ex  tege :  qu;e  leciio  iaiegrior  \b»a  esi.  lMd»ai 
quippe  nihil  praeter  Moyseii  ejusque  legeai  audire 
Toleiis,  et  ab  bouiiM  saluiew  e^spectai  ei  ex  iefe. 

(g)  Verbttui  ««^itirqlMr  omili4  priaM  ediiio  Pir. 
Hoc  sibi  f  uli,  luda!0  MulVuui  vidcri,  ui  Cfucia  scM' 
dalum  pr^feraiar  religi^  patram ,  qnorufla  i 
Oum  Apoitaium  ftmu«ix«  4»  eai  i«iislalii»,  1 
lum,  eic. 

(li)  \mi  m  re^euefotimi  ia  pf ia»  y^^  vm 


iOiO  COMMEMAHiUS  IN  IIAT  J  lli£UM.  CAP.  XX. 

Jsrael.  Secuii  in  regenmlione  su>U,  in  iavaero  bap-  A  niniur  egressut.  In  (e) 

lismi,  in  fiUei  saiicliOcatione,  in  adopiione  iiicredita- 

lis,  iii  resurrectione  ex  mortuis.  Haac  enim  iila  rege<- 

neraiioest)  quam  aposloli.  sunt  secuti,  quam  lei  in- 

dulgcre  iion  potuii,  qu»  eos  guper  duodecim  thronos 

iii  judicundis  duodecim  tribubiis  Israel,  iii  duodecim 

pairiarcbarum  gloria  copulavit.  Caeierls  quoque  coii- 

tempiu  sxculi  se  sequentibus,  ceiitesimi  fructus  co- 

piam  pollicetur.  Htc  ceiitesimus  fructus  e!>t,  qiii  iu 

<^ntesima  ove  cuiu  ccelesti  iaetitia  expietur.  Hic  cen- 

tesimiis  fnictus  est,  quein  perfeciae  lerr»  uberias 

consequiiur.  Qui  Ecciesi;»  bonor  jaiu  in  Sar;e  (V.  cap. 

18,  n.  6)  cogiiomenio  e&t  desiinatus,  ei  jactura  legis 

ac  fidc  evangelica  prumerendus  esi  :  alque  ita  («ii- 

baud.  pdlliceiiir  )  ex  novissimis  priraos  efficiendos, 

quia  novissimi  efficianiur  ei  priinis. 

5.  Puter  {amilias.  Vinea,  Denariu$.  Forum.  — Si- 
mle  e$t  re§num  cmlorum  houiiai  patri  familia$,  qid  exi" 
vit  primo  mane  conducere  operarios,  el  reliqua.  {Malth, 
XI,  1.)  Comparaiio  omuis  per  se  absoluta  est :  sed 
personis  distiugueuda,  el  discernenda  temporibus  est. 
Patrenifamiiias  hunc ,  Dominum  iiosirum  Jesum 
Chrisium  existimari  necesse  est :  qui  lolius  buiuani 
gcneris  curam  babcns,  omni  tempore  universos  ad 
cuUuram  iegis  vocaverit.  Viueam  vero,  legis  ipaius 
opus  et  obedientiam;  deiiarium  auiem,  obedieuike 
ipsius  prxmium  significari  iuteliigimus.  Ct  de  dcna- 
riojam  superius  (a)  tractavimus.  De  viuea  vero, 
opporiunius  in  consequentibus  rationem  afferemus. 
Foruin  auiem  pro  saeculo  accipi  res  ipsa  admoncl, 


1050 

undecima  autem  hora,  cor- 
porei  adventus  Domini  lempus  oslendit;  nnm  ex 
onini  fluiiiero,  qui  spatio  est  praeseiitis  sxcull  con- 
stilutus,  iu  eam  ralionem  oorivenit  ortus  ejus  ex  Ma- 
ria,  in  quain  uiidjciiiix  borx  tempus  ex  die  est.  Di- 
visione  eiiim  per  quingenienum  numerum  facia,  in 
omni  sex  millium  annorum  summa,  tempus  corporei 
orlus  ejus  (d)  undecimo  divisioiiis  totius  calculo  sup- 
putalur. 

7.  Judtti  §eHtibu$  invident  gratiam,  —  Et  quidem 
diversus  ad  undecimaa  horae  operarion  sermo  e^t. 
Primis  enim,Ked  eicxleris  dioiuin  est :  Itead  vineam 
{Jbid.,  4) :  merees  Camen  deiiarii  cum  primo  con- 
atitiiia  est ;  nam  coftei  is ,  just:c  soluiionis  promissa 
spes  esl,  novis&imis  vcro  diciliir  :  Quid  hie  $tati$ 
P  (ibid,,  6)?  quia  qiiamvis  ad  Israel  lata  lex  fuerat,  to- 
iunias  tamen  geniium  non  excludebaiur  a  lege.  Qui 
responderunt :  Nemono$  eonduxit  (v.  7).  Debilum 
namque  Arat  per  orbem  terrarum  Evangelium  pr«- 
dicari,  elgentes  fidei  justifioati(me  salvari.  Hi  igiiur 
miliuniurad  vineain.  Et  eum  sero  esse  coepisset,  do* 
9Uin  eonsiitutae  in  totius  diei  labore  mercedis,  primi 
operarii  (e)  horai  ve^iperis  consequuntur  (v.  8). 
Mercee  quidem  ex  dono  iiulla  est,  quia  debetur  ex 
opere ;  sed  gratuitam  graiiam  Dens  omnibiis  (/)  ex 
Adei  jusiirieatione  donavit  i  terum  seeundum  inso- 
Hmiiam  popiili  jam  sub  Moyse  contumacis,  hinc  mur- 
mttr  operantium  esi,  hinc  gratuiti»  mercedis  invidia 
eel,  quod  sine  longi  iaboris  difficultate,  ec  sub  aestus 
nomine  ttm  longo  iu  eos  diabolici  insiiActus  ealore 


Oiquabiliier  lurbis  bomiuuin,  calumiiiaruiu,  iujurii-  (^  nagraote,  idem  praemium  redhiljeatur  operantibus. 


rumque  conienlionibus ,  et  diversorum  ncgotiorum 
difficuliatibus  setnper  tuinultuosum. 

6.  Quinque  le$tmnenta.  Quando  Chri$tu$  m  carne 
natusut,  -^  1n  prima  igiiur  bora,  teiupus  cousiiiutj 
lesuiiienti  ad  Noe  ex  niatuiiui  significatiotte  797 
nosceiidttm  esl,  tertia  aulem  bora  ad  Abraham,  sesta 
ad  Moysen,  nona  ad  Davld  et  propheias.  Totidem 
enum  testameAta  humano  generi  c^wstituia  per  stii- 
gttlos  reperiunlttr,  (^)  «[uolidem  ad  forum  enmne- 

subseqoeiui  verbo  judicabiti$  male  eonneeli ,  liquel 
ex  sulijectts. 

(a)  1  uu  eap.  il,  n.  12,  ubi  Hilarius  defiariom 
dis(*rte  exponit  Evaugelium,  inhius  clare  autem  evan- 
gelica!  speiglorlain.  Ai  iii  psal.cxxix,  n.  4l,den:<rium 
hujus  parabohe  haud  obscure  vocat  evangeiica  mer- 
cedi$  $pem. 


(b)  EUi:i,  ifuht  eju$dem :  refragantibus  mss. 

(c)  Bad.f  Jltr.  et  Lips.  cuin  oinnibiis  mss.  In  duo- 
dedma  :  rurttiimittte  inferius ,  in  quam  dHodecimas 
harw :  et  pttst  paiica,  ad  duadecim€B  hora  aperar%9$  : 
^ux*  lectiones  his  locis  an  atiqua  •uctoritote  apiid 
J^ar.  muial»  siiii,  valde  ambigimus.  Haec  tamen  mu- 
tatio  coiifirmafi  p<itest  ex  tract.  psal  cxxix ,  obi  ad 
eaiudem  piirabel*m  respicitur,  el  iii  uuo  numero  it, 
quiiiquies  inenoratur  hora  tindfctma,  Rumquam  duo- 
decima. 

(d)  In  lioe  ttno  looo  editi  cum  seriptis  censentien- 
tes  exliit)ent  «ndmmo,  uon  duadecime.  Quod  eoollr- 
naie  licet  bis  HieroBymi  in  M»ch»ae  cap.  nr,  ver bis  : 
in  con$ummatione  eteculorum  Saivator  noeter  apparmt: 
et  in  undecima  hora  ad  conducendo$  opermnoe  uemt ;  el, 
completa  iUiui  pauione  Johanne$  dicit^  Filii  novi$$ima 
hora  e$t.  iVani  $i  in  $ex  mimbu$  anni$  quingenti 


Sed  ideo  quod  apud  homines  impossibile  esi,  possi- 
bile  esi  apud  Deum  :  ut  mercedem  legis  opiime  et 
Inculpabillier  custoditae,  (g)  donum  gratis  per  fidem 
eredentibus  primis  ex  noviesimis  largiatur. 

8.  Et  ad$eenden8  Je$u$  Jero$olymam  a$$ump$it  duo^ 
decim  di$ciputo$,  et  ait  iUi$  (h)  :  Ecce  auendimu$  Je^ 
vo$olymam ,  ei  reliqua  {Ibid.,  17  et  i%).  iam  sine 
scandalo  audituris  apoeloiis  sacramentum  crucis  Do- 
minus  exponit  (denique  nuila  hunc  sermonem  mees- 

anni  pef  horoe  diei  nnguUu  dividantur  ;  novi$$ima 
hora  comequenter  e$t  tempu»  fidei  genlium.  Ex  qui- 
hiis  conlicitur,  Chiisti  oriuin  eirca  aRuum  muiidi 
5500.  Cooiigisse.  Sed  jam  monuimus,  non  ad  lii- 
teram  exigeiidum,  qiiod  de  mundi  liuius  spaiio,  el 
perinde  quod  de  aoiiis  orliis  Christi  hic  ^cribilur. 
D  Quia  porro  Hilarius  Scripiuram  spfriulihus  scusilNis 
fetnn  eredebat,  noa  in  eo  utto  hioret,  sed  iu  ps;il. 
cxxix,  n,  II ,  uiidecim»  borSB  oiMrartos  inleUigit 
eos^  ((ui  itt  exlrema  seaectute  saluiem  suara  optrari 
incipiuiit. 

(e)  lu  vulgatig,  hora.  Reciius  in  mes.  horm :  qnod 
toium  iu  mtelligeudum,  ut  operttrii  borsr  iiiidecime 
mercedem  iis,  qui  lol^  diem  iahorasaeiit«  ooadicum 
primi  coosequaotur. 

(f)  Mss.  Men.,  Cofh.,  yatlc,  Carn.,  fidei  ftt«fi> 
cationem. 

(g)  In  iisdero  mss.  dono  gratics :  noo  male,  si  ver- 
htiin  largiatur  ad  Deuro  reiuleris.  Hinu&  beue  apud 
Par.  ex  ms.  nuiic  Colbw  subjiciuir  primiit  eH  nme- 


(h)  3ex  mst. 
consentlente. 


bie  a^Hciufil  eecfei» ,  aaero  lexui 


1051  .  SANCTI  HILARII  EPISGOPI  1032 

tilia  consequilur) :  confirinaiis  scilicel  superiore  ser-  A     l^*  Q"^^  desUnaH$intf  ut  Chritto  in  regno  assidant. 


mone,  per  fidem  crucis  novissimos  primos  fiiluros; 
diviiibus  autem ,  id  7G8  ^^^*  conGdentibus  (a)  legis 
in  eamdem  crucem  scandalizanlibus ,  invium  iler  re- 
gni  coelorum  fulurum. 

9.  Zebedcei  filioTum  mater,  tex ;  filii  ejus,  Judmi  cre' 
dente$, —  Tunc  acce$$it  ad  eummater  filiorum  Zebedm 
cum  filii$$ui$,  el  reliqua  {Ibid,  20).  Non  sinenliquo 
roomento  rcrum  ila  effectum  fuisse  exisiimandum 
es( ,  ut  mater  filiorum  Zebedxi  Dominum  depreca- 
retur.  Numquid  ei  filiis  pelendiramiliaritas  nonerait 
Sed  erat  gcsiorum  effeciibus  prophelandum.  Apo- 
stoli  quidem  jam  ex  lege  crediderant ,  quae  eos  in  fi- 
dem  evangelicam  nutriveral.  Itaque  in  maire  filio- 
rum  Zebedxi  lex  intelligitur  qu;e  coufidentia  privi- 


£i  quidem ,  quantum  arbitramur,  ita  honor  iste  aliis 
estreservatus,  quodtamen  nec  apostoli  ab  eo  erunl 
alieni :  (c)  qui  in  duodecim  palriarcharum  sede  con- 
&idenles  ,  Israelem  judicabunt.  Et  quantum  sentire 
ex  ipsis  Evangeliis  licel ,  in  regno  coDiorum  Moyses 
et  Elias  assidcbunt.  Nam  cum  spopondisset  Dominus, 
visuros  quosdam  de  apostolis,  antequam  mortem 
gustarent,  filium  liominis  venicntem  in  regno  suo; 
assumptis  Peiro  et  Jacobo  et  Johanne,  apparuit769 
cum  glorise  suae  liabitu ,  Moyse  et  Elia  in  moute 
comitantibus  (HaH/t.  xvi,28).  £t  hos  quidemeos- 
dem  propheias  duos  prsevenientes  adventum  ejus 
esse  inleliigimus,  quos  Apocalypsis  Johannis  (xi,  7) 
ab  antichristo  perimendos  esse  dicit  :  licet  varis 


legii  sui  pro  credeniibus  ex  se  populis  deprecatur.  B  vel  de  Enoch ,  vei  de  ^Jeremia,  piurimorum  exsti- 


Quae  quia  superius  audieral  primos  novissimos»  et 
novissimos  primos  futuros  ;  dererri  fiiiis  suis  orat, 
ut  in  Domini  regno  unus  ad  dexteram  ejus  sedeat « 
alius  ad  sinistram  (Ibid.^  21).  Cui  Dominus  respon- 
dil,nescire  eamquidoret  (i6t(<.,  22).  Nibil  quidem 
de  gloria  apostolorum  amhigebaiur,  ct  judicaturos 
eos  sermo  superior  exposuit.  Denique  in  medio  ser- 
mone  an  calicern  suum  possent  bibere  interrogat. 
Non  utique  de  communis  poculi  genere  loquebatur; 
neque  enim  labor  est  bibere  de  calice  :  sed  iile  de 
calice  sacranienti  passionis  interrogat.  At  illi,  qui 
jam  mariyrii  libertatem  constantiamque  retinebant , 
bibiiuros  se  poiliceniur.  Dominus  collaudans  eorum 
fidem  ait,  martyrio  quidem  eos  secum  compali  pos- 


terint  opiniones ,  ^uod  alierum  eorum  sicul  Eliam 
mori  oporteat.  Sed  non  possumus  veritatis  fidem , 
quam  Dominus  tribus  superioribus  lestibus  revelavit, 
sensus  nostri  opinione  corrumpere  :  neque  alios 
venturos  exisiimarc,  quam  qui  ad  sponsionem  fidei 
venisse  conspecti  sunt.  El  quamquam  uitra  evange- 
iicam  veritatem  non  necesse  sit  opinari  :  lamen  si 
quis  condilionem  et  moriis  (d)  et  sepulturae  et  sepui- 
cri  Moysi  diligenter  adverterit ,  et  secretarum  Scrip- 
turarum ,  secundum  Apostoli  auctoritatem ,  cogni* 
tionem  adeptus  sit ;  intelliget  omnia  ita  esse  tracta- 
ta  ,  ut  Moyses  poluerit  jam  videri.  Et  baec  quidcm 
insiruendi  causa  sint  dicta. 
11.  Vocatione$  duce  ex  Judan$ ;  hi$  apo$toU  optaa 


se ;  sed  (b)  laevae  ejus  ac  dexterse  assidere ,  aliis  a  q  gloria  $ua:  con$ortium,  r-  Caeterum  ut  ratio  spiritalis 


Deo  palre  fuisse  dispositum  (Ibid,^  23). 

(a)  Sola  edltio  Par.  tegi,  Aliquot  mss.  m  tege, 
Tum  Colb.  et  Carn.  esse  $candalizaniibu$.  Ex  e$$e 
quis  conficiendum  pularet  $e$e  ,  nisi  verbum  ^canda- 
tizant\bu$ ,  et  si  aciive  sonans ,  passive  tamen  ab  Hi- 
lario  intellectum  constaret  vel  ex  hoc  capitis  30 , 
n.  3  :  Petru$  pro  fidei  $uw  calore  re$pondit ,  cwteri$ 
ticet  $candalizantibu$ ,  numquam  $e  $candalizaturum, 
Solemnis  auiem  ei  est  idem  bujus  verbi  usus. 

(b)  Par.  cum  tribus  mss.,  ut  lcevx  eju$  ae  dexteree 
a$$iderent, 

(c)  In  mss.  Rom.,  Colb.  et  Car.  quin  duodecim  :  ac 
demde  con$ident  et ,  pro  con$idente$. 

(d)  Vocabulum  sepullurm  bic  adjecimus  auctorilate 
quatuor  mss.  Dubitant  nonnulli  propter  hunc  locum 
an  llilarius  Moysen  vere  mortuum  crediderit.  Indu- 


inteliigentiae  plena  esset ,  pro  duobus  Uominum  nu- 

omnibus  sanctis  soli  Moyses  et  Eiias  cuni  Cbristo 
transfigurato  adsiiterunt,  respondet  prirao  hoc  ita 
factum  ut  doceret  Christus  legis,  cujus  Moyses  erat 
iaior,  nec  noii  prophetarum  ,  quorum  typum  gerebat 
Elias,  testimoniis  Israelem  esse  judicandum.  Tum 
alieram  facli  ejusdem  rationem  reddit,  nimirum  ut  et 
humanis  corporibu$  decreta  e$$e  re$unrectionis  gloria 
doceretur^  cumquando  Moy$e$  eon$picabiti$  ad$titi$$et 
Quid,quiEso,  Moyses  conspectus ad  resurreciionis 
veritatem  demonstrandam  prodest,  nisi  mors  ipsius 
tamquaifi  res  nota  et  coniperta  ponatur  ?  cur  in  bac 
allera  ratione  solum  Hilarius  Moysen ,  non  Eliam 
memorat,  cum  utroque  pariter  quaestionem  insiiiuis- 
set ,  nisi  quia  hunc  translaium ,  illnm  autem  vcre 
morluum  credcret  ?  Neque  vero  hic  iliius  aut  moriem 
aut  sepulturam  negat ,  sed  nmti$  et  $eputturoe  condi- 


bilanler  Scultelus  inter  illius  n^vos  ponil  :  Moy$en      ^,.^„^  singulariconsideralione  dignamobservat :  ea 
mortuum  negat  contra  tpn$$ma  ScrtptunB  verba.  Le-  ^  nm.if.in  <S.rini..rJciraMoi«  n.^^cfnnc  nrmnamrp  viv 


gislaioris  ejusdem  mortem  disertiotibus  verbis  ne- 
ffasse  videtur  Ambrosius,  lib.  i  de  Cain  et  Abel,  c. 
2,  n  .  S.  ubi  ait :  Non  tegimu$  de  eo,  $icut  de  c<steri$ 
quia  deficien$  mortuu$  e$t ,  $ed ,  per  verbum  Dei  mor- 
tuu$  e$t,,.,  Vnde  et  addidit  Scriptura,  qtaa  nemo  $cit 
iepulturam  eju$  u$que  in  hodiemum  diem,  ut  tran^latio" 
nem  ma^ti,  quam  interitum  eju$  intetliga$...,  Mortuu$ 
igitur  e$t  per  verbum  Dei ,  ut  aii  Scriptura ,  non  $ecun- 
dum  verbum,,,.  Qui$  enim  in  terreni$  reliquia$ eju$  po* 
tuit  deprehendere ,  quem  $ecum  es$e  Dei  filiu$  in  Evan- 
gelio  demon$travit  ?  Ubi  in  novissima  Ambrosii  editio- 
ne  animadversum  est,  illum  Phiionis  sententiam  ex- 
primere  voluisse  ,  quem  de  Moysi  morie  sensu  spi- 
ritalidisseruisseconstat,  de|liilerali  minus  sollicitum. 
Longe  facilius  a  praedicta  opinione  pur^atur  Uilarius 
cx  diciis  capiiis  17,  n.  2,  ubi  cum  quaesisset ,  cur  ex 


queitain  Scripluristractaia,  quasi  nos  prxparare  vo- 
luissent ,  ul  eum  jam  videri  potuisse  crederemus.  Ex 
eo  autem  quod  Moysen  unum  opinatur  ex  duobus 
testibusesse,  quos  Johannes  ab  antichristo  peri- 
mendos  dicit ;  non  sequiiur  illum  Moysi  mortem  ne- 
|[asse ,  sed  tanium  eam  illi  resurreciionem  nondum 
indullam,  quae  morli  amplius  obnoxia  non  esset. 
Quod  etiam  de  Jeremia  senserint  necesse  est ,  qui  il- 
lum  ex  illis  teslibus  alierum  esse  volunt.  Nemo  euim 
est,  qui  de  illius  morte  umquam  dubitavit. 
Denique  his  verbis  ,  ttcet  varice  vel  de  Enoch  tel 
de  Jeremia  plurimorum  ex$titeritit  opituone$^  quod 
atterum  eorum  $icut  Eliam  tnori  oporteat ;  satis  inUicat 
se  solos  Enoch  et  Eliam  a  nobis  sine  morle  transla- 
tos  existimasse. 


i035  •     COMMENTARIUS  IN  MATTH/EUM.  CAP.  XXI.  1051 

ter  oravit.  Duae  enim  sunl  vocaiiones  ex  Israel :  una  A  vlam  (f)  adsidcnt :  populi  videlicet  genlium  duo  ex 

Chani  et  Japbet  procreaii  egressus  et  iier  ejus  ob- 


discipulorum  Joannis ,  (a)  aliera  per  apdsiulos  pha- 
risxorum.  Namque  post  passionem  Joannis  superios 
legimus  discipulos  ejus  ad  Dominum  transisse.  Ideo 
igitur  pro  duobits  oratur,  quia  Evangelio  Chrisii  hae 
vocationes  geminx  crediderunt.  Post  hxc  igilur  de« 
cem  discipuli  contrisiati  sunt  de  fratribus  duobus  : 
verum  ipsorum  duorum  discipulorum  nulla  moesiitia 
est.  Hoc  ralio  non  paiitur,  ut  alterius  (b)  coniumelia 
alius  fiat  moestiis.  Certe  eiiam  pro  sc  decem  moesti 
esse  potuissenl;  sub  duorum  enim  nominibus  nega- 
tum  hoc  omnibus  videlialur ;  sed  typicus  ordo  serva- 
tus  est.  Apostoli  de  se  cerii  erant :  ideo  solum  moes- 
ti  sunt  de  duobus,  quia  etiam  his  duabus  vocationibus, 
qux  ex  lege  sunt,  consortium  gloriic  hujusopta- 


servant,  sibique  caecis  visum  reddi  deprecantur. 
Denique  eos  turba  objurgat  cur  clament,  et  utsileant 
increpat  :  non  quod  silentinm  causa  honoris  exige- 
rent ,  sed  acerbe  a  caecis  audiunt  quod  negabant , 
Dominum  esse  David  filium.  liluminatisenim  caeco- 
rum  mentibiis  Deus  in  homine  prxdicabatur ,  ut  vc- 
nim  esset  quod  a  Domino  dictum  cst  :  Jn  judicio 
mundi  hujus  veni ,  ut  qui  vident  non  videant ,  cmci  ve- 
ro  respicianl  {Joan.  ix,  39).  At  illi  magii  clamant :  et 
demorante  legis  populo ,  vehemeniiorem  fidei  suas 
protestanlur  calorem.  Sed  Dominus  miserclur,  et 
quid  Yolunt  requirit.  Illi  vero  aperiri  oculos  suos 
precantur.  Quibus  misertus  oculos  contigit ,  et  vi- 


bant.  Ita  enim  rationein  et  fuluri  ci  praeseniis  sermo  b  sum  cognoscendi  Deireddidit  {Matth.  xx,  ZA).  Aique 
moderatur,  ut  non  de  se  neque  deccm ,  770  neque 
duo  soUicili  scribcrentur,  ct  in  decem  soUiciludine  de 
duobus,prxsentisnegolii  efficientix  obtemperaretur. 
12.  Ad  gloriam  humiUtate  pervenitur. — Yolens  igilur 
Dominus  proprielatcm  nobis  istius  praefigurationis 
ostendere,  atque  (c)  hanc  praesumptionem  eos,  qui 
erant  ex  lege  venturi ,  de  prxrogativa  israelitici  no- 
minis  velle  praesumere ;  docet  principatum  ab  his 
Don  modo  gentium  capessendum ,  sed  ministros  et 
servientes,  et  non  quibos  minislratnm  sit,  ad  glo- 
riam  honoris  maximi  advocandos  (Ibid.  25) :  exem- 
plo  scilicel  patriarcharum  et  prophetarum  qui  ser- 
vierjnt ,  exemplo  eliam  apostolorom  qui  ministra- 
verint ,  exemplo  etiam  Domini  qni  animam   suam 


ultypns  crediturarum  gentium  expleretur,  coelestis 
gratiae  cognitione  percepta  ,  qui  caeci  fuerant ,  viden- 
tes  Dominum  suum  sunt  secnti. 

771  CAPUT  XXl. 

De  oiina  et  puUo  ejus  ,  de  ejectis  a  templo  nummu' 
lariis ,  de  ficu  maledicta ,  de  duobui  filiii  ad  vineam 
missti,  de  publicanii  et  merelricibui, 

1.  Superiori  cap.  duce  vocationei  ex  Jirael,  nunc 
totidem  ex  gentibui  praiignaniur.  —  Tunc  Jeiue  miiit 
duoi  ex  diicipulii  tuii  dicem  :  Jte  in  castellum  quod 
contra voiest^ etc.  (Matth»  xxi,  1  et  2).  Duodiscipuliad 
vicum  mittuntur,  ut  asinam  ligatam  cum  pullo  ejus 
absolvant,  atque  ad  eum  perducant :  etsiquis  inier- 


pro  redemptione  nostrae  salotis  impenderit.  Ad  glo-  Q  roget  cur  ita  fiat ,  respondeant  Domino  necessarios  , 


riam  autem  humilitaiis  istins,  coenae  eos  (d)  et  con- 
vivii  modo  instruit  (Luc.  xiv ,  8) :  monens  in  locis 
eminentioribos  accubari  non  oportere ,  ne  forte  eo 
adveniente  qui  clarior  est ,  per  dominum  coenas  oc- 
cupato  loco  (e)  cum  decenti  contumelia  admonitus 
decedat.  Porro  autem  si  in  humilibus  accubuerit ; 
advenientibushumilioribus,  ad  gloriam  loci  celsio- 
ris  accedet.  Atque  ita  non  prxsumere  aliquid  hono- 
ris  decet ,  sed  humilitatis  operibus  promereri. 

15.  CcBci  duOf  gentei  ex  Cham  et  Japhet.  Deum  pras^ 
dicant  Chriitum.  —  Et  egredientibus  iUii  ab  Jericho  , 
secuta  eit  eum  turba  muUa  :  et  ecce  duo  casci  iedentei 
superviam  audierunt  quod  J esus  tramil^  etc.  (  Matth. 
XX  ,  50).  Superius  perfiguram  duorom  filiorum  Ze- 


ac  statim  (g)  remittendos.  Post  superiorem  sermo- 
nem ,  quo  in  duobus  filiis  Zebedaei  duplicem  ex  Is- 
rael  vocationem  significatam  meminimus,  compc- 
tenter  nunc  duo  discipuli  ad  solvendam  asinam  et 
pullum  destinautur  :  quia  duplex  erat  ex  gentibus 
plebis  vocatio  consecutura.  Erant  enim  atque  sunt 
Samaritae,  profecii  quondam  per  secessionem  exle* 
ge ,  et  sub  quadam  observantiae  suae  consueludine 
servientes  :  erant  etiam  gentes  indomitae  et  feroces. 
Igitur  duo  mittuntur,  ut  solvant  ligatos-  et  obstrictos 
et  erroris  atque  ignorantiae  vinculis  praepeditos  :  et 
mittuntur  extra  Jerusalem  ;  extra  eam  enim  hae  du» 
vocationes  habebantur.  Caeterum  mater  filiorum  Ze- 
bedsei  intra  Jemsalem  Dominum  oravit  :   duabus 


bedaei,  dc  Israeliiicopopulo  tractatum  est,qui  ex  d  enim  vocaiionibus  Israel.vel  per  apostolos  vel  pcr 
semine  Sem  erat  ortus.  Competenter  igilur  caeci  duo      Joannem  ex  lege    salvatur.   Yerum  (h)  aeque  per 

nomine  duarum    vocationum  gentis  suae  perpes^ 
sunt.  i 

(c)  Hic  supplendnm ,  volem  oitendere.  Mox,  non 
modo  gentium ,  id  est ,  non  more  geniium. 

(d)usid.^etcommunimodo;  Par.,  et  convicii  modo  : 
mendose.  Uaiic  autem  parabolam  ,  quam  apud  Lu- 
cam  dumtaxat  legere  esl,  hic  forte  Hilarius  in  suo 
exemplari  subnexam  habuerit. 

(e)  Apud  Par.  concedenti.  In^aliis  edil.  concedendi, 
In  sex  mss.  ccenandi.  Ex  caeteris  restituimus  cum  de- 
centi. 

(f)  Editi  ,  obiident :  renitentibus  mss. 
Ig)  Sic  mss.  hic  et  infra.  At  editi  inferius ,  endt" 

tendoi ,  quod  ctiam  hic  babci  Par. 
(h)  In  vulgaiis,a(/a»7tte.  Retinemus  cummss.  Rom., 

33 


(a)Iia  omnesmss.  Editi  vero,  aUera  apoitolorum 
et  pharisa^orum :  cui  lectioni  repugnat  quod  post  pau- 
C9i  s\ib}\ciiur,  ApostoU  de  se  cerli  erant;  ideo  solum 
moesti  iunt  de  duobui;  quia  etiamhis  duabui  vocatio^ 
nibui  quce  ex  lege  mnt ,  consortium  glorios  hujui  opta- 
bant;  necnon  hoc  cap.  21 ,  n.  i  :  Ihtabui  enimvoca- 
tionibus  Jsrael  vel  per  apostolos  vel  per  Joannem  ex 
tege  salvatur. 

(b)  Beccensis  codex ,  moBstitia  :  prave.  Non  enim 
hic,  quod  diligenter  advertCDdum,  mcestos  vult  Hi- 
larius  aposiolos,  quod  quaedam  privilegia  sibi  arro- 
gaverint  Zebeda:i  filii ,  sed  quod  postulata  noii  impc- 
traverint.  Moestos  dicit  ob  contumeliam ,  qua  duo 
ipsorum  fratres  aflecti  suiit  per  repulsam  :  neque  ob 
repulsam  quam  illi  in  sc  et  suo  nomine ,  sed  quam 

Patrol.  IX. 


PhiUppum  Samaria  credidit  {Aet. 


SA^iCTI  WUkm  EPISCOPi 


lO'',^ 


(rum  aulem  Cornelius  Clirislo  (amquain  primili» 
geit^mm  adducms  est  (Act.  x,  5).  Quod  auteiu  in» 
struuniur,  ut  quaerenii  respoudeaut  Dommo  aeccgsfri 
rio^  et  mqi^  repiitiendos ,  id  egt ,  eos  ipaoi  gonti  snift 
iprxdicatores  Rdel  eYangelicae  esse  leddendog.  Im^ 
pt^ta  igit^r  e3t  propbeUa  ^  quae  invecivm  asi^»  et  piii^ 
lo  noyo  Dominum  venturum  in  Jerusalem  nuntiakM^^ 
{Z(^ch.  IX,  9).  SeJ  gestojTum  effectilms  prophetatur^ 
Asina  lUjimquei^  qu;jede  vieo  soiyitur,  s^tque  exkibetuTt 
Saui^via  \i4elicet  alieno  et  p^regrioQi  obsess^  AomU 
naiM,  p^  apo&toius  soUitur,  et  DomiBQ  suo  reddi* 
^ur.  PulluQ)  verot  i^em  Dominu^^  adscendit,  iftoveW 
l^opi,  Ci>j^umacem ,  duFum  :  atque  kaM  omDHi  ge»* 
lilis  i^noraoti^  vitia  (a)  domiaantiir,  et  tol  «Jiuiift*. 
tififf^  fero^itates  (b)  vec4io  Deo  faet»  auiil. 

%.  yestimeiUa  Dcmiiw  a  paWiarcku  H  propheiii  qui 
ijfpttjFata,  ^ttt  ab  apQstoltM  exeiei^  qmd.  ^  OamA 
autein  lirec  species  ruiuri  ordiaem  tenet  :  M  pnrabo^ 
licis  signincationihus,  rerumque,  pKs^seniium  condi- 
lionibu<^ ,  futuris  forma  pr.Tmitthur.  (c)  Eril  enim 
Dominus  fn  clariraiis  772  '"^  adventu  gentes  pos- 
flrdens  :  enramque  meniihus  tamquam  (d)  veclor  in- 
sidens,  toto  comitalns  sui  at^minc  prTdfcahitur,  pa- 
triaKlLariim,  propbeiamm  atque  ap^toloriifli-.  Nam 
gkiriaitt  tuam  m  vesiriNeiitift  pMFiireba&Domin^M^ 
aiernnnt :  enram  enim  et  {teneralioniMis  ei  nanikM^ 
bus  el  iodccUitioiHbuM  est  DomintM  propbeiatus.  El* 
q«e  (e>om;)i  dignilniis  su^ornata^  co^ioedentes  ,  se- 
que  se<IUi  ejiis  sui>gternen4ei ,  dncent  onHiem  glorlivf» 


VIII,  5);  per  Pe-  A  infldeiiiim  quondam  gentlnm  fimetiis,  per  sipostolos 


kineri  Domini  snb^ternuntur,  et  Salvatorfs  jnstifl- 
eaiiiur  Ingressu  :  el  per  eos  Inoedlmp,  el  gratlssl- 
miim  Ai  incedenil  Deo  ex  ramls  iBfbofindae  radicts 
o(ficium. 

9.  FopuU  ht  Ckmlum  eompugmmteo  a/feetu$.  — 
Twha  tmtem  ei  prceeeden»  et  eonseifnens  damtibat : 
Mooanna  (g)  /Ut  Ihvit^,  benedkcfus  qm  vemt  fn  nomhie 
^mini  (Hid,  9).  Sed  crucifl<^endum  qtiomodo  tiirba 
rotlaudat ,  aut  quomodo  odium  meruit  ex  fbvore  f 
VeriHn  tftvdailonis  verba,  redemptionh  fn  eo  exprf" 
munl  potestafem.  Nam  hosanna  hcbraico  sermone 
signiflcaliir  redempiio  domus  David.  Deiade  Davld 
filiom  nuneup^ini ,  In  qno  agnoscerenl  regni  «rtem^ 
baeredltatem.  Posiremo  benedictum  qui  venit  m  mv 
II  mlne  Domini  confltenlnr.  Aiquin  accfamandnni  ab 
his  eral  ci^ciflge  blaspbcmum.  Setf  peragiinl  fbr" 
roam  ftiiuri  gesla  praesentia  ;  et  cempiigif»ntf^  ff^ 
eei  eerum  inter  qnos  h^  gefebantnr  afVSeettbns, 
qnamvis  mox  diversa  essent  eotiseetttnra,  rerfrai  la- 
men  eoRfesHttffl  fldem  eiiam  Invftoram  med)iatiir  opie^ 
rfMkK  Gommovetvf  dehide  lerosofyma ;  remm  cnhif 
novitas  molum  attonit)»  affbrebat. 

4.  Vendente»  eoiikmlbas  ,  hoc  e9t  ^  IfpiritKs  sanctf 
dontty  de  temph ejieikntHr.  ^l^mfAnm  vn-o Introfft, 
id*  est,  ecclesiam  tradll«  a  se  pr:rdie:rHmiK  (h)  ith- 
gressu  (Ibid,  ^}.  A  qna  pHimiin  omnia  sarerdotaRs 
ministcrii  viliii  Jiire  potestatis  expelfft :  redtf^din 
enim  ab  emnlbns  77S  gratnita  tradhfernt .  quas  gra- 
tuli#  rnefanl  eonsecnfr  ('#it(/^.,  x,  8) :  qiria  neque 


suam  ppgepaiiaiioM  dominici  adtventus  ^isse  snbstra-  C  emi  aHqwd  per  eofrtfptelam  sncerdbtis  aul  vendf , 


lam  (Ihid.  8>.  flttc  ei^iam  Prophel»  vest^menta  sua- 
incediMitis  hineri  siibslermint ;  h««e  enim>viam  gen^ 
tium  (f)  vecturaiT»Nn  i^eiim  prffi^eavemnt'  :  quique 
sfieculi aasore  postposito,  mortibiis  seellafidniloiti-' 
bos  offsrendo ,  rpsis  se>  quodam  modi^  eorporibui^. 
esuerun^,  ad  ingreftmia  vise  toM»  nblaiisw  ApesfoH 
qooqueeioisftRum*  arUncum  rarooe  posi  vestiroeula 
siib»LarMint  :  se4  milla  in  lioe  esi  biMUMii  offtei i  revo*. 
cenlia.  Rami  eniiiK  iftcedenlcm  impedirefUy  ei  impii?- 
citunHiier  faierenb  |:nrop<{ranlis  ingressHi  :  vommi 
esplJcatur  omni&  mitio  pi>opbet«ai ,  ci  ftitups  fbrma' 
servattui.  Igitar  inrpuotuosanMi  geiMiunii  rainiv  idesit 


liberias  4on^  debebet  a#ntitiere.  Cathedras  antcm , 
prsecipHe  vendemium  colimfibns,  cvcnrflt.  t|nae  pom) 
d^nims  esl  in  nund^nis  colnmbsrmn  f  am  qnod  prf' 
vitegiunf  hi  avhm  istanim  eommercifs  rcservatnm 
esi^  n»  vendenles  eas  lionerem  sibf  aifngent  cafbe- 
drarum  }  9e&  in  omnt  h)co  (t)  atfVnonemns ,  altitis 
verboram  vififrtes  in  isthis-  modi  sf{g^fh?atfonibQf 
cnnmendtis.  hi  eolnmba,  secvmhnn  pyophetf^exem- 
pla,  sanetnm  Spirimm  intelHghnns  :  hi  cathedra,  sa- 
cerdt)tii<scdes  est.  BrgO'  eermn,  qni  sanetl  Srpiritns 
domim  vcmile-  bal^entv  eatliedras  evertit,  qaibus  m^ 
ni^ierimn  a  Dee  eommissum  negotfario  est;  adhiOB* 


Cnlb.,  V:Hic.  el  Cam.  (pqite,  I4eet  hfijns  a^rerWI  hv  ]) 
co  maxime  nrriiieat  extra  aom  ,  q^iod  insnxmss.  liOi*. 
beuir  ;.scd  liiec  lecti>*siipposiii(uiis  tnagis  est  sus^ 
pecia  ,  quain  allera.  Utraqiie  tamen  potest  siniul 
reiifieri  in  hiinc  moduin  :  Verttm  ceqm  estraeam  peti 
Phihppum^  eic. 

(4i)  lid^itt  vitin  edamantur^  vel  donumlur  :  qiiod  se- 
cnndis  rnris  li;ihet.  mn.  Turon.  In  Golb^  ei  Gant., 
Diitf»  «//0011111/^^.  Inc&eierisiy  talui  cfomtiuui/iir,  seil. 
geniilis  iqnorHHticB. 

(^)iSic  lungno  conscnsn  mss.  Bdiiivero,  veaio  th» 
fractce  snnt. 

(i:)>Har.  cum  quatiKir  msA«  Admt  enim* 

(d)  Aipud  Bud.,  Er^  et  Lip».  mctar.  Yoriiis  mss» 
cuin  P:ir.  vector  ^  vel  adveciory  quod  passivc  inielH'^. 
Kondnm,  ut  snpra  cap.  7,  n.  9.  Sic  et  Ainbrosius, 
lib.  IX,  in  Liie.  n.  9  :  PelicesiUos^  qw  taletn  intemis 
renibus  lecepere  vectorem.  Uua  elia»  ratione  venbum» 
hoc  TnUia  aliisqua  eat'  usiutaai^ 


(t)  Qnidam  m^s.  ctim  P^r.,  omnes.  A(  hxc  sob 
ediiio  deiiide  babet,  (%i«fl«lt>  «v<r  ermniM. 

(«0  Prlinae#tio  Par.,  vectnram  bondnmn.  Pb^re- 
ma  poht.Er.  ei  Lips.  vedfiralmii Dami/uiiii :  eittendan- 
turcx  Bad.  et  inss. 

(g)  Iii  sepiem  mss.  /f«o  Dneid:  Y^rbi  ho$amta  in- 
tcrpretttiionem.  qtinm-,  iiii  phira  alfa,  ex  Iffinrio  ex- 
pfe^sifr  AinbiHi»4iis  in  Lnc.  lib.  tt,  n.  ff{,  mm  probaC 
meronymns  mitin  cpist.  exLV,  qttam  videsis. 

(h)  Sic  inss.  plerique.  At  edili,  in^rcMM^  vei,  eiS 
ingressvLs. 

(4)  lincodet  Chrn»  cmnCYrfli.  A4t!  vero mtinonemun 
Ad  llilarii  iroittiiiofiem  Antbrrtsitis,  lill.  it  in  Lue.« 
n.  10  :  Cathetha$  atttemvendeminm  eoHfmhas  ^  etsr 
eteiterit,  secnndum  litteram  non'  iniettlgo  :  ncqve  enfm 
nmidinaim-e»  avium  vikdkare  ubi  poterant  aiieupitin 
nmmHniS'  9olii  dl§mmem^  ein. 


4037 


COMMENTARIUS  IN  MATTHiEUM.  €AP.  XXI. 


im 


liitioTtfs  ejU9  eommemorans  anetoriiati^m ,   qu;u  m  A  i>iHsaruisse  (Ibid.  20)  :  quiA  prscsentls  faeti  efncncia 


propheta  tenealnr.  Nnm  scripiam  esi  :  Domu$  mea 
domm  orafionii  vo€abUur;9o$  autm  fecialh  illam  ape- 
luncam  iatronnm  {Esai,  lvi,  7;  Mattk,  xxi,  15).  Sed 
neque  emere  Jndoeos  In  Syn»f  oga  ,  neqne  tendere 
Spirirum  sancium  posse  exisiimaiiduro  est.  Non  eniiii 
htihelianl  ut  (a)  teoire  pocsenl ,  neque  eral  quod 
eme re  qnij*  possei :  sed  praRfigttr.ttio  rutHromm  dic- 
fis  pne^entibQS  cmiliiieiar ,  Ecclebiae  fiiia  in  ipso 
Qdfentu  dominicDD  cbrltatis  esse  pmgaiida. 

5.  Inrinniiatcs  qnoque  cvcorum  ei  clandonim  cu- 
ravil  iii  templo  {IM.  U) :  ei  pubKcas  ejus  opera- 
lioncs  fafor  pop«lt  consecuins  csi.  Infident  avlem 
^eronim  clainoribus  prhictpes  sacerdotum ,  eum* 
^ue  admoneni  cur  Isia  audial  (/M.  i5) ;  m  redeinp- 


futnri  imaginem  pra^ferebal.  Cum  cnim  in  regno  coe- 
lesti  ndveneril ,  in  tempore  rpso  adfciitus  ejtts  infi- 
deiitatis  Judaicse  slerilitalem  aetern»  damnationis 
sentenlia  consequelur.  Qnos  {i1i$cip»h$)  Dominns  , 
si  fidem  habuerint  non  soliim  hxc ,  sed  et  majora 
iMrum  eos  posse  confirmai.  lili  qNldem  j^dicaturi 
ennt  Israel,  secnndifm  anteecdentrssponsi^es  :  sed 
ciram  jns  omne  in  dtabolmn  ,  qucm  inonlem  nuncu- 
pi,  fssent  cousccutiiri.  Ail  enim  ita  r  Si  fidem  ha^ 
kwmiis,  nm  $olutn  de  ficulnea  facieti$,  ted  et  si  monti 
huie  diaurhis :  Totte  et  jacta  te  in  mari^  fiet  {Ihid.  21). 
O  ingens  fidi^i  pra  tniuin,  cujiis  merito  in  lanium  po« 
(estas  credentium  extoliitur,  in  jndicatHH  unifersos» 
peri  severilalis  scntentia  in  damnationem  soeculi  dia- 


tienem   enim  venisse  domiis  David   pracdiciihatQr.  B  buli  celsilQdincm  molemque  domergniu  ! 


Quibos  res^ndii,  non  legisse  cos  :  Ex  ore  infantium 
et  tactenHpm  perfecisti  laudem{lbid,  16;  P$aL  viii,5): 
cessaiitibns  cnim  prudenlnm  jiidiciis ,  hanc  sibi  a 
pneris  atquc  infaHtibus.  quorum  sit  regnnm  cceio- 
mm,  conffssionis  gtoriam  praeparatam  ;  quia  pru- 
dentes  ct  prineipes  su^culi  sapivntiain  Dei  reproba- 
▼erini ,  ChHstum  autem  {b)  regeiteraiiotiis  parvuli 
iacteniesqne  sint  prxdienturi  :  Et  hi$  dicli$  civitatem 
efte$$u$  reliquil  eo$,  aH^ne  in  Belhania  manvt  {Ibid, 
17).  Infldelem  f  idelicet  Synagogam  deserens  in  Ec- 
t\em  geiiiiam  demoratur. 

6.  Ficu$  fructu  neti  [oUi$  carene,  Sifnagoga,  — 
Ham  autem  tron^iens  in  cifritatem  ,  i$uriit  :  et  videns 
m^em  fM  unam  $eeu$  viam ,  uenii  ad  eam,  et  reli- 
qua  {Ibid.  18,  19).  Idcm  (c)  eiiamniim  renim  coeles-  C 
ttum  ordo  prsmiliitor.  Nam  tn  fica  Synagoggr!  posi- 
tiim  exempliim  est.  Date  eiiim  pCBniieutice  spaiio , 
eo  f  ideiicet  lemporc  qnod  iiiier  passioiiem  el  redi« 
iBm  cbritatis  est  medium,  f  eniet  esnriens  plebis  hu- 
}m  salutem,  et  infenici  iufeenndam,  f(»ltis  lantnm- 
medo  festitam,  774  ^  ^^*  vetbis  innnibus  glorian- 
lein ,  sed  froclibus  f  acuam,  opcribus  qiiippe  bonis 
•lerilein,  ei  ex^^pectalit  provenlibus  nudam.  Ei  qnla 
pftnitendt  tempiis  escesserit,  in  perpeluum  senten- 
liajudicti  cosleftiis  arescei.  Etiii  eo  qmdem  bonitatis 
deintiiie»  argnmenlmn  repericinus  (d).  Nam  nbi  af- 
ferre  foluit  procunta;  per  se  saluiis  exemplnm  , 
firtQiis  ftiitt  potesiatem  iii  liQiiianis  eorporibusexer- 
evit.  spem  futifrorQm  et  anim.i!  sahitem  curts  pr;r 


8.  Synagoga  t/m  ratione  ficm  eomparetHr.  —  €on« 
tQendum  aniem  est ,  qtia  r:arofie  Synngogn  ficus  ar- 
lN>ri  ceuiparetur.  Hxe  namque  arbor  dissimiiiter  a 
caMerarum  arbornm  et  naiara  et  conditfone  florescit. 
Namflosei  priinus  inpomis  est,  sed  non  in  liis(f>o- 
mi<),  qux  maturitatem  ni  emerserint  eonsequftnttrr. 
Grossa  enini  htec  el  commmiis  nsus  et  prophefica 
aiictoritas  Runcupnfit.  Yernm  postea  intern:e  fecoi»- 
diiatisviriBteexuherante,  ejusdem  speciei  atqne  for- 
mx  poma  prerQmpunt ,  quihus  pronimpentibas  ista 
tntdaniar ,  et  dissolulis  quibns  conlinebantur  radi*- 
ctbus  decldunt ,  atinque  illa  exetmlla  usqne  ad  ma- 
tnriiaiem  fructuuni  profehuniur.  Sed  dc  superiori- 
Ims  illis  »i  qiiando  ineiderii,  at  in  sliia  virgalaram 
ex  rainiilo  eodem  prodeuntium  emerserint;  raanent 
semper,  et  non  sicni  grossa  csrtera  decMunt,  sed  hae- 
rent  sola  tantuni ,  poniaqae  cftlera  mntaiimte  pne- 
veniant.  Et  hos  pulcherriinos  fractos  arbor  flla  ex  se 
dabit,  qui  eum  grossis  cunteris  promergentes,  de  me- 
dio  ntrarumque  virgularum  clavfcuto  proferentnr. 
Igilur  cx  conditione  arhoris  propria  et  competens 
SynagogaR  similitudo  proposita  est. 

9.  ApostoH  primi  ex  Synagoga  frucHts,  Atiornm  in- 
fidetitas  rn  Adam  et  Eva  prasignata.  —  Primos  enini 
pepuH  frnctus,  qaosab  exordio  protulerat,  grosso- 
rom  amtsit  exemplo  :  775  ^"^^  plebem  «^jns  inaii- 
lem,  fldelis  et  perthrax  et  nsque  ad  consammniionem 
tempomm  manens  popirlus  genlium  protrusit.  Ve- 
mmtnmen  credentes  prmii  ex  Israel  A)>osiolr,  ct  tn- 


•enffam  a*gritndinum  eoiDmendans.  Nudc  f ero  tibi  D  icr  Legem  et  Evangelia  grossorum  modo  inlianrefifes 


{6)  in  eenluoiaces  rormam  severitaiis  constiluebat , 
fiituri  spectcm  damno  arboris  indlcavil,  ut  iufidcli- 
twis  periailnm  sine  detrimenlo  eorum,  m  quoram 
redempiionem  fenerat,  doceretnr. 

7.  Sterilitati  damnatio  esi  ceterna.  Fideijus. — Admi- 
raiitiir  fero  dtseipuii  arborem  in  momeiiio  dicti  iji- 

(e)  Sic  Bad.  ciim  sineerioribus  ms».  In  aliis  edit. 
vendere  possent,  ki  aliismss.  Vfnir^  posset,  lii  utrisiiue 
iMre  mmntio  niintme  facia  essel,  si  cap.  10,  n.  18, 
ialioervaiiim  hiiswet,  verbovfjieo  apiid  Hilariuiii  inesse 
WB  »« tif  MH.  J»ida:iriiititein  non  fuisse  Spiriium  5;ine- 
tlNB  bic  dhritur  ju&ia  JtKiniiein,  vii,  50. 

(b)  Ift  Bem  iwss.  geuifatMnes  parvulw  lactentesifue 
eiui  prmdiadu9<e  :  mini^s  beiie.  Quid  s»M  veUi  rege- 
nerationis  vocabuluin,  explicatur,  cap.  20,  n.  4. 


c(eten>s  resurrectlonis  gloria  et  lempore  antetbaiit. 
El  (iuideni  jam  in  exordio  Genesis  (lu,  7),  in  bujus 
rei  formam,  pudorem  suitm  Adam  atque  Eva  hujus 
arI)oris  foliis  texerunl ,  cum  se  ipsos  ad  adv enium 
Dominivocanlis  occulercnt  :  quia  Synagogainfidelis , 
et  legis  mandau  traiisgredtent,  iiDpudentia  suac  foe- 

(c)  Sic.  Ba<i.,  £r.  et  Lips.  Mendose  in  mss.  Coib. 
ei  Gam.,  eiiam  nHmerorum  ccelestium  PesMme  aviem 
in  tderisqiie  aliis,  etiant  numerus  ees'ei^m  ordmum, 
Mec  meliiis  apud  Par.,  etmm  mHnerumcoelestiam  ordo. 

(d)  B«»nitnlis  Dci  arpamcntum  fusius  pertractalnm 
Tidesis  in  Psal.  cxuv,  n.  9. 

(e)  Par.  ubi  iu  contumacis  [ormam  $eoeriiali$  cofutittier 
bdtf  futuraispeciemdamno  arbor/i  jtt</rcat'/l;depravate* 


1039  SVNCTI  IIILARII  EPISCOPI  1040 

ditates,  ct   (urpiiudinum  confiisioncm  infrucluosis  A  ip^^a  Pharisororum  responsio  quid  momenU  habeni  , 


esset  verborum  velamenlis  lamqunm  ficus  foliiscon- 
tectura.  Alquc  haec  quidem  de  naiurn  arboris  Imjus 
interjccin  sunt ,  ut  comparationis  proprietas  inlclligi 
posset.  Reliquus  itaque  gestorum  ordo  est  conmen- 
dus. 

10.  PharUceorum  de  Joannis  bapiismo  responsum 
qui  verum.  —  Pharisaci  multa  exindc  viderant  (a)  in« 
gcntibus  magis  digna  miraculis:  sed  nunc  maxime 
solliciti  sunt,  et  inierrogant,  in  qua  hxc  faciat  po* 
testate  (MatUi,,  xxi,  25).  Res  enim,  sub  praisenlium 
gestorum  efTcctibtis,  ingens  fuiurorum  complecle- 
batur  arcanum.  Atqtie  idcirco  ex  co  specialiter  in* 
terrognndi  reperilur  instinclus,  sub  quo  totius  pcri- 
culi  prxformatio  proferebatur.  Dominus  respondet 


quserendum  est.  Dicunt  voluntati  776  (<^)icntorem 
obcdisse.  Hoc  rerum  raiio  non  patitur ,  ut  simulata 
professio  merilumperfeclx  veriiatis  obtineat;  ut  plus 
sit  fefellisse  spondeniem,  quam  perfecisse  omnia  non 
pollicenlem.  Quis  autem  non  malit  negari  sibi  id 
quod  poscni,  dummodo  id  quod  poposceril  fiat,  quam 
non  fieri  quod  spondeatur  ut  G.it;  cum  facii  eflectus 
ex  desperaiione  sit  graiior ,  spes  autem  de.Miiuia 
plus  dolcat?Nisi  forte  poscentinm  volantas  sola  sibi 
adulaiione  spondentium  blaiidiatur. 

15.  FiUu$  prior^  qui  ex  Pharitani  crediderum.  — 
Recordandum  igitur  esi,  propositionem  comparatio- 
nis  istius  ex  eo  sermone  descenderc »  qui  initns  sit 
de  Joanne,  ut  inridelitatis  cunctationem,  (d)  et  ex  ea 


dicturiim  esse  se  in  qua  Iixc  facerct   potesiate,  si  B  silenli!  necessitatem  isiiusmodi  positum  objuiigaret 


modo  illi  interrogaiitt  sibi  respondissent ,  Joannis 
baptisma  utrum  de  coelo,  aut  ex  honiinibus  pnlarcnt 
esse  (Ibid.  2i).  At  illi  responsionis  sux  periculo 
cunctantiir,  cogitantes  ,  si  de  coelo  professi  cssent , 
confessionc  sua  sc  reos  dcprehendcndos,  cur  coeles- 
tis'  testimonii  aiictorilnti  non  credidissent  :  si  ex  ho- 
minibus  dixisscnt ,  turbns  verebantur,  plures  cnim 
prophetam  Jonnnem  liabebant  (Ibid,  26).  Rcsponde- 
rurit  ilaque ,  ncscirc  se  (Ibid,  27).  Non  uiique  de 
coelo  nescicbant ,  cum  convinci  veritate  profcssionis 
SMX  metuunl.  Sed  verum  de  sc  etiaui  cum  falleiidi 
voluntnte  dixcrunt.  Per  infideiiiaiem  enim  sunm  dc 
coelo  esse  Jonnnis  bnptisma  nescieriint.  Qtiod  autem 
cx  bominibus  esset,  idcirco  non  potuerunt  scirc,  quia 
non  erat.  C 

11.  DifficuUas  prima  ,  quis  pliui  senior,  quis  jU" 
tiior.  —  Uomo  quidam  habebal  duos  fiUoSt  et  reliqua 
(Ibid,  28).  Multa  etgravia  sunt,  quae  confundcre  in- 
telligenliaiu  possunt,  nisi  prioris  et  poslerioris  sen- 
sus  orditicm  tenucrimus.  Quis  cnim  hic  existimari 
potcrit  filius  senior,  qui  iturum  se  ad  opus  ncgnve- 
rit,  ct  per  poenitentinin  cmendntus  co  rursum  pro- 
fectiissit?  Atquin  hracl  iion  poenittiit ,  scd  in  Do- 
minum  manus  inttilit,  ct  univcrsitas  ejus  Deum  suuin 
impio  orc  crucifixit.  Juniorein  autem  quem  sentie- 
mus,  qui  iturum  sc  spoponderit,  ct  non  abierit?  Sed 
gcntium  pcccatoruuiqiie  plebs  id  quod  spopondit  ef- 
fecit.  Abiit  enim ,  ct  ad  opus  ad  qiiod  vocabatur 
egressa  est:  quomodo  crgo  (b)  ca  csse  qux  non  abiit, 
sentietur  ? 

12.  Difficultas  alteray  quijunior  obediens,  —  Deinde 

(a)  Verbum  hoc  ab  Erasmo  in  duo  divisum,  pula 
in  gentibuSf  sic  deiiiceps  obtinuit ,  ac  prxtcrea  apud 
Par.  miraculo  pro  miraculis  subslituium  cst.  Obser- 
varc  est  miraculum  Hilario  iisiialuin  cssc  pro  actu 
admirandi  ,  ot  coiilra  admirotioneni  pro  re  mirabili. 

(b)  Aliquot  mss.  ea  isse,  qute  non  abiit :  ex  quibus 
Par.,  eo  isse,  quo  non  abiit.  Gastiganlur  ex  Bad.,  Er., 
Llps.  et  poiioribus  mss. 

(c)  Pharisaeos  hoc  dc  seniore  respoiisum  dedisse 
nunc  legimus.  At  non  Hilarii  modo,  scd  el  Hiero- 
nymi  temporibus  vulgata  erat  lectio,  cosjtiniori  seu 
novissiiiio  obedientide  palinani  dedissc.  lllam  lainen 
ita  rccipit  Hieronyiuus,  eiquc  iutcrpretaiionein  ac* 
commoaatain  subjicit,  ut  ei  admoneat,  in  veris  exem- 
plaribus  non  haberi  novissimum^  sed  itrimum. 


exempluml  Sed  sicut  in  cxteris  admonuimus,  hic 
quoque  meminisse  nos  oporlet,  raiioui  rerum  prx- 
sentium  aliqiiid  inierdum  ea  conditionc  deesse,  ut 
futurorum  species  sine  damno  aliquo  (e)  pmefigura- 
toc  efficientiac  expleatur.  Primns  est  filitis,  populus 
ex  Piiarisacis  in  prxsens  a  Dco  per  Joanitis  propbe- 
tiam  iit  prxceptis  suis  obtcmpernret  admoniltis.  Hic 
insolens  et  inobcdiens  et  dictis  prssenttbus  coniu* 
niax  fuil,  habcns  iu  lege  fiduciam,  et  pQentteutiam 
peccniornm  gloria  praerogativx  ex  Abraliam  nobiii- 
taiis  .idspernans  :  qtii  deinceps  operum  miraculis 
post  Doiiiini  resurreciioiicm  pcenitens  sub  apostoHs 
credidit,  facti  Rde  ad  voluntatem  evangelicae  opera- 
tionis  rcgressus,  antcrioris  insoleniiae  culpam  poeni* 
tendo  confessus  est. 

14.  Filius  junior^  pubUcani  et  peccatores.  —  FiliiK 
nutem  minor,  plebs  est  publicanorum  et  peccatorum, 
ipsa  pcccati  iu  qua  lum  demorabatur  conditione 
posierior,  cui  praeceplum  sit  per  Joannem  uta  Christo 
exspectaret  salutem ,  (f)  et  ab  eo  baptizaia  credide- 
rit.  Sed  quod  aii,  spopondisse  eam  ituram  se,  et  nou 
isse;  ostendit  credidisse  eam  quidem  Joanni,  sed 
quia  evnngclicam  accipere  doctrinain  non  nisi  post 
passioncm  Domini  per  apostolos  potuit  (lum  enim 
erant  hiiman»  salutis  sacramenia  peragenda) ;  non 
isse  enm  significat.  Denique  non  ait  noluisse,  sed 
non  abisse.  Res  extra  culpam  infidelitatis  est ,  qoia 
in  facti  eral  difficulute  ne  fierel.  Non  igiiur  ire  sia- 
tim  ad  opus  quod  praeceptum  est  noiuit ;  sed  quia 
D  777  ii*^  (9)  ^^^  poterat,  non  iit.  In  eo  enim  nece«- 
sitatis  mora  sine  crimiiie  voliintatis  ostcnditar. 

(d)  Par.  expuncln  parlicula  et,  cum  aliis  edilis  sub- 
jiciebnt,  ex  ea  sileniii  necessitate.  Rectius  in  mss.  iie- 
cessitatem,  puta  silcndi  unde  Joannis  essei  bapUsma. 

(e)  Carnul.  ms.  cum  Golb.  prwfigurata  efj^dentia. 
Mallemiis  pra;figurantis  efficientic. 

(f)  Post  particulnm  et  rciicelur  quee :  tum  ab  eoti 
Jonnncm,  non  ad  Cbristum  refcrtur.  Quocirca  noo 
rccipiendum  quod  in  ms.  Vindocin.  ut  in  Taron.  a 
piima  manu,  et  ab  eo  baptixata^  crederet. 

(q)  Und.  ctim  mss.  Coib.  et  Carn.,  iri  non  poteraL 
Tolus  illc  locus,  ne  cui  errandi  occasio  sit,  nonnihil 
est  cxpendendus.  Non  enim  hie  negat  Hilarius  po- 
tesiaiem  absolutam,  sed  ex  conditione,  qua  Deus  de- 
creverni,  ut  fides  gentibus  non  praedicaretur  nisi  poH 
passioncm  Domini.  Quo  spectat  illud  Pauli,  Quomdo 


*04i  COMMENTARIUS  IN  MATTHiBUM.  CAP.  XXII.  m± 

45.  //i  quomodo  obedientes,  —  Ei  in  responsione  A  Chrisii  speculari  possel  advenius.  In  colonis  vero. 


quidem  Pbarisa;orum  quaedam  esi  necessitas  prophe- 
tix.  Nam  inviii  iicei,  conflienlur  quis  ohsecutus  sit 
Yolunlali,  junior  scilicet  filius,  obediens  professione, 
licet  non  efflcieng  in  lemporc  ;  quia  fldes  sola  jusli- 
ficat.  Aique  ideo  publicani  ei  nierelricds  in  rogno 
erunl  priores  (Ibid,  5),  quia  Joanni  crediderinl,  el  in 
remissionem  peccatorum  baplizatl  (a)  in  advenlum 
Christi  confessi  sinl,  curationum  opera  laudaverint, 
sncramenlum  passionis  acceperiut,  virlutem  resur- 
reclionis  agnoverint.  Principes  aiiteni  sacerdoium  et 
Pharisxi  videnles  hxc  (6),  et  contemnentes,  qui  jus- 
tificati  per  fldem  non  eraiit,  ncc  per  poenilentiam  re- 
gressi  sunt  ad  salutem  :  aique  ideo  in  perpeiuum 
fructus  eorum  sub  maledictione  ea,  qux  in  arbore 
ficu  prscfonnabatur,  arescit. 

CAPUT  XXII. 
J)e  viitUoribui  gui  missot  ad  se  ob  repetendos  fructus 
inlerficiunl  ^  de  invilaUs  promiscuis  et  veste  uti/i* 
liali. 

1.  Paterfamilias  Deus,  Vinea,  Israelitw.  Torcula'> 
rm,  prophetce,  —  Aliam  parabolam  audile.  Homo  erat 
paterfamilias  ,  et  ptantavit  vineam ,  et  sepem  circum  - 
dedit  ei ,  et  fodit  in  ea  torcular,  et  turrem  cedificavit^  et 
rcliqua  {Ibid,  35).  Qu.xstio  omnis  in  absoluio  est. 
Nam  etiam  ipsi  principes  sacerdotum  et  Pharissei  dc 
se  dici  hsec  inielligentes,  in  iram  acceiisi  sunt.  Scd 
pcrsonarnm  proprietas,  et  rerum  compnraiiones  sunt 
proferendae.   Patremfamilias  hic  palrem  Deuni  intel- 


priucipum  sacerdoium  et  Pharisaporum  est  species, 

quibus  in  plebem  poteslas  est  (d)  permissa  docirinx. 

2.  Servi  missi,  Filius  occisus,  Sceteris  spes,  Pairis- 

familias  reditus,  Lapis  angularis,  —  In  scrvis  vero, 

qui  mi«isi  simt  ul  fruriiis  perciperenl  (^54),  varius 

et  su'pe  repeiiius  progressus  est  prophelarum.  Misst 

autem  rursum  plures  prioribus  (f^6),  tempus  illud 

esi,  quo  posi  singuloruin  pracdicationem,  plurimus 

in  unum  prophelaniium  numerus  emissus  est ;  qui 

variis  lemponbus  verbcraii  el  Inpidali  el  occisi  sunt, 

frucius  insiiiutie  plebis  edoctaeque  repetenies.  In  filio 

vero  ad  ultimum  misso(t57),  Domini  noslri  et 

advenius  et  passio  est  :  qui  exlra  Jerusalem,  tam- 

quam  exlra  vineam,  in  senienliam  damnationis  ab- 

B  jecius  est.  Consilium  vero  colonorum  ct  haeredilatis 

occiso  haerede  prresumpiio  (f  58),  spes  inanis  csi 

gloriam   legis,  pereinpto  Christo,   posse  reiiaeri. 

In  (e)  patrisfamilias  rediiu  ( t  ^O) ,  tempore  judicii 

gloria  est  in  Filio  paternx  majestaiis  assistens.  In 

responsione  autem  ipsorum  principum  et  pharisa^o- 

rum,  redditur  dignius  aposlolis  legis  haeredilas.  Sed 

hic  filius  lapis  est  ab  aedificantibus  improbatus,  ei  in 

fnstigium  angularis  ereclus,  et  In  oculis  omnium  mt- 

rabilis,  et  inter  legem  atque  geotes  lateris  et  acdifi- 

cii  utriusque  conjunctio. 

5.  Nuptice  quid  :  cur  a  Patre  factod,  —  Simile  est 
regnum  ccelorum  homini  regi,  qui  fecit  nuptias  filio 
suo^  et  misit  servos  suos  vocare  invitatos  ad  nup- 
tiasy  elc.  (Matth,  xxii,  2).  Et  bxc  quidem  parabola 
liginius  ,  qui  populum  Israel  in  provenlus  optimorum  C  distinguenda  temporibusesi,et  dignoscenda  personis. 


iructuum  plantaverit,  quique  eos  sanciifieaiione  pa- 
lerni  nominis,  id  esl,  nobilitate  Abrahse  ei  Isaac  et 
Jacob  intra  fines  suos,  lamqiiam  seplo  aliquo  cuslo- 
6'\x  peculiaris,  incluserit;  prophelas  quoquequxdam 
quasi  lorcularia  aplaverii,  in  quos  (c)  musti  modo  qux- 
dam  uberlas  sancii  Spiriius  fcrvenlis  778  infiueret : 
in  lurri  auiem  emineniiam  legis  exstruxcril ,  qusc  et 
in  coelum  ex  solo  egressa  proveherel,  et  ex  qua 

eredent  ei  quem  uon  audierunt  ?  Quomodo  autem  au- 
dieut  sine  priedicante?  cic.  Ex  hac  Dei  ordinatione 
proficiscitur  illa  quon  inox  inemoratnr  necessitatis  mora, 
.«eu  necessitas  niorx  ad  credendum.  Ea  eniin  vociim 
inversio  Hilario  valde  est  familiuris.  Sed  et  cutn  ait  : 
In  facii  erat  difficultale  ue  fieret ;  lantum  indicat  fac- 
tnm  diriirilc,  non  qnod  omnino  fieri  non  possit. 
Neque  etiain  movere  debel  illnd,  quod  hsec  proxinie 
pr;«cedil :  Res  extra  culpam  infidelitalis,  Hac  quippe 
sentenlia  gentes,  qux  Christi  fidein  nondum  prolessae 
eranl,  non  cxciisat  ab  omni  culpa,  sed  a  culpa  dum< 
t:ix.il  infidelitatis,  ea  nimirum,  ctii  Christus  asserit 
miniine  ohnoxios  fuluros  fuisse  Judacos,  si  ipse  non 
venissct.  lllas  vult  sine  crimine  voluntatis,  hoc  est, 
ejns  voluntatis,  qnac  pra^dicatae  sibi  fidei  pertinaciler 
re8i:»tit.  Hoc  eniin  aptid  Hilarium  sonat  crmen  voIuh' 
tatis,  volnntatem  in  malo  ob^tinatam,  el  quae  com- 
pcrtus  vcrilati  nequaquani  cedil.  Juverit  haec  Angus- 
tini  verbis  illustrare  et  confirmare.  Sic  autem  habet 
epist.  cxcxiv,  n.  27  :  Secundum  hanc  excusationem 
inexcusabites  dicit  Scripturn  divina  quoscumque  scientes 
peccare  convincit,  Dei  tamen  justum  judicium  ntc  iUis 
parcit  qui  non  audierunt.  Quicumque  sine  lege  pecca  - 
verunt,  sine  tege  peribunt,,,  quia  et  ivsa  ignorantia  in 
eiSf  qui  intelligere  nolucruntf  sine  dukitatione  peccntnni 


Et  de  persona  regis  ei  filii  absoluta  intelligeniia  est. 
Fecisse  aulem  patrem  nupti  is  filio,  ci  sic  inviiassc, 
iiova  ratio  esi.  Nam  nuptias  facere,  et  auctoris  et 
lcmporis  esl  nuptiarum.  Veruin  hic  nuptiae,  vitas 
coelestis  el  in  resurreciione  suscipiendae  aeternae 
gloriae  sacramentum  est.  Merito  igitur  a  Patre  sunt 
fact;c;  quia  aeternitatis  hnjus  societas,  et  novi  cor- 
poris  (f)  desponsa  conjunciio,  jam  perfecta  habeba- 

ei/,  m  eis  autem  qui  non  potuerunt,  pcena  peccati,  Aut 
cerie  Hilarius  eaienns  hic  gcntcs  excusat ,  quatenus 
Joanni  jam  crediderinl,  e(  ad  credendum  Chrislo 
professione  et  animi  propensione  p:iral;v  sint. 

(a)  Sex  mss.  in  advenlu.  Magis  placeret  adventum 
sine  prxposilione  m.  Commendaniur  gentcs,  quod 

D  post  passionein  Ctirisii  pro^dicalis  dHVinis  mysteriis, 
Unigeniti  Dei  adveiUnm  crediderini  atquc  confessae 
sinl,  miracula  landavcrint,  clc. 

(b)  Puta,  virtutem  refsurrectionis ,  curationuni 
opera.  Tiim  in  ipss.  Hom.,  Colb.  et  Carn.,  et  con- 
demnanteSf  qui  justificati  non  erant,  omissis  vocabulis 
per  fidem. 

(c)  In  ms.  Rom.,  multimoda.  In  Colb.  ct  Carn., 
muttimode, 

d)  Male  apud  Par.  promissa. 

e)  Mss.  hic  magno  conscnsu,  patrisfamilias, 

f)  Editio  Par.  cum  aliquot  mss.,  desponsata,  Prae- 
ferimus  desponsa  cum  aliis  edit.  et  mss.  Ita  in  Psal. 
cxxxvii,  n.  8,  Christuin  ideo  sponsum  cognoniinari 
enarratur,  qnia  Ecclesia  ei  per  assumptionem  corpo- 
ris  nosiri  desponsa  sit,  Tnm  iii  mss.  Colb.  et  Carn., 
conjunctioue ,  non  conjunctio,  Exinde  praedicta  edilio 
sola,  ;am  perfecta  hafetur,  Non  displiceret  tiabeatur^ 
si  cum  auctoriiate  liccret.  Quamqnam  etiam  infra 


\m  SANCil  Hlf.AK1l  t>:P«S€OFI  iOil 

tiir  ui  CiirUlo.  £l  m  boc  <|uiilein  loco  adiMOiiebiiiNll  A  lcMdis  lioiMiiiibuH  piuriiiium  ariis  liabero  6oK»l  simii* 

ua,  ul  et  ifi  sup^riore  {cap.  xix,  ii.  2)  uJii  4e  repu- 

dii  €<M)diiioue  tractaluiu  e»t,  diligcnter  qiue  de  ra- 

Uone  re^urrectioute  signilicata  sont  cou(ueri>  el  id 

quod  sub  persena  Ad^ad  Evam  dictuoi  est,  quia  sa- 

crainentum  iiiagnum  sit»  nc   incuriose  relinquatur 

{Epite$.  5,  U). 

A.  Mim  ad  invhnndum  fw. — Qui  aulem  adinoncn- 
tur  ut  veiiiant(.4/««A.  &xii,  3),  invitati  aiitea  popiilus 
Israel  est  :  in  gloriam  enim  aiternitatis  per  legem 
est  advocatus.  Servi  niis:»!,  qui  iuvitatos  vocarent, 
apostnli  suiit :  eorum  eniiii  erat  propriuro ,  commo* 
nef.icere  eos  quos  779  invitaverant  propbeta;.  Qm 
vero  iteruiH  cuni  prfleceptoruin  conditioiie  miltumur» 
aposiolict  suiit  («)  viri  et  successores  apoi^tolorum. 
Tauri  autem  s»ginati,  gloriosa  martyrum  sp^cies  est^  B  780  ^^estitus  nutem  nupliaiis  est  gloria  Spiritus 


iaiio,  qii;e  &i  nos  vel  sccreto  nieatis  alieu»,  vel  i 
pliciiaie  judicii  nostri  felellcril,  tamen  Deum  taiere 
noii  possit :  ideo  ingressus  Dcus  felicis  resurrectionis 
istiiis  coeiuiii,  ei  bomiiicm  aceiimbentem  sine  nup^ 
tiali  vesie  conspiciens,  inierrogai  quoniodo  sit  ingres- 
sus  ( ^  tl).  Nuiiiquid  invitandorum  babiium  de^igna* 
verat?  Dciude  cuni  inviiari  quoscumqiie  jussisset; 
quomodo  unus  omnibus  poteratesse  vesiitu^?  Aut  si 
certus  ex  conbuetudine  convivantium  in  nuptiis  ba- 
bitus  es&o  soleret;  et  ab  invitaaiibus  ac  miBisirls 
potuissei  inbiberi.  Sed  quia  nialiks  inielligere  noa 
omnium  e^t,  ei  bumaua  simpliciias  diCficile  fraudu- 
lentiaiu  simulat;»  mentis  intelligit;  idcirco  bunc  ma- 
lum  et  iiidiguum  coctu  nuptiali  Deus  solus  invenil. 


qui  confessioiii  Del,  taroquam  boslia  elecia,  sint  im« 
molaU.  Safiuata  vero  {fppk,  bosiia),  suiil  bomiiies 
spiriiales,tamquameeBlesiipaneadevolandufn(6)aveB 
positt»  cttieros  accepii  cibi  uberiate  expleturae.  His 
enlin  omnibuA  jam  paratis ,  ei  in  numcrum  compla- 
ciie  Deo  muliitudiiiis  colleciiSy  regni  ccelestis  gloria 
l:iroqiiam  anpiiiB  nuntiaiiiuri 

6.  Qwomodo  excepii  ac  tnndkandi^  —  Sed  eorum 
^iiOque  admoiiitUinem  iia  iieglexeruni,  ut  aliqui  eo- 
rum  ambilione  s;v*culi  tainquam  agro  occuparentur  : 
pliires  vero  ob  pecunio:  Gupidiiatem  negotiatione  de- 
tinerentur  {IHd.  5).  Caeteri  autein  missos  servos, 
qiiod  In  ipsis  aposiolis  expleiuiu  est,  affecios  iiijiiriis 
occideruui  ( f  6).  Se4  tam  immanis  facii  scelus  ullio 
digna  eoiMeqiiiiur.  Ilissi  exercitiis  coelebles  omnein  G  ut  $um oaperent in  verbo  ,  etc.  {Malth.xiu,  16).  Fre- 


saiicii,  ci  candor  babitus  coelesiis  :  qui  bonae  iiiter- 
rogatioiiis  confessione  suseeplus,  usque  in  cceiuni 
regni  coftloruin  immaculatus  el  integer  reservetuf. 
Hic  ilaque  lollitur,  et  in  exleriores  lenelma  mltti- 
iur,  quia  multi  vocaii  sunt,  et  pauci  electi.  (IM.  13 
et  il).  NoH  esi  igiiur  paucius  in  iovitaiist  sed  rari- 
ias  in  eleclis  i  qoia  in  iuvitaute  sine  exceptione  pu- 
blicae  boiiiiaiis  bumaniias  esi;  io  invitalis  Tcro  de 
jttdicii  mtrito  probitalis  electio  est. 

CAPUT  XXIII. 

De  tributo  et  imagine  Ccesaris ,  de  eadem  septem  fra' 
trum  uxore^  de  mandatis  maximis ,  de  David  filio. 
I .  Tunc  abierunt  Pliariseei ,  et  consilium  feceruut , 


eonim  congregatioRem  Judiclo  Dei  urenl ,  ei  flammls 
aetenii  ignis  succendeiil  (fl);  quia  ooiiira  (r)  buuiS*- 
niialls  affecluui,  boiiiicidarum  iuliis  sicvicrunt. 

G.  Gemium  foralie.  Vocatio  bonoe  eficit  quoHtum 
ex  se  est.  —  Quoniam  vero  de  judicii  teiiipore  ei  re- 
surrecllonis  itta  loquiliir,  sermonero  eunidem  ad 
congfefationcro  geiiiiuin  retulit.  Iiidignis  euim  reper^ 
tis  biSy  qui  priini  invitati  iuerant,  jnbei  iri  ad  exitus 
viarum  (t  9).  Dono  enim  gratiae,  vitx  anterioris  cti- 
mlna  (tf)  omlifUntuf.  Nam  s^isplssime  viAm  letnpue 
saectiti  intelligeudam  monuiiiHis.  Atque  ideo  fld  cXl- 
ius  viarum  jubeiitur  ire;  quia  omnibus  retroacta  do- 
naniuf.  Vocarl  deinde  oiiines  siiie  aliqua  exceptloiie 
ad  nupiiift  }ub||t,  (e)  ct  mali  slmul  cuin  bonis  ve- 


quenler  Pliarisaei  commoveuiur ,  et  occasionem  iiisi*- 
nutlandi  euin  babere  ex  praeteritis  noii  possunt :  ca- 
dere  enim  vitiuin  in  gestaejus  et  dicta  iiou  poteiaik 
Sed  de  malitiae  affectu  in  oiiinem  se  inquisiiioiicm 
reperiendic  accusntionisexiendunt.  Namqiie  a  Meculi 
viiiis  atque  a  superstilionibus  humanaruin  religiii- 
num  universos  ad  spein  regni  co^lesiis  vocabat.  Igi- 
turan  violaret  saeculi  poiesiatem ,  de  proposiue  in- 
terrogationis  condilione  pertenlaul :  nu  videlicct 
reddi  tributum  Ga^sari  oporteret  {f  17)?  Qui  i»terna 
cogitatlonum  secreta  <:ognoscens  (Deus  enim  nibil 
nou  eoruin  qu;e  intra  homines  sunt  absconsa  spccu^ 
latur),  afferrl  sibidenarium  jtiSKit,  etquvsivit  cujus 
et  inscriptio  esftet  el  forma  (j^  tKelt9).  Pbarisal 


iiiuiit  ( ♦  lU).  Vocaliu  quideln  bonos  efQcere  debue-  D  responderunt ,  CxsairiS  eam  esse.  Quibus  ait  :  Caj- 

sari  redhibendu  esse»  quc  Catsaris  sunt,  Deo  auteiu 
reddenda  esse  que  l>ei  sunt  ( f  iOet  tl). 

2.  Mentium  Deo  uni  dedilarum  liberta$.  Qutd  De6 
debeamui.  —  0  plenam  miracuii  rcsponsionein ,  et 


rai,  quia  sancia  csi ,  et  ex  opiiino  affeclu  invilaniis 
prorectii  est  :  scd  pef  vitiuin  ineincndato!  Toluiitaiis 
discrimen  esi  vocatorum. 
7.  Non  omnium  est  nosse  malos.  —  Et  quia  in  fal« 

cnp.  XXVII,  n.  i,  ubi  res  eadem  rnrsiim  tractatur,  le- 
g<Te  esi  :  h:rant  enim  ambo  unum,  non,  sunt  enim. 
puii  ex  loco  magis  liquei,  sermoitero  bic  esse  de  con- 
juiioilone,  4|uam  ciim  Duo  babia  caro  Chrisii  per  in  • 
duliam  glorlaiii,  neqiie  bic  speciarl  unitaicm  aiibsis- 
tenii;B<|iiam  bomiui  suo  dedit  Verbum  carnein  assu^ 
niims,  sed  unitatem  glorise  qiiam  eidein  boiuiiii  suo 
inipertivit  po^t  resurrectionis  gloriam. 

(a)  In  omnibus  mss.,  i4poi^a/tct  fimi  iucce$sor$$ 
apostolorum. 


(6)  lu  cum  sex  mss.  EdiU  vero  et  aIi(|uot  mss.  afm 
paratw. 

{c)  Par.  humilitatis. 

{d)  lls.  Roin.,  amittuntur.  Plures  ntii  ciim  editis, 
remifuntur.  Praereriinus  curo^  sincerloribus'  omittun- 
tur.  Viiii  bujus  verbi  intelligere  est  ex  Inict.  Ps. 
Qxxxvii,  n.  17,  ubi  legiiur,  Opera  manuum  tuarum 
non  omivas. 

{$)  Plures  mss.  hic  pffl^posiia  particula  «/,  itobji- 
ciunt  veniant.  Non  &unt  prdbandi ,  cum  non  Jnsserit 
f&k  ui  waii  veniant,  qut  etiadi  ingressos  rcpulji. 


\^ 


COMMEiNTAtllUS  IN  MATTIIjBIJM.  GAP.  XXIII. 


im 


perfeMmMil  G60teiUs  i^iitl(Mi«iti !  lUI  ^trttiln  ih^  A  ddttbcertlt  ddfersas  Sitddilcxds  ita  seniletlt^s ,  0(H- 

itlbttetti  torp6r^±  lllecebh»  fecldiss^,  et  ottlclts  W8- 
satiiibdis  inatil:t  h:i^c  corponitil  (f )  gaUdltt  suSltillsse; 
sed  adj^cit :  Eirunl  similei  nngBlis  Del  Quia  igUUh 
eas  ani^tis  siiniles  sncrntiientHtii  Scrlpitirarttm  ei  dt- 
▼Ihae  tlKutis  (g)  poiestns  nitnras  esse  detttotistrat ; 
qualis  in  Scripturis  jfiit;ioritas  fest  de  atigelis  opl- 
nandi,  talem  in  resitrrectlonc  spei  ttosirac  setisum 
oportet  esse  dt;  feminis.  Ei  hatc  quidetn  de  resiir- 
rectionis  condilioiiibus  t>rOposltad  reddidlt  qa£- 
stioni. 

5.  Resurteclhnis  teterhitvetlttts  ex  Lege.  —  De  i{)Sd 
▼erO  resurrecliotte  ad?ersum  ittlidelit.netn  eonim  iUl 
locuttis  est :  Non  legistis  quod  dicium  est  vobis  a  Dto 
dieentt  •  Ego  sum'  Deus  AbrahcBy  Deus  Isaac,  et  Deus 

B  Jaeub ;  non  est  Deus  mortuorum ,  sed  viveMium  {Ibid. 
3i  et  52).  Sermo  ehlin  hic  ad  Moysen  sanctls  istls 
pairiarchisjam  pridem  qulescfentibosexsllterat.  Et-go 
quorufH  erat  Oeus,  (h)  hi  Deum  habebaiit.  Nihii  au- 
tem  poleratit  habere,  si  tionemht;  quU  in  nalut*a 
rei  est,  ul  esse  Id  necesse  sit,  rujus  sit  aherom.  At- 
que  ita  Deiim  habere  Tiventium  est ;  7^  CUttl 
Deus  xternilas  sit ,  et  tion  slt  eorum  qua:  inortui 
stmt ,  habere  id  quod  SDternom  est.  Et  quomodo  esse 
illi  fuiu^i(iue  semper  negabuntur ,  quorutn  se  esse 
prdflteatur  aetemitas  ? 

6.  PharisaH  scitiitia  legit  etnti.  0$cium  thtiiti 
propHnni.  —  Phariisai  auiem  audientet  quod  siientium 
imposuisset  SaddueaHs ,  congregnti  sunt  adbersus  euni^ 
et  inierrognvit  eum  unns  ex  his  legis  doetor  ,  et  reli- 


tereenteteiptsiti  stfeeiilK  et  contumeiliiM  lilbdendi  ti^ 
sarls  iemp«riifll ,  al  enris  omnlfovs  et  dfftciis  lltinia- 
nis  devotia  Deo  menldfi  absdiverel,  (a)  eum  CaEisaH, 
quaeejus  essenl^  redhibenda  deeernit.  Si  enim  nihll 
ejiis  peiies  n.  s  resederit,  condilione  reddendi  ei  quil! 
sua  suiit  non  lenebiinar.  Porro  aaiem  si  rebus  iilius 
{b)  inciibamus,  si  jure  polesiatis  snae  ulimur,  et  nos 
tani(|iiani  mercenarios  alieni  patrimohil  prociiratiohi 
shbjiCiitins;  extra  qti^relam  injiiri»  e>t ,  7g]  Cae- 
sari  redhiiieH  qhod  Caesarls  est,  Deo  autem  qiiae  ejus 
suiit  propt^la  reddere  nos  ot>ortere,  corpus,  animain, 
voluntitem.  Ab  66  etiiin  liaec  (c)  profecta  atqud  aucta 
reiiuemiis :  et  prolnde  Condignum  est,  iil  ei  se  to- 
lum  reddaht ,  cul  deberte  se  recolunt  et  originem  et 
profectuin. 

3.  In  Hia  di$  MccestitnM  ad  eum  Sadduceei ,  ^t  di- 
eunt  Hon  esse  rnkrreetionim  ^  et  rellqua  {Ibid.  23). 
Sadilucaei  extfa  flderii  resurreetidnis  Sunt.  Et  quiH 
eam  Dominufi  prsdltafet ,  ealumnhiln  diVlnis  rdhtiii 
(d)  ex  erffciehdt  voluiitate  |iropdhttflt ,  8e|)t^m  vidtf- 
licet  rrairam  eamdem  cdnjilgem ,  ctijtlstiam  ^Uitt 
in  resurrectlone  Altaraih  esse  respotideat. 

4.  ScriptutiBB  auctoriias.  In  qun  fttrma  mtkiiebtii 
sexus  remrjfat.  —  Atqae  ita  qoidem  publiea  opinid 
accipit,  de  resurrectionis  eondilidtiibus  niliil  scrlpiu- 
ris  (e)  prophelalibus  coitlirteri.  Sed  Dominus  ait : 
Erratis  netcientet  Scripturas  ,  neifue  virtuum  DH 
(Ibtd.  20).  Ergo  scrlptuin  est;  et  cessare  debei  am'> 
biguiias,  quam  atictorluis  tanta  condemtiai.  Hatit; 


enim  eamdem  ealuinhiam  aflTerre  plUres  soleht  »   iti  C  <]u^  {Ibid.  34  et  35).  Succedunt  Sadduc^eis  teiitnntl^ 


qunm  rormattl  maliebris  sejias  resttrgal ,  ^i  ah  nir- 
suin  ^m  ipsis  liiltai^s  snae  et  cdrporis  orAcils  refoi^« 
metiir?  Nos  ^nideiii  teihere  IdCum  hunc  a  cuiictia 
ferme  praeterlium  contlngiinits  :  sed  adtitonemus  id 
lanium  Domino  fuisse  proposiiUm,  cajiisuxor  sll 
depotanda  de  lepteth;  Ddminura  auiem  objUrgasse^ 
eur  errarent  neseieiiies  Scriplaras  Delque  viriutem  , 
qula  n0fl  nubent^neiiue  nubeHiur  ( f  80).  Et  quidem 

(a)  Iii  sex  mss.  ef ,  loco  cum^  et  postea  decernereli 
pro  decernii:  lectio  noii  spernenda. 

(M  Ita  Lips.  ciim  luss.  Aliae  aulem  editioiies,  ttt- 
cttmoathitf. 

(c)  Apiid  Par.  bic  immissom  esl  rectv :  nescio  qua 
aucU)ritatei. 

{d)  td  esi,  ex  lis  qiinc  sese  efficere  vclie  declara- 
vU.  Adversus  hnjiisiilodi  ralumrtialbres  Jam  siiprji  le-  « 
gimus:  In  dictis  Dei  veritas  esl ,  et  rerum  creandarum 
efficientia  omuis  in  verbo  est,  Jia  nec  quod  spopondit 
(de  resurreciione)  aiiiM/jfiium  £s/,  nec  imfficax  quod 
locuius  ^^. 

(e)  In  priiiiJk  bditloiie  Piii».,  Scri)^i\iris  ptmhHim: 
malis.  Aesiirreciimiis  auteni  oonditiones  etO  intelii- 
guiiuir ,  de  ituibns  xwox^.^eque  nubent ,  elc.  Qui  de 
re  Origmes  ex  ediiione  liiittiii  p.  496:  Quonum  in 
ioto  vel  legis  M  propttetarum  ditcimus  siMes  Ahgelis 
cteli  futuros  ,  qui  resurguniT  Id  enim  in  veieri  Scrip- 
tura  aperte  non  reperimus.  iloc  iu  ilia  iropologice  coti* 
tineri  post  pauca  respoiidct. 

(0  Mss.  Rom.  Coib.  etCarnut.  omitthnt  gavdia;  ae 
deiiide  pio  sustulisse  ,  habent  Colb.  et  Cani.  esse  ^ 
Roin.  nefffsn. 

(g)  In  vulg.  potestates  fuiurae:  corruple.  Duplicl  ex 


bus  Pbarisaei.  Et  illis  qUldem  congruenter  Aierai  dft 
resurrectione  responsum ,  ut  in  lege  ipsa ,  ex  qua 
eraiit  prorecti,  contlneri  sperandae  resurrectionis  ft- 
dem  convincerentur.  Pbarisaei  vero  liabere  se  seien- 
tiam  legis  gloriabatiiur,  quae  ad  Ailurorum  speciem 
praelata ,  imagihem  conseculurae  Veriiaiis  continebal. 
Qajkrunt  autem ,  quod  mandatum  esset  poiissimttm 
in  lege  ( t  36) :  non  conluentes  (t)  mediiationeiti 

capile  probari  pittat  Hiiarius  ,  feminas  ahgeljs  simi» 
les  posi  resuneciionem  futuras  ,  ex  Bcripiuris  scili- 
cet,  et  ex  divina  virtute ,  qiia  prxstdfe  potest  Deiis, 
qnidqiiid  iii  Scripturis  declaravit.  Atque  hic  assetiliri 
videtur  Tertulliano  lib.  1  de  Cuitu  feinin.  c.  2,  Ori* 
geiii  in  Matih.  ex  edit.  Hoeiii,  p.  487 ,  aliihque  Pa- 
tribiis,(|ui  propiet*  endem  Clirhti  verba  feminus  in 
innli(*hri  sexii  non  resurreclura^  existiiharUnt.  Qnnrtt 
opiiiioiiem  eliam  Hierbnymoexprobi^at  Hurtiuus  ex 
diclis  ipsius  lib.  111  io  cip.  v  ,  Episi.  ad  Eplies.  Ule 
lamen  sesc  ab  ea  |)urg:it  Apolog.  c.  6,  el  Epist.  xifvii 
ad  Eustoch.  c.  ii.  Augustiius  aiilein  lib.  li  deCiv. 
Dei  c.  il :  Corporibuij  iiiquil,  vilia  detraheniur,  na* 
tura  servabitur. 

(h)  Ab  omnibus  mss.  abest  hi  Deum  habebant,  Sed 
in  sex  dninliixal  anlea  habeiur,  jam  pridem  fuerdl 
quiesceniibus.  Exstiterant  ergio. 

(i)  Maie  apiid  Par.  mediiationem  legis.  Porro  mc- 
dil<tri»\m\  llilanuiii  eainiicin  fcre  viiu  habet  ac  ali- 
quid  fttldrum  {ir.rforinare.  Sir  cnp.  21, 11.  3:  A^ttifi 
ccelesiium  fideth  invilorum  mediintur  operatio.  lilaHua 
cap.  24,  II.  1  :  In  omnibus  (lex)  Christi  rhedttabatur 
adventum;  vi  nUni.  3:  quia  in  tege  meditation<m  ejub 
'quo!  in  Christd  esi  veritaiis  occuUent.  lii  hls  ac  siiilli'' 
bus  iocis  mediutio  esi  res  nitura  gestis  prKsenliboa 


1047 


SANGTl  UILARIl  EPISCOPI 


1043 


legis  in  Clirisio  fuisse  perfeciain.  El  quidem  idso-  A  sortio  nominis  subslanlix  uniiaiem » ei  assidendi  in« 


leniium  ignoranli;»  legis  ipsius  verbis  respousum 
esi:  quac  responsio  omnem  in  se  verilatis  est  com- 
plezadoctrinam.  Proprium  enim  Doniini  nostri  Jesu 
Cbrisii  officium  est »  cognitionem  Dei  afferre,  et  In- 
telligeniiam  nominis  ejus  potesialisque  prxstare 
(V.  lib.  II  de  Trin.  n.  22).  Missus  enim  veuerat ,  et 
ex  aeternilale  deducius ,  liis  quie  erani  Deo  placita 
perfungebalur.  Respondit  iiaque  primum  esse  man- 
datuui:  Diliges  Dominum  Deum  tuum  in  tolo  corde 
tuo,  et  in  tola  anima  tua ,  et  in  tota  menle  lua  ( f  37). 
Non  enim  aliud  ille  efticiebat,  quam  quod  Icx  con- 
linebat;  quia  prxceptu  legis  ,  eorum  qux  geslurus 
ipse  erat ,  formam  compleciebaiuur.  Admonei  igilur 
cogniiionis  ejus  ,  quam  iiabere  se.  gloriabantur  in 
lege,  Deum  omnipoieniem  omni  affeciu  meniis,  cor-  3 
dis,  animae  diligendum ,  ut  admonitionem  suam  pra^ 
missa  legis  mandata  firmarenl. 

7.  Proximi  nomine  Christm  diligendus  jubetur.  — 
Deinde  adjecil :  Hoc  est  magnum  et  primum  manda- 
tum,  Secundum  vero  simile  huic  :  Diliges  proximum 
tuum  sicut  te  ipsum  {Ibid,  58  et  59).  Sed  mandatum 
se(|uens  et  simile  significai  idem  esse  ei  officii  et  me- 
riti  in  nlroque  {Siecap.  i,  n.  7,  idem  poenx).  Neque 
enim  aut  Dei  sine  Cbristo,  aut  Chrisli  sine  Deo  po- 
test  utilis  esse  dilectio.  Alterum  igitur  sine  altero 
nullum  ad  salutem  iiostram  affert  profecium.  £t  ideo 
in  his  duobus  mandatis  toia  lex  pendet  ct  prophetw 
if  40);  quia  lex  et  prophelia  omnis  Chrisli  depu- 
tabatur  advenlui ,  ct  adveiuus  ejus  per  supplemen- 


vitatione  judicium,  ct  de  universorum  sabjeclione 
virtutem ;  ut  {al,  et)  meminissent  in  eo ,  qui  ex  Da- 
vid  oriebatnr,  netern^e  virlutis  et  potestatis  el  origi- 
nis  substaniiam  coiuineri ,  el  Deum  in  bomine  man* 
suium. 

CAPUT  XXIV. 

De  cathedra  Moysi  super  quam  sederunt  Scribm  el 
phariswi ,  de  clauso  ab  iisdem  regno  ccelorum,  et  ab 
iisdem  comedi  domos  viduarum,  circumeuntibus  mare 
et  aridam  ,  et  dicenlibus  :  Quicumque  juraverit  in 
templo  ,  niliil  est ,  et  decimanlibus  mentham  et 
anethum^  et  wdificantibus  sepulcra  prophetarum  ,  et 
de  Jerusalem  quoe  inlerficit  prophetas^  et  lapidal  eot 
qui  ad  se  missi  sunt. 

i.  Legis  doctrina  commendatur,  Pharismormm  t/it- 
quitas,  ignorantiay  ac  superbia.  —  Tunc  Jesus  (ocii^ 
tus  est  turbis  et  discipulis  suis  ,  dicens  :  Super  eathe- 
dram  Moysi  sederunt  Scribes  et  Pharistei ,  et  reliqua 
(Matih,  xxin,  t  et  2).  Legis  de  se  lestaniis  gloriam 
prxtulil ,  quae  imaginem  in  se  futurseTeritaiis  ex* 
presserat.  In  omnibus  enim  Chrisii  (a)  meditabatur 
adventum.  Quidquid  enim  inea  continebatur,  in  pro- 
feclum  manifesiandxejus  cognilionis  assumplum  est. 
Jubet  igitur  pra^ceptis  Pharisxorum  obteroperari, 
quia  in  Moysi  caihedra  sederint :  jubet  legis  manda- 
tis  omnibus  obediri ,  sed  a  faciis  eorum  atque  operi- 
bus  absiineri;  ut  mores  bominum  alqiie  infidelitas, 
non  legis  doctrina  vitetur.  Ipsi  eiiini  subdito  sibi  po- 


tum  eorum  cognoscendi  Dei  intelligeniiam  pra^sia-  Q  pulo  gravissima  lcgis  onera  imponunt ,  ne  digitum 


bat.  Nam  de  proxiino  frequenter  adinonuimus,  non 
alium  inielligenduin  esse  quam  Christnm.  Cum  enim 
pairem,  mairem,  filios  chariiaii  Dei  pra^ponere  iiihi- 
bcamur,  quomodo  dllectio  proximi  diligendi  Deum 
simile  mandatum  esi?  Aui  relinquetur  aliquid,  quod 
amori  Dei  possit  xquari  ?  nisi  quia  simililudo  pr;e- 
cepii  parem  cbariiatem  diligendi  Palrem  el  Filium 
exigebat. 

8.  Christus  qui  filius  David  secundum  carnem^  Domi" 
nus  est  David,  —  Atque  ut  legis  ipsius  verbis  argui 
possenl,  et  783  ^^  proximo  nianifestior  inielligen- 
tia  panderetur ;  requirit  quid  illis  videretur  Christus, 
cujusnam  filius  futurus  essei.  Qui  responderunt , 
David.  Quibus  ait ,  quomodo  in  spirilu  Dominus  a 


quidem  suum  contingendis  ipsis  admovenles  {Ibid,  i). 
Quin  eiiain  prscipiunt  Dominum  ex  tolo  corde  di- 
ligi,  et  proximum  tamquam  se  amari ,  ipsi  adversom 
legis  sibi  laue  lesiimonium,  {b)  Deum  in  Gbrislo  pas* 
sionibus  persequcnles.  Yerborum  quoque  suomm 
gloriam  lamquam  philacieria  784  ^^i^^^^'*^^^  ( f  ^)* 
quibus  vitae  aeiernx  auctor  Deus  non  sit  iiitelleciiis 
in  Chrislo,  seseque  ex  honorc  legis  einissos  tam- 
quam  fiinbrias  cx  vesle  magnificent,  qui  totius  legis 
ignari,  iieque  opcra  neque  virlutem  ejus  ipsins  Irgis 
agnoverint :  amanles  primos  accubitus  in  conviviis  , 
qui  igni  xterno  (oonvivanlibus  poiius  cum  Abraham 
geniibus)  depuianlur:  et  prinias  calhedras  in  syna- 
gogis,  ipsi  doctorein  suum  secundum  legis  et  propbe- 


David  nuncuparetur ,  qui  ejus  filius  futurus  essei ;  et  j)  larum  lesiimonia  nescientes  {f   6) :  sed  et  saluU- 


quomodo  ab  eo  dictum  esset :  Dixit  Dominus  Domino 
meo  :  Sede  a  dextris  mm ,  donec  ponam  inimicos  tuos 
scabellum  pedum  tuorum  (/6}d.  4i  44).  Erat  quidcin 
verum ,  Christum  ex  David  semine  procreandum : 
.  sed  similitudo  nominis ,  qua  Dominus  Doinino  dice- 
bat ,  et  qua  a  dextris  collocabat ,  donec  oinnes  ini- 
micos  subderet  pedibus  ipsius,  significabat  et  de  con- 


liones  in  foro ,  quibus  humilitas  cordis  et  ministe- 
rium  in  omnes  est  imperatum.  Yocari  etiam  ab  bo- 
minibusmngistri  volunl(t  7),  doctrinaelegisignari, 
et  magisiruin  saluiis  perpetme  respuentes.  Quae  quii 
omnia  profana  atque  perversa  essent ,  factorum  imi- 
tatione  damnantur.  Legisautem  aiidientia,  et  dicio- 
rumobedientia,quia  Christum  loquebantur,  exigitur. 


prjesignaia  ,  cujus  inlelligeniiam  non  assequimur  nisi 
meditaiione.  V.  lil.  2,  Ps.  cxvni,  n.  li. 

(a)  In  sex  mss.  meditabatur  adventus:  minus  vere, 
cum  verbum  meditabatur  rcferendum  sil  ad  taciium 
nomen  tegis,  cujus  auctor  Spiriius  sanctus  in  omni- 
bus  illius  gesiis  Christum  unum  prospicicbat  ac  me- 


ditabatur :  ut  ex  quacumque  licet  persona  prophetim 
Spiritus  sit  locutus ,  sit  tamen  totum  iliud  ad  cogniHO' 
nem  advenlus  Domini  noslri,  cic,  ut  habetur  prologa 
in  lib.  Ps.  n.  f), 

(b)  Sic  Par.  cum  poiioribus  mss.  AUi  vero  iibn  9 
Deum  in  Christi  passionibus* 


i049 


COMMENTARIUS  IN  MATTIIiEUM.  CAP.  XXIY. 


1050 


2.  CharUatis  et  humUHatis  prmepta,  —  Verum  in  A  efncieiuiani    conlinebat,  sed  meditabalur  efTeclus. 


conlrarium  discipulis  jam  se  scienlibus  toiius  humili- 
latis  prsecepta  consummai,  ut  meminerint  omnes 
fralres  esse  se,  id  est,  (ilios  pareniis  unius,  et  per 
novae  nativilatis  generationem  terreni  ortus  cxces- 
sisse  primordia,  et  unum  sibi  esse  omnibus  c(elesiis 
docirinsc  magistrum ,  et  gloriam  bonoris  aeterni  hu- 
militalis  conscientia  capessendam ;  quia  insoleiiliam 
Deus  bumilem  effecturus  sit,  et  humilitatem  elaturus 
in  gloriam  {Ilnd,  8-12). 

5.P/ianVa?i  Christum  respuendo  claudunt  ccelum.  — 
Vw  vobis  Scriba  et  Pharitan  hypocritoBy  qui  (a)  clau- 
ditis  regnum  coelorum  (f  15).  Siniulalioiiem  corum 
pccnae  signiOcaiione  condemnat.  Vce  enim  vox  dolcn- 
lis  cst.  Clnudere  autcin  eos  regnum  coeloruin  ideo 


Nam  ornatus  altarii  atque  lempli  non  dignitatem  de 
culiu  conciliabat,  sed  fuiuroruin  speciem  de  decore 
fingebat.  Nam  auruin,  argentum,  a!S,  aurichalcum, 
margariiae,  crystallus  propriam  significaniiam  pro 
natura  uniuscujusque  meialli  complectunlur.  Igiiur 
redarguii,  quod  aurum  lempli  etdona  altaris  pro  sa- 
crameniorum  rcligione  venerarcntur ;  cum  honor 
polior  esset  et  aliaris  et  lempli,  quia  ad  fuluroruin 
speciem  et  aurum  tcmplo  et  donum  dedicaretur  al- 
lari.  Et  ideo  advenienie  Christo  inutilem  esse  fidu* 
ciam  legis  :  quiu  non  in  lege  Chrislus,  sed  lex  sanc- 
lificnretur  in  Christo,  iii  qua  veluli  sedes  thronusque 
(c)  sibi  positus  sit.  Qui  quia  religiosus  babe:itur,rcli- 
gioiiem  ab  eo  necessc  eslqiii  in  illo  considat  accepe- 


ail,  quia  in  lege  mediiaiionem  ejus  quue  in  Cliristo  B  ril :  atque  ita  siulti  caccique  sint,  sanctilicante  prae- 


cst  veriiatis  occuhent,  et  corporeum  advcalum  a 
propheiis  prscdicatum  docirinas  simulalione  abscon- 
dant;  ipsique  non  adeunies  viam  aelerniiatis  in 
Christo,  adire  quoqoe  c;cieros  non  sinant. 

4.  Qui  imponant  aliis.  —  V(c  vobis  Scrib(e  et  Pha- 
risoH  hypoeriia:^  gui  comeditis  domos  viduarum  (fi^). 
Hinc  illx  sunt  veritalis  inlicix,  hinc  adeundae  cxte- 
ris  salutis  Inhibilio,  et  regni  coelestls  obseratio,  ui  in 
obeundis  viduaruin  domibus  reiiiieatur  ambitio,  ul 
longas  orationis  dignatione  spolienlur,  ul  ab  his  coe- 
lesiis  cogiiiiio  tamquam  a  ihesaiiro  rbposiiae  opu- 
leniise  expetatur,  ut  legis  digniias  gratise  sileniio 
persevcfct.  El  ideo  accipieiit  amplius  judicium,  quia 
ei  pcenaro  proprii  peccali,  et  reaium  alien.i;  ignoran- 
tia;  debebunl. 

5.  Eorum  odium  in  Evangelium.  Qui  pwua  du- 
plici  plectendi.  —  Vie  vobis  Scribm  et  Phariscei  hypo- 
criiw,  qui  circuUis  mare  et  aridam  (f  15).  Maris  et 
terrae  peragraiione  significal,  in  totis  orbis  finibus 
eos  csse  Christi  Evangclio  obireclaiuros,  et  legis 
jngo  conlra  joslificationem  fidei  aliqiios  subdiluros  : 
proselyti  cnim  sunt  ex  geniibus  iii  Synagogam  re- 
cepli.  Quortim  futurorum  rnritas  in  uno  (b)  iiidica- 
tur  :  nefjue  cnim  post  Chrisii  praedicaiionem  doc- 
tt  iiidc  eorum  fides  relicta  csl.  Sed  quisquis  fueril  ac- 
quisitus  ad  plebem,  filius  fit  gehennae,  poense  sobo* 
les,  et  ;elerni  judicii  785  ha^rcditns  :  quia  adoplio 
ex  genlibus  Abrahae  familiam  facturasii.  Ideoauiem 
poense  duplicalse  erit  filius,  quin  neque  remissionem 


terito,  snnciificata  veneranles  (f  17). 

7.  Opera  externa,  etsi  non  omittenda^  intemis  tamen 
virtutibus  poslhabenda.  —  Vw  vobis  Scriba:  et  Phari- 
smi  hypocritie^  qui  decimatis  menlham  el  anelhum,  et 
omne  olusy  ct  reliqua  (Ibid.  23).  Meniis  occulla  et 
obscuram  voluntatuni  iniquitalem  redarguii  :  quod 
ea  qu9e  in  decimis  menlhse  atque  anethi  lex  pra!« 
scribit  cfficiaiit,  ut  iitiplcre  legemab  hominibus  exis- 
liinenlur  ;  misericordiam  vero  atque  justitiani  et  d' 
dem  et  omnem  benevolcutiae  affecluni  reliqueriiit, 
quod  proprium  honiinis  officium  est.  Quia  decima- 
tio  ilU  oleris,  quae  in  prxforinaiionem  futuroruin 
erat  utilis,  non  debebat  oinitti  :  effici  aiitem  hoc 
oportebat,  nt  fidci  ct  justitia;  et  mi»cricordia:  parti- 
C  bus  functi,  non  iniitatiune  fingendx,  scd  vcritaic 
retinendse  voluniaiis  operibus  pluccremus.  £t  quia 
minus  piaculi  esset,  decimationem  olcris  potiiis 
qunm  benevolenlia;  officiuiii  pra  tcrirc ;  irridct  co- 
ruin  in  colandis  cuiicibus  diligentiaiii,  quorum  in  glu- 
tiendis  camelis  esset  incuria,  peccala  videlicet  lcvia 
vitantiuin  ,  et  graviu(wM.  grandia)  devoranlium 
(f  !z4).  Par  quoquc  in  eos  poeiiae  ^denuntiatio  esl, 
qui  calices  et  paropsidcs  cxtrinseciis  eluentes,  eoruin 
interiora  non  inundent  (f  25)  :  etjactantiam  inuti- 
lis  studii  sequentes,  utiliiutis  perfecia:  miiiisterium 
derelinquant.  Calicis  namque  ustis  imerior  est :  qui 
si  obsordueril,  quid  proficict  lotus  exlciius?  Atque 
ideo  interioris  conscienliae  nitor  est  obtincndus,  ut 
ea  qu.c  corporis  sunt  furinsecus  eluuntur  (f  26). 


peccatorum  sii  gcntiliiim  coiisccutus,  ct  societaieni  D  Sepulcris  quoque  eos  coinparuvii,  qua;  humano  opere 


eorum  quiChristum  persecuti  sunt  sit  secuius. 

C.  Lex  futurorum  forma,  sedes  est  etthronus  Chrisli. 
Chritto  adveniente  cur  inutUis.  —  Vw  vobis  duees  c(rcf, 
qui  dicitis  :  Quicumque  juraverit  in  tcmplumy  nihil  est 
(Ibid.  16).  Heverentiam  humanarum  observationum, 
et  contumeliam  proplietica;  traditionis  exprobrai, 
quod  inanibus  honorcm  darent,  et  detraherent  ho- 
norandis.  Legem  namque  ipse  dederat,  et  lex  non 


cultuque  786  splendentia,  mortuoruin  ossibus  et 
cadaverum  immunditiis  inlcrius  sordescanl  (f  27) : 
praeferant  scilicet  inanibusverbis  justitix*  speciosita- 
tem,  habenntvero  intra  se  conscieniix  suae  menlis- 
quc  foetorem. 

8.  Judtei  prophetas  in  odium  veritalis  oecisos  non 
nesciunt.  —  Vce  vobis  Seribce  et  Pharis<ei  hypocritw^ 
qui  cedificatis  sepulcra  prophetarum^  et  reliqua  ( ^  29). 


(d\  Mss.  Cluditis eludere. 

.    (b)  In  vulgatis  judicatur.  Rectius  in  mss.  fndi- 
tutur. 

(c)  Id  est,  Chrisio  pos-tus  sit.  Qui  Christiis  quia  re- 
Ifgiosus,  scu  rcligione  ac  vencruiiouc  dignus  hubca' 


tur  (minus  benc  apud  Lips.  et  Par.  habebatur  ),  re- 
tigionem  necesse  est  acceperit  lex  ab  co,  qui  in  itlo  leffis 
tlirono  considat.  Ita  cmendamus  ex  sex  mss.  Nec 
seiisu  dissident  cneteri,  in  quihus  exstat  consederat. 
At  lualc  iii  prius  vulgatis,  confidat.  ^ 


m\ 


SIANCTI  IIILAHII  EPISCOPf 


im 


Juiltcii  fonim  In  absolulo  esi,  et  imicui(|ue  nostrtiih  A  jat^i  in  liis  baliilans  GliristM  et  pr^Mct^m  Hkl  (H^ 


ex  namfa  aelisas  (a)  ati)«c  opinio  aequiiatia  imponis- 
tur  :  ilt  ininus  ex  co  Tenias  iniftuiiatis  opus  habent^ 
quo  magis  Qcquitas  igiioraia  non  fuerit.  Proplietas 
nami|ue  omn^  lofis  populus  occiditi  h\  odium  euim 
eontm,  omaritodine  objurgaiioiiis  ^  aceensi  sunt  i 
naiii  Toce  pntdica  Turta,  cfledes,  adnUeria^  sacrilef  ia 
ejtts  eoarg tieijant-.  Et  quia  indigniiia  eum  ciBlesti  re- 
gno  ob  liKC  opera  dbnunliabanli  et  bxredes  iesta* 
menti  Dei  genles  fuluras  praedieabaiit ;  vario  pesiia- 
rum  genere  confecli  suiii.  Sed  parenium  facta  ))0Sie-* 
rilas  ila  deicstata  esl|  ui  prOplieii»  libros  Teiiereluri 
meiiiorias  adornet,  septilcra  resiauret :  laliqiie  re?e- 
reniia  extra  euipam  se  esso  p.tierni  sceleris  lesleiuri 
9.  Tantd  tMUfis  $ttnt  rei  de  nece  Christi^  qui  jn-ophe- 


sus.  Quod  si  eredituai  ei  fttissettwHi  sotirai  eun 
poenam  neets  proplieiarumi  eredentium  fides  {f)  hfi^ 
ret»  sed  ipsam  illnm  dominicae  passionis  senletilM 
esset  venia  conaeeuia.  At  yero  cutn  ned  pdfti  resnri 
reciionein  creditoin  ei  fiieirii ;  etiam  ulti^  ab  lils  k\m* 
lis  fel  Kaeliaria!  satt^uinis  rcpDscetvr; 

14.  Gallinee  optts.  Pii//onifii  iupUx  fentermU.  Qnii 
Jtiileeis  obtnlit  ChriHut,  Eomm  peHlkm.  -^  Qiiamfil 
eniiii  cor|)oreiis  b:cc  loqualiir,  et  (f)  Ofiem  ithiversll 
boiiio  reperius  exbibeat,  fre<|ueilter  tliiiten  congre- 
gare  eos  voluit  prtbditaiionibus  pro^etarlitti;  9eii 
frustra  bunc  impetidlt  alTdciuib  et  in  cassoni.  TaiM« 
quatn  galiiiia  congi*egan8  pullos  sttOs  ciHitlnere  eoi 
sub  alis  stiis  voluit :  terrena  vldelieet  Itunc  et  d^ 


tarum  opue,  Apottolorum  elogmi  —  Qui  ergo  prophe-  B  mestica  avis  facius,  quodam  eorporia  iui  limqiiaill 


tas  cuin  gravissimo  piacnlo  occisos  fale'ilur,  qua  ve- 
nia  Gbrislutn,  qui  proplieiaruin  (6)  opus  esi(  con- 
deinnhbuni ;  cuin  ea,  qitds  delestenUir,  etiam  mulli- 
plicnto  facinore  perfleiani?  Aique  ideo  el  ser- 
pentes  et  viperina  geticraiio  sunt,  quia  mensurain 
paiernx  volunlaiis  implebuiit(^  53)^  Et  quomodo 
eflrugienl  jiidicium»  detesiantes  caidem  proplielaruin^ 
{c)  eoruinque  ad  crucis  niortem  Dominum  perscquen- 
tes?  A  quibtis  propier  a|K>siolos,  qui  de  futurorum 
n-velati<me  prophetas  sunt^  de  Gbristi  agnitionc  sa- 
pienies,  de  tegis  inielligentia  scrib»,  csSos,  lapida- 
tos,  crucifixos,  et  a  civitaiibits  in  civitates  fugatos» 
omnis  sanguis  jbslorum  ab  Abel  usque  ad  Zachariam 
reduiidavit  {ibid,  34  tt  35)  :  (d)  ut  qtiibtis  obedituin 
si  fuisset,  proprioruin  criniiiium  (f)  esset  venia  pne-  G 
standa,  ob  hos  eosdem  ititereinptos  p(feiia  in  eoSiqiti 
pcreincriiit,  paiernorum  quo(|ue  facinorum  conge- 
rereiur. 

40.  Christi  in  Judwos  afecti^,  —  Jenaatem^  JerU" 
talemt  quee  interficis  prophetasy  et  lapiddi  eot  tjid  nd  te 
missi  tunti  elc.  {f  37).  Inter  tnulla  objurgaiionum 
geiicra  sempcr  miserlcordi»  suac  protestaluf  aflei;- 
ium  :  cujus  biitc  oiniiis  qiierela  esli  quod  regredi  in 
salutem  qiiain  pnBsialjai  abnuerenu  Occiderai  enim 
propbetas,  et  ad  se  missos  lapidaverai  Jerusalein.  Id 
civitaiis  nuncupatiotie,  liabilantium  facinus  ostendl- 
iur.  Et  Idcirco  Abel  sanguis  ei  Zabliariae  in  hanc  eo- 
ruin  posteritatein  venturus  osienditur  :  787  4"^* 

(d)  Desideniuf  u^ffti^  in  plHribtis  tHSS.  Juila  qiioi  § 
vox  sensus  m  secunilo  csbu  inintis  colteltllie  intelli- 
gettir.    ....  - 

(6)  Editi,  nropheidrum  scopus,  prirter  ndetii  liiss. 
et  Hitariaiium  lo(|iieiidi  nioreni.  Jatii  sbpra  legimilii 
cap.  i^  n.  9  :  Conteptum  e%  Spiriiu  sancto,  natUm  ex 
Marin  Virginej  ommum  opus  prophetarum  pst  :  ct  pro- 
logo  in  iiU.  psal.  n.  5,  de  Piiaris;i:is  babetur :  Ne- 
gdiites  eniiH  ChHsUnny  cujUs  divenius  opn$  Ht  |^)*op/ie- 
taruin^  etdvefn  sdehtio!  abstuterunt, 

{c)  Kditi,  et  usque  ad  ctucis  mor(ei)i.Elegaiitius  mss« 
trcs.  eoriibi<jfiie,  ele. 

{d}  Sox  m.ss.  ut  a  quibus.  Illud  quibus  cum  iion 
inodb  ad  oheditum,  sed  et  ad  prwttanda  i^eferatur,  et 
de  apostolis  praedicatur  et  de  Jud;iMS. 

(ejBad.,  Er.  et  Lips.  esset  venia  pmestila,  Par;  cum 
quntuor  mss;  vcnia  preFstanda,  omiSso  priiis  verbo 
estct,  Mox  pro  congcreveturf  Lip^ius  aubtlitult  cogere^ 


alarum  operimento^  caloreiu  ut  pullis  suls  %lta!  iilH 
mortalis  indulgens,  et  in  volattim  veiiit  (h)  iieva  |e: 
neiaiione  produccns.  Pnllis  eniin  «lia  nasceiHii  raiitl 
est,  (f)  alia  volandi.  Nam  primitm  ovohini  leslla 
ianitiuam  claustro  cor||ioris  etfntinettmi*  :  H^btnc 
pbslea  parentis  sedulitaie  confoii)  etetint  iit  TOliilltii; 
Hujus  igiiur  familiaris  ac  pene  terreiia  avis  merei 
coiigrcgare  e6s  inlra  se  Tolnil  :  ui  ((nl  eotidldoni 
nascendi  editi  jam  fuissenii  nunc  alierilis  getieratim 
nis  ortd,  et  calorc  cohfotentis  renali,  In  ettleste  rs» 
gnuni  lamquam  peniialis  eorporibus  evolarem.  QiiOtt 
quia  lioluerunt ;  doiiius  eorum  deseria  ei  tdcH^  re^ 
linqueiur  (  f  38),  id  cst,  iiid  gni  liabilntioiie  l.-lnttl 
Spiritus  erunt.  Sua  eiiiin  dotnus,  tion  Del  e^se  t^Osp^ 
runt :  el  in  contumacia  inftdeliiatis  inanenie^t  usqbH 
iit  id  lempiiS  eHiii  noh  videbuni,  quo  in  Domiiii  no- 
mine  reverteitiem,  eiiant  invitffi  infidelilalis  eohfes^ 
sioiie  beiicdieenl  ( f  59); 

cAPUt  totV. 

De  structura  templi  in^ogantibut  ditcipulit^  et  de  kit 
qu\  in  teeto  tunty  ne  descendant  tollere  aliqmid  de 
domo ;  tt  qui  in  agro  sunt,  ne  recertnntur  tottere  («- 
mcnm  suam^  et  de  pr^egnantibus  et  nutrientibus, 

i .  Homo  qui  teniplum  Dei  tetermm,  —  Et  egressmi 
de  tempto  ibat :  et  accesserunt  dlsciputi  efiis,  ut  mstem- 
derent  ei  ttructuram  templi  (Matth,  iiiv,  1).  Post  {j) 
coinminalioiiem  deserendus  Jerilsalem,  Umquam  coin* 

ttir  i  faventibus  ^\  mss.  aliqtiot,  In  qnibos  ieistal 
congeretur, 

(/)  Ila  niss.  potiores.  Alii  vero  cum  edilis,  fuerat. 
Si)perius  post  verba,  si  creditum  ei,  8U|^|ile,  pr;edicato 
abaitostblis  jirbxlhie  post  pdftsiotaciti  ae  M^surrcctio' 
nein  Ipsius. 

(g)  Ms.  Rom.  opera  univertit,  Colb.  el  Carn.  opera 
nniversa.  Aiiied  corporeus^  id  est^carne  .issunipla  iac- 
lUfe  holHd.  Vldesis  ihict.  |)S:il.  citkvlll.  h-.lO. 

(//)  In  ^ex  iitss.  hoviaiifi  geUeraiiOner^  :  ptiiesi  et  If^ 
leclio  admiiti,  qtta  iiova  reiuni  siMcies,  ei  ovo  scili* 
cet  aniinal  volnlile.  produri  signilicitur. 

(i)  Editi  cum  tribus  mss.  alia  vivendi :  quod  muta- 
tur  ca'tcroruni  niss.  auctorliale,  cutn  VOlatns  potius 
quaiii  viix  ruiio  deinc -^ps  liniieiitur.  l*orro  hicv  )lare, 
et  tiiox  volatus,  volandi  pioprietatent,  non  actom 
sonat. 
(/)  In  sex  Diss,  pott  commoniUtmem. 


im  C0MMENTAR4US  IN  MAfTlliCU&L  IIAP.  XXV.  [im 

iuovciHlu«  aiiibiuoHC  teiiitiU  cssei*  Hiasf^^^><^i^li^  ^  A  ^«ivciKns   iiilttrj «  tiim  almiiiiiiaiiomHti  dRftoiniioiiis 

fctaiiteni  in  loco  Mncio  vidcinnii  ^  lunc  dnniatis  r^ 


«ssiruciioiiift  788  osteuditiir»  Qui  ait  detirueiida 
oninia  «sse,  et  dispersls  toiiua  substruciionis  lopidl- 
bus  diriietida.  Tenifiluin  eniin  asternttfii  ad  lialMiatio- 
iiein  sancii  Spirltus  eonsecrabalur :  honio  scilicet  por 
agniiioiiein  Filii  et  cunJessionein  Pairis  et  iinecepto- 
ruin  oliedicniiuna  Deo  fieri  (a)  digitnsliabitacttlum. 

ft.  Eversioiiis  Jerumlem  iempus  ac  st^na.  Stman  Sa-- 
niari/aiitfs.— Ei  cum  t^ecessissei  ininoniein,  adeunlea 
eumsecrelodircipuli  interroganl  quandu  Iixcderent, 
qiiodve  sigiium  adyentus  sni  et  consummaiionis  sae- 
cull  iioscerent  ( f  3).  Ei  quia  tria  Itaec  in  unum  qusl- 
aita  sunt ,  disiiiiciis  et  leinporis  el  iiiie41igenit«  sig- 
nificaiionibos  separaniur.  Respondetor  igitnr  pri- 
mum  do  civiiaiis  occasu  :  cl  contirmantnr  veriiate 
doctrinae,  (b)  ne  quis  faliax  ignonintlbus  possei  obrc- 
pere.  Yeiituri  ciiim  etiam  eoruiu  iempoie ,  qui  se 
Cbrislum  esseni  nuncu|)aturi.  Ol  igilur  fides  pesli- 
fero  meiidacio  dciiabi  possei,  admoniiio  pruice^si. 
Veiiil  ciiim  Samaritanus  Simon  diabolicis  iHstruciua 
et  operibus  ei  dictis  :  pluresque  factorum  miiacuiia 
depravavit.  £i  quia  hoc  in  Ai^osioiorum  tempora 
coQveuiret ;  :iil  :  iVaii  ett  finis^  8ed  ue  tiinc  quidem 
(tupple,  arii  finis)|  cura  genics  adveisus  se  mutue 
ei  regua  concurrent,  ei  fames  ac  terrae  motus  eruot : 
quia  iii  bis  non  universitaiis  bujus  (c)  dissoluiio  esti 
sed  dolorum  initiat  malis  omnibiis  exiiide  coBpiuiiSk 
Confirmai  igiiur  eos  ad  lolcraniiam  passionum »  fu- 
gae  ,  verberationis  , .  inlerilus  :  ei  pnblicum  iii  eoa 
geiiLium  odium  propier  nomen  ejus.  Aique  bis  qui- 
dom  vexaiionibiis  mulii  lurbubuiilur,  et  ianiis  insur- 
geniibus  iiialis  scaudaliaubuniur,  et  usqiie  in  mututim 
odium  cxcitabuiitur.  £i  falsi  prupbeUe  erunt  (  ut  Ni- 
colaiis  iinus  ex  septem  dioconibiis  fuit ) ,  mnllosqite 
ementiia  veritaie  perverteni :  et  abundaoie  neqniiia 
cbai  itas  frigeiicel.  8cd  usquein  finem  ptTseveniniibttt 
saltis  rciiervata  est  :  nc  tum  per  omncs  orbis  partes 
vtris  aiostolicis  dispersis i  Evangelii  veriias  pra*di- 
cabilur  (Ibid^  4-13).  £t  cuni  uiiiversis  fueilt  eogni- 
lio  sacramenii  coelesiis  itivecta ,  tum  Jerusalem  oe- 
casus  et  iinis  incumbet :  ut  prxdicaiionis  fidem  ,  ei 
infidoiium   poeiia  et  metus  ciYiialis  eruia}  coii.seqiia- 
lur.  Uaee  igitur  in  eami  ui  fueroni  prxdicta,  pcrrecta 
sunt  :  et   lapidaiis,  fugatis,   peremptis   Apostolisi 
fame,  bello,  captiviiaie  consunipla  est.  Ac  lum  fuii 


diluiH  iiileiiigeiMlunib  Etde  lioc  quidtim  ,  biNili^iwo 
Daniele  ei  Pauio  praHiicitiiiibus^  s^iperflunm  ntvs  ^nto 
bubere  sermonem  [Dan.  ix,  27  ;  IJ  Then^  H ,  4)  : 
de  anticbriaii  enim  teiiiporibiis  baec  locutus  est.  Abm 
miiiatio  ex  eo  dictus ,  qiiod  adverstis  Deum  venicM 
bouorem  780^*^  ^^*  viiidteei :  desoiationis  aiitem 
abominaiio ,  quia  beili!i  et  caedibus  lerram  eum  piA« 
culo  desolaturus  §it.  Ai  tue  ob  id  a  Judaeia  sascepttia 
ioco  sanciificalionis  (d)  iiisistet ;  ut  ubi  sanciorum 
{t^recibus  Deus  invocabatur,  illie  ab  infidebbus  rccep<- 
ius  Dei  htmore  venerabilis  sit. 

4»  Judisu  cur  4ueren44x  —  Ei  qttia  proprius  isie 
Judaeoiuin  erit  error,  nl  qui  veritaiem  rcspuerunt , 
B  susei(iiaut  falsiiaiemi  Jud(B:iin  deseri  moneti  IH. 
tiansfugere  in  munies  ( ^  16);  ne  adOiikiaone  plebiB 
illius  anticbrislo  crediiuitc  («)  vis  aul  conlagio  afiVv 
ratur  {  sed  omnibus,  qui  tunc  fideies  cruni,  tutiora 
futura  sint  deseiU  montiuin,  quan)  (f)  frequentia  Jn^ 
dxae< 

5b  Qui  tft  perftctioms  upict^  ne  rerum  icrrenamm  cn- 
piditate  de§eeWdul.  -^  (}m>d  autem  ait  c  Et  qni  in  lecm 
suNt ,  NON  deecendtinl  fllert  Miquid  de  dvmo  (f  47)  i 
prxceptuin  istud  secundnm  humanam  intelligeOiiaiti 
rationem  dicti  facliqiie  non  recipil.  Qui  enim  in  tecto 
esl|  el  Jud^am  sii  reliciiirus,  nisi  descendens  ex  eo 
abirc  non  polerit.  Atitqu»  utiliias  est,  consistere  in 
lecio ,  ei  non  in  domo  manere  ?  Sed  fr^quenler  dd- 
monuimus  ,  proprietates  verborum  ei  locorum  coii- 
G  iuendas,  ut.  niomenta  prjcccpiorum  ccBlestium  con"* 
sequanttir.  Tecium  est  domus  fasligium  ,  ei  liabila^ 
lionis  toiius  celsa  porfLCiio.  Doiiitis  enim  hnlia  dici 
poterit  vei  esse  sine  iccto.  \i\ii  igitur  iii  consumina- 
lione  donius  siiap,  id  est  ^  in  cor|»oris  sui  perfeciione 
constileritk  regcnertiiione  novus  ,  spiritu  celstiSi  et 
divini  muneris  absoliitione  perfectus ,  non  dosccii- 
dere  iti  htimiliora  rerum  sxcularinm  (upiditaie  de- 
bebli,  neque  (g)  inferloribus  corporis  illeeebris  pro- 
vocatus  de  teeti  sui  iublimitaie  decedere.  Et  ^ui  in 
a§ro  erit^  non  revertatur  toUere  tunieam  ^uam  (f 
18).  Scilicet  positus  iii  operatione  pra^cepil  ^  non  ad 
curas  prisiinas  revertatur  :  neque  aliqua  corporis 
indumenta  desideret,  ob  quse  reversus»  vetertim 
exinde  peceaminuiOi  qitibos  antea  contegebatur,  erii 


digiia  noQ  esse,  cum  ejectis  pru^dicaioribus  Chrtsiii  O  lunicam  reiaturus. 

indignam  Dei  praedicatioiie  se  prasbuit.  6.  Nil  honiini  nisi  $ua  culpa  malum,  Preegnantes^ 

5.  Adventus  Christi  indicium,  Antichristus  cur  abo"      animai  peccalis  graves,  —  Vw  prasguantibus  et  nii- 

minatio  desolationis,  —  Sequliur  deinde  ei  indicium      trientibus  (f  19).    Siinplicitcr  qiiidem  isiud  propier 


(a)  h\  6CX  niss.  dignum  habitaculum,  Minus  intri- 
caia  erit  Ifctio ,  si  in  litmc  ntndiim  ordirteinr  :  hmi^ 
sdt.  pe^agmlionem  Filii,  etc»,  diijnUi  fieri  habitaeutHm 
Deo  iii  daiidi  casn.  llabes  in  ps.  cxxiii,  n.  0  :  Do* 
nuno  nostro  hoc  opus  wasimum  fnit ,  ut  ftominem  ad 
scientiam  divinam  ^rndiium  .  dighum  habiiaculo  Dti 
rcdderet,  et  n.  7  :  06  id  autem  tantum  obediens  H^i 
ad  crncis  mortem  est ,  iil  nol  habitatione  Dei  dignos 
esie  prasstaret. 

(b)  Colbert.  cod.  cnm  ilAtni  nd  aRgua  faltnda  ;  ac 
deiiide  pust  vifn^iiri  enim,  subjiciuni  pritdieHniUtt,  $nd. 
autem,  Er.  et  Lips,,  erant. 


(c)  Verbiim  significat  hic  exliilieiit  plures  mss. 
Opefa  Interp<dathri8,  qiii  anted  sitbii\ii\\ldiisotutionem, 
prii  diiiofutte  est. 

(d)  AllqttOt  inss.  instHerH,] 

(e)  Apud  Par.  desidera i ur  rti.  In  aliis  nulem  edii. 
ea  vox  corrupte  ctim  seqnentibtis  sic  copulatur ;  vfsa 
ut  eoHtaaio, 

(f)  Hlc  cum  Colb.  ms.  Cariiut.  Alii  vero,  p-ef^tim- 
taia  meeMa  Judoeee,  Apud  Plir.  fre^ueniata  Judm 
Mon  di^pliccrot  cum  Bad.,  Er.  et  L\\ii, ,  rre^^iafn 
Judwm^  subaud.  /6cii. 

(g)  Editi  ae  tres  niss.  inierimhu$^ 


i055  SANCTI  HILARII  EnSCOPl  I05G 

moram  fugx  accipi  polesi :  quia  ventris  onere  impe-  A  git «  ei  undecumque  inicans   ubicumque   ceniitur 


diias ,  immineiitem  temporum  ruinam  effugere  sit 
molestum.  Sed  quid  conditio ,  sexus  et  generationis 
ordocommeruit?  Nisi/ortc  xtas  ilia  mulierum,  quai 
in  iila  lempora  inciderint ,  proprie  sit  fuiura  mnle- 
dicla.  Sed  absil  islud,  ut  quidquum  sil,  quod  homini 
nisi  sna  culpa  malum  fiai.  Non  igilur  de  fetarum 
onere  Dominum  adinoiiuissc  credendum  est,  cum 
dicit  :  Vas  prwgnantibus  :  sed  animarum  peccaiis  re- 
plelarum  ostendisse  graviialem,  quae  ncque  in  lecto 
posilx ,  neque  in  agro  manentcs  reposilae  ine  lem- 
pesiatcm  vilare  possini.  Dolor  enim  pnegnantes  ex 
natura  consequitur  :  ei  partus  sine  lotius  corporis 
vexaiione  non  fundilur.  Quae  ergo  tales  animx  re- 
perieniur ,  in  suo  et  onere  et  dolore  continebunlur. 
790  'llis  qiioqiie  va^  erit  quae  nutrientur.  Est  in-  B 
faiitia  lacte  depulsa  non  minus  ad  fugam  inuiilis , 
quam  ea  qua:  eliamnuin  lacie  alalur.  Et  quomodo 
\x  illi  qu.nB  nutriatur ;  cum  niliil  intersit  alatis  ac 
temporis,  nuiriri  lacie,  ei  dccessidse  de  lacte?  Sed 
perinde  bic  eiiam  inGrmitatcm  aniinarum ,  quae  ad 
cogniiionem  Dei  lamquam  lacie  adbuc  alantur  os- 
lendit  :  qux*  pcrfecti  cibi  virtute  indigenies  ,  teiiui 
divinui  cogniiionis  inflrmoque  guslatu  irobuantur. 
£t  idcirco  vx  ipsis  erit  :  quiaet  ad  effugieiidum  an- 
ticbrislum  graves,  el  ad  sustinendum  imperiluc,  nec 
peccaia  effugerint,  nec  cibuin  veri  panis  accepc- 
riiit. 

7.  Fttga  in  Ityeme  aut  sabbato  ,  quid,  —  Aique  id- 
circo  orare  admoneniur ,  ne  vel  byeine  fuga  nosira 


{Ibid.  2^-27).  Ac  ne  vel  loci  quidem  ejus ,  in  quo 
fulurus  esset,  essemus  ignari ,  ait :  Ubicumque  (uerit 
corpus ,  ibi  congregabuntur  aquike  (Ibid,  28).  Sanctos 
de  vobilu  spiritalis  corporis  aquilas  nuiicupavit  : 
quorum,  congregantibus  aiigelis,  conveutum  fnturum 
in  loco  (6)  passionis  osiendil.  Et  digne  iilic  clari* 
laiis  advenius  exspcciabiiur,  nbi  nobis  gloriam  aeter- 
niintis  passione  corporeac  bumililatis  operatus  est. 

791  CAPUT  XXYI. 
De  sole  obscuralo,  luna  el  stellis,  (De  signo  ficus^  de 

diei  adventus  Donuni  incertitudine ,  de  assumeuLis 

et  relinquendiSf  et  de  vigilantia  servanda.  IlaiC  ab- 

sunt  a  mss.) 

1.  Gloriosus  Christi  adventus  quando  el  quaiis.  — 
Stalim  autem  post  tribulationem  dierum  iUorum  sol 
obscurabitur^  et  reliqua  (Matth.  xxiv,  29j.  Gloriam 
adventus  sui  et  claritatis  reditum  iodicai  obscuriiate 
solis ,  defectione  lunae,  casu  stcilarum,  virtutuin  coe- 
Icstium  molu  ,  osiensionc  sigiii  saluiiris  ,  iameiiia- 
tione  gentium  cognoscenlium  Glium  hominis  in  Dei 
gloria  ,  et  ad  colleciionem  sanctorum  destinatione 
angeloruin  cum  lubae,  id  est,  jam  publicae  liberiatis 
horlatu  ( f  hO  el  51).  Sic  erit  de  grano  sinapis  ar- 
bor  ingens  (Matth,  xiu,  31) :  sic  de  lapide  montis 
coniriia  imagine  orbem  terrae  mons  occupans  ( Dan. 
i\ ,  54)  :  sic  civitas  omnibus  contemplabilis  (Matih. 
V,  14  ct  15)  :  sic  lucens  uni^rsis  iumen  (c)  in  ligno : 
sicex  buroilitaie  moriis  (d)  Dei  gloria.  Quaroin  om- 


vel  sabbaio  sii,  id  est,  ne  aut  in  peccaUini  frigore  ,  G  niuin  rerum  iiidicio,  scire  nos  voiuit  leinpus  nostrac 


aut  in  oiio  bonorum  operuin  reperiamur  :  quia  gra- 
vis  vexaiio  incumbct  et  inlolerubilis  cunclis ,  nisi 
quod  causa  electorum  Dei  diobus  illis  sit  brevitns 
afferenda,  ut  vlm  incumbentium  maiorum  coarciaiuin 
digrassaiidi  lempus  exsuperct  (Ibid.  20  et  21). 

8.  ^seudoprophetarum  conatus.  Aquilce,  sancti.  Ad- 
ventus  Christi  locus  ibi ,  uln  passionis.  —  Et  quia  in 
magiia  vexaiionc  posiiis  pseudopropbetaB,  tamquam 
pra^seniem  in  Cliristo  opem  sint  indicaturi ,  muliis 
in  locis  Cbristum  essc  atque  liiiberi  inentienlur ,  ut 
in  aniicbristi  faniulaium  depressos  vexatosque  dedu- 
cant ;  nunc  iii  deseriis  esse  dicentes  ,  ut  errore  dc- 
pravcnt ;  nuiic  in  penetralibus  asserentes,  ut  (a)  do- 
minaiiiis  polestateconcludant  :  sed  se  Dominus  nou 


redeinptionis ,  quoei  corruptione  corporum  ifi  bo* 
norem  spiriialis  substantiae  transferemur. 

2.  Ramus  ficus  antichristus.  Qui  frondescat.  —  Co- 
gnoscendi  autem  lemporis  signuro  in  siinililudine  Q- 
cusarboris  posuit  (Matth.  xxiv,  52) :  ctijus  cum  ra- 
mus  lener  fuerit  atque  fronduerit ,  tiiin  prope  esse 
srsias  intclligilur.  Sed  longe  alia  natura  et  acstaiis 
et  arboris  cst.  In  veris  (verni  lemporis )  eniin  iniliis 
iniumescit :  et  non  exigiinm  tcmpiis  est  medium,  iii- 
ter  id  quod  seslas  ingruit,  et  arboris  rainus  tetie' 
rescit  in  frundes.  Ex  (|uo,  non  de  arbore  boc  dictuiu 
essc  noscenduin  est.  Et  quidem  jam  superius  de  ar- 
boris  istius  proprielale  tractaviiniis  (c.21,  n.  8).  Hu- 
jus  eliam  foliis  Adain  legiinus  indutum  ,  et  pudorem 


liico  occulcndum  ,  iiec  a  singulis  contuendnin  esse  D  conscientiae  tcxisse,  id  esl ,  lainquani  peccaii  vcsie 
proQleiur;  sed  ubicutnque  et  in  conspectu  omnium  sublege  circumdatuin.  Rainus  igitur  flcus  anticbris- 
pracsintcm  rulurumniodo  fulguris,  quod  ab  oriente  tus  esse  inielligilur ,  diaboli  fllius ,  peccaii  ponio, 
elatuin,  luinensuum  usqueadoccidentisplagasspar-     legis  asserior.  (^i  cum  tenerescere  copperit  atque 


(a)  Editi,  doniinantes,  Reciius  mss.  dominantiSj  pula 
aiiticlirisli.  Mox  nec  a  siuguliSy  id  est ,  nec  a  privaiis 
et  seorsim  posilis  ,  quibus  deinde  oppomlur  in  con- 
spectu  omnium, 

(6)  Jluic  Uilarii  interpreiationi  luceni  muluari  est 
ex  bis  Hieronyini  in  cuiiidem  locum  verbis  :  Possu- 
mus  autem  corpus,  id  est ,  '7iT&>//a  ,  quod  significantius 
tatine  dicitur  cadaver ,  ab  eo  quod  per  mot  iem  cadat , 
pa%sionem  Christi  inteUigere. 

(c)  B»d.  et  Er.  in  lino,  Par.  in  lychno ,  quod  pri- 
inuiii  Lipsius  dcsuo  posuerat;  Nani  omnes  mss.  ba- 


bent  in  Ugno  :  quo  nomine  commode  intelligitur  Itg- 
num  crucis,  in  quo  lamquani  in  candelabro  Christus 
Itix  vcra  oinnibus  se  spectabilcm  prasbuit.  Hinc  sii|>n 
cap.  i,  n.  15  :  Jam  luccrna  Christi....  in ligni  passione 
suspensa ,  lumen  atemum  est  in  Ecclesia  habitantibus 
prasbitura, 

(d)  Editi  cum  pluribus  mss.  Deus  gioriw.  Pncfe- 
rinius  cinn  Colb.  et  Carn.  Dei  gloria.  Haud  dubio 
enim  alluditnr  ad  verba  Pauli  Pbil.  ii ,  quibiis  Cbris- 
tus  in  gloria  Dei  pra^icatur  eo  quod  se  bumiliaviC 
usque  ad  moriem  crucid. 


!057  COMMENTARIUS  LN  MATTIIyEUM.  CAP.  XWII.  f058 

frondoscerc ,  lunc  proxima  esse  xsins ,  id  est ,  dies  A  alio  assumpto.  Dc  molcnlibus  quoque  par  ratio  est. 


jiidicii  scniietur.  Frondescere  autem  quadam  pecca 
torum  exsultantium  viridiiate  noscelur  :  erii  cnim 
tum  flos  criminosorum ,  et  honor  facinorosorum  ,  et 
gratia  proranorum  ;  quibus  tamen  sestas,  idest,calor 
aeierni  ignis  in  proximo  est. 

3.  Aique  ut  fides  certa  esset  futurorum ,  amen  di- 
cendo  professionc  veritatis,  adjecit  generationem 
noslram  prxierire  non  posse,  nisi  universa  ista  trans- 
currerent,  eaque  quae  firma  cxisiimanlur,  coelum 
videlicet  et  terram,  non  futura ;  verba  autem  sua  non 
posse  non  csse  :  792  Q"*^  ^^'^  ^^  condiiione  crea- 
tionis  suae,*id  cst,  prorecta  {msi.  pcrrecla)  de  niliilo , 
liabeant  id  in  sc  nccessitatis  ut  non  sint ;  lixc  autem 
cx  xtcrnilate  dcducla,  id  in  se  contineant  virtutis  ut 
mnnennt  {Ibid,  54  et  35). 

4.  Fini$  temporum  cur  non  definitus,  —  De  fme 
autcm  temporum  curam  solliciludinis  nosirx  ademit, 
diem  iilum  dicens  csse  nemiiii  cognitnm,  ci  non  so- 
lum  angelis,  sed  ctiam  sibi  ignoratum  {Ibid,  36).  0 
divinaeboiiiiatisinxsiimabilcm  misericordiam !  Num- 
qnid  Deus  pater  cogniiioncm  diei ,  celandi  Filium 
proposito,  abnegavit ;  cum  dictum  ab  eo  sit  :  Omnia 
mihi  a  patre  meo  tradita  sunt  {  Matth,  xi,  27 )  f  Ergo 
non  omnia  sunt ,  si  csi  nliquid  quod  negaiur.  Sed 
quia  ad  nos  omniu  a  Pairc  ncccpla  deveherei,  Deique 
Vcrbum  non  iam  fuiuri  in  se  fidem  contineat ,  qiiam 
facii ;  ideo  exlra  dennitionem  dics  posila  cst,  ut  lar- 
gum  licet  Deus  poeniienii.c  nobis  tempus  indulgens  , 
incerti  tamen  meiu  sempcr  nos  solliciios  detineret; 
et  ipse ,  nnlli  loquendo  voluntaleni  {a)  dnndi  hiijus  C 
diei ,  nulla  dicii  sui  dcnnitione  cohiberet ,  quia  sc- 
cundum  diluvii  tempus ,  in  ipso  vitae  nostrae  cursu 
omnia  agentibus  {b)  ac  paiicntibus,  magnus  ille  dies 
aderit(Wfl«/i.  xxiv,  38). 

5.  Discretio  fidelium  et  infidelium.  Judaorum  credi* 
turorum  ct  non  creditttrorum,  hasreticorum  et  catholicO' 
rum.  —  Quin  etiam  in  assumendis  fidelibus  fnturum 
esse  discrimen  ostendit,  cum  duobus  in  ngro  po$i- 
tis,  assumalur  unus  ,  et  alius  relinquatur ;  ct  duabus 
molentibus,  improbelur  altera,  ei  altera  eligatur;  el 
cx  duobus  qui  in  lecto  erunt ,  adhsercni  uniis  ,  alicr 
dcseratur.  Infidelium  enim  et  fidelium  discrimen  in 
relinquendis  aliis  et  aliis  assumendis  docet.  Dei 
enim  ira  ingravescenie  sancti  ( ut  prophela  ait )  in 


Mola,  opus  legis  esi.  Sed  quia  pars  Judaeonim  ui  per 
apostolos  credidit ,  itn  per  Eliam  est  crcditura ,  ci 
jusiificanda  per  fidem :  ideo  una  per  eamdcm  fidem 
boni  operisapprehendelur,  alia  vero  (c)  in  infructuoso 
legis  opere  relinquetur  ,  molens  in  cassum  ,  et  non 
factura  coelestis  cibi  pancm.  Duo  autem  sunt  in  lecio, 
camdem  passionis  dominicx  requiein  praedicanlcs : 
circa  quamvet  hxreticorum  et  cntholicorum  eadcm 
atque  una  confessio  esi.  Sed  quia  unilaiem  Pairis  ci 
Filii,  {d)  ei  communem  eorum  theoielam,  qiiam  dci- 
tatem  nuncupamus,  catbolicornm  veriias  praedicabit, 
et  eamdem  rursum  plurimis  coniumcliis  hxrelicorum 
fafsitas  impugnabil ;  idcirco  ex  duobus  in  lecto  alius 
rermquctur,  et  alius  assumetnr  :  quia  fidem  confes- 
B  sionis  utriusque  in  uno  assumcndo ,  et  alio  relin- 
quendo,  divini  arbitrii  judicinm  comprobabit. 

793  ^*  Vigilanlia  necessiias,  —  Atquc  ul  igno- 
rantiam  illam  diei  oinnibus  laciti ,  non  sine  utilis 
silcntii  ratione  esse  sciremus ;  vigilare  nos  propter 
adventum  furis  admonuit ,  et  oraiionum  assiduiiate 
detenios  omnibns  proeceplorum  suorum  operibus  in* 
haerere  ( Maith.  xxiv,  43).  Furcm  eniin  esse  osten- 
dit  diabolum ,  ad  detralienda  ex  nobis  spolia  pervi- 
gilem,  el  corporum  nostrorum  domibus  insidiantem 
ni  ea,  incuriosis  nobis  ei  somno  dediiis,  consiliorum 
suorum  aique  illecebrarum  jaculis  perfodiat.  Para- 
tos  igitur  cssc  nos  convenit :  qiiia  diei  ignoralio  in- 
lenlam  solliciludinem  suspensx  exspeciaiionis  exa- 
giict. 

CAPUT  XXVII. 

De  servo  fideli  quem  consiituit  dominus  super  familiam 
suam ,  de  decem  tnrgiuibus ,  de  homine  in  peregre 
profeclo ,  qui  tradidil  substantiam  suam  servis  tuism 

i.  Prwposilis  praisertim  vigilandum.  Prceposili  diU" 
gentis  opus  ac  merces.  —  Quis  vamque  est  fidelis  scT' 
Vtts  et  prudens  ,  quem  constituit  Domlnus  super  fami- 
liam  suaml  t\t.  {Matth.  xxiv,  45).  Quamquam  in 
commuiie  nos  ad  indefcssam  vigilaniix  curam  ad- 
horieiur ;  specinlem  tamcn  populi  principibiis ,  Id 
est ,  episcopis ,  in  cxspectalione  adveniuque  suo 
sollicitudinem  mandat.  Hunc  enim  servum  fidelem 
ntque  prudentem ,  prxpositum  fainiiiae  significai , 
commoda  atque  utilitaies  commissi  sibi  populi  curan- 


promptuariis  recondentur ;  perfidi  vero  ad  ccelestis  D  tem.  Qui  si  dicto  audicns  c(  praeccptis  obediens  erit, 
ignis  maieriem  relinquentur  {MaUh.  iii,  12).  Duos  id  esi,  si  docirint-e  opporiunitate  ei.veritnie  infirma 
igitur  in  agro,  duos  popnlos ,  fidelium  et  infidelium,  confirmei,  disrupta  consolidct,  depravata  convertal, 
in  sxculo  iamquam  in  viirc  hujus  opere  dies  Domini  et  verbum  vitae  in  aeternitatis  cibum  alendue  familiae 
dcprehendei;  separabunlur  tnmen  ,  relicto  alio  ,  ei     dispendat,  atque  haec  agenshisque  immorans  depre- 


(a)  Verbum  dandi  desideraiur  in  ms.  Beccensi. 
Vuli  Hilarius  iempus,  quo  Deus  hunc  diem  decrevii 
ideo  a  Christo  non  declaratum ,  iit  nullius  poeniien- 
liam  cohii)erel.  Quocirca  interpunctionem  mutavi- 
inus ,  qua  in  prius  vulgatis  vcrba  ,  volunlatem  dandi 
hujus  diei ,  non  ad  loquendo ,  sed  ad  cohiberet  refere- 
baiitur.  Hunc  locum  fusius  alque  npcrtitts  explica- 
tum  videsis  lib.  ix  de  Trinii.  ii.  57,  elc. 

ib)  Editi  et  aliquot  mss.  ac  pmitentibtts.  kiRom.., 
Coib.,  Carn.  el  Vnt.,  ac  patientibus.  Apud  Hincma- 


rum  lib.  de  Praedest.  c.  19,  ubi  haec  ei  sequeniia  inse« 
runlur,  ac  facieniibus. 

(c)  Carnutensis  codex  cum  Colb.  alia  vero  infruc* 
tuosa. 

{d)  Par.  cum  aliquol  mss.  et  communionem  :  ac 
deinde  absqiie  aucioritate ,  eorum  theotetem  :  ubi  Sir* 
mondus  apud  Hincmaruni  de  Prxdesl.  c.  49,  posuii 
theotdam ,  quae  vox  neque  graeca,  neque  laiina.  Vide 
qu:e  ad  cap.  16,  n.  4,  observaia  sunt. 


40$9 


8ANCTI  iriLAkn  EPISCOPI 


10  0 


henilalur;  gloriam  a  Domino  lamqii;\m  dlspcnsnlor  Acarnisexresseral.  Primoantemprogrcssu,  Tlt.t  hfijns 
fidelis  et  ▼illtCMS  uflHs  eonsef|uelur  ,  et  «uper  omnia 
bona  consiiiuetur,  id  csl,  in  Dei  glorla  coHo^abiliir, 
(a)  quia  nihil  sit  oltra  qnod  meiius  sil  ( t  *7). 

^.  Negligenti$  vith  ae  tindkta.  —  Quod  il  con- 
tuens  longam  Del  patienli:ini ,  qvae  lu  pn»fectiim 
hnmanae  saluiis  extemlitiir;  adfcrsum  consertos  m- 
solescel,  etsseculi  m&lis  ▼itiisque  se  tradct)  prKseii' 
tifim  luiiiQm  curam  in  cnlio  vcmris  excrcens  :  cfes- 
pcrata  (b)  die  Doniimis  advenict ,  eumqne  a  bonis 
qn»  spopondcrat  dividet ,  portronemqde  cjuB  cnnl 
hypocritis  in  ptenx  aeiemitate  constitutt ,  quia  ad« 
▼cnium  dcsperaverit,  quia  mandatis  non  obtempern- 
▼erit,  quia  pnesetitibus  staducrit ,  qofa  tita  gentium 
lixcrit,  qnia  despei*alione  jodicit  conrnris^m  sibl 
familiam  fame,  sili,  cntdc  vcxaTcrh  (/Wrf.  4S — 5i). 

794  ^*  ^^^  Moyses  Decategum  dnabustabittttaece^ 
pit,  —  Tnne  rimitabttar  regnum  ecetomm  decffk^gi- 
nibns,  ct  reliqua  {Matth,  xxt,  !).  Ex  dictis  superio- 
ribis  ralio  quoque  hnjos  sermonis  intdligi  polest. 
Dc  die  enim  mngno  Doininl  omnis  est  Fcrmo  ,  qno 
occulla  tiuinanaruui  cogitalionum  divlnl  judicil  cog- 
nitione  prodentur ,  el  vera  exspcctari  Del  fides  non 
ambiguae  spei  meritum  conscquctur.  Absotutc  enfm 
In  quinqiie  prudentibus  et  iii  quinqne  facuis,  ndeliuifi 
atque  inttdeliom  e^t  cnnstitufa  divrsio :  qno  exempto 
Moyse»  decem  vcrha  dRabus  tabulis  conscripta  accc- 
perat.  Ifecesse  enim  erat,  omnia  ea  in  ntraque  con- 
scrihi :  ei  duplex  pagina,  inter  pronrietatcm  dexterai 
ac  sinislra;,  divisionem  sub  uno  licel  leslamcnto  bt^* 
norum  nialorumqtie  aigimbat. 

i.  Parabolce  virginum  brevis  et  acuta  expositio.  — 
Sponsus  ntquc  sponsa,  Donilnus  noster  est  m  corpore 
Deus.  rVani  ut  Spii  itus  carni  {suppte  ,  sponsus ),  ila 
Spiriiui  caro  sponsa  est.  Dcnique  tuba  excitantc , 
ppoim  tinlum  obvlam  (r)  proditur;  eranl  eiilm  jam 
arfflbv  imum ;  qtiia  in  gloriam  spiritnlem  humltltut 

(a)  Plures  nss.  ^«a ,  noD  fuia,  haiid  nule.  Hk 
reduilur  ratio  cur  iii  gloria  coriocatus  supcr  omnia 
bona  conslitutns  dicaiur,  qnia  nhnrrnin  en  glorra  bo^ 
ftum  onm  sopcrel,  ea<|iie  nihil  vM\iim  sit. 

(6)  lu  aliquol  ms8.  (^tperam  dies  Domiui,  niiuus 
bene.  Porro  desperaia  ^  idf  esl ,  insperata  ,  seu  incx- 
spcctata  atque  improvrsa. 

{€)  li»  ailiqopoi  mss.  prBeedititr  :  eodenrft^imi.  Tnm 
in  excuHig ,  erunl  enim :  praeler  Rdem  oiiuiUiitt  iu«s. 
at(tue  liilarii  senteniiam,  qua  vull  S{)onso  taiitum  , 


officiis,  occurrere  rn  rfsurrcctioncm  qmc  cst  a  mor- 
tuls  prxparnnmr.  Lam|rades  igitur,  animamm  spten- 
dentium  lumen  est,  qnae  sacranrcnto  baptismi  splen- 
duerunf.  Olenm,  bonr  operis  ett  frnctus.  Yasa  ,  hu« 
mann  sunt  corpora,  intra  qnorum  viicera  thesaoros 
botisc  consciettfi;^  recondetidus  e$t  Vendentes  siint 
hi,  qoi  miscricordia  fidfriiim  fndigentes ,  retldaiit  ex 
ftc  peiita  conrmercla ,  indigenti.-P  sua;  sdlifct  satfe- 
fate  ,  bonl  operis  nosiri  conscicntinm  (d)  veneuntes. 
Hnec  enim  indefessi  lominis  copiosa  maieries  est , 
qnx  misericordiae  froctibus  ei  omenda  esi  ct  recon* 
dcndn.  Nnpiiae,  immortalitatis  assiimprio  (^r,  et  hifer 
corrupiionem  aique  incormpitonem  cx  noTa  socfe- 
laie  conjunctio.  Mora  sponsi,  poenitenti»  rcmpasesi. 

B  Cxspeciantiuin  somnus,  credentium  (pnes  esi ,  ef  rn 
poenitentisD  tcmpore  roors  tempor;iria  atilrcrsoram. 
Nocie  medln  clamor ,  cnnctis  Ignonmtrbos  tobx  vox 
esi ,  Doniinl  pr.-ccedcntrs  advcntnm  ,  ct  universos  ut 
obviam  ^9S  ^pottso  exeant  excitantis.  Lampadum 
assumptio,  animarum  est  redltas  in  corpora :  earura- 
qne  lux  ,  conscicntia  boni  operis  elucens ,  qux  Tns- 
cnris  corporutn  contfnctnr. 

5.  In  adveniu  Cfiristi  neminem  Juvdbnnt  ^Hena  me- 
rita,  Jam  pmiientia  nntlum  tempvs.  —  pRnfenics 
virgiiics  hx  snnt,  quse  opportunum  in  curporrbus 
opcrandi  tempus  amplexa; ,  in  primuiti  se  occarsom 
advcnius  dominici  prxpar iverint.  Faiuae  atftem,  qm 
dissolutse  nc  riegTrgcmcs ,  pnrsentium  fmittmi  sofli- 
citudinem  habuerinl;  et  immemores  promissoruui 

C  l)<^i>  in  nullnm  se  spcm  resurreclionis  extemierint. 
Et  quia  prodfre  obviam  fatux  exstilictis  Inmpadfbos 
iion  possont?  deprecantur  eas  qnas  pradentes  erant, 
ut  oleum  mtituentu''  ( t  ^  )•  Q(>ibu8  respendenmt , 
non  posse  se  dnre  ,  quia  rion  sit  forte  quod  oronibus 
saiis  sli  if  ^):  alienis  sclDcet  operibns  ac  meriils  (e) 
neminem  adjnvandum ,  quia  onicufque  fampadi  so:^ 

cons(  ientiam.  Nam  veneo  acliTC  jam  vidimuscap.  2i, 
n.  4;  et  c.  10,  n.  i8.  Ita  quoddnm  fit  conimercium 
cinn  dat  dives  pecuniam  ,  etd  panpere  accipft  ojieris 
boni  eonsetefitiam. 

(e)  Huiic  k>cum  f|ui  inconsUierate  iegeut ,  exisii- 
mabuni  forsiian  favere  heierodoxis  sanctonim  suf- 
fragia  ei  iiitercessionein  exsurflnniibiis.  Eum  rclpsa 
COlh<»llcts  objleit  Bodms  in  ColieeiJ^neis  Mts.  Sed 
quid  iilo6  >iivel«  non  videnl  pr»4leiiie«.  Non  eitim  hic 
aeriMo  est   ulrum    sancti   nobis   prospicinnt ,  sed 


tion  eiiani  spons:v,  obvram  prodiri ,  qoia   in  Cbristo  ])  ulruin  Smcii  iMissinl  ila  merila  siia  partiri ,  m    alii 


caro ,  qine  sponsa  est ,  po«t  ghiriflcsflionfenl  Ufi  eum 
SpirMHae  detiaie  uMla  esi ,  ui  illmst  iii<«iineiie  jam 
mm  appareat.  iloc  Uiineu  salva  carnis  veriiate  dicium 
csse,  nonseinel  demonslraiuin  :  ei  m»nircsium  esi 
vei  ex  hoc  tracl.  p-Jil.  txv,  r.  {2  :  /it  mernam  gfo- 
riam  ejus  assumpiai  ex  Virgine  carnis  nutura  iransfer  • 
lnr.  ^vqm  amlHgiiuiii  «fuodin  psai  cxxxvih«  n.  i7, 
aii  Cliristuui  irt  eodem  corpore  pmi  resiirr«cl'ionem 
conspici  in  qiio  inorious  crat :  ei  posi  pauca  :  iit  eo 
qno  etevmvt  est  corpore  a  dextris  Dei  sedere,  T.  irnct. 
ps.  cxxxi ,  n.  16,  noi. 

(d)  B»d.,  fe>.  ei  Lips.  ementev  :  renitentibtis  omni- 
Imis  inss.  Hoc  lataen  m  prim»  eihlione  Pir.  b«iie 
imiiaium ,  perperam  restiiuiwn  eal  kt  pi)tftreiiMi. 
liendeMes  voc»i  UHMritw  pMipem,  i|iii  fiMittai 
cleemosyiia  IndiftMl ,  «1  qfm  pro  slme  ^  qan  ipooriM» 
indigeniia  oxpleiury  vondunt  seu  redduoi  operis  boui 


propriis  meritt^  desfiioir  ex  h:iC  vlra  migniftle!i ,  me- 
rilt>rttin  «lietiortHii  snbsidio  vjileam  cinn  spotiso  in 
teteriuim  gloriam  iiigressum  obtiuere.  Quis  auicin 
cnlliolicus  iieget  h.rc  mcrita  unicuiqiie  iia  propria 
esse,  m  In  alimn  refundi  rietinenntT  hac  ratiAiie  uni- 
cuique  oleiini  lainpadi  sui*  cinere  necesse  est :  el cui 
deesl »  nen  potest  ttlhia  aiins  suMrere.  Nam  aectin- 
dtmt  e»,  i|tne  qmsque  te»*b,  MtSiiliiB  oblkifet,  not 
damwitio.  Venim  eliamti  sanetio  iim  detnr  «1  ineril»- 
nitn  inepes  ex  sois  ditcnt;  dainrl»men  ul  inKqiiam* 
din  bie  vlvimus  adjttvenl,  unde  rede  opereri  ei  me- 
riia  comparare  vateaniiia.  Iinn  eiiam  hic  llihiriiis 
nomine  virgmom  pmdenluni ,  qme  faiM»a  beiie  cim- 
suiendo  et  ud  p€eiiiletiiiambortaNdo8dittvntii,s:Hici«8 
denHMatralde  neMra  sahite  solliciloai.  Disennie  lioc 
iptMtt  iocM  in  pael.  cniv^  n.  5^  abi  nii :  Sed  m$^ 
desunt  stare  volentibu*  Sanelorum  custodi(g ,  ne^iie  Au- 


im  COMMENTARmS  IN  MATTHifiUM.  CAP.  XXVII.  |0C2 

emere  oleomtU  neeme.  Qoas  Imrlnntar  ut  redeanl  Abornm  (fninque  Kbrts  Moysi  pr.rccptoram  obodlcn- 


nd  rmendnm :  si  Tel  sero  prtceept  s  Dei  obscqiiendo, 
cum  lampedum  luce  iiponsl  dignaeerflcianinr  ocenrstt. 
Qttibiis  moraniilMis ,  spMisns  Hiffressus  est;  S^que 
una  eum  eo  In  nilptie»  saplentes ,  quse  eompnnito 
tampiMliim  lumtne  «periebantiir,  lulroeirftt,  id  esf,  in 
CQclcstem  glorinm  siib  Ipso  statim  ftdvenln  dominiete 
claritalis  incedunt  ( j^  10).  El  qniA  jsm  (KBtiiionti» 
milicm  est  leiopns ,  faiu»  «eeurronl ,  aperiri  sii)i 
adiuim  rogant.  Qiiibus  respondetur  »  ftponso  ,  qufii 
nescio  vos  {  f  12  ).  Nau  euim  iu  orficio  advenicnlis 
adrueia  t,  ncque  ad  vocem  lub.-c  cxcilanlis  occurre- 
rant,  neqa;^  iniroeuiilittm  comitaliii  adfiaescraiit:  scd 
niorantes  et  indign» ,  iiitroeuiidi  ad  iiuptias  tempus 
amiserant. 


tiam  pcr  {^rattam  evnngelica;  jusiincntionis  explevciit. 
If  ilur  jnbetur  iu  gnndium  Oomrni  introire,  id  csi,  iu 
honorem  glmne  Chri*«ii  neclplior  { f  21). 

8.  Ctti  dn&.  —  llle  vero  sciTtts,  cul  dttO  talcnia 
commissa  suni  {f^),  genrium  pnpulus  est,  fide 
aiqite  confessione  et  Filti  jiisiificatns  et  Patris,  {b) 
ci  Demrnum  nostfttm  Jesum  Christuni  Denm  atquc 
hommem  el  Splritn  ct  came  cnnfessds.  Nam  et  coi^de 
ftrfes,  ei  ore  confessio  cst.  Hapc  ergo  ftiiic  sdnt  duo 
lAlenta  commissa.  Setf  nl  priorHfe  omne  sacratiiert- 
lum  in  quinqne  talenlis,  id  est,  in  legc  cognoveral, 
hique  rpswra  Me  Evangelii  dnplicaircrat :  lla  isie  fn- 
crementn  dHum  tafet;torum,  (e)  idqne  opcrnflonc 
promerait.  Raifone  nc  rcdiitt  dissiniifi,  par  tamCri  a 


6.  Tatenla  ieemndtm  fidef  menfuram  dhtri^Kt,  —  H  Dommo  monos  amborum  est ;  ul  gentium  ftdem  cxaj- 


$icut  ittitn  hom^  peregre  profiehettw ,  wtcoffh  tertrei 
sm)$ ,  et  iradidit  ilfh  sHkitQfHiam  sttam ,  ei  reiiqno^ 
{f  H),  Dtvisio  peenuifle  intY^qualls  est :  sed  non  atl 
divUleniem  referenda  ^versiias  est;  ait  enim,  uniNn- 
quemqoe  secondiim  virluiem  saam  aceepfsse.  Ergf^ 
iti  qtuinium  qols  cnpax  esset  aceepii:  etextra  nrodie' 
ranits  arbiirium  eei ,  qoo<l  erat  in  jure  sinmentfs. 
Patrentfnmiliu»  ,  790  ^  ipt»ttnr  esse  stgtrfflcnf. 
Peregrtnattonie  lempus  poeniienthe  »paltiHii  est :  qtfo^ 
in  ccvlis  a  dexiris  Dei  assidens  ,  potesiateitr  imlverse^ 
geHeri  hmiMrno  idei  alqoe  eperationis  erafigeiteie 
permisit.  Igiivr  unosqttisque  seeondBm  Hdief  snae* 
mensnram  lalentnm,  i^est,  Evangelii  prxdicatiencm 
st  prvdicante  «oscepifc.   Ifnfe  enim  iiiCBrmpt'i  sub- 


qnatam  credenfium  et  lege  scienifo!  iiosce^cmus. 
riam  cnRattdatrone  eadem  jubeittr  in  gaudiom  l>o- 
mtttf  introire  {f&).  Est  autem  dnpllcatlo  sumptos 
peeimhe,  operationem  (tdel  addidisse,  et  quas  opinioiie 
cretJRderant,  rebtts  factlsque  gessisse. 

9.  Ctii  unnm  fatentnm,  —  Qni  vero  unurh  talcnfuni 
acceph,  ec  in  terra  recdndldit  {f  fi),  popofus  est 
m  It^e  per^stens,  totus  carnalts  et  siupfdus,  et  nibif 
gpfrifare  Inrclligens,  et  qiieiin  vfrtus  prxdicatidnrs 
evangelicse  non  subeat,  scd  propter  invidiam  salvan- 
iSimmx  gemium,  in  rerra  accepium  tatenium  abscon- 
^crit;  neqne  ipse  mens,  neqne  ntendum  dlils  d!s- 
penset,  sed  sttfficere  sibi  legem  exlstimet  ad  salutem. 
Atqne  'idet^cttm  ab  eo  ratio  crpostttTafetiir,  ita  ail : 


staniin  esl,  boc  GhrFst»  patrimonittm  acfernishsetcd^-  €  Thtmi  re(  J^fS),  tamiptam  per  rcvereniiam  ac  metmn 


^is  reservniom. 

7.  €vi  tjninqne  tafenta.  —  Sctf  scrvn^  flfe,  qu$ 
quinque  tafenta  nccepit  ( 1 2B).  popnftis^  ex  lege  cre^ 
denitom  esi :  ex  qna  prefecttttr,  meritttm  ipshw  recie^ 
probeqne  (a)  perftincta  evangelfcae  ftdei  operatione* 
dMpficavit.  Iit  ratione  autem  ponemhr  jodicir  exameif 
est,  qito  coele^tis  verbi  ttStts,  et  reditos  dispensati  tar- 
lenii  pnstulatiir.  %itur  eoi  erant  quinque-  eommisssTy 
^mino  reverse  de  (piinqiie  decem  obtirlit :  lalis  stf- 
lieet  in  iide  repertus,  qoalis  inr  lege,  qui  decem  ver* 

gfihrum  mmtMmH  :  et  nnni'  6^ :  ilir  tm  Uwer  pmMhmt 
in  apostolis  ,  vel  patriarchis  ac  prapheth,uel  potiue  in 
angelis,  qtti  Ecclesiam  qnadam  custodia  circumsepiant 
crederemns,  erc.,  ei  posi  pnttCa  :  Sed  forte  (rpostiylorutti 
i^el  angelorumieutiodia^  stif^ene  esohlimehsr.  Verwn, 
id  qutdem  esU  Si  aiiteni  nobifr  pr<»spietuRt  Saiicti , 
quid  xMittius  quani  nt  aniinum  ad  lUos  iniettdainns,  D 
ne  iiobis  desint  precemnr,  ac  demuin  al^ani  pro 
acceptis  benelieirR  graUam  eis- Ikib  amus?  m  bisnon 
vldeiur  cnr,  ttti  Seuitoiu*»  v«lt,  pmtore  affteiemlus 
sit  Bcilarminns,  qiii  liilarinm  citel  invocntionis  saiic- 
toruin  patroiiuin.  Uidenduin  potins  ipsc  se  jiraebel, 
ubi  priiiium  negat  llilarium'  Itujus  sentemi.e'  patro- 
num;  luin  propositionis  suaeoblitusafllh*inatettm  m)tr 
tiisi  ex  aUegorra-  docere  Snnctos-  deftmctns  ffdellttm 
esse  cu^toder.  Philla  autem ,  inqttit ,  aitegorih  firtnat 
/!(/6m.  Quid  sibi  vttll  ea;  allegoria?  An  n(Mi  Clnrisv 
perspi(uis,ae  milhitrnnsallegoricis  verbis  hnc  assofit? 
Non  enim  bic  agiturntrum  en  desanctis  doctrina^hr 
Scripinris  aiiqno  modo  contlncatur,  scd  utrom^pd- 
troim» iMMw foerii^ Wlarins.  Qoa»  de  re» Ibngemiflor 
est  dttbilandi  ratio ,  cum  eam  e  Scripturis  aHtotQr^ 


vetenmtprscecptorttin,  nso  evangeffcse  Ifbcrfatis  abs- 
lincat  dicaiqiie  :  Ecce  quod  tuiim  est,  vehit  in  hfs 
quac  a  Domino  praeeef^la  su»t  fuenl  iminoratus. 

10.  In  lerra  abscondere  quid. —  In  lerra  vero  talen- 
tum  abscoiiderc  boc  797  ^^^  novae  pra^dicationis 
gtoriam  sob  obtrectationd  corparert;  pnssionis  occu- 
lcre.  Qui  cttm  Chrlstttm  Dotnfnxrm  atf  sahUum  gcn- 
tium  nrissmn  fursse  non  possil  nbnncre  {nim  et  ad- 
tentn»  et  passio  ejns  ex  fcge  es!) ,  olrtcmperarc  la- 
mcn  fivangefifs  ipse  nolnerit.  Aft  enhn :  Sdo  qtna 

rice  imellecfiB  pr»«Neat.  Com  eiMfii  hoe  iivcerpreiaiidl 
f  anere  s#leal  voriiaa  aiiaa  cogHila  ei  aperta  ad  obscu* 
ros  quosdam  Scriplune  locos  accommodari;  seiiuiiur 
hoc  hilariiim  existfmnsse  omnibus  notum  ,  qiiod  la 
SerifitMia  aHegortce  iiiielteetis  e<intifieri  Mtpndft. 

(o.)  fiditi,  perftuMm.  Ptttierea  ma«.  perftmti^^  kl 
aliis  perfHnctiS, 

(B)  Particnlnm  et  adjlcimus  aiictorithie  niss.  Colb. 
ef  Gim,  Hac  cffStTnclina  exprimmrtttr  d^o  fnltftfta^ 
lymniw  yrintom  si4  m  Mr.  iii7»terii  mmmm  Triivilalja^ 
4)lierum  in  (ide  Incarnationis. 

(c)  1'ixcusi.  atque  operatione.  Sex  mss.  inlellectnm 
4tUftKB  eperairotwm,  Fraeferrmtrs  cttm  pntiorilro?»,  idtiue 
■(swbamflrtfr  ipyam)  opeTjHione,  free  fcctro  ob  brevita* 
tem  ebseiiia,  sic  potest  cxplicarf,  Ha  iste  popoliHr 
Hcntfnm  imiremetrto  dtnrum  talentamm  mretligeiidttV 
«st  doplicasse  quod  fide  perceperat ;  e»  id  ipntm^  ni- 
inimm  Hla  diio  iah*iita,  prontertiisse  operafionet  eorrnit 
scffieet  qiRC  fides  jiibet.  tJiio  terftvr  sfcttt  poptrius  leglf 
Hde  Evangcffi  aeccdente  dnpHcat  talema  aitn-;  Itff  et 
^tipffcit  pdpofiis  mfcfis,  tttn  qiimr  Ctrrtlc  (jtemt  ct  caii* 
litetur  ore,  operatione  testatum  facit. 


fOCS 


SANGTl  HILARII  EPISGOPI 


1064 


homo  durus  es,  metis  ubi  non  seminasti,  et  coUigis  ubi  A  iideliuin  corporibus  mentibasqae  tfjinsfundilur,  ut 


non  sparsisli  (^24).  Rerum  prxsentium  nalura  non 
fert  messem  esse  sine  semine,  et  coUigi  qii»  spnrsa 
non  fuerint :  sed  totus  spiritalis  hic  sermo  est.  Dixi* 
mus  enim  liunc  populum  esse  de  lege,  non  ignoran- 
lem  Domini  advenium  et  gentium  salutem ;  sed  inH- 
delem  :  quippe  cum  sciat  metendos  illic  justiiia^ 
frucius,  ubi  lex  sata  non  sit,  et  colligendos  ex  gen- 
tibus,  qui  non  ex  Abrahoe  sint  stirpe  dispersi :  et  id- 
circo  durus  hic  horao  sit,  scilicei  sine  lege  justlGca- 
turus,  sine  dispersione  collecturus,  et  sine  saiione 
messurus. 

i1.  Quanta  culpa,  Quas  hujus  culpas  vindicla.  — 
Atque  ideo  boc  magis  sine  venia  erit,  cur  praedica- 
tionem  occuluerit,  et  commissum  sibi  talentum  suf- 


hncc  (b)  humanitatis  offtcia,  aut  gratiam  suam  im- 
pensa  mereantur,  aut  offensam  negata  commoveanl. 
2.  Post  quem  sermonem,  quo  se  venturum  in  re- 
dilu  claritatis  ostenderat,  nunc  passurum  esse  se 
admonet  (Maith,  xxvi,  1) :  ut  sacramentum  cnicis 
admixtum  esse  gloriai  aeternilaiis  agnoscerent.  Su- 
miiur  inler  haec  perimendi  ejus  a  Judaeis  consiliuui : 
et  congrcgalis  principibus  sacerdotum,  occasio  tanti 
facinoris  exspeciatur  ( M)- 

CAPUT  XXIX. 

De  muliere^  qum  accessit  ad  Jesum  in  domum  Simonis 
leprosi  habens  alabastrum  ungueuti  pretiosi. 
I.  Cum  autem  esset  Jesus  in  Betliania  in  domo  St- 


foderil ,  cum  scire  messurum  esse  sine  semine ,  el  B  monis  leprosi,  accessit  ad  eum  mutier  habens  alabas- 


collecturum  esse  qu»  non  sparsisset  :  sed  potius 
oportuisse  eum  nummulariis  dare,  id  est,  universo 
generi  bominum,  quod  sxculi  negotiis  occupetur, 
usum  crediti  sibi  talenti  communicare,  Domino  re- 
dilus  ejus  a  singulis  postnlaturo.  Ob  qnam  culpam 
talentum  ab  eo  non  tam  Evangelii ,  quod  suffoderat, 
quam  legis  aufertur,  eique  qui  quinque  duplicaverit 
datur,  Domino  dicente  :  Omni  enim  habenti  dabitur^ 
et  abundabit  :  qui  autem  non  habet ,  etiam  quod  habet 
auferetur  ab  eo  {f  29).  Potest  quidem  habens  abun- 
dare ;  quia  facile  est,  per  incrementum  vel  muniA- 
centiae  vel  laboris,  opulentum  posse  ditescere  :  sed 
quo  modo  non  habens  habebit  ad  damnum?  Hoc 
ideo,  quia  Iiabeniibus  usum  evangeliorum,  etiam 


trum  unguenti  preliosi,  et  reliqua  {Matth.  xxvi,  G  ei 
7).  Sub  ipso  tempore  passionis  non  ex  nihilo  est,  ut 
mulier  ungueutum  preiiosum  recumbentis  Domini 
capiti  infuderit :  dehinc  ut  discipuli  irascereiitur,  ct 
dicerent  vendi  istud  potius  in  usum  pauperum  de- 
buisse  ( ^  8  ef  9) :  tum  nt  Dominus  et  mulieris  factum 
comprobaret,  et  aeternam  cum  prsedicatione  Evan« 
gelii  operis  hujus  esse  memoriam  sponderet :  pos- 
tremo  ut  post  id  Judas  ad  vendendam  salutem  ejus 
erumperei. 

2.  MuUer  ungens  Christum  ,  plebs  gentium,  Disd- 
pulorum  prolsrael  [avor.  Pauperes^  Judmi  fidei  indigi, 
—  Mulier  hxc  in  praefiguratioiie  gentium  (r)  plebis 
est,  qnse  in  passione  Ciiristi  gloriam  Deo  reddidit. 


legis  honor  redditur  :  non  babenti  autem  (idem  G  Caput  enlm  ejus  perunxit :  caput  autem  Ghristi  Deus 


Christi,  etiam  quod  ex  lege  habere  sibi  videbatur 
honoris,  aufertur. 

.CAPUT  XXVIII. 

De  advenlu  fiUi  hominis  venientis  in  majestate  sua, 

1.  Malorum  et  bonorum  discretio  injudicio, —  Cum 
autem  venerit  filius  hominis  in  majestate  sua^  et  omnes 
angelicum  eo,  et  reliqua  {Matth,  xxv,  51).  Omnem 
ipse  sennonis  bujus  rationem  absolvit.  De  judicii 
enim  lempore  adventuque  commemorat,  quo  fideles 
ab  infidelibus  separabit,  atque  ab  infructuosis  friic- 
ttiosa  discernet,  haedos  videlicet  ab  agnis,  et  in  dex* 
tera  ac  sinisira  collocans  unnmquemque,  digna  aut 
bonitatis  aut  malitiae  suse  sede  constituet :  (a)  indi- 

cans se in  minimis suis,  id  est,  iis  qui  sibi 796 ^^^  ^  gueuto  sint  consepultx  {fiieii^):  quia  regcnera- 
humilitalis  suae  exspectatione  famulentur,  ,et  esu-  tio  non  nisi  comraorluis  in  baptismi  proressione  rcd- 
rientibus  ali,  et  sitientibus  potari,  et  peregrinantibus  hibetur.  799  ^^  idcirco  ubi  prxdicabitur  lioc  Evan- 
confoveri,  et  nudis  contegi,  et  infirmis  visitari,  et  gcllum,  narrabitur  opus  ejus  ( 1 15)  :  quia  cessante 
sollicitis  consolari  ( f  40).  lu  enlm  in  universorum     Israel,  Evangelii  gloria  fide  gentium  praedicatur.  Qua 


est.  Nam  (d)  unguentum  boni  operis  esi  fructus.  Et 
propter  corporis  curam  mulierum  sexui  maxime  gra- 
tum  est.  Igitur  omnem  curam  corporis  sui,  et  loium 
preiiosae  menlis  affectum  in  honorem  Dei  laudemque 
transfudit.  Sed  discipuli  favore  salvandi  Israelis,  ut 
saepe  numero,  commoventnr  :  vendi  hoc  in  usum 
paupcrum  {e)  debuisse.  Sed  neque  mulier  haec  ve- 
nalc  ungueutum  circumferebal.  Et  pauperes,  fidei  in- 
digos  insiinctu  propbeiico  (/)  nuncupaverunt.  Atque 
hanc  gentium  fidem  emi  potius  ad  salutem  egeni  hu- 
jus  populi  debuisse.  Qnibus  Domiims  ait,  plurimum 
esse  temporis,  quo  habere  curam  paupcnim  posseni; 
cacterum  non  nisi  ex  praecepto  suo  salntem  gentibtis 
posse  praestari,  quae  secum  infuso  mulieris  hajus  nn- 


(a)  Editi,  judicans  :  corriguntur  ex  mss.  Deinde, 
qui  stbi  cum  humilitatis  suce  exspectalione  famulentur^ 
id  est,  qui  famulentur  Deo  omnibus  humilitaiis  offi- 
ciis,  quorum  retributionem  ab  eo  exspectent.  Iia  in 
Psal.  cxxxviii,  n.  51 ,  explicaniur  verba  psalmi  :  Et 
substantia  mea  in  inferioribus  terras,  scil.  Christum 
esse  in  pauperibus  spiritu^  in  tribulatis  corde^  in  humi- 
libus  terrce^  in  purgamentis  mundi,  in  Ecclesias  infirmis. 
Jnfirmum  enim  Ecclesice  id  est  omni  hunulitat^  sum* 
missum. 


Fortc, 


(6)Sola  editio  ?^r,  hunulitatis,  Bcccensis  codex, 
unanimitatis,  Meliusalii,  humanitatis, 

(c)  Editi,  plebes  est :  emendantur  ex  mss. 

(d)  Mss.  Carn.  et  Colb.  in  unguentum, 
unguento, 

(e)  In  pluribus  mss.  hic  adjicitur  dicunt.  Potius  in- 
telligitur  tacitum  vcrbum  dicentes, 

{fj  In  mss.  nuncupant^  vel  nuncupaverint,  Tum  posl 
particulam  aique^  supplc  verbum  obtesUmtur^  aulquid 
simile. 


1065  COMMENTAUIUS  IN  MATTH.  CAP.  XXXI.  im 

aiiiiulaiione  in  Judae  persona  Isracl  proranus  acccnsiis,  A  \\\q^  quam  cxleri  ne  mortis  quidem  meUi  decessuros 

se  de  confessione  nominis  sui  polliceniur  :  ad  om- 
nem  eniin  se  minislerii  eonslanliam,  inlrepida  Odei' 
voluntaie  (irmaverant. 

CAPUT  xxxr. 

Cum  venil  Je$u$  in  agrum  qui  dicitur  Geth$emani,  el  di* 

cit  discipuli$  $ui$ ,  Sedete  donec  eam  illiic  orare , 

et  de  tristi  anima  sua  usque  ad  niortem,  de  calice  si 

po$sibite  est  transire  a  se,   dc  spirilu  prompto  ei 

catne  itifirma ;  et  rursum,  Pater,  non  poiesl  hic 

calix  transirc  nisi  illum  bibam?  (ial  voluiilas  tua. 

1.  Tunc  venit  cum  Ulis  Jesus  m  agrum^qui  didtur 

Gethsemani ,  et  dicit  discipulis  $ui$ ,  Sedete  hic  do- 

nec  eam  Uluc  orare,  et  rcli(|ua  {Malth.  xxvi ,  36).  Fi- 

dem  discipulorum ,  ei  constuniiam  devoto  sibi  vo- 


omni  odio  adeistinguendum  nomeii  Domini  incitatur. 

CAP13T  XXX. 
De  die  prima  atgmorum,  in  qua  acce$$erunt  discipuU 

ad  Jesnm,  dicentes :  Ubi  vls  paremus  tibi  come- 

dcre  pascha  ? 

i .  €hri$tiannm  nomen  quando  indullum.  —  Prima 
anlem  (a)  die  azymorurtt  acce$serunt  di$cipuli  ad  Ji- 
$um,  dicente$ :  Vbi  vis  paremus  tibi  pascha  manducaref 
ct  reliqua  (Matth.  xxvi,  17).  Discipuii  ire  ad  quem- 
d:tm  bomrnem  jtibentur,  et  ei  dicrre  quod  cum  eo 
Domintts  pasclRi  cnm  disclpulis  facere  vellet.  Qui 
prseceptis  obtempcmvcrunt ,  et  pasclia  paravcrunt 
{}  19).  8ed  opCTiuerat  eos  scire  quo  pergerent,  et 
de  bominis  nomlfie  edocerl.  Alloquin  incerti  ad  quem 


mitterenlnr,  qtroniodo  mlssi  quae  praecepta  fuerant,  B  lunlatis  acceperal:  sed  et  turbundus  el  diriisuros 


exseqttereninr  ?  Ycram  sermo  prophetix ,  rerum 
prfleseDtiiim  effectibos  admiscctur.  Hominem  cntm, 
cum  quo  pasclia  eelebntturus  esset ,  non  nominuf. 
Nondum  enim  Cliristiani  nominis  honor  crcdentibus 
erat  prsestiti»,  qui  vere  snmt  Deum  mentis  ac  fidei 
«culis  cotiiiienfes  :  ni  cmn  eo  pascha  Domint  Apo^* 
stolos  pra>p,irare  scireimis,  cui  in  tempore  Dumini 
novum  nomcH  esset  addendum. 

2.  Jtidas  corpu$  CkrisH  non  sumpsit,  —  Post  qu» 
Judas  prodiior  indicatur,  (6)  siiie  quo  pascha  accepto 
caKce  et  fracto  pane  conftcHur :  drgnus  enim  xterno- 
rnm  SQcramenforum  commuiiione  non  fuerat.  Nam 
discesslsse  shitim  hinc  intelligitur,  quod  com  turbis 
reverstis  osienditttr.  Neqtie  sane  bibere  cum  Domino 
fioier;»!,  qui  non  erat  btbrturos  in  regno  :  cnm  uni-  C 
versos,  lnnc  bibenies  e«  vitis  istlns  fructu ,  bibituros 
Bteam  postea  pollicerernr  {f^).  Hymnoque  dicto,  in 
monlem  reversi  sunt{  f  S9>.  CoRsammatis  scilicet  uiti- 
versisdivinormn  mysferiorum  virtntibus,  gaudioetex- 
siiltatione  commimi  in  coRlestem  gtoriam  efTeruntur. 

5.  Petri  in  Chmfum  alfednt,  — Puturae  quoque 
eos  inrirmitatf»  admonnit,  et  nocte  eadem  omnes 
meiu  atqne  inridelitate  turbandos  ( ^  31).  Cnjus  rei 
fides  eti:Mni  aiieroritate  pro|)ihetiae  veteris  contineba- 
tur,  percusso  paslore  oves  esse  spargendas  {Zacli. 
xin,  7^ :  se  tamen  restirgentem  rn  Galiixam  pneces^ 
sorani  esse,  nt  rnfirimtatem  eoram  sponsrone  redi- 
ttts  sui  conselarelur  {Mmth,  »vi,  3i).  Sed  Petruft 
pro  fidci  su«  calore  respwidk^  caicti»  licet  scaiidai- 


sciebat.  Quos  considere  iii  loco  jubei,  dum  progre- 
deretur  orare.  Et  assumpsit  Peirum,  Jacobum  eC 
Joaniiem  Zebedaei  iilios.  Quibus  assumptis,  iristis 
esse  mcestusque  coepil :  et  ait  irislem  animain  suam 
usque  ad  moriem  esse  ( ^  57,  38). 

^.  Dimnitati  Chri$ti  tri$iitiam,  melum,  etc^  tribuen" 
tium  opinio  confutatur.  —  Aliquorum  (c)  ea  opinio 
esi,  quod  cadere  propier  se  moestiiudo  io  Deum  po- 
tuerit,  eumque  futur»  passionis  metus  fregerit  :  quia 
diieril,  Tristis  e%t  anima  mea usque ad  morlem(f  38) ; 
el  illud  ,  Pater  ,  $i  po$$ibile  est,  tran$eat  a  me  calix 
i$te  (f  59) ;  ei  riirsum,  Spiritus  quidem  promptue 
est,  caro  autem  infirma  (f  ii) ;  et  (d)  ad  postreinum 
bis  idipsum  ,  Pater,  si  non  potest  hic  calix  (raitnre, 
nisi  illumbibam,  liatvoluntastua{f  42).  Volunteiiim 
ex  infirmiiate  corporis  aerumnam  Spiriiui  adhaerere: 
ac  si  virlutem  illam  incorrupiae  subsiantiae,  imbecii- 
lilaiis  suse  sorte  assumptio  carnis  infecerit ,  et  acier* 
nitas  naiuram  fragilitatis  acceperit.Quxsi  ad  metuin 
trislis  esi ,  si  ad  dolorem  infirma ,  si  ad  moriem  tr^ 
pida  ;  jam  et  corruptioni  subdita  erit,  et  incidet  ia 
cam  totius  infirmilaiis  affeciio.  Erii  ergo  qnod  noR 
erat,  de  angore  inoBsta,  de  timore  soliiciia,  de  doiore 
perterriu  :  ac  sic  aeierniias  demulata  in  nieiam»  si 
potest  esse  quod  non  erat ,  poiuit  (e)  perinde  hoc 
301  4"^  ''^  ^  ^^^  aliquando  non  esse.  Deus  au-< 
tem  sine  mcnsura  temporiim  semper  est  :  et  qualis 
est,  talis  aeternus  est.  iEternitas  autem  in  infinito 
manons,  ut  in  his  quai  fuerant,  ita  in  illis  qu»  conse« 


iizanttbus  (paseiu),  Mimqfnim  Se  scandalizaturum.  p  queniur  extendiiur  :  semper  ialegra,   iiicorrv^ta^ 

perfecia,  praeier  qtiam  nihil,  qaod  esse  possic,  ex« 
trinsecus  sit  relictnm.  Non  ipsa  in  aliquo,  sed  intn 
eam  cuncta  :  potens  ita  hirgiri  nobis  ipsa  qaod  Mum 
esi,  ut  sibi  nihii  de  eo  quod  stt  largiia  decedat. 
3.  Oimtffm  optm'onts  kujus  auctoret,  —  Sed  eorun 


Yn  tantnm  enim  et  affectu  et  charitate  Cliristi  effere- 
baiur  ( f  55),  ut  et  imbeciliiiftiem  SOO  camis  siise^ 
ei  (Kkm  verbonmt  Domiifl  nou  conmeretar  :  qnssi 
vcnro  dtcia  ejas  efftcienda  non  essenf.  Cui  aii  :  Prht»- 
quam  galJu$  cantet,  ter  me  negabis  (fZl).  Sed  tam 

(a)  Abcsi  die  a  inss.  Colb.  et  Carn.  consentienie 
graeco.  W9%  in  iisdem  mss.  omittitur  verbum  dieen* 
M;eifBOst  p»ucarnon  habeinr,  et  pascha  paraverunt, 

fb)  Efktm  prsnente  Juda  verum  Pascha  confectuui 
esse  eolligttnr  ex  Locae  xxn,  19,  etc.,  ut  merito  dixd- 
rtl  Augu^Hiim  Serm.  71,  n.  17  :  Numquid  et  Judas 
magiHri  vernHlor  ef  proditor  tnipjifs,  quamvis  primum 
fpmn  mmihte  efut  confeetwn  $acramentum  carni$  et 
ttmgnmi^  ejm  ewm  cmteris  di$dpufU,  $icul  apertiui 
Lucas  Evanyt^ta  deetarat,  manduearet  et  mberet^ 
mansil  in  Christo,  aut  Chri$tu$  in  eo  ? 

Fatrol.  IX. 


(e)  Puta  Arianorum^  qiii,  ut  testes  snm  Crrego- 
rius  Nas.  Or.  51,  n.  45,  Augiisiinus  de  Haeres.  c.  19» 
Theodoretus  sub  initium  Dialo)(i  n ,  ac  noster  Hihit 
rius ,  lib.  X  de  Triii.  n.  50,  pracdicabanf  Yerbum  ia 
Christo  vices  animae  suppievisse :  adeoqne  moestiiu- 
dinem,  trisiitiam,  aBxietatem,  dolorem,  quibtts  ani- 
mam  Cbristi  affectam  esse  fideles  credunt ,  in  Ver- 
bum  ipsiim  cecidisse  coniendebaiit^ 
Ld)  Prim  ed.  Par .  et  adipnm :  posir.  «f  i^fhsum 
{e}  Sic  mss.  Ediii  v«»,  fRrotmfo  koe  qn^d  erar  ««- 
quando  non  e$$e. 

3k 


4067  SANGTI  HILARIl   EPISCOPI  1068 

omnis  hic  sensus  est,  ut  opinentur  metum  morlis  in  \  niqtie  ait ,  Tristu  esi  atuma  mea  usque  ad  mortein. 


Dei  filium  incidissc  qui  asseruiit  non  dc  nelerniiatc 
essc  prolatum  neque  de  infinitale  palernx  substaniiuc 
exsiitisse,  (a)  sed  ex  nullo  pcr  eum  qui  omnia  crea- 
vit  eifectum  :  ut  assumptus  cx  nihilo  sit ,  ct  coeptus 
ex  opere ,  et  confirmatus  ex  temporc.  El  idco  in  eo 
doloris  anxielas,  ideo  (b)  Spiritus  passio  cum  corpo- 
ris  passione ,  idco  mctus  mortis :  ut  qui  mortcm  ti* 
mere  potuit,  et  mori  possit ;  qui  vcro  mori  potuit , 
licet  in  futurum  erit  (subaud,  xlernus) ,  non  tamen 
per  eum  qui  se  genuit  ex  prxlerito  sit  xlernus.  Qui 
(c)  si  per  fldem  vitxque  probilaiem  capaces  Evan- 
geliorum  esse  poluissent,  scirent  Verbum  in  princi- 
pio  Deum,  et  hoc  a  principio  apud  Deum,  et  natum 
esse  ex  eo  qui  erat,  et  hoc  in  eo  essc  qui  natus  est , 


Numquid  ait ,  Tristis  est  anima  mea  propter  morteiu 
(V.  lib.  X  de  Trinit.  num.  36)?Certe  non  ila.  Nam 
si  de  mortc  erat  roelus,  ad  cam  utique  refelrri  per 
quam  erai  dchuii.  Scd  aliud  est  usquein  id,  aliud  ob 
id  metuere.  Et  causam  non  facit  quidquid  in  fine  est, 
quia  usque  in  id  quod  ab  alterocoeptum  sit  differalur. 
Supcrius  igitur  dixerat ,  Scandalum  patiemim  in  me 
inista  nocie(Matth.  xxvi ,  51).  Sciebat  exterrendos, 
fugandos ,  negaturos  :  sed  quia  Spiritus  blasphemia 
nec  hic  nec  in  sciernum  remittitur,  metuebat  ne  se 
Deum  abnegarent,  quem  cxsum  et  consputum  ei 
crucifixum  essent  contempiaiuri.  Quae  ratio  senata 
in  Petro  est,  qui  cum  uegaturus  esset ,  ita  nef^avit : 
Non  novi  hominem  (Ibid.,  li)  :  quiadictum  aliquid  in 


quod  is  ipse  est  penes  quem  erat  (d)  aute  quam  nas-  g  fiUum  hominis  remittelur.  Tristis  ergo  est  usque  ad 


ceretur :  eamdem  scilicet  xterniiaiem  esse  et  gi- 
gnentis  et  geniti.  Mori  igilur  nihil  in  Deo  potuit,  ne- 
que  ex  se  metus  Deo  ullus  est.  In  Ghristo  enim  Deus 
erat  mundum  reconcilians  sibi  (II  Cor,  v,  19). 

4.  Tristiiia  Christi  non  de  sCt  sed  de  diseipulis  orta 
^gt.  —  Sed  inlrospiciendus  omnis  hic  sermo  cst ,  ut 
quia  mcestum  fuisse  Dominum  legimus ,  causas  moes- 
tiludinis  reperiamus.  Admonuerat  supcrius,  omnes 
scandalizaiuros.  Petrus  de  se  confidens  respondcrat, 
etiamsi  caeteri  perturbarentur ,  se  non  commoven- 
dum  :  quem  Dominus  eliam  ler  negaturum  esse  re- 
spondit.  Sed  et  ille  ct  cscteri  omncs  discipuli,  ne  si  iu 
ipsa  quideui  morle  positi  sint,  poUicenlur  sese  ne- 
gaturos.  Et  procedens ,  jussii  discipulos  suos  conse- 


mortem,  Non  iiaque  mors,  sed  tempus  mortis  in  me- 
tu  est :  quia  post  eam  resurrectiouis  virtute  fides  es- 
set  firmanda  credentium. 

6.  Sequitur  illud  :  Sustinete  et  vigUate  meam.  Et 
progressus  procidit  in  faciem  suam  oraHs(lbid.,  38, 
59).  Manere  sccum  pcrvigiles  admonet«  Sciebat  enrm 
ingravante  diaholo  fidcm  eorum  consopiendam  :  et 
parem  secum  vigilanliam  imperai ,  quibus  eadem 
passio  immineat.  ' 

7.  Transilum  calicis  non  sibi ,  sed  sws  deprecatur. 
—  Dcindc  orat :  Pater  meus ,  it  possibile  etlf  transeat 
a  tne  calix  iste  :  sed  tamen  non  sicut  ego  tolo^  $ed  sicut 
tu  vis.  Transirc  a  sc  calicem  rogat.  Numquid  ait , 
Transeat  me  calix  istc?  haec  eniin  futura  erat  pro  se 


dere  dum  orarel.  Assumptisque  Pelro  et  Jacobo  ei  Q  timentisoratio.  Sedaliudest,  ut  setranseat,  aliudot 


Joanne  cospit  tristis  essc.  Ergo  non  anie  tristis  est 
quam  assumil ,  et  omnis  (e)  mctus  illis  esse  coepit 
assumplis  :  atque  ita  non  de  se  orla  est ,  scd  de  liis 
quos  assumpserat,  moesiiludo.  Et  quidcm  recordan- 
dum  est,  non  alios  hic  assumptos  fuisse,  quam  ipsos 
illos ,  quibus  venturus  in  regno  suo  filius  hominis 
ostensus  est ,  tum  cum  assisientibus  in  monle  Moyse 
et  Elia,  toto  xterna)  gloriae  suae  honore  circumdaius 
est  (Matth,  xvii,  1  et  seqq.).  Sed  802  <1"^  ^^nc  as- 
sumendorum  eorum,  eadeiu  et  nunc  fuit  causa. 

5.  Tristitia  Christi  usque ,  non  ob  mortem.  Blas- 
phemiam    in  Spiritum  Christus  timet  suis,  —  De- 

(a)  Sola  cditio  Par.  sed  ex  nihilo  :  tum  cum  mss. 
Rom.,  Colb.  et  Carn. ,  per  eum  qui  eum  creavit. 

(b)  \d  est,  Christi  etiam  secundum  eani  naturnm 
qu»  corpus  assumpsit. 

(c)  Invulgatis,  quod  si.  Elcgantius  in  mss.  ^ui, 
scil.  Ariani,  quorum  est  scnlcnlia  prius  memorata. 

(d)  Vindocinensis  codex,  ante  quam  nascitur.  Non 
satis  cauie  hxc  videnlur  dicta,  quasi  cogiiari  posset 
aliquod  lempus ,  quo  uondum  nalus  Filius  penes  Pa- 
trem  tantuin  exstitissei.  At  hunc  pravum  sensuui  re- 
fcllunt  subiiexa  eamdem  scilicet  wternitatem  esse  et  gi' 
gnentis  et  geniti.  Neque  hic  repeleiidum  quod  in  Ad- 
monitionc  de  hoc  Inco  pnvfati  sumns.  Cur  autem  de 
Verbi  gencAtione  dissercniibus  nonsit  admiltendiim, 
illud  antequam  nascilurj  pluribus  docet  lliiarius  ipse 
lib.  XII  de  Trin.  iiisiructior  jam  facius,et  iu  verbis 
cautior. 

(e)  Bomanus  codex  cuin  Colb.  et  Carn. ,  ma!stus 
illi  esse,  lii  his  non  negat  Hilarius,  sed  affirmat  verani 
jn  Christo,  tristiiiam ,  ubi  iilam  ea  ratione  explicare 


a  se  iranseat  deprecari.  In  eo  euim  quod  setraosit, 
ipse  ille  a  molcstia  (()  transeuntis  excipitur  :  qoi 
autem  ui  a  se  transeat  rogat.  non  ut  ipse  practereatur 
orat,  sed  ut  in  allerum  id  quod  a  se  iransit  exce- 
dal.  (g)  Numquid  possibile  erat  non  pati  Cbristum? 
Atquin  jam  a  consiitutione  mundi  sacramentum  hoc 
in  eo  erat  nosira!  salutis  ostensum.  Numquid  pati 
ipse  nolcbat  ?  Alquin  superius  fundeodum  io  reoiis- 
sioiiem  peccatorum  corporis  sui  sanguinem  coose- 
cravcrat  (Ibid.,  28).  Quomodo  ergo  ait,  Pater^  n  pos^ 
sibtle  est  ?  et  quoroodo,  Non  sicut  ego  volo^  $ed  sicui 
tu  vis  ?  Totus  igilur  super  his  qui  passiuri  eranl  meliis 

D  conatur ,  qux  hominem  Deum  non  dcdeceai.  Honc 
imiiati  sunt  Ambrosius  et  Uieronymus  :  ille  quidem 
lib.  X  in  Luc.  n.  57.  iibi  ait :  Doles  ergo,  Domine^  non 
tua,  sed  mea  vulnera ;  non  tuam  mortem  ,  sed  nostram 
infirmitatem ^eic.  Hicveroin  M.itlh.  c.xxvi,ubi  habet, 
Contristabatur  auiem,  non  timore  paUendi ;  quia  adhoc 
veneratj  et  Petrum  tinuditatis  arguerat  :  sednropler  Fii- 
felicissimum  Judam,  et  dispersionem  apostoforum,  eic. 

(f)  Excusi,  transeunte.  Magis  placet  cum  mss. 
transeuntis ,  puta  pocnae  aut  cujuslibet  rei. 

(g)  Beccensis  codex,  numquid  non  possibile  paii 
Christum:  interpolatoris  opera  praefert  particulam 
negaiitem.  Non  eiiim  obscure  hic  docet  flilarius  fieri 
niinimc  poiuisse  ut  non  Ctirisius  pateretur.  Sed  va- 
let  hic  explicatio  S.  Thomae,  p.  iii,  q.  i6,  a.  2,  ad  2, 
prxsulis  nostri  vcrba  sibi  objicientis,  el  ad  ea  re- 
spoiidenlis  hoc  fieri  non  potuisse  <uppost/a  prceicteftlia 
et  prcBordinatione  Dei  de  passione  Christi.  Ca  quippe 
una  hypothesi  tota  Hiiarii  assertio  nititur. 


COMMGNTARIUS  IN  MATTH.  CAP.  XXXII.  1070 

est  :  alque  ideo ,  quia  non  esl  possibile  se  non  pati  A  bat :  (f )  quia  paii  nisi  ex  ejus  passione  non  possu- 
pro  liis  rogat  qui  passurl   postse  eranf,  diccns» 
Tranual  calix  a  me,  id  est,  quomodo  a  me  bibitur, 
ita  ab  his  bibalur,  sine  spei  difndentia ,  sine  sensu 
doloris,  sine  metu  mortis.  • 

8.  Patiendi  virluUm  eit  fiagitat.  —  Ideo  aulem  $i 
possibile  est ;  quia  et  cami  et  sanRuiiil  horum  gravis 
tcrror  est  ,  et  dilficile  est  eorum  acerbitate  corpora 
humaiia  non  Tinci.  803  Quod  autein  ait ,  Non  sicut 
ego  volo,  sed  sicut  tu  vis  :  veliet  quidem  eos  non  paii, 
ne  forte  in  passione  dilTidnnt ,  sed  cohxredilatis  suae 
gloriam  sine  passionis  difficiiltate  mereantur.  Non 
ergo  (a)  ut  non  patiantur  rogat ,  dlcens  ,  Non  ut  ego 
volo :  sed  ut,  ai(,  quod  Palcr  vult,  bibendi  calicis  iii 
cos  ex  sc  transeat  firmitudo  :  quia  ex  voluntaie  ejus 


mns. 

11.  Discipulorum  somnus  el  tarim  Christi  allocu» 
tiones  quid  significent.  —  Verum  quod  ilerum  rever- 
sus  reperit  dormientes ;  ostendil  absentix  suae  tem- 
pore  plures  quodam  fidei  somno  deiinendos.  Sed 
rursum  oravit ,  idem  repetens  :  reversusque,  qui  vi- 
gilare  jusserat,  qui  consopitos  objurgaverat ,  ait , 
Dormile  jam  et  requiescite  {f  45).  Post  oraiionemi 
fiequentem,  post  discursus  recursusque  multiplices, 
meluin  demit,  securitatem  reddit,  in  requiem  adhor- 
(aiur,  voluntatem  Patris  jam  de  nobis  secunis  ex- 
spectat,  dicens ,  Fiat  voiuntas  tua  :  quia  transilurum 
in  nos  calicem  bibens,  infirmitaiem  corporis  noslri , 
cttimoris  solliciiudiiiem,  el  ipsum  dolorem  mortis 


non  tam  per  Chrisium  (6)  vinci  diabolum,  quam  eiiam  B  absorberei.Quod  auiem  ad  cos  reverlcns,  dormienies- 


per  ejus  discipulos  oporlebat. 

9.  Metus  Christi  causa^  infirmitas  nostra.  —  Post 
qux  ad  discipulos  redit,  et  dormientcs  deprehendit : 
et  Pelrum  coarguit  cur  secuin  una  saltem  hora  non 
(c)  vigilet  (t^^)*  Peirum  Ideoex  tribus,  quia  prae 
cxieris  non  se  scandnlizaiurum  fuerat  gloriatus.  Su- 
perioris  autem  metus  sui  indicat  causas,  dicens, 
Orate  ne  intretis  in  tentationem  {f  41).  Hocerat  igi- 
tur  quod  volebat ;  et  ideo  in  oraiione  tradiderat , 
Non  inducas  nos  in  (eniationem,  ne  quid  in  nos  in- 
firmiuii  carnis  liceret  (Ifal/A.  vi,  43).  CuraiKem  ne 
in  teniationein  venircnt  orare  eos  admonuisset,  os- 
lendit  dicens  ,  SfHrilus  quidem  promptuSf  caro  autem 
infirma^  noii  utique  de  se  :  ad  eos  enim  hic  sermo 


que  804  reperiens,  prinium  reversus  objurgat,  se- 
cundo  silet,  tertio  quiescere  jubet :  ratio  islaest,  quod 
primum  post  resurreciionem  dispersos  eos  et  diffi- 
denles  ac  (repidos  {g)  rcprehendet :  secundo  misso 
Spirilu  paracleio,  gravalis  ad  coniuendam  Evangelii 
libertalem  oculis ,  visitabit.  Nam  aliquandiu  legis 
amore  deienti ,  quodam  fidei  somno  occupati  sunt. 
Tertio  vero ,  id  esi  claritatis  sua^  redilu ,  securitati 
eos  quietique  restituet. 

CAPUT  XXXII. 
De  Juda,  qui  erat  unus  de  duodecim  discipulis,  venienle 
ad  Jesum  cum  plurima  turba  ut  eum  traderet  ;de  gla* 
dio  quem  jussit  Petro  convertere  in  locum  suum, 
i.  InChristum  nuUa  potettas  rusi  quam  dederit. — 


conversus  esi.  Aut  quomodo  nunc  de  se  spiritus  C  Etadhuc  eo  loquenle  {h)  ecce  Judas  unus  de  duode- 


prompius,  si  superius  tristis  est  anima  usque  ad 
niortcm  ?  Sed  vigilari  prxcipit  et  orari,  ne  in  tenia- 
tionem  incidani,  ne  infirmitati  corporis  succumbant : 
et  idcirco  si  possibile  cst  ut  a  se  transeat  calix  orat, 
qnia  bibendi  ejus  caro  omnis  infirma  sit. 

10.  Pastio  Christi  virtutem  nobis  contulit  patiendi. 
—  Rursum  vero  discedens  oravil,  dicens,  Pater,  {d) 
uon  potest  transire  calixiste  niti  illum  bibam  ?  fiat  vo- 
luntas  tua  {Ibid.,  42).  Passuris  disc^pulis  perfidei  jus- 
tincalioncm,  omnem  in  sc  corporis  nosiri  infirmita- 
icm  assumpsil  :  cruciquc  sccum  universa  ea  qui- 
bus  {e)  infirmabamur  affixit.  Ideo  peccata  nostra 
poriat,  ei  pro  nobis  dolet :  quia  fidei  in  nobiscalore 
forvente,  cum  ndversum  diabolum  passionis  bello  sit 
decertandum  ,  omnes  imbecillitatum  nostrarum  do- 
lores  cum  corpore  ejus  et  passione  moriuntur.  Et 
ideo  transire  ab  eo  calix  noii  potest,  nisi  iliuro  bi- 

(a)  Mss.  Bom. ,  Colb.  et  Carn.  non  ut  patiatur. 
Par.  ut  non  patiatur,  Praeferendum  videtiir  cum  aliis 
libris,  ut  non  paliantur  :  cum  non  amplius  de  Christo 
sermo  sit,  sed  de  discipulis,  quos  cum  nolit  Pater  a 
passione  liberos ,  cis  saltem  tribui  Christus  rogat,  ut 
iii  nassione  fortes  sint  atque  constantes. 

Ib)  In  sex  mss.  vi  vinci :  abundat  vocula  vt. 

lcj  Plures  mss.  non  vigilent, 

(a)  Hicexpunximus  si  auctoritate  trium  mss.  cum  ea- 
dem  particulactiam,  lib.  x  de  Trin.  n.  37,  absit  a  mss. 

{e)   Ms.  Rom.  infirmabatur,  Alii  sex,  infirmamur. 

If)  S.  Thoinas  iii  p. ,  q.  46,  ad  2,  hxc  verba  sic 
aliier  commeniorat  :  quia  reparari  niti  ex.ejut  pai- 


cim  venitf  et  cum  eo  plurima  turba  {Matth.^  xxvi,  47- 
49).  In  his  omnibus  passiunisest  ordo.  Sed  in  osculo 
Judae  hxc  fuit  (i)  ratio  :  ut  doceremur  iniinicos 
omnes,  eos^ue  quos  sciremus  desaevituros  in  nos 
esse,  diligere.  Osculum  enim  ejus  Dominus  non  re« 
spuit.  Quod  autcm  ait  Judse,  fac  quod  facit  {j)  iradi- 
tionis  sux  potesiatem  sub  verbi  hiijus  conditione 
perinittit.  Nam  qiii  jiiris  sui  habcbat  adversum  (ra- 
dltores  advocare  {k)  duodecim  millia  legionum  au- 
gelorum,  longe  faciiius  unius  hbminis  el  consiliis  et 
artibus  potuisset  occurrere(t  ^5).  DeniquePiIaioai(: 
iVort  haberet  in  me  potettatemy  ntti  data  tibi  ettet  {Job, 
XIX,  11).  Dat  igi(ur  in  se  poie^tatem  dicendo:  Fac 
quod  facit  {Joan.  xiii,  27)  :  scilicet  quia  voluntatis 
crimen  pro  facti  pensatur  iiividia,  re  perageret  quod 
voluntaie  (/)  jam  facerct. 
2.  Qui  gladio  utent  gladio  peribit,  —  Vnut  autem 

hione  non  potsumut :  minus  ad  rem. 

(g)  Ita  ms.  Carn.  cum  Colb.  Alii  vero  libri,  depre- 
hendit,  et  mox.  vititavit. 


{h)  Ad jecimus  ecce  aiictoritate  mss. 


i)  Par.  cum  inss.  Colb.  Carn.  et  Rom.,  hac  fuit 
trdditio. 

{])  Editi  hic  subjiciunt  ct(o :  refragantibus  inss. 

(k)  Edili  plnt  quam  duodecim  legionet  angelorum, 
Abesi  plut  quam  ab  omnibus  mss.  In  tribu8exsiat,dtf(H 
dedm  millia  legionet.  Vide  tract.  ps.  Liv,  n.  6. 

(i)  In  pluribus  mss.  jam  fecerat :  rectius  in  aliis  li- 
bris,  quod  (aceret^  hoc  est  quod  jam  facere  signlfica- 
tur  his  verbls,  quod  facit. 


mi 


SXNCTi  IIILARII  FJiSa)PI 


I07i 


fx  hi$j  qui  eranl  cum  eo  gladium  exserentt  ^rpQ  Pft»"  A  rum  procuralione  stupef^icUi.  nee  inicr  mormos  visi 


cipis  sacerdotum  aurem  abscidit :  eique  Dominus  ai^ 
Converte  gladium  luum  in  locum  suum.  Omnes  enim^ 
mii  gladio  ulunlur,  gladie  perihunt  (Matth,  xxvi,  51, 
52).  Ergo  hic  ipse  jam  judicaius  esl,  quia  gladio 
uiens  gladiq  ipieribii  ?  Sed  non  omnibus  gladio  uien- 
tibus  mors  solel  esse  per  gl^dium.  Nam  plures  atit 
febris  aut  alius  accedens  casus  absumit,  qiii  gladio 
aul  judicii  officio  aul  resislendi  latronibus  necessi- 
tate  siqt  usi.  Jgiuir  ab  qposiolo  servo  principis  sa- 
cerdotiim  auriciila  desecalur  :  pnpiilo  videlicet  sa-, 
cerdoiioservienii.per  Cliristi  discipulnm  inobcdiens 
audilus  excidilur,  etad  capacicitem  veritatis  lioc  quod 
erat  indiidiens  amputatur.  805  Turb:i  auiem  onmi» 
adversiis  Domiiium  gladiis  aruiala  processerat.  Re- 
condi  gladium  prxcepit  :  quia  eos  non  humano,  sed 
oris  sui  gladio  esset  peremptunis.  Caeieriim  sl  ae- 
cundiim  seiitentiam  ejus  omnis  gladio  ulCDS»  gladio 
perimeretur ;  recle  ad  necem  eorum  gladius  ei(se- 
rebaiur,  qiii  codem  utebantur  ad  facinus 


taretur,  nec  inler  vivos  post  res^urreciionem  baberet 
poeiiiieniiae   facultalem. 

6.  Emptio  agri  figuli  de  pretio  Christi  plena  mytteriU. 
— Deargenieis  vero  reditiiis  {Ibid.,  6),  quia  pretliim 
806^^>'&uinis  esset,  nequein  (6)corbanan»  ideft|»iil 
oblaiioniim  pecunia  admisceri  liceret,  consilio  inito 
cmitiir  ager  nguli,  et  in  sepiilturam  peregrinorum 
deputatur.  Magnum  ln  boc  propheti»  nonimefi<* 
tum  (c)  et  in  faciis  iniquiialis  miraculi  pleoa  medi* 
taiio.  Figuli  opus  est  de  luto  vasa  formare :  cuju« 
in  manu  sit,  ex  luto  eodem  vas  aui  idipsum  aut  pul- 
chrius  reformare.  Agrum  autem  seeulinn  nuncaiiariy 
ipsis  Pomini  nostri  verbis  continetur  (Mattk,  xiu, 
38).  Chrisii  ergo  preiib  sasculum  emitur»  id  c&t,  udi- 
versitas  ejus  acqqiriiur,  et  in  sepuliiiram  peregrino- 
rum  atque  inopum  deputatur.  Nihil  binc  pertinet  ad 
israel,  et  totus  hic  aaeculi  eropti  usus  alienis  etl : 
bi^  videlicet,  qui  in  pretip  Christi  sanyuinis  sepenen- 
tur,  quo  nniversa  sunt  empii.  Omnia  enini  a  Patre 


3.  &acerdutis  conjessio.  Vestis  discissio.  —  ReII(|oa  l>  accepit,  qu»  in  coelis  etqucne  in  terra  sunt    (Mattk 
j. —  ....  .   .:..._.. :       xxviii,  48)  :  et  ideo  hic  ager  figQli   est ,  quia  I>ei 

oinnia  §unt,  cujus  in  manu  sii,  n<»a  ut  velit  tainqmni 
figulus  reformare.  In  hoc  igitiir  agro  Clirifto  com- 
mortui  et  consepulti,  hujus  peregrinaiionls  nostrae 
aeternam  requiein  sortiemur.  In  cujus  rel  ftdem  Je- 
remix  prophetia  subdiiur»  ut  in  iicti  istintopen^ 
tanto  ^nte  divinai  vocis  auctoritas  o$|ei»4eretur 
(Matth,  XXVII,  9j. 

7.  Ciir  sacerdoti :  Tu  dixisti,  Pilato :  To  die»,  re* 
sponsum  est, —  Inierroganti  autem  Piiaio«an  ipseeft* 
set  rex  Judxorum,  respondit :  Tu  ^$.  Sed  quani 
diversus  sermo  est,  qui  fuerat  ad  sacerdotem  ?*IIIi 
enim  qu.Trenii,  an  ipse  Chrisius  essei,  dixeret :  Tu 
dixisti  (Matth.  xxvi,  64).  Hoc  idee,  qoie  lex  omnia 
veiiuirum  Christum  pra^dicaverat,  respopdetur  tam- 
quam  de  praeteriiis  sacerdoii,()uia  semper  venturuiq 
(!lirisium  ex  lege  (d)  ipse  dixissct.  Huic  vero  legis 
ignaro,  inierroganii  an  ipse  esset  rex  Jiid.Torum,  dici 


vcro  gestorum  ordinem  habenl.  Falsi  tesies  conquisi 
ti :  sacerdosejus  ipsius,  in  (\n;^  gloriabatur,  legis  igna- 
rus,  rtiam  sacramento  an  ipse  Christus  esset  fidem 
quii^rens :  quasi  occultc  de  eo  lex  propheiaque  loque- 
reuiur.Quiiieliam  is  inseChristumest  confessus  invi- 
tus,  Domino  dicente :  fu  dixisti,  Cujiis  majestaie  audita 
vestem  sibi  discidit,  ipsum  videlicet  quo  coiitegeba- 
tur  velameiitum  legis  abrumpens.  In  palmis  vero  at- 
qiiesputis,  ad  consummandam  honfiinishumiritatom, 
tiniYcrsa  in  eum  contumeliarum  genera  ewce- 
banlur  (/6id., 59-67). 

4.  Petri  negaiio.  — Diligenter  autem  contuendum 
esl,  qiia  conditiono  Petrus  negaverit :  quanqunm  de 
hoc  superjus  tractatum  est.  Naip  primo  ait,  non  se 
intelligere  quid  diceret :  sequenli,  n(m  se  ei  adhx»- 
sisse  :  teriio  ven),  se  homiiiem  non  nosse.  El  veie  (a) 
prope  jam  siiie  piaculo  liomiiiem  negahat,  qucm  Dei 
filium  primus  agppveral :  lamen  quia  0X  infirinilate 


carnis  vel  ambiguiisexiitisset,  ^marissime  fievit,  re*  G  tur :  Ju dtcis :  quia  perfidempraiseniisconfefaionissa* 


colens  trepidaiionis  istius  culpam  se  ncc  adinonituni 
poluisseviiare(/H<<.,  70-75). 

5.  Jud^  poemtentia  ementium  arguit  infidelitatem* 
—  Tradiiur  deiiide  Pilato  geutium  judici.  Non  eiiiip 
judicari  reus  poterat  ex  lej^e,  i|>se>int^  dolo  aiquc 
peccato.  Ttific  videns  Judas,  qui  eum  tradidit,  quo- 
niam  dofn^atu^  $st^  et  caetera  (Matth,^  xxvu).  Judas 
agens  pceniteptiamf  pretium  sanguinis  Christi  red- 
didit  sacerdotibus :  ut  hcet  ipse  vendili  sangiiinls 
jusii  atictoresset,  tamen  emeutium  inndelilaiein  ipsa 
professio  vendeiitis  argiieret.  Qui  responderunt,  quid 
ad  nos  ?  Tu  videris  ( t  4).  Professio  ^iidnx  aUjUO 
caeca  est.  Emisse  se  jusii  sanguiuem  audiuiit,  et 
exira  jiidicii  reaiuin  futuros  esse  se  credunt :  ciim 
lamen  dicendo:  Tu  videiis,  facinns  ipsum  in  ven- 
deiite  ronstituant,  contra  aMi^m  vendeniis  tpi^timo- 
nio  sceliis  ementiuq^  coufirmetur.  Secedens  jiaque 
suspeiidit  sedamiiatoX!hristo(t  5).  Ita  mortis  Jiid:e 


lusgentiumest,etciuodhocdeseillequi  antea  Ignora- 
bat  loquatur,  quod  hi  negent  qui  antea  loquebantur. 

CAPUT  XXXMI. 

De  PHato  :  cum  sederet  pro  iri#tit|fi/t,  mlsil  0i4  iSnm 

uxor  sua,  dicens  :  Mhil  tibi  i^it  et  justQ   i^tt,-Oe 

transeuntibus  juxtacrucem  aui  movebant  capita  sia^ 

et  dicebant  :  Hic  est  qui  destniebat  templitm ,  et 

in  Iridiium  illud  rexdificabat. 

1 .  Pilati  uxor,  geniium  piebs,  U>tio  manuum  Pilaii. — 

Sedente  autem  Ptlato  pro  tribunali,  misit  ad  iUum  uxor 

sua,dicens:  Nihil  Hbi  sit  ei  juslo  isti  (MaHh.  xxtii, 

19).  Siiecies  in  ea  gentiiim  tdebise&t :  qii»  jam  fidelis 

eum,  cum  quo  conversabaiiir,  increduluio  pQpuluin 

ad  Chrisii  fidem  807  a^ivocat.  Qux  quia  ipsa  roiil- 

tum  sit   passa  pro  Cnristo,   in  eamdem  gloriain  fu- 

turae  spei  illiim  cum  quo  conversabaior  invitat.  Ue- 

nique  Pilfitus  et  mani|s  lavii^  et  populo  Judaico  iu* 

noceptem  se  a  Domini  san^ine  esse  lestatus  est  ( f 


tempus  ot  comparatum  ut  sub  passione  Domiiii  |v  S4)  :(|uia  Juda^ssuscipicntibiisin  seacfilios  suosfu^i 
coiiimotis  inrernis  supernisque  omnibus  et  rf^vuUis,  ^  dominici  sanguinis  crimen,  qiiotidle  iii  eonfessionem 
et  in  obUvioncm  oriicii  sui  uuiversprum  e|t;meutq-     fidei  ablutua  gentium  populus  demigral  ( f  25). 


(a)  Ita  Ambrosius,  1.  x  in  Luc,  n.  S%  :  Et  bene,  in- 
qiiit,  uegavii  hominem,  quia  scieba^  P.eum,  HM^MsmQd.i 
ini<Tpreiatioiiemnotare  videttirHierppymus  i|i  Maiih. 
c.  xxvi:  Scio,  iiiquii,  quosdam  pio.  affcci^  ^rgaapoU(t 
lum  Petrum,  locum  hunc  iia  interpretqtQ^^  tf|  dic^rent 
Petrum  uon  Pe\in\  negasse,  seif{  homihem :  et  ess^  ke^isum : 
Nescio  hominem,  quia  scto  Peum,  Hoc  quam  [rivofvm 
sit,  prudens  lector  intelligil :  ^ic  defer{({H^i  J^p^stqi^m, 
vt  Deum  reum  faciant.  Ambigi  lain^ii  pptest  an  iq  II i- 
hirium  cadat  llieronyiiii  repichensio.  Diceiis  quinpo 
thri^tnm  a  Petro,  (\m  primus  eiim  coufessus  er>t 
Deuiii,  liomincm  jaiii  quodam  modo  n^gari  poiuisse, 
non  lam  iltum  excusat,  ouam  excusandl  afieptura  do- 
nioustrat.  Non  vult  illum  sine  piaculo,  sed  tantum 
iiegandi  rationem  specie  veritaiis  non  carere  asserit. 


Deinde  Christiim  non  facit  mendacii  reum,  qiil  Pe- 
truin  \ere  pegasse,  ao  negando  culp.mi  incnrrisse  non 
dirfiteiur.  Yide  qu»  Qbservavimus  ad  tract.  pa.  lii, 
n.  i%'  Ad  Ambrosium  vero  qiiod  attiuet,  fatetur  b^ 
pr;edictQ,  n.  )(7,  se  Petrum  quidem  bentgne  volui^se 
t^xcqsare,  sed  ipsummet  Petrum  se  minime  excusare, 
immo  peccaium  iiliro  confiteri  ae  flere. 

(b)  Sic  m&s*  juxta  .graecuin  )io/>6oiv«)i,  ubi  iii  Tulga- 
tis  corbanam, 

(c)  Editi,  et  ttt  fa^tis  01  in  dictis  fNiractili,  elo,,  re- 
Ilictauiibus  mss. 

(d)  Editt,  ips^  didHcisset.  Verius  mss.  ip^  diaiasn, 
niniirum  in  personn  legis,  qu^  retrosictis  iemporibun 
Chiistum  CQU^taQter  praidii^it. 


im 


COMMENTARllS  IN  MATTH.  CAP.  XXXIII. 


1074 


i.  BarMoi  quid.--i} ffefenii  vero  Pilato,  ul,  secun»  A 
dum  soieninU  di^i  privijpgiuni,  quo  ununi  ex  reit, 
posccnlilmg  dimiui   oporiebai ,  Jesuro    abftolveret 

Ii6td.,  17)  :  Barabban  poiius  horianlibas  sacerdoii- 
)us  po{)ulus  elegii(t  20,  21).  Inlerpreiatio  auieni 
numinis  Eirabb»  esi  pairis  filiits.  Jam  ilaquc  arca 
num  futurai  inlideliialis  ostendilur,  Clirislo  pairis  fi- 
lium  praeferendo,anticbrisium  scilicei  hominem  pee- 
cali  el  diaboli  lilium  :  poliusque  adborlanlibus  prin- 
cipibus  suis  eiigunl  damniiioiii  reservalum,  quam 
salutis  auciorem. 

3.  Chiawtfi  coccinea  el  purpurea,  Corona  $pinea. 
Calamus  in  manu.  In  eapite, —  Geso  deinde  Domino 
iniponitur  cblamys  coccinea,  et  veslis  purpurea,  et 
corona  spiiiea,  et  arundo  deilerae,  el  genu  posilo  ado- 
ralus  illudiiur.  Su&ceplis  videlicei  omnibus  corporis 
nosiri  iiiflrmiiaiibus,  omnium  dtinde  inariyrum,qut^ 
bus  n^gnum  secum  erat  debilum,  sauguine  in  coce! 
colore  perfundilur:  prefiosoque  proplielarum  ac  pa- 
triarcharum ,  iii  purpura,  honore  vesiilur.  Spinis 
qiioque  ,  id  esi,  compungeniium  quondam  peccaiis  v 
geniium  coronalur:  iitex  rebuspernicio&is  aique  iu« 
uUlibus,  auae  capiii  ejus,  id  est,  Deo  circumdala  mo- 
lluntur  (a),  gloria  qu»reretur  peccaioruiii.  Est  ei>iin 
acuieus  in  spinis,  ex  quibus  Cbrislo  vicloriae  corona 
conicxiiur.  In  calamo  vero  earumdem  geniium  inflr- 
miias  aiquc  inaiiiiasmanu  comprehensa  Urmaiur.  Quin 
etiain  capili  ejus  (b)  illidilur.  Capiti,  ul  opinor,  de  iciu 
calnrni  iion  grandis  injuria  est :  sed  lypica  lii  eo  raiio 
servaiur,  uiinflrmiiasgeniiliiim  corporuni  maiiuChri^ 
siiai)ic:iComprebensa,  eliam  in  Dcum  laireni,  quod 
capul  ejus  esi,  acquiescat.  In  his  auiem  omnibus 
Cbristus  dum  illudilur  adoratur  (Ibid,,  3^30). 

i.  procedenies  auiem,  hcroini  quidaro  Cyrenenai 

ligiium  pa^sioiiis  iniponuni.  Indignus  cnim  Juda^ua 

erat  Cbristi  crucem  ferre  :  quia  fidei  gentiuni  erat  re- 

licium,  ei  crucem  accipere  ei  compali.  Locus  deiiide 

crucis  laiis  esl,  ui  posiius  in  medio  lerrae,  ei  Uiro- 


quain  in  vcrlice  bnjus  universiialis  iiisislon^,  nd  cn- 
pessendnm  Dci  cognilloiiem  nniversis  g<uiiibus  es<50t 
apqualis.  Oi>lntum  qnoque  vinum  fclli  (r):ulniixUim 
bibere  rccnsavit:  non  enim  a'tcrn:i;  glorice  incorni- 
ptioni  peccatorum  amariludo  misceiur.  Vcslis  808 
vcro  ejiis  sorte  potius  divisa  quam  scissa,  mansuram 
incorruplionem  corporls  indic.'ibnl(/6i(/.,  3^-35). 

5.  Latfonum  silus  quid  reprassentet.  —  Alque  ila 

in  ligno  viiae,  cunctorum  salus  et  vita  suspenditur  ; 

cni  duo   latrones  ,  Ipcvse  ac    dexterx    affigunlur, 

((d)  et  ideo  cnm  eo,  ut  inlelligi  posset  mors  hominum 

a  morie  Unigenili  discrcpare   :  ille  cnim  reddidil 

spirilom  sponte  ciim  voluil,  istis  crura  sunt  commi' 

mt%(Luc<B  xxiii,  33)  omnem  bumani  generisuniver- 

^iiatem  vocari  ad  sacramentum    pnssionis  Dominl 

ottendentes.  Sed  qnia  per  diversilatem  fldeiium  al- 

que  inGdeiium  fit  omnium  secundum  dexieram  si- 

nlslramque  divisio  :  unns  ex  diiobns  ad  dexleram 

siius,  fldci  itisllficalione  salvalur  (/Mc/.,  43).  Addi- 

lur  eiiam  iiliid  opprobriuin,  quo  sc  ipse  Israel  inll- 

delilaiis  argueret,  cnni  dicilur  :  Ilic  est  qui  destrue- 

bat  templum  Dei,  et  in  triduum  illnd  reasdificabat,  et 

reliqua  (Matth.  xxvn,  -iO).  (e)  Non  erat  difncile  de 

cruce  descendere  :  sed  sacmmeniiiin  ernt(f)  paterncT 

voluntails  explendnm.  Sed  majora  opera  in  criice 

posilus  agebat,    lolius   comniolione  iiatur.T  :    hnc 

igitur  maximum   omnliim,   cl  veiuli  difncillimum 

ponitnrfQuid  ergo  venise  erii,  cum  post  Iriduum 

refl^dilicaium  Dei  templum  in  corporis  resurreclione 

cernelur?  Qiiod  aniem  ialrones  ainbo  conditioncm 

ci  passionis  cxprobrnnl  ( t  44) ;   universis    eliain 

fidelilius  scandntum  crncis  fulnrum  esse  slgniflcat. 

6.  Triduum  morlis  thristi,  Derelictio  Chrisli  a  Deo. 

Aceti  potati  wyslerium,  —  Nox  aulem  ex  die,  divisio 

lenipornm  esi.  Ita  enim  lcrtius  dierum  trium  toti- 

deniqne  nociium  numerus  explelur  :  et   occultum 

divinx*  operaiionis  mysierium  loiius  creaiionis  slu- 

pore  senlitur.  (g)  Ciamor  vero  ad  Deum ,  corporit 


(n)  In  plurihus  mas.  mo//ttfii<ur  :qua!  lectiosibi  ma- 
gis  cobscrere  primumvidebatur.  In  meniem  eUam  ve- 
iiernt,  moriuntur,  At  postmodum  duximus  relinen- 
dum  moiiuntur,  boc  est,  peccata  spinis  rcprajsentata, 
iion  jaiii  flunt  iierniciosa  et  inutilia,  ^ed  operaniiir,  p 
nimirum  gloriam.  Tum  apud  Lips,  et  Par.  vocabu*'  ^ 
lum  peccatorum  a  "ve^ho  qucnereiur  punciodi^creium» 
ctim  subsequenlibus  esi  enim  copulabalur,  renitenii- 
bus  Bad.,  £r.  el  mss.  in  qqorum  nonniillis  exslal,  ^l 
auiem  aculeus.  Nonnihil  perplexum  bunc  Hilarii  lo« 
cum  illusirat  Ambrosius,  iib.  x  in  Luc  ,  n.  105  :  Ca^ 
rona  quoque  de  ipiHis  capiti  ejus  adnexa,  quid  aliud 
qnnm  diiiui  operis  munus  oitendil^  quod  de  peualor^ 
bus  mundi,  tamquam  $eecul%  fptnil,  triumphalis  gloria 
Deo  quwreretur  ? 

(b)  P:ir  cum  mss.  Rom.,  Colb.  et  Carn.  inditur.  Ex 
aiiis  iibris  revocarous  illiditur  :  maxime  cum  in  ps. 
cxLiif,  n,  16,  legatur  :  iniqua  dexlera  eal,  cum  patmh 
cwdii^  cum  virgis  laniat^  cum  calamo  coitidit. 

(c)  Iii  dnobus  mss.  filie :  et  paulo  posl,  incorruplio 
non  incorrupiioni,  Tuin  peceatorum  amaritudo,  id  esl, 
amariiiido  quie  peccalorum  pcena  esi.  Unde  Ambro- 
sius,  lib.  X  in  Luc,  n.  124,  ad  mentero  lliiarii,  Sinca- 
ritati,  iaqnil,NOiid«/>Mfl  amartmdo  wtsceH,  ut  ostendere* 
tur  sine  amaritudine  immQrtaiitat  resurgentium  fktura. 

(d)  Apiul  Bad.  Cr.  Lips.  el  in  quinque  mss.  de-  D 
snnt,  qu.i!  iiitra  paicnibebim  comprebendunlur. 

le]  Ruisum  in  iisdero  edilis  et  scriptis  quattior 
versus  seqnenles  desiderantur,  ab  hinc  scilicet  us- 
qiie  ad  veihn,  hoc  igitur  moximum,  ubi  habenl,  lik 
igitur  maximum. 

([)  Apiid  Par.  paiientice  voiuntatts  :  reluclantibnfi 
ross..  ex  quibus  hi  versus  primuro  vulgatl  sunl. 

(g)  Mulii  ob  liunc  locum  exisiimnni  Hiiarium  seiH 

sisse,    carnein  Chrisii  morienlis  a  Verbi  divinliale 

fiiisse  separalam.Aicum  lib.vni  deTrin.,n.  15,  de 

Chfisto  aflirmel :  Naturam  noshw  carmsjam  insepeh 

rabilem  sibihomo  natut  assuwpsit ;  cum  etiam  llb.  11, 


n.  II,  acriter  contendal,  quod  cnrospoliala,  ct  carne 
se  spolians,  et  corpus  a  mortuis  excitnns,  unus  et 
idein  Chrisius  sil;  cum  denique  iih.  x,  n.  59,  etc, 
non  minori  conieniionc  disputel  adversus  Cliristl 
divisores,  unuin  el  eunidem  esseChrisium  qiii  ct  in 
sepulcro  jaceat,  et  in  ecelo  regiiet;  aBqnins  esl  ul 
haec  eum  iiliesa  substantiali  Verbi  cuin  carne  con- 
junciione  dixiase  exibiimemus.  Hoc  igiiur  iia  dixe- 
rii,  ut  cum  Vcrbum  vii  tule  sua  valeret  corpiis  a 
mone  protegere,  iiliid  dereliquerit,  cni  non  adfuit, 
ut  moriem  ab  eo  arceret.  Sio  snpra,  c.  3,  ii.  2. 
Cbristus  ut  esuriret,  hominefu  naturoi  suas  dereliquitse 
pnedicalur  :  quod  de  substantiaii  Verhi  separaiione 
ac  derelictione  nemo  dicium  intellexerit.  Deinde 
senfeniia,  a  qua  Hilarium  stelisse  quidam  opinan- 
tur,  hoc  fldem  pulsat,  quod  non  vere  morluus  sit 
Dei  fllius,  si  a  carne  anle  morlem  secesserit.  At 
quam  iniegra  sit  ea  iilius  fldes,  planum  est  ex  his 
lib.  ui  de  Trin.,  n.  15  :  Dei  Filius  cruciftaitnr  :  sed 
in  cruce  hominls  mortem  Deus  vincit.  Cnristus  Dei 
fiHtu  moritur  :  sed  omnis  caro  vivificatur  in  Christo. 
Dei  fiiiut  in  inferis  est :  sed  homo  refertur  ad  aelunu  * 
Ex  quibus  patet  eum  sensisse,  Dei  tirtum  neqne  in 
morle  a  carne,  neque  In  infcris  ab  aniinn  fuissc  se- 
paralum.  Porro  in  his,  Ctamor  vero  ad  Deum,  corpo- 
ris  vox  est,  etc,  corporit  nominc  lotus  homo  potest 
intelligj :  quemadinodum,  lib.  iii  de  Trin.  num.  46, 
cum de  verbisChristi :  Ciarificame^  Pater^  apud  temet- 
ipsum,  etc,  subjicitur  :  Hwc  carnis  deprecatio  est^ 
vocabulum  earnis  ad  totum  hominem  refertur.  Si 
auiem  totus  homo  etiam  secundum  animam  a  Filio 
Dei  ante  morten)  deserlus  fuit,  in  inferis  non  fuil 
Filius  Dei.  Notatu  dignum  est,  quod  in  ps.  CXU| 
n.  6,  haec  verba,  Deus  meuSf  non  de  Christo  homJQO 
ad  Yerbum,  sed  de  Filio  ad  Pairem  iiilerpreielur  in 
bunc  modum  :  Cum  proclamat^  Deus  meu$^  quwra 
me  derehquisti?  in  his  non  est  infirmitatis  sutB  con- 
fessiOi  sed  paternce  virtutis  prcedicatio.  Qui  plura  yo-: 


i075 


SANCTI  HILARII  EPISC.  COMMENT.  IN  MATTH.  CAP.  XXXffl. 


I07C 


voxest,  rccedeiitis  a  sc  Yerbi  Dei  conlesiaia  dissi-  4  siias.  Domini  igitur  corpus  tamquam  per  apostolo* 
Az —    w\^^'. —  « «i:««.,^i..«  ^.^i»».»!    ^:«««o .  A  ^^^  docirinam  inferUir  in   vacuam  ct  in  novam 

requiem  lapidis  excisi  :  scilicel  in  pectus  duritise 
geniilis  quodam  doctrinae  opere  excisum  Cliristus  in- 
ifertur,  rude  scilicet  ac  novum,  et  nullo  antea  in- 
gressu  timoris  Dei  pervium.  Et  quia  nihil  prseter 
eum  oporleal  in  pectora  nostra  penetrare,  lapis  osiio 
advolvilur:utqnia  nullus  anlea  innos  divinac  cogni- 
tionis  aucior  fuerat  illaius,  nullus  absque  eo  posiea 
inferatur.  Meius  deinde  furandi  corporis  et  sepulcri 
cuslodia  alque  obsigiiaiio,  siuUiiix  alque  inQdeliu- 
lis  icsiimonium  est :  quod  signare  sepulcrum  ejus 
voluerint,  cujus  praH^epto  conspexissent  de  sepulcro 
murtuum  suscilatum. 

9.  Resurrectio  die  Dominica.  Angelus  ejus  index 
primns  cur.  Cur  primum  muUereulce  ejus  conscue.  — 
Moius  vero  terrae  lempore  maiulino  (Matih.  xxvhi, 
2),  diei  dominici  resurrectionis  est  virius  :  cum 
cbntuso  mortis  aculeo,  et  iiluminntis  illius  lenebris, 
resurgente  Virlutuin  coelestium  Domino,  infernorum 


dium.  Denique  cur  relinquatur  exclamat,  dicens : 
Deus,  Deus  meus,  quare  me  dereliquisti  ( ^  46)  ?  Sed 
relinquitur;  quia  erat  homo  etiam  morte  peragen- 
dus.  Quin  eliam  hoc,  quod  per  calamum  daium  in 
spon^ia  acetum  cum  poiasset,  proclamnns  spiritum 
reddidil,  diligenter  est  coniuendum  (ihd.,  48-50). 
Yinum  et  honor  est  inimortalilaiis  et  virlus,  quod 

S\T  vitium  aut  incuriae  aut  ^09  ^'^^i^  inacescit. 
oc  i^ilur  cum  in  Adam  coacuisset ,  ipse  accepit  et 
potavit  ex  gcniibus.  In  calamo  enimex  spongia  ut 
potarel  ofTertur,  id  est,  ex  corporibus  gentiiim  viiia 
corrupkc  xternilatis  accepit ;  et  in  se  atque  iinmor- 
talitatis  (a)  communioncm  ca  quae  in  nobis  erant 
vitia  transfudit.  Deniquc  in  Joanne,  post  quam  per- 
poiavcrat,  diiit :  Comummatum  esi  (Joan.  xix,  50)  : 
quia  (6)  omne  vitium  huinanui  corruptionis  hausis- 
sct.  £t  quia  nihil  agendum  esset  extrinsecus  (c), 
spiritum  cum  clamore  et  voce  magna  emisit  (Matth. 
xxvu,  50):  dolens  non  omnium  se  peccatu  (</)  portare. 


7.  Quoe  Christi  mortem  consecuta  sunt.  —  Et  dein-  B  trepidatio  commovetur.  Angelus  autem  Domini   de 

ccelo  descendens,  et  lapidem  revolvens,  et  sepulcro 
adsidens,  misericordiae  Dei  pntris  insigne  est,  re- 
surgenti  filio  ab  inferis  Virtutum  coelcstium  ministe- 
ii.i  miitentis.  Aique  ideo  prior  ipse  resorrectionis 
cst  iiidex,  ut  quodam  famulntu  paterns  volunUtis 
resurrectio  nuntiaretur.  Sed  confeslim  Dominns  rou- 
licrculis  per  angelum  adhortatis  occurrit ,  et  con- 
salutat  (Ibid.,  9)  :  ul  nuntiaturae  exspeclantibus  dis- 
cipulis  resurrectionem ,  non  angeli  poiius  quam 
Chrisli  ore  loquereniur.  Quod  vero  primum  mulier- 
culse  Dominum  vident,  salutantur,  genibus  advol- 
vuntur,  nuntiare  apostolis  jubentur;  ordo  in  contra* 
rium  causae  principalis  est  redditus :  ut  qoia  a  sexa 
islo  coepia  mors  esset,  ipsi  primum  resurrectionis 
gloria  et  visus  ei  fruclus  et  nuntius  redderetur.  Emi- 
lur  vero  a  ciistodibus,  qui  omnia  haec  viderant  811 
argento  resurrectioiiis  (f)  Christi  silentium ,  el  men- 
dacium  furti  honore  scilicet  steculi  et  cupiditate  , 
(g)  quia  in  pecunia  bonor  ejus  est,  Cbristi  gloria  de- 


ceps  velum  templi  scinditur  :  quia  exinde  populus 
est  divisus  in  paries,  et  vcli  honor  cum  custodia 
Angeli  protegentis  aufertur.  Movetur  terra  :  capax 
enim  hujus  mortui  esse  non  potcrat.  Petrte  sciss<B 
sunt :  omnia  enim  tum  valida  et  forlia  penetrans 
Dei  verbum  et  potesias  seiernx  virtutis  irrupcrai. 
Et  monumenta  aperta  sunt :  erant  eniin  mortis  claus- 
tra  (e)  rescrata.  Et  multa  corpora  sanctorum  dor- 
mientium  surrexerunt :  illuminaus  enim  mortis  lene^ 
bras,  etinfernorum  obscura  collustraiis,  in  sanclorum 
ad  prxseus  conspicatorum  resurrectione  mortis  ip- 
sius  spolia  deirahebat.  Ut  autem  infidelilatis  facinus 
Israeli  accumularetur ;  centurio  et  custodes  hanc 
totius  naturae  perturbationem  contucnies,  Dei  filium 
confiientur  (Ibid.  5i-54). 

8.  Sepultura  Christi.  —  Quod  autem  a  Joscph  ro- 
gato  Pilatoutcorpusredderet,  el  siiidonc  iiivolviiur, 
ct  in  monumenlo  novo  in  pclra  excisa  reponilur  et 

saxuin  monumenti  ostio  advolvilur  (Ibid. ,  58-60) :      ^j,, ,,« ^. . 

quainquam  sit  ordo  gesiorum,  et  sepeliri  eum  esset  ^  negatur(/6i(/.,  12,  45) 

necesse,  qui  resurrecturiis  esset  ex  mortuis;  taincn 

non  sine  rerum  aliquarum  momento  expressa  sunt 

singula.  Joseph  apostolorum  habet  speciem  :  ct  id- 

circo  quamquam  in  duodecim  apostolorum  numero 

non  fuerit,  uiscipulus  Domini  nuncupatur.  Hic  inun- 

da  sindone  corpus  involvit.  El  quidem  in  lioc  eodcm 

linteo  reperimus  de  coelo  ad  Fetruni  universurum 

810 ^ni")''^"!^""^  genera  summissa  (Act.  x,    12). 

Lx  quo  forte  non  superllue  intelligitur,  sub   lintei 

hujus  noinine  coiisepeliri  Chrislo  ecclesiam  :  quia 

tum  in  eo,  ut  in  coiiriisione  ccclesiae,  *  mundorum 

atque  immundorum  aniinalium  fueril  congesta  diver- 


1.  (A)  Principes  vero  sacerdotum^  qui  debnerant 
eonverti  ad  posnitentiam^  et  Jesum  qucsrere  \eturgen' 
tem,  perseverant  in  malitia :  et  peeuniam,  qucs  ad  usus 
templi  data  fuerat^  vertunt  in  redemptionem  menda* 
ctt,  sicut  ante  triginta  argenteos  Judm  (Hieron.  Jndx) 
dederant  proditori.  Omnes  igitur,  qui  stipe  temptij 
et  his  qnce  cunferuntur  ad  ugus  Eccle$ioe,  abutuntMr 
in  aliis  rebus,  quibus  suam  expleant  voluntatem^  si^ 
miles  sunt  Scribarum  et  saeerdotum,  redimentiHm 
mendacium  et  sanguinem  Salvatoris. 

2.  Undecim  autem  discipuli  ejus  abierunt  in  Gali- 


let,  adeat  specialem  ea  de  re  dissertationem  in  ge- 
ncrali  prxfatione.  §  4. 

(a)  lla  mss.  Roni.  Colb.  et  Carn.  Clarius  repete- 
retur  prxpositio  in  anle  immortalitatis.  Alii  vero  li- 
bri,  communione  ea  qua:  in  nobis  erant  vitiata.  lii 
endem  verba  Ambrosius  leco  laudalo,  n.  124  iVi- 
tium  corruptas  per  Adam  immortalitatis  aboletur  in 
calamo^  ut  de  corpore  absorberetur  humano.  Nos  quo- 
que  vitia  nostra  per  incuriam  menlis  corporisque  co;t- 
creta  transfundamus  in  Christum. 

(b)  Yocabulum  omne  non  exstat  in  quinque  mss. 
Retinemus  tamen  cum  sincerioribus,  hoc  posiulanle 
verbo  consummatum  est,  et  Ambrosio  consentienie, 
niim.  125,  ubi  habet :  Consummata  sunt  omnia^  eo 
quod  assumpt(e  mortalitatis  implclum  esset  omne  mys- 
teriunif  et  exhaustis  omnibus  vitiis^  immortalitatis 
sola  la;titiaremansisset. 

(c)  Quo  nimirum  invitus  amilteret  spiritum,  quem 

Juia  nulla  vi  externa  potuit  amittere,  volens  emisit. 
\uod  enim  emittitur,  voluntarium  est ;  quod  amittitur, 
necessarium^  inquit  Ambrosius,  lib.  x,  in  Luc,  n. 
127.  Subinde  apud  Bnd.,  Er.,Lips,ctinquinque  ms. 
cnm  clamore  vocis  ma^nce. 


(d)  Editi,  potare :  reniteniibus  mss. 

(e)  Par.  cum  mss.  Colb.,Carnul.et  Rom.  reseranda. 
De  resurreciione  sanctorum.  qui  tum  Jerosolymis  yisi 
sunt,  vide  observala  col.  275  hujus  edition.,  DOt.  d. 

jw  (f)  In  sola  edit.  Par.  re«i<rrec/ioni<  Christi.  Prw' 
cipes  verOf  omissis  intermediis.  His  similia  sunt  illa 
Tract.  ps.  lxviii,  n.  25  :  Qnatenus  silentium  resur- 
rectionis  pecunia  emerint...  cognitum  est :  et  in  ps.  11« 
n.  12  :  Qui  resurrectionis  silentium  a  nti/iti^M,  et  (a- 
mam  furati  corporis  emerant^  etc. 

(g)  In  mss.  Colb.  ct  Carn.  desiderantur  sequentia 
hujus  num.  verba. 

(h)  Quod  sequitur,  primum  vnlgalum  est  in  edi- 
tione  Parisiensi  an.  1605,  et  ul  qiiidem  conjecumu^, 
ex  ms.  nunc  Colb.  quem  unum  lunc  recensitum 
fuisse,  facile  intelligere  est.  Exslat  ctiam  ad  calcein 
ms.  Carnut.,  sed  altero  et  rccentiore  charactcrc. 
Hic  adsulum  est  ex  coinmenlario  Hieronymi,  priniis 
dumtaxal  verbis  mulatis;  adeo  ut  posilum  sit :  Prtti- 
cipes  vero  sacerdotum^  ubi  apud  Hieronymum  est, 
Itli  vero.  Nec  latet  voluisse  quempiam  hunc  niiarit 
commentarium  ad  postrema  usqne  Matihaei  verlMi 
perducere. 


i077 


INDEX  UEUUM. 


4078 


l£;iin,  in  montem  ubi  consiilueral  illis  Jesus  ( ji' 
16;.  Post  reiurrectionem  Je$us  in  monte  et  Galilosa 
conspicilur^  ibique  adoratur^  lieet  quidam  dubilentf 
et  dubitatio  earun\  noslram  augeat  fidem. 

3.  Tum  manifestius  ostenaitur  Thomoi  :  et  latus 
Umcea  vutneratum^  et  manus  fixas  demonstrat  clavis. 
Accedens  Jesus  locutus  esi  els  dicens:  Daia  esl  niiht 
omnis  poieslas  in  coeio  et  in  lerra  {f  18).  Illi  po- 
tatas  data  est^  qui  paulo  nnte  crucifixus,  qui  sepultus 
intumulOt  qui  mortuus  jacuerat^  qui  postea  resurrexit, 
In  cceto  autem  el  in  terra  potestas  data  est :  ut  qui 
ante  regnabat  in  ceelo^  per  fidem  credentium  regnet  in 
terris.  £untes  ergo  doceie  omnes  gentes ,  bapiizaii- 
tes  eo8  in  nomine  Pairis  et  Fiiii  ei  Smritus  san- 
cii  ( f  19).  Primum  docent  omnes  gentes,  deinde  doctas 
iiUinguunt  aqua.  Non  enim  fieri  potest,  ut  corpus  bap- 
tism  recipiat  sacramentum ,  nisi  ante  anima  fidei  sus~ 
ceperil  veritatem.  Baptizantur  autem  in  nomine  Palris 


A  el  Filii  cl  Spiritus  sancii :  ut  quorum  esl  wia  divinitaSf 
sit  uua  largitio ;  nomenque  Triuilatis  unus  Deus  est. 
4.  Docentes  eos  servare  omnia  quxcumque  mando 
vobis(y  *i{)),  Ordo  pra^cipuus  :-jussit  apostoUs,  ut 
primum  universas  docerent  gentes,  deinde  fidei  tinge^ 
vent  sacramentOf  et  post  fidem  ac  baptisma^  qum  essent 
observanda  praciperent.  Ac  ne  putemus  levia  esse  quce 
jussa  sunt  et  pauca ,  addidit :  Onmia  quxcuinquc 
mandavi  vobis  :  ut  qui  crediderint^  qui  in  Trinitate 
fuerint  baplizali^  omnia  faciant  quce  prcecepta  sunt. 
£t  ecce  ego  vobiscum  sum  (mss,  addunt,  omnibus 
diebus)  usqise  ad  coiisuinmationem  sa^culi.  Qui  us- 
que  ad  consummationem  sceculi  cum  discipulis  se  fu- 
turum  esse  promittit,  et  illos  ostendit  semper  esse  vic- 
turoSf  et  se  numquam  a  credentibus  recessurum.  Qui 
autem  usque  ad  consummationem  mundi  sui  prcesen- 
tiam  polticetur,  non  ignorat  iilam  diem^  in  qua  scit  se 
fuiurum  cum  apostolis. 


INDEX  RERUM  QVJE  IN  HOC  TOMO  CONTIWENTUR. 


Epistola  nancupatoria  ediUonis  benedictinae  eioiuenlis- 
simi  DD.  Caesari  S.  R.  E.  cardioaU.  8 


PRiEFATlO  GE?f  ERAUS. 


11 


I.  De  Yariis  operum  S.  Htiarii  editionibus.  14 

II.  De  codicibus  mss.  17 

III.  De  Uiiarti  openi)us  quae  exciderunt.  19 
lY.  Uude  obscurus  sit  Hilarii  sermo.  Quid  in  bac  edi- 

Uone  praestitum.  26 

§  I.  De  conceptione  Christi  sana  sancti  UilarU  fides  de- 
monslralur.  30 

I.  Carnem  Chrisli  ex  Marise  carne  susceptam  passim  Hi- 
larius  docait.  31 

U.  Spiritus  sancli  vocabnlo  quid  dixerit  Hilarius  a  ccnso- 
ribus  suis  non  iDtellectum  est.  55 

ni.  Aliquot  loci  in  quibusHilarius  CbnsU  carnein  ex  Ma- 
tre  sumptara  negare  visus  est  explanantur.  40 

$  II.  De  naturaU  unitate  cum  Chrislo,  eofiue  medimitet 
cum  Patre ;  ubi  et  vera  Uilarii  de  Euciiaristio}  sacramento 
fides  a  falsis  Scutteti  interpretationibus  vindicatur,         43 

I.  Unilas  hominum  cum  Cbrislo  ob  iiaturam  illorum  ab  eo 
assumplam.  44 

II.  Homioum  cum  Christo  uuilas  ob  carnem  illius  iu  Eu- 
cbarislia  perceutam.  46 

III.  Uouas  Curisli  et  homioum.  Qui  Cbrislus  nos  cuni 
Palre  unum  esse  efficiat.  51 

§  III.  An  HHarius  Christum  esuriejuii,  timendi,  dolendi, 
alusque  htmumis  affectibus  obnoxium  negarii,  52 

I.  Fraecipui  Hilarii  in  bac  causa  repreiieusores  ac  defcn- 
sores.  53 

II.  Quam  muita  Hilarius  docuerit  objecto  sibi  errori  ad- 
versa.  54 

III.  lo  libris  Hilarii  deTrinitate  multa  sunt  Cbristi  iodo- 
leotix  contraria.  57 

lY.  De  baeresi  quae  Cbrisli  divinilatem  passam  esse  as- 
serebat.  60 

y.  Hiiarius  de  Cbristi  trisUtia,  metu,  dolore,  clc.,  cou- 
Ira  bsereUcos  qui  ea  Yerbo  tribuek)ant ,  disputat.  Qui  eis 
resistat.  65 

VI.  Qutd  Hilario  sit  passio  seu  pali,  quid  Cbristus ,  quid 
CbrisU  natura  aut  virlus.  69 

y II .  Syoopsis  argumeotorum  quil)us  Hilarius  de  passionc 
Cbrisii  recie  sensisse  probatur.  76 

§  ly .  An  Uilarius ,  moriente  Christo,  Verbum  a  carne 
secessisse  senserit.  78 

I.  Qui  e  veteribus  videantur  yerbum  a  caroe  CbrisU 
morlua  separaturo  seusisse.  Qua  raUone  ab  haereUcis  dis- 
sidcant.  79 

II.  Qui  verba  Hilarii  de  ChrisU  derelictione  fldei  sint 
cousentanea.  81 

III.  Hiiarius  Christuro  nunquam  dividendum  esse  acer- 
rime  propugnat.  84 

Jy.  De  gloria  Chrisd  hondmmive  aliorum  post  resur- 
rectionem  singulares  locutiones  explicaiUur.  87 

§  VI.  De  regno  Chrisli  a  regno  Dei  Patris  distincto,    95 

I.  Quando  Hilarius  regnum  Cbristi  a  regno  Dei  disUn- 
guat.  9(5 

II  Hilarius  a  Millenariorum  aliorumque  cis  affinium 
crrore  viudicatur.  98 

III.  In  quo  Hilarius  situm  velit  regnum  Dei,  io  quore- 
guum  Chci:>li.  100 


f  y  II.  De  judicio  novissinui :  an  aliquos  Uilarius  ab  co 

excluserit.  iU6 

§yill.  De  iqne  ludicH.  tli 

§  IX.  An  titlanimi  fugerit  rerum  spiritalium  noUtia. 

Quid  de  gratia  senserit.  1 15 

yita  sancU  Hilarii  Piclaviensis  epjscopi  ex  ipsius  scri- 

ptis  ac  veterum  monuroenUs  nunc  primum  concinoata.  lio 

Caput  primum.  Hilarii  ortus ;  an  ex  Cbrisliauis  parenti- 

bus  sit.  Ibid. 

Cap.  II.  Hilarii  erudiiio,  fides  et  vivcDdi  raUo  donec  ad 

clerum  adsciscatur.  128 

Cap.  III.  Episcopatum  suscipit ;  quid  de  ejus  munere 

senUat ;  qui  eo  fuoffalur.  133 

Cap.iy.Hilarii  a  Mcdiol.  syn.  ad  Biterrensem  ^esta.  136 

Cap.  y.  Hiterrensi  synodo  Hiiarii  gesta  et  exiiiuui.    1 40 

Cap.yi.  Hilarii  incxiliostudia  ac  gesta  ad  fin.an.358. 145 

Cup.  yil.  Quid  Hilarius  a  fine  anni  358  ad  conciiium  se~ 

leuciense  egerii.  148 

Cap.  yill.  Qui  Hilarius  Seleuciie'se  gesserit.  151 

Cap.  IX.  Quid  Hilarius  Conslantinopoli  agat.  155 

Cap.  X.  Keliqui  Hilarii  pro  Ecclesia  labores,  dum  Con- 

sUutinopoli   versatur.  158 

Cap.  XI.  Hilarii  ab  cxilio  rcditus  ac  iabores  ad  Gallias 

ab  bairesl  purgandas.  162 

Cap.  Xli.  DeHilarii  iu  Italia  laboribus,  et  Luciferi  scbi- 

smate,  163 

Cap.  XIII.  Uilarii  cum  Auxcnlio  congressus.  177 

Cap.  Xiy.  Hilarii  acU  reliqua  el  mors.  170 

Cap.  Xy.  S.  Hilarii  miracuia,  reliquise,  discipuli.       175 

yita  S.  Hilarii,  auaore  Hieronymo.  188 

yjU  S.  Hilarii  a  ForUmato  scripU.  181 

Admooitio.  Ibid. 

PraBPaUo  auctoris  iu  librum  primum.  i85 

Liber  primus.  186 

In  librum  secundum  FortunaUprulogus.  194 

Liber  II.  —  De  miraculis  S.  Hilarii.  195 

De  U*anslaUone  S.  Hilarii  Petri  Damiani  sermo.         199 

SelecU  veierum  tesUmonia  de  S.  Hilario.  205 

NotiUa  iitter.  in  S.  Uilarium,  aiiclore  Schoeiiemaiin.  207 

§  I.  VUa,  Ibid.—  §n.  ScHpta.  209.—  UlLEdiliones.  210 

Syllabus  mauuscriptorum,  necnon  editorum  codicum  ad 

quos  exacU  et  emendaia  sunt  S.  Hilarii  opera.  219 

Admonitio  in  tracUtiun  Hilarii  super  Psalmos.         221 

SancU  Hilarii  PicUv.  episc.  tract.  saper  Psalmos.     231 

In  librum  Psalmorum  prologus.  Ibid. 

Psalmusprimus.  Ibid. 

Clavis  sive  iutroitus  in  primum  psalmum.  247 

TracUtus  psalmi  primi,  250.  —  Psalmus  II ,  261 .  — 

Tracutus  psalini  II,  262.  —  Psabnus  XIII,  294.  —  Tracta- 

lus  psalml  XIII.  ibid.  —  Psalmus  Xiy,  297.  —  TracUlus 

psabni  Xiy,  299.  —  Psalinus  LI,  308t  —  TracUlus  psalini 

Ll,  309.  —  Psalmus  LIJL  324.  —  Tractalus  psalmi  LII, 

525.  —  Psalmus  LIII.  337.  —  Tractatus  psaimi  LIII,  ibid. 

—  PsalmusLiy,  346.  —  TracUlus  psalmi  Liy,  347.— 

Psalmus  Ly ,  557.  —  TracUlus  psaliui    Ly ,    ibid,  — 

Psalmus  Lyi,  362.  —  TracUtus   psalmi  Lyi,   ibid,  ^ 

Psalmus  Lyil,  368.  —  Tractalus  i.salmi  Lyil ,  ibid,— 

Psalmus  Lyni,  373.  —  TracUtus  psalini  Lyill.  374.  — 

Psalmus  LIX,  382.  —  TracUlus  psalmi  LIX  ,  ibid.  — 

Psabnus  LX,  391.  —  TracUtus  psalmi  LX,  ibid,  —  Psal- 

DUis  LXI,  394.  —  TracUtus  Psalmi  LXI,  395  —  Psalmus 


1079 


INDEX 


]  \\\,  400.— Traaatos  psalmi  LXII,  401.— Psaliiius  LXII , 
4ii7.  —  Traclatus  psaliui  LXIII,  iW</.  —  Psalra«js  LMV- 
415.  —  Tracutus  [isaluii  LXIV,  ibid.  —  PfcAlinus  LXV, 
423.  —  TracUlus  i^aliui  LXV,  424.  — Psalnms  LXVL  437, 
TracUtus  psaliui  LXVL  ibid.  —  Psaluuis  LXVII,  Ul.  — 
TracUtus  psalmi  LXVir,  415.  -  Psalmas  LXVIII,  409.  — 
Tracutos  psalmi  LXVIII,  470.  —  Psaimos  XXIX,  490.— 
Tracuios  (isalroi  LXIX,  ibid.  —  TracUUis  de  lilttlo  psalml 
Xa,  493.  —  TracUtus  psalmi  CXVIII.  Prfilngiis.  500 
Prima  liltera,  M  Alepb,  503.  -  Litiera  U,  1  Betb.Ml. 
— Litleralll,^  Ghimel5l6--Lilt€ra  IV.  TUaleth,  W.  — 
Litlera  V,  H  He,  o52.  —  LiUera  YI,  1  Vau ,  542.  —  Litte- 
ra  VII,  T  Zain,  5i8.  —  Lillera  VIII,  nHeth,  531.— 
Liitcra  IX  ,  Teih,  13  560  —  LiUera  X,.t  Jod .  563.  —  Lil- 
tero  XI,  ^Caph,  571.  —  Littert  XII,  I^Lamed,  576.  — 
Littera  XIII,  Q  Mem,  584.  —  Litlera  XIV,  3  Nwn,  589  — 
LiUera  XV,  D  Samech,  a09.  —  LiUera  XVI ,  D  Aio,  605, 

—  LiUera  XVII,  S  Phe,  618.  —  LiUera  XVIII,  X  Zad«. 
620.—  LilUra  XIX.  p  Koph,625.—  Liliera  XX,  1  Kesch, 
6j1.  —  Lillera  XXl,'u  Siu,  637.  —  Liltera  XXU,  n  Tau, 
611.  —  Prolo^jus  iu  Cautica  quimlecim  graduum  ,  644.  — 
P-ialmus  CXIX,  617.  —  TracUlus  jpsalmi  CXIX,  ibid.  — 
P^aimus  CXX,  6o6.  —  Tracutus  psalmi  CXX,  ibid.  —  Psal- 
inus  CXXI ,  602.  —  TracUUis  psalmi  CXXI,665.  —  Psal- 
mus  CXXII,  669.  —  Tradalus  |i6aimi  CXXU,  670.  —  Psal- 
Uius  CXXin  ,  676.  —  TracUlus  psalmi  C.X.XIII,  677.— 
Psaliuus  CXXIV,  681.  —  Iracutus  |isalmi  CXXIV,  ibid.  — 
Psaliuus  CXXV,  686.  —  TracUUu  psaliui  CXXV.  687 

Aduionitio  in  quinqiic  tracUtus  suljsequ(*ntes,  693.  — 
INalmus  CX.XVI,  691.  —  TracUlu»  psahiu  CXXVI,  605.  — 
Psaluius  CXXVII,  705.— TracuUis  psalflri  CXXVU,  ibid.  — 
Psalmiis  CX.XVIII,  712.  —  Tractatus  (tfabni  CXXVUl,  713. 

—  PsalflMU  CXXIX,  720.  —  TracUUis  psahoi  CXXIX,  ibid. 

—  Psalmus  CXXX.  727.  -  Traeuuis  psahol  CXXX.  iHd. 

—  Psalmus  CXXXI,  729.  —  TmctaUis  psakiii  CXXXI,  730. 
— Psalmus  CXXXII,  740.  —  Tracuius  psahni  CX.XXU,  ib. 
— Psaluius  CXXXIII. 750.— Tracutus fisahiii  CXXXUI, ibid. 

—  Psalnius  CXXXIV,  752.  —  TracUlus  psalwi  CXXXIV, 
755.  ^Psalnius  CXX.XV,  767.— TraeUtus  psalml  CXXXV, 
7<i8.-Psalmus  CX.XXIX,  815.— Tractauis  psahui  CXXXIX, 
816.  —  Psalmus  CXL ,  824.  —  TracUU»  (isflihiii  CXL,  ibid. 

—  Psalmus  CXLI,835.  —  TracUUis  (ibaliHi  CXLI,  ibid.  — 
PsalmusCXLU,  857.  — TracUtus  pwliDi  CXUl,  Krtd.  — 
P:>almus  CXLIII,  813.  —  Tracutus  psalmi  CXLUl,  ibid.— 
Psalmus  CXLIV,  851.  —  TracUlus  psalmi  CXLIV.  ibid.  — 
Psalmus  CXLV.  865.  —  TracUUis  psalmi  CXLV,  ibid.  - 
Psaluius  CXLVI,  868.  —  Tractalus  psalmi  CXLVI,  ibid.  — 
PsalmusCXLVIL  875.— Tracutus  |«almi  CXLVII,  ibid  — 
Psalinus  CXLVIIL  878.  —  TracUtus  psahni  CXLVUU  879. 

—  PsaliBus  CXLIX,  881.  —  Tracutus  psalmi  CXLIX,  ibid. 
Psalnius CL, 888.  —  TiacUtus  psalmi  CL,  ibid. 

Mouituiii  dp  &>uiiuenl.  in  psahn.  XV,  XXXI,  XLI,    890 
Sancti  Hilarii  psalm.  XV,  XXX  et  XLI  iolcritretatio.  891 
Tractitiis  de j>$aliiio  XV,  ibid.  —  TracUtns  dc  paalmo 
XXXI,  807.  —  Tracutus  de  psahno  XLl.  901 

Adnionitio  de  CoounenUrio  in  Evang.  S.  Maithxi.  909 
Capitula  CominenUrii  S.  Hilarti  iu  Evaog.  Malthxi.  915 
Saocli  Hilarii  in  Evang.  Matlhaei  commeourius.  91 7 
Caput  priinum.  Dc  Nativitalc  Clii  isti  et  de  Magis  cum 
OMincrilms,  ac  de  infaotibus  occisis. 

Cap.  II.  De  Jesu  rcgresso  ex  ^Egyr^to,  el  de  praedicatio- 

oe  Joannis  et  baptismo  ipsius,  et  de  JJoniioo  baptizalo.  924 

Cap.  ill.  I)e  tentalore  diabolo,  etde  jejuoio  Jcsu  qua- 

draguiU  dicbus,  de  Petro  el  Andrea  piscatoribus.       928 

Oip.  IV.  Dc  beatitudiue  eipraeceptis,  de  recoiidliaiione 

fratrum,  de  adulterio,  de  oculo  et  manu  erueoda,  de  jura- 

meniis  et  eleemosjua.  951 

Cap.  V.  De  oratioue  et  jejunio,  de  thesauro  ia  ooek>,  de 

Hicerna  corporis ,  de  duobus  domiois ,  de  cibo  et  vesiitu , 

de  volaiilibus  et  liliis  agri  et  fceno,  de  sollicitudiue  dtci , 

de  fesiuca  et  trabe  in  o<^o.  942 

Cap.  VI.  I)e  margaritis  aole  porcos,  de  poendo-iHropheta, 

de  domo  aediGcaia  supra  pclram.  951 

Cap.  Vil.  Dc  leproso  quem  curavit,  de  pnero  U-ibuiu  oa- 

ralylico,  de  socru  Petri,  de  plurimis  et  diversis  curis.    954 

Cap.  Vlll.  De  discipulis  lo  oavi  exciUolilHis  Jet-uai ,  de 

duobus  daemoniacts  in  terra  Geraseuoram,  de  paralytieo 

curato  et  lectura  auferentc.  958 

Cap.  IX.  De  Matiha»  publicano,  de  Phariseorum  et  dio- 

cipulonim  Joannis  jejuoio,  dc  assmo  panno  rudi,  de  pro* 

lluvio  roulieris ,  de  filia  priucipis  exdUU  a  moruiis  ,  de 

duobus  oecis,  de  surdo  et  muto.  963 

Cap.  X.  Ubi  duodeciin  discip.praemittit  cum  doctruia.966 

Cap.  XI.  Joannes  de  carcere  ad  Jesuia  QuUii,et  JttNiade 


REBIM.  .  «f»* 

Joanne  ad  turbas  loquiuir.  Item  confessk) Jesn  ad  Palr.  sTJ 

Cap.  XII.  Discifmll  spicas  velluoL  Manns  aridjp  hvrm- 
oera  sabbaU)  curaTit  Jesos.  Cai-com  et  daeiaiMiiacam  curaiiL 
De  Uasphemia  Spuitus,  de  fnicta  arbohs  booat  ei  ■afae, 
de  omni  verbo  otioso,  de  Nitiivitis  ei  regiua  AosUi,  dc 
sepiem  spiriUbus  ei  ocUvo,  de  maire  Jeso  ci  fratr ibus.  ^ 

Cap.  XIII.  Sedeus  in  uaricula  Jesos  torLis  parjboUs  W- 
qoitur  de  seflrioante  bonum  semen,  de  zizaDia  el  iriUco.  de 
graoo  sioapis,  de  termcnto  absoonso  io  brua,el  ei^oA- 
iio  zizaoi;e ,  de  Uiesauro  ia  agro ,  de  boua  Bargarila ,  6t 
reie  misoo  io  mare.  ^SS 

Cap.  XIV.  De  scriba  io  regno  cceloraiB ,  frau^ibes  ei  m- 
roribus  Domiui ;  de  Joanois  capiie  ia  disco,  de  qulnqye  |«> 
oibus  ei  duobus  piscibiis,  abi  supra  mare  aoibuUi,  ei  p^ 
trum  niersum  erexit.  »06 

Cap.  XV.  De  laTandis  manilKis ,  ei  nen  ca  qox  in  os  in- 
trant ,  sed  ea  qu«  ex  ore  exeuot  ioqirinare  ,  de  flia  Cfa- 
oaMec  BNilieris,  de  sepiem  paMbvs  et  pracis  piscilm.  IM 

Cap.  XVI.  De  Jooe  propheiae  sigoo,  ei  dr  fenwiOi 
Pbarisacorum,  de  ooufesak>ne  Peiri  ei  beaedidaQBe  Dnai- 
ui,  ei  de  se  abnegaudo  qui  CbristBm  seaoi  volveriL    1(NI7 

Cap.  XTII.Cbi  in  monle  cum Moyse  et  Elia  videtur,et  voi 
de  eaek>  audttor,  olii  puernm  inuaticum  xvlTTt,  de  credeii- 
Uum  lide .  'e  didrachuia  (lesiulau.  ei  stalere  ia  ore  [*iscts. 

Cap.  XV.L  De  iulantibi»  iobibiiis,  ei  de  bomiliUle 
eorum  assuuienuj,  de  manu  et  pede  et  oculo  erueoJo,  de 
ove  perdita,  de  corripiendis  fralribus  secrelo  [Timum, 
ium  duobos  te«tibu8 ,  postreno  Eccicaa  praeseou.  SeoH 
per  ignoscendum.  Qui  couaenrom,  remiiio  abi  a  dOBiai 
debiu)  suITocaL  1UI8 

Cap.  XIX.  Lxorem  non  debere  dimlttere ,  de  eoiradiis, 
de  infantibus  uibdi>iiia.  Diviteai  diflcile  iouoire  ia  regonii 
coelorum.  lOiS 

Cap.  XX.  De  spe  apostoloraBa,  de  aorissiiBift  prlu:is  effi- 
deodis.  Ubi  oooducuBior  ooerarii  ad  ? iBeaoi.  Da  fiiiis  Ze- 
bedxi,  de  primo  accubitu,  ae  duobus  csecis  secas  ▼iain  se- 
deulibiis.  10f7 

Cap.  XXI.  De  asina  et  pollo  ejus ,  de  ejeclis  a  imfk 
Bomuiulariis,  de  fica  maledida^  de  daoboB  nkis  ad  \iDAo 
missis,  de  publicanis  et  meretricibus»  lOU 

Cap.  XXU.  De  vtoitoriboa  qai  Maos  ad  se  ob  repeteo- 
dos  fructus  interfi4innt ,  de  ioTHalis  pnBaiscvis  ei  vfBc 
nupUah.  1041 

Cap.  XXIII.  De  iribato  ei  imagiae  Casarisyde  eadeaiKf 
tem  fratrum  axore,de  maodatis  naxiBusde  Dtavid  filia  lOli 

Cap.  XXIV.  De  caihedra  Moyai  soper  qaani  sedera« 
Scribae  et  Pharisaei,  de  danao  ab  iJKiwi  regao  ccdonia , 
et  ab  iisdem  oomedi  domos  vidaaruro ,  circaBieBfiiibiB 
mare  et  aridam ,  ei  dicenubus :  Quicunique  jmrwmH  ti 
lemplo,  ttUtU  eUj  ei  decimaniibas  mentham  et  aoetlBUu,  ei 
aedificanlibus  sepulcra  prophetarum.  et  de  JerusaleiB  qo» 
iuterficii  prophetas  et  lapidat  eosc|ai  ad  ae  nissi  suau  I#i8 

Cap.  XXV.  De  sUruciura  templi  loterrogaatiims  diKipa 
lis,  et  de  his  qui  in  ieeto  muA ,  ne  desceudani  ioUere  ali- 
quid  de  domo,  ei  qui  ia  agro  auat,  ae  revertauior  loUert 
tuuicam  suam,  et  de  prsgBanUbas  ei  aatrieniilias.      1033 

Cap.  XXVI.  De  solc  oL^urato,  luna  et  stellis.  De  sigat 
ficus,de  diei  advenias  DomiBiiaceriadiae,  de  asRHBiUHlis 
ei  rcliuquendis,  et  de  vigilanUa  servanda).  lUSSf 

Cap.  XXVII.  De  servo  fideU  quem  coositiuii  domiaus 
supcr  familiam  suam,  de  decem  vir^inibus ,  de  boaaiac 
per(^;re  profecto,  qni  tradidit  sabatantiam  auaai  servi^sais. 

165fi 

Cap.  XXVIU.  De  adf enUi  FiUi  hoaBais  venieoiis  in  ma. 
jesiate  sua.  1(N9 

Cap.  XXIX.  De  muliere  qna*  acccssit  ad  Jcsum  in  dooMBi 
Sunouis  leprosi  habens  alabastrum  aogoenii  pretioai.  1^1 

Cap.  XXX.  De  die  prinia  azymoram  ,  io  qua  aecessenal 
disdpoli  ad  Jesom  diGeaies  :  Ubi  m  pmrtmm  Hbi  e^me- 
dere  pa$cha  ?  iifSi 

Cap.  XXXI.  Coro  Teoil  Jesos  ia  agruoi  qol  dicitnr  Getb- 
semani,  et  dicit  discipulis  suis  :  Sedete^  dmmc  mm  ttfac 
ware,  et  de  irisii  aaioM  eius  «sqne  ad  moneBi :  dc  calice , 
si  ijossibile  est  traoaire^ss;  de  Spiriiu  prooipio  ei  caraa 
iotirina ;  ct  rursuin  .  Paler^  si  ngn  potest  hic  ciUix  trmaire, 
nisiUkmibibmn?  FimvoUmUuUia.  1066 

Cap.  XXXII.  De  Juda,qui  erat  unus  deduodeeifli  dtsdpa* 
lis,veniente  ad  Jeanm  cum  pbirima  iorba  ui  eam  uaderei ; 
de  gladio  uuem  jussit  Peiro  converlere  in  lonameuam.  iO^ 

Cap.  XXXIU*  De  PilaU) :  eom  aedcrei  pro  iribuodi, 
misit  ad  illum  vzor  sua  diceas :  Nikil  tibi  til  HpatB  i*. 
De  Uranseimtibas  jinta  craeem  qoi  movebaBt  capita  sns  A 
dieebant  lUiceMqui  de$trugbtd  tempUm,  ti  bs  tridum 
tUud  retedilicabat.  M73 


FiraS  INMGIS  TOIU  NONI. 


13 


3  2044  069  618  759 


THIS  VOLUME 
DOES  NOT  CIRCULATE 
OUTSIDE  THE  LIBRARY 


mtmtsm^